Prekaryalık, genel hatlarıyla tanımlayacak olursam güvencesiz ve istikrarsız iş koşullarında çalışan bireyleri tanımlayan bir kavramdır. İngiliz çalışma ekonomisti Guy Standing’in tanımıyla prekarya, yalnızca ekonomik anlamda değil sosyal ve siyasi anlamda da oldukça büyük ve geniş bir sınıfı ifade eder. Bu sınıfın yükselişi, özellikle 1980’lerden itibaren küresel çapta hız kazanmış ve pek çok ülkede piyasayı deyim yerindeyse yeniden şekillendirmiştir. Türkiye’de prekaryanın oluşumu, sanayileşme süreci ve özellikle 1980 sonrası uygulanan ekonomi politikaları bağlamında incelenmelidir. Aynı zamanda bu durum küresel çapta refahın eşitsiz dağılımı ve iş güvencesinin zayıflaması gibi faktörlerle de ilişkilidir. Bu yazımda, tarihsel süreci ele alarak, Türkiye’de prekaryalığın durumuna değineceğim ve özünde ekonomik bir mesele olan prekaryalığın sosyal ve siyasi yönlerini de inceleyeceğim.

Prekaryalık Nedir Ve Kime Prekarya Denir?

Prekaryalık; belirsizlik, güvencesizlik ve istikrarsızlıkla tanımlanan bir çalışma halidir. Çalışanlar, gelir ve iş güvencesizliği gibi temel haklardan yoksun, genellikle kısa süreli, düşük ücretli ve sosyal güvenceden mahrum işlerde çalışmaktadırlar. Bu durum, ekonomik ve toplumsal açıdan daha geniş bir güvencesizlik halini ifade eder. Prekarya, sadece iş dünyasında değil, aynı zamanda toplumsal yaşamda da daha geniş bir belirsizliği ve güvencesizliği anlatan bir kavram olarak literatüre giriş yapmıştır. Prekaryalığın temel özelliklerinden biri, çalışanların genellikle geçici işlerde veya sözleşmeli, kısa süreli işlerde çalışıyor olmalarıdır. Çalışanlar, geçimlerini zor sağlayacak kadar düşük ücretlerle çalışmak zorunda kalabilirler. Aynı zamanda, iş güvencelerinin olmayışı, bir işten diğerine geçiş yapmalarını zorlaştırabilir. Ayrıca “prekaryal” işlerde çalışanlar, genellikle sağlık sigortası, emeklilik gibi sosyal güvencelere sahip olamazlar veya sahiplerse de oldukça yetersizdir. Prekaryalığın bir diğer etkisi de toplumsal yapı üzerinde derin değişim ve dönüşümlere sebebiyet vermesidir. Güvencesiz çalışma, sosyal ve psikolojik durumları olumsuz manada etkiler ve çalışanlar sürekli bir belirsizlik ve gelecek kaygısı içinde yaşamak zorunda kalırlar.

Türkiye’deki prekaryalık oranı özellikle son yıllarda ciddi artış göstermektedir. 2023 yılı itibarıyla yapılan bazı araştırmalara göre, Türkiye’deki iş gücünün yaklaşık %30’u “prekaryal” bir durumda çalışmaktadır. Bu oran özellikle gençler, kadınlar ve düşük eğitim seviyesine sahip bireyler arasında daha yüksek ölçülmektedir.⁶ Türkiye’deki iş piyasasında, geçici işlerde çalışan ve sosyal güvenlikten yoksun olanların oranı yıllara bağlı olarak ciddi şekilde artış göstermektedir. Özellikle geçici işçiler, serbest meslek sahipleri ve mevsimlik çalışanlar arasında prekaryalık çok daha yaygındır. Bu veriler Türkiye’deki iş güvencesizliğinin giderek arttığını ve bunun, sosyal ve ekonomik eşitsizliklere yol açtığını göstermektedir. Yüksek işsizlik oranları, düşük ücretli işlerin yaygınlaşması ve sosyal güvenlik sisteminin eksiklikleri, prekaryalığın büyümesini etkileyen faktörler arasında yer alır.

Prekaryalığın Tarihsel Gelişimi

Prekaryalığın tarih sahnesine çıkması ve tarihsel gelişimi, iş gücünün değişen yapılarıyla doğrudan ilişkilidir. Sanayi Devrimi ile geleneksel üretimin yerini fabrikalarda yoğunlaşan ve zamanla otomasyona dayanan büyük ölçekli bir üretim aldı. Bu dönemde, işçiler güvencesiz ve ağır çalışma koşullarına maruz kalıyorlardı. Marksist literatürün “proletarya” olarak tanımladığı bu sınıf, üretim araçlarına sahip olmaması nedeniyle emek gücünü satmak zorunda kalan bireylerden oluşuyordu. Özellikle 2. Dünya Savaşı sonrası refah devleti politikalarının yaygınlaşması, güvencesiz çalışma koşullarında önemli bir azalmaya yol açtı. İşçilerin sendikalaşma hakkı kazanması, sosyal güvenlik sistemlerinin geliştirilmesi ve iş güvencesine yönelik yasaların uygulanması bu dönemin belirgin özelliklerindendi. İngiliz profesör David Harvey’e göre bu “altın çağ” uzun sürmedi ve 1970’lerde yaşanan petrol krizleri ile gelen ekonomik durgunluk, kapitalizmin yeniden yapılandırılmasını zorunlu kıldı. Harvey, bu sürecin neoliberalizmin yükselişine ve esnek üretim biçimlerinin benimsenmesine yol açtığını ifade eder. 1980 sonrası dönemde, özellikle esnek üretim modelleri ve küreselleşme, prekaryanın yeniden yükselmesine neden oldu. Çalışanlar arasında sözleşmeli, yarı zamanlı ve kayıt dışı istihdam oranları arttı. Zygmunt Bauman’ın “akışkan modernite” kavramıyla ifade ettiği üzere, çalışanlar artık iş güvencesinden yoksun ve sürekli değişen bir dünyada yaşamaya başladı.

Türkiye’de Prekaryalık

1980’lerden itibaren incelemeye başlarsak Türkiye’de, çalışma hayatında ciddi esnekleşme politikaları izlendi. Bu süreçte sendikalaşma oranları hızla düşerken, kayıt dışı ekonomi yaygınlaştı. Meryem Koray’a göre, neoliberal politikalar Türkiye’de güvencesiz çalışmayı yaygınlaştıran en önemli faktörlerden biri olmuştur. Özellikle 2000’li yılların başından itibaren ekonomik büyümeye odaklanan politikaların iş gücü piyasasına etkisi, güvencesiz ve esnek çalışma biçimlerinin yaygınlaşmasını hızlandırmıştır. TÜİK’in 2024 yılı işgücü istatistiklerine göre, Türkiye’de kayıt dışı çalışanların oranı hâlâ %30’un üzerinde seyretmektedir. Prekaryalığın Türkiye’deki en belirgin görünümlerinden biri sektörel dağılımda ortaya çıkar. İnşaat, tarım, hizmet ve lojistik gibi sektörlerde geçici ve sözleşmeli çalışma biçimleri yaygındır. Özellikle pandemi sonrası dönemde e-ticaretin ve teslimat sektörünün büyümesi, güvencesiz işçiliğin yaygınlaştığı bir başka alan olarak öne çıkmıştır. Bu sektörlerde çalışan bireylerin çoğu, sosyal güvenlikten yoksun, uzun çalışma saatlerine ve düşük ücretlere maruz kalmaktadır.

Günümüzde Türkiye’de prekarya, kayıt dışı çalışanlar, mevsimlik işçiler, sözleşmeli çalışanlar ve özellikle gençler arasında artık yaygın bir sınıf haline gelmiştir. TÜİK verilerine göre, Türkiye’de işsizliğin yanı sıra genç işsizlik oranlarının yüksek olması, prekaryayı daha görünür kılmaktadır. Ayrıca kadınlar, özellikle bakım sektörü gibi güvencesiz alanlarda daha yoğun şekilde prekaryanın bir parçası haline gelmektedir. Bu durum sadece ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasi sonuçlar da doğurmuştur. Standing’in belirttiği gibi prekaryanın belirsizlik ve güvencesizlik duygusu, popülist ve tepkisel politikaların yükselmesine katkıda bulunabilir. Bu bağlamda Türkiye’de de prekaryanın, sosyal politikaların yetersizliği ve çalışma koşullarının ağırlığı nedeniyle siyasi yönelimler üzerinde oldukça etkili olduğunu söyleyebilirim. Standing, prekaryanın “tepkisel siyaseti” destekleyebileceğini ve bu durumun otoriter liderlik biçimlerini besleyerek demokrasi kültürünü yok edebileceğini ifade eder. Prekaryalık ayrıca sosyal bölünmeleri de derinleştirebilir. Türkiye’de özellikle gençler ve kadınlar arasında artan işsizlik ve güvencesiz çalışma, kimlik siyasetiyle birleşerek, belirli grupların daha fazla dışlanmasına neden olabilir. Özellikle gençlerin ve kadınların iş gücü piyasalarındaki zorlu durumları üzerinden kimlik politikaları yeniden şekillenebilir. Bu durum, sosyal kutuplaşmayı artırabilir ve politik kutuplaşmanın temelinde yeni bir “usul değişimi” veya “yeniden paylaşım” talepleri doğurabilir. Ayrıca güvencesiz çalışma koşullarında çalışanların haklarını savunabilme kapasitesi sınırlıdır, çünkü çoğu kişi işini kaybetmekten korkar ve bu da toplumsal mücadelelerin güçsüzleşmesine neden olabilir.

Kadınların Ve Gençlerin Durumu

Kadınlar, istatistiki verilere göre Türkiye’de prekaryanın en savunmasız kesimlerinden biridir. Özellikle bakım hizmetleri, tekstil ve ev içi çalışma gibi sektörlerde kayıt dışı ve güvencesiz istihdam oranı oldukça yüksektir. Kadınların iş gücüne katılım oranı hâlâ OECD ülkelerinin ortalamasının çok altındadır ve bu durum, prekaryanın toplumsal cinsiyet boyutunu da ortaya koymaktadır. Gençler ise başka bir kırılgan grup olarak dikkat çekmekte. TÜİK’in genç işsizlik verilerine göre, 15-24 yaş grubunda işsizlik oranı %25’in üzerinde. Bu durum, gençlerin çoğunlukla kısa vadeli, düşük ücretli ve güvencesiz işlerde çalışmak zorunda kalmasına yol açmaktadır. Üniversite mezunları arasında yaygınlaşan “beyaz yakalı prekarya” kavramı, nitelikli gençlerin dahi güvencesiz çalışma biçimlerinden kaçamadığını göstermektedir. Türkiye’de dijitalleşmenin ve dijital pazarın genişlemesi, prekaryalığın yeni biçimlerini ortaya çıkarmıştır. Örneğin yemek teslimatı ve taşımacılık gibi alanlarda çalışan genç çalışanlar, işverenleriyle bir işçi-işveren ilişkisi kurmak yerine “bağımsız sözleşmeci” olarak görünmek durumunda kalmakta ve bu da onların işçi haklarından faydalanmasını engellemektedir. Türkiye’de prekarya, özellikle kayıt dışı ekonomi, genç işsizlik ve kadınların iş gücüne sınırlı katılımı gibi sorunlarla daha da derinleşmeye devam etmektedir.
Özellikle şu günlerde, Türkiye siyasi anlamda çok ciddi tartışmalar yaşıyor. Suriye’de rejimin değişmesi, yeni “açılım” tartışması ve bununla birlikte tekrar konuşulmaya başlanan terör gündemi hepimizi doğrudan ilgilendirse de atlamamız gereken çok önemli bir mesele var. Her ne kadar ana akım siyaset görmezden gelmeye devam etse de millet olarak çok ciddi bir ekonomik darboğazla mücadele ediyoruz ve refah kaybı yaşıyoruz. Yazıda da bahsettiğim üzere nüfusumuzun çok önemli bir kısmı, bir yandan ciddi şekilde gelecek kaygısı yaşarken bir yandan da güvencesiz iş koşullarında hayatını idame ettirmeye çalışıyor. Tüm siyasi meselelerin bir ekonomik altyapısı olduğunu unutmadan güncel tartışmalara katılırsak, birçok insana daha sağlıklı ve doğru şeyler söyleyebileceğimiz kanaatindeyim. Türk milletinin hassasiyetlerinin ve değerlerinin, siyasi ve ekonomik ajandalar uğruna araçsallaştırılarak Türk milletini yoksulluğa mahkûm etmek için birer enstrüman olarak kullanılmasına izin vermeyelim, her fırsatta meselenin özüne değinmeye devam edelim.

Kaynakça:

Guy Standing, The Precariat: The New Dangerous Class (Bloomsbury Academic, 2011), 1-5.

Guy Standing, The Precariat: The New Dangerous Class (London: Bloomsbury Academic, 2011), 11-12.

Ahmet Yıldız, Türkiye’de Prekaryalık ve Politik Yansımaları (İstanbul: Altın Kitaplar, 2022), 30-34.

DİSK-AR, Türkiye’de Prekaryalık ve Sosyal Politikalar (2023), 12-15.

Hakan Yılmaz, “Prekaryalık ve Sosyal Güvenceler: Türkiye Üzerine Bir İnceleme,” Sosyal Güvenlik Dergisi 5, no. 1 (2022): 7-9.

Ayşe Çelik, “Prekarya ve Toplumsal Yapı: Sosyal Güvencesizlik ve Psikolojik Etkiler,” Sosyal Psikoloji ve Toplumsal Değişim 4, no. 2 (2022): 45-50.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), İş Gücü İstatistikleri 2023 (Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu, 2023), 5.

Okan Taşdemir, “Sosyal Güvenlik Eksiklikleri ve Prekarya,” Sosyal Politika ve Ekonomik Eşitsizlikler 12, no. 3 (2021): 80-85.

Karl Marx, Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1 (Penguin Books, 1990), 273-279.

Ayşe Buğra ve Çağlar Keyder, New Poverty and the Changing Welfare Regime of Turkey (UNRISD, 2006), 15-20.

David Harvey, A Brief History of Neoliberalism (Oxford University Press, 2005), 40-45.

Zygmunt Bauman, Liquid Modernity (Polity Press, 2000), 120-125.

Meryem Koray ve Ayşe Çelik, Türkiye’de Esnek Çalışma ve Prekarya (İletişim Yayınları, 2018), 45-50.

TÜİK, “2024 İşgücü İstatistikleri Raporu.”

ILO Türkiye Ofisi, Türkiye’de Çalışma Yaşamı ve Güvencesizlik Raporu (2023), 25-30.

TÜİK, “2024 İşgücü İstatistikleri Raporu.”

Ayşe Buğra, Türkiye’de Sosyal Politika (Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2021), 78-85.

Guy Standing, A Precariat Charter: From Denizens to Citizens (Bloomsbury Academic, 2014), 10-15.

Charles Tilly, Durable Inequality (University of California Press, 1998), 150-155.

Guy Standing, A Precariat Charter: From Denizens to Citizens (Bloomsbury Academic, 2014), 20-25.

Ayşe Buğra, Türkiye’de Sosyal Politika (Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2021), 78-85.

TÜİK, “Genç İşsizlik Oranı: 2024 Verileri.”

Meryem Koray ve Ayşe Çelik, Türkiye’de Esnek Çalışma ve Prekarya (İletişim Yayınları, 2018), 120-125.

Prekarya Cumhuriyeti’nin Güvencesiz İnsanları yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Yarbay Ali Tatar

En büyük isteği, Atatürk’ün önderliğinde aydınlanan cumhuriyet meşalesini en iyi şekilde taşıyarak bir sonraki nesle layıkıyla devretmek olan kahraman asker Ali Tatar’ın mirasını yaşatabilmek bizim sorumluluğumuzdur. Sevenleri onu merhametli, naif kalpli ve samimi bir vatansever olarak tanımlıyor, oldukça açık fikirli ve çevresindekilere güven veren bir insan olduğundan bahsediyorlar. Biz de onu, 1923’ten bize miras bırakılanın en büyük savunucularından olarak hatırlayacağız ve hatırlatacağız. O gün Beylerbeyi’ndeki evinden çıkan sadece Ali Tatar’ın naaşı değil, Atatürk’e ve cumhuriyete inanan temiz kalpli insanların geleceğe dair hayalleriydi. Biz o hayallerin öznesi olmak için çabalayacağız, bizim için kendisini feda eden insanların başını yere eğdirmeyeceğiz. Zorluk nereden gelirse gelsin, Hasdal’da demir parmaklıkların arkasındayken kendisinden önce ailesini ve cumhuriyetini düşünen Ali Tatar’ın yaşadığı zorluklar aklımıza gelecek ve mücadelemizi sürdürmek için ondan ilham alacağız.

Ali Tatar’ın mirasını yaşatmak için canla başla mücadele ettiğine inandığım kıymetli eşi Nilüfer Tatar’a, kıymetli kızı Gökçen Tatar’a ve kıymetli ağabeyi Ahmet Tatar’a sevgilerimi iletir, Ali Tatar’ın adını ona yakışır şekilde yaşatan ve düzenli olarak kabrini ziyaret eden herkese teşekkürlerimi sunarım.

Işığınız önümüzü aydınlatıyor komutanım, ruhunuz şad olsun. Yazıyı bizlere bıraktığınız mektuptan bir kesitle bitirmek istiyorum:

“Şunu bilin ki en küçük suçu ve günahı olmayan ben, bu yapılan hukuksuzluğa isyan ve bu karanlığa bir nebze ışık olabilmek adına hayatıma son veriyorum…”

Hasdal’daki Kahramana Selam Olsun yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Devlet ve “devlet kuramı” üzerine yaptığı çalışmalarıyla bilinen İngiliz profesör Bob Jessop, Max Weber’in devlet ve şiddet arasındaki ilişkiye dair argümanlarına da sıkça atıf yaptığı “The Concept of the State” makalesinde, devletin güçlü bir otorite inşası için ihtiyacı olan en önemli şeyin meşru temellere dayanan bir şiddet aygıtı inşa etmek olduğunu ifade eder. Bu şiddet aygıtından kasıt, doğrudan ve üzerinde otorite inşa edilen halkın korkacağı bir şiddetten ziyade toplumsal mutabakat neticesinde inşa edilmiş ve çeşitli kurumlar tarafından frenlenebilecek bir gücün varlığıdır. Özü itibarıyla devlet, meşruluğunu bir nevi hukuki ve toplumsal kabulü olan bir şiddete borçludur ve bu şiddet, gözle görülür hale gelmediği müddetçe meşruiyetini korumaya devam eder. Jessop, meşru şiddet aygıtlarını elinde bulunduran iktidarın kendisini korumak ve gücünü kaybetmemek için gözle görülür bir şiddete sürekli olarak yeltenmesini bir meşruiyet kaybı olarak nitelendirir ve yoğun şiddet kullanımını iktidarın ömrünün kısaldığına ilişkin bir negatif kırılma olarak nitelendirir. Özellikle bu şiddet, şiddet aygıtlarını hukuki ve sosyal düzenlemelerle frenleyip neredeyse pasifize eden modern devletlerin inşa edildiği çağımızda fren mekanizmalarını inşa etmemiş devletler tarafından uygulandığı zaman çok daha görünür ve “göze batan” bir hale evrilmiştir.

Yeşil Baasçılık

Bu bağlamda yakın dönem Ortadoğu tarihini en çok etkileyen siyasi ideolojilerden birisi olan Baasçılığı ele alırsak, 1940’larda ortaya çıkmış ve pan-Arabist ideallere dayanan bir Arap milliyetçiliği ile sosyalizmi sentezleyen, bunun yanında laik ve cumhuriyetçi nosyonları da içeren bir entelektüel fikir akımı olarak tarih sahnesine çıkmıştı. Hareketin öncülleri, Baasçı Arap entelektüelleri ile yoksul Arap halkları arasında ulus bilincine dayanan bir dayanışma inşa edip tüm Arap devletlerini tek bir çatı altında birleştirme amacı güdüyordu. Nitekim Baas, özellikle Mısır, Suriye ve Irak’ta güç kazanarak Arap siyaseti içerisinde önemli bir güce sahip oldu. Baasçılığın kitlesel ve entelektüel desteğinin artması, Baas içerisinde çeşitli tartışmalara sebebiyet verdi. Salah Cedid gibi bazı Suriyeli Baasçılar, Baasçılığı daha sol bir perspektifle okuyarak ulus bilinci yerine sınıf bilincini önceleyen bir paradigma inşa etmeyi denediler. Daha sonraları Irak’taki Baas’ın başına geçip uzun yıllar Irak’ı yönetecek olan Saddam Hüseyin’in de iktidarının son yıllarında Baasçılığı daha geleneksel İslami motiflerle sentezleyip kabaca “Yeşil Baasçılık” olarak nitelendirebileceğim bir fikre sarıldığını ifade edebilirim. Yazının başında bahsettiğim ve esas konumuz olan “devlet-şiddet” ilişkisi de özellikle 1960’lardan itibaren başlayan “Neo-Baasçılık” tartışması ile paralellik gösteriyor. Baasçılık fikrinin önemli isimlerinden olan Münif Razzaz, 1960’ların başında Baasçılığın keskin bir şekilde iki kola ayrıldığını öne sürerek, bunlardan ilkinin geleneksel ve daha sivil temellere dayanan, bilimsel sosyalizmi ve laik Arap milliyetçiliğini kendisine şiar edinmiş ilerici bir ideolojik kanat olarak tanımlarken; ikincisini tamamen askerileşmiş, kişi kültü etrafında şekillenmeye müsait, geleneksel Baas değerlerini yozlaştıran ve fikri ideallerden ziyade iktidar için siyasi pragmatizme meyleden “Neo-Baasçı” bir kanat olarak tanımlar.

Baas Partisi

1970’te askeri bir darbeyle Baas içerisinde darbe yapıp kontrolü ele alan Hafız Esad’dan önceki Baas iktidarını saymazsak, Suriye’de 54 yıllık “Neo-Baasçı/Esadist” bir iktidarın hüküm sürdüğünü söyleyebiliriz. Bu iktidar, Razzaz’ın da tanımladığı gibi Baas’ın geleneksel yapısını belirli ölçüde korusa da esas motivasyonu iktidarını korumak olan, güvenlik bürokrasisini sağlamlaştıran ve sivil bir nizamdan ziyade askeri otoriteyi hâkim kılan bir yapıdaydı. Nitekim yine önemli Suriyeli Baasçılardan olan, Baasçılığı daha milliyetçi ve pan-Arabist bir çizgide savunan Cemal el-Etasi, Hafız Esad’ı geleneksel Baas değerlerini yozlaştırmakla suçlayarak Esad’ın esas amacının kişi kültü etrafında şekillenen bir polis devleti inşa etmek olduğunu dile getirmiştir. Burada üzerinde durulması gereken esas noktalardan birisi de geleneksel Baas’ın savunduğu iktisadi paradigma ile Hafız Esad yönetimindeki Suriye’nin ekonomi politikası arasındaki farklılıktır. Baasçılığın kurucularından ve en önemli fikri liderlerinden sayılan Mişel Eflak, Marksistlerin savunduğu sınıf bilinci yerine ulus bilincini öncelese de Arap devletleri için kamucu, sosyalist, anti-kapitalist ve milli bir ekonomi modeli önermiştir. Arap işçilerini ulusal mücadelenin en önemli unsurlarından birisi olarak gören Eflak, Baas Partisi ile Arap emekçileri arasında asla kopmaması gereken bir bağ kurulması gerektiğini savunmuş ve cumhuriyetin ezilen sınıflar için bir kurtarıcı olduğunu dile getirerek feodalizmi eleştirmiştir. El-Etasi ise, iktidarının ilk yıllarından itibaren Hafız Esad’ın böyle bir ekonomi modeli izlemediğini, görece anti-kapitalist ve kamucu eğilimleri takip etse de etnik ve aile bağları temelli bir “devlet burjuvazisi” inşa ederek nepotizmin önünü açtığını savunmuştur. Ayrıca, geleneksel Baas ilkelerinin sadece askeri ve siyasi elitler arasında sıkışıp kaldığını, sivil halkla bağını tamamen koparmasından mütevellit “elitistleştiğini” dile getirmiştir.

Geçtiğimiz günlerde şahit olduğumuz, Şam’da sona eren yarım asırlık devrin neden bittiği de esasen başlangıcında gizli. Bob Jessop’un Weber, Althusser ve Foucault’a atıfta bulunarak öne sürdüğü denklem, 54 yıllık Esad iktidarı için kullanılınca bize Suriye’nin yakın tarihine dair önemli ipuçları veriyor. İktidarı devralmasıyla birlikte savunduğunu iddia ettiği ideolojiyi kendi siyasi pragmatizmi için törpüleyen, esas meşruiyetini hukuki normlar ve toplumsal mutabakattan ziyade “görünür şiddet”ten alan ve halkı yönetime dahil etmeyi reddeden bir iktidar, inşa ettiği rejimi kırılgan hale getirerek kendi sonunu getirmiştir. Öyle ki bu süreç bize, görünürde fazla güvenlikçi bir müesses nizam inşa etmek isteyen rejimlerin iç ve dış dinamikler tarafından ne kadar kısa sürede çözülebileceğine dair de güzel bir örnek sunmuştur. Bizim buradan öğreneceğimiz en kıymetli tutum; özgürlükçü ve güvenlikçi siyaset arasındaki dengeyi iyi kurmak, her şartta hukuki normları öncelemek, derin sınıfsal farklılıkların önüne geçmek ve güçlü/kapsayıcı bir anayasal demokrasiyi savunarak cumhuriyetimizin kolonlarını daha da sağlamlaştırmaktır.

Suriye’nin Bize Öğrettikleri   yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Suriye’nin durumu, belki de son yıllarımızın en çok konuşulan iç ve dış siyasi meselelerinden biri olarak güncelliğini korumaya devam ediyor. İmparatorluğun yerini cumhuriyete bırakmasıyla birlikte idari anlamda Türklerden ayrılan Suriye’de, zaman zaman şiddetli iktidar kavgaları ve kırılma anları yaşandı. 1970’lerin başında Hafız Esad’ın askerî darbesiyle birlikte yeni bir döneme girdi ve Türk kamuoyu hâlâ iktidarını korumaya devam eden Esad ailesinin yönetimi altında olan Suriye’de neler yaşandığını gözlemlemeye çalıştı. Bu süreçte Suriye halkını oluşturan çeşitli etnik gruplar, dinler ve mezhepler arasında ciddi çatışmalar baş gösterdi. Bizimle olan ilişkilerinin oldukça çalkantılı olduğunu söyleyebileceğimiz Suriye ile zaman zaman sürtüştük. Bu sürtüşme, 2000’li yıllarda yerini normalleşme adımlarına bıraksa da 2011 yılında Suriye’de iç savaşın çıkması, savaştan önce inşa edilmek istenen tüm paradigmaları yerle bir edip yeni bir sayfanın açılmasına yol açtı. Bu hikâyenin en önemli aktörlerinden birisi de hiç şüphesiz hem geçmişi hem de mevcut durumu sebebiyle coğrafyanın “gözbebeği” olarak görülen Halep.

Halep, yaklaşık dört asır boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun Ortadoğu’daki stratejik vilayetlerinden birisiydi. Öyle ki Halep, imparatorluğun en büyük üretim ve ihracat merkezlerinden birisi olarak Osmanlı ekonomisi için ciddi önem arz ediyordu ve demografik manada çok kültürlü bir yapıya sahipti. Ticari açıdan zengin bir vilayet olması dolayısıyla Batılı tüccarlar tarafından da sık sık ziyaret edilen bir bölgeydi. Bu bağlamda Halep’in hem Türk tarihi hem de Ortadoğu tarihi açısından oldukça önemli olduğunu ifade edebiliriz.
Suriye İç Savaşı’nın başlamasıyla birlikte milyonlarca Suriyeli sığınmacı, güvenlik endişelerinden ötürü evlerini terk edip farklı ülkelere göç etmeye çalıştı. Türkiye, Suriye’ye doğrudan komşu bir ülke olması, Avrupa’ya kara sınırının bulunması ve çevre ülkelere nazaran daha stabil ve güvenli bir ülke profili çizmesinden ötürü bu göç akımından en ciddi şekilde etkilenen ülke oldu. Halep’teki son gelişmeleri hesaba kattığımızda, elimizde ilginç bir istatistiğin olduğunu görüyoruz. 2017’de İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde göç ve sığınmacı politikaları üzerine çalışan Prof. Dr. Ayhan Kaya’nın öncülüğünde hazırlanan bir çalışma, bize Halep’e dair önemli veriler sunuyor. İstanbul özelinde yapılan çalışmada; İstanbul’un altı ilçesi olan Fatih, Küçükçekmece, Bağcılar, Sultanbeyli ve Ümraniye’de yaşayan Suriyeli sığınmacıların %80’inden fazlası Halep’ten geliyor. Önemli bir kısmının geliş şekli ise sınır şehirleri olan Kilis, Gaziantep ve Hatay üzerinden sınırı geçip akrabalar ya da kurulan bağlantılar vesilesiyle kara yoluyla doğruca İstanbul’a varmak. Çalışmada görüşülen Suriyeli sığınmacıların önemli bir kısmının Halep’i terk ediş sebepleri arasında savaş durumu, güvenlik kaygısı ve işsizlik önde geliyor. Halep’ten Türkiye’ye gelen sığınmacılar ekseriyetle Sünni Arap ve Türkmenlerden oluşuyor, bu nedenle geçmişte Suriye yönetimi tarafından mezhepsel ayrımcılığa maruz kaldıklarını ve iç savaş durumunun bu ayrımcılığı ciddi oranda artırdığını ifade ediyorlar. Ayrıca 2000’lerin ortasında başlayan kuraklığın Halep’i çok ciddi şekilde etkilediğini ve bu nedenle genç işsizliğin savaştan önce bile önemli bir sorun olduğunu söylüyorlar.

Geri Dönmek İstiyorlar Mı?

Çalışmaya göre, İstanbul’da yaşayan Halepli sığınmacıların Suriye’ye geri dönmeye dair fikirleri farklılık gösteriyor. Çalışmaya dahil olan sığınmacıların yaklaşık %20’si, Halep’te savaş bitse ve Suriye’deki hayat şartları normalleşmeye başlasa bile geri dönüş fikrine sıcak bakmıyor. Genellikle aile üyelerini savaşta kaybedenler, İstanbul’da düzenli bir yaşam kurduğuna inananlar, savaşın/terörün her an tekrar başlayabileceğini düşünenler ve Halep’in yeniden inşasının çok uzun süreceğine inananlar geri dönmek istemiyor. Diğer taraftan bakıldığında, çalışmada net bir veri sunulmasa da İstanbul’da yaşayan sığınmacıların önemli bir kısmı Halep’teki şartlara bağlı olarak geri dönme hususunda istekli. Özellikle savaşın bitmesi ve güvenlik endişelerinin bitmesi durumunda geri dönüşe yönelik istekler artıyor. Halep’e dönme isteği, özellikle ailesinin önemli bir kısmını orada bırakan ya da Halep’te mal varlığı olduğunu söyleyen sığınmacılar arasında çok daha yaygın. Ayriyeten, sığınmacılar arasında kararsızlık yaşayıp hayatlarını nerede idame ettirmelerinin doğru olacağına karar veremeyenler de var. Bu kararsızlık, genellikle İstanbul’da daimî kalmak ile Halep’e geri dönme ikileminden ötürü yaşanıyor. Çalışmadaki ilginç verilerden birisi de Halepli sığınmacıların Avrupa’ya gitmeye dair ne düşündükleri. İstanbul’da yaşayan sığınmacıların sadece %2’sine yakını Avrupa’ya gitmenin iyi bir fikir olduğuna inanıyor, Avrupa’da yaşayacakları entegrasyon sorunundan ötürü İstanbul’da yaşamanın daha iyi bir fikir olduğunu düşünenlerin sayısı oldukça yüksek.

Veriler Bize Neyi Gösteriyor?

Suriye, zaman zaman çatışmalar dursa dahi türlü belirsizliğin olduğu ve savaşın ne zaman biteceğinin muğlak gözüktüğü bir denklemin içerisinde yer alıyor. Bu durum da bize, Suriye ve özellikle Halep’teki yaşam siyasi ve ekonomik anlamda daha stabil bir duruma gelmediği müddetçe İstanbul’da yaşayan Halepli sığınmacıların gönüllü olarak gitmeye karar vermelerinin zor olacağını gösteriyor. Kamuoyu tarafından sıkça dile getirilen ve sığınmacıların esas hedefinin Avrupa olduğuna dair argüman da Avrupa’ya gidişin zorluğu ve sığınmacıların entegrasyon sorunu yaşamalarından korktukları için işlevini çoğunlukla yitiriyor. Çoğu sığınmacıya göre İstanbul, birçok yönden Halep’e nazaran daha yaşanılabilir ve güvenli bir şehir. Özellikle şehrin kozmopolit bir yapıda olduğunu hissetmelerinden ve dinî bakımdan İstanbul’un sosyal dinamiklerine uyum sağlayabileceklerini düşündüklerinden ötürü bu şehri benimsediklerini ifade ediyorlar. Sığınmacılara göre İstanbul’un belli başlı olumsuzlukları da var, özellikle ucuz işgücü olarak kullanılmaları, kimisinin Türkçe bilmemesi ve sağlık hizmetlerine yeteri kadar erişemediklerini düşünmeleri bu olumsuzluklardan birkaçı. Hükümetin uygulamaya devam ettiği açık kapı politikası ve hükümet kanadından sığınmacıların entegrasyonuna dair söylemler Suriyeliler üzerinde olumlu bir intiba bırakmış. Bu bağlamda sığınmacıların önemli bir kısmının hükümetin göç politikalarını desteklediği ifade edilebilir.

Misafir Evine Nasıl Uğurlanacak Ya Da Uğurlanacak Mı?

Birleşmiş Milletler Mülteci Yüksek Komiserliği, bundan iki sene önce Türkiye’de yaşayan Suriyeli sığınmacılar üzerinde bir çalışma yapmış ve ilginç veriler elde etmişti. Araştırmaya göre 2017’de, Suriyeli sığınmacıların sadece %17’si Suriye’ye geri dönmek istemediğini söylemişti. 2020’de bu oran %78’e kadar yükseldi ve çoğu sığınmacı kendilerini yavaş yavaş Türkiye’ye entegre etmeye başladıklarını ifade etti. Yine aynı şekilde sığınmacılara, Esad yönetiminin devrilmesi durumunda evlerine geri dönme fikrine nasıl baktıkları soruldu. 2017’de Suriyelilerin %60’ı “Esad’ın olmadığı bir Suriye’ye dönerim” derken 2020’de bu sayı %16’ya kadar düştü. Bu verilerden anlaşılıyor ki sığınmacılar, devletin doğrudan teşviki ve politikası olmadığı müddetçe Türkiye dışında bir yerde yaşamayı tercih etmiyorlar. Kendilerini gitgide daha fazla buraya ait hissetmeye başlıyorlar ve özellikle “vatandaşlık bağıyla bağlanmanın” kendileri açısından büyük bir avantaj olduğunu dile getiriyorlar. BM’nin çalışmasında da Suriyelilerin artık gönüllü geri dönüş gibi ajandalarının olmadığı da sıklıkla vurgulanıyor. Suriye Türkmen Meclisi’nin eski başkanlarından Samir Hafez, iki sene önce Saygı Öztürk ile yaptığı bir röportajda başta Halep olmak üzere Suriye şehirlerinin durumundan bahsetmiş ve bu şehirler kalkındırılmadığı müddetçe gönüllü geri dönüşe pek yanaşılmayacağını ifade etmişti. Bu bağlamda, özellikle Türk kamuoyunun Suriye’deki siyasi ve ekonomik stabilizasyonun bir an önce sağlanıp şehirlerin kalkındırılmasına dair uluslararası kamuoyuna çağrı yapması elzem gibi duruyor.

Halep, yazının başında da belirttiğim üzere birçok kilitli kapının anahtarını elinde bulunduran yegâne şehir. Öyle ki, ülkemizde ikamet eden sığınmacıların çok önemli bir kısmı Halepli ve onların geri dönüp dönmeyeceği en çok da Halep’teki siyasi dinamiklere bağlı. Bizi ileride bu meseleye dair epey bir tartışma bekliyor gibi duruyor fakat esas olan, Türk milletinin güvenlik kaygılarının ve sığınmacıların ucuz işgücü olarak kullanılmasının önüne geçebilecek çok güçlü bir yol haritasına ihtiyaç duyuyor olmamız. Ya Halep’le anlaşacağız ya da “Küçük Suriye’ye” alışacağız.

Halep Neden Önemli? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Demokrasi

Peki demokrasi nedir? Biz neden demokrasiyi bu kadar kutsama ihtiyacı hissediyoruz? Halk bu demokrasinin neresinde? Yüz yıllık cumhuriyet serüvenimizde, iktidara sivil ya askerî yollarla geçen tüm parti ve yapıların temel meşruiyeti cumhuriyet değerlerine ve demokratik normlara bağlı olduklarını iddia etmelerinden geliyordu. Burada esas tartışılması gereken nokta, demokrasinin tabandan tavana bir yapıcı baskı unsuru olmasından ziyade, tavanın tabanı manipüle etmek için kullandığı çok güçlü bir illüzyon aracı olmasıdır. Tarihsel sürece fazla takılı kalmamak adına, zaman ölçeğimizi biraz daha daraltarak çok daha yakın bir döneme odaklanmak istiyorum. Son yıllarda kurumsal siyasetin neredeyse her üyesi, kendisine yakın bir akademisyen, sivil toplum, enstitü, sermaye ve medya ağı yaratarak savunduğu fikirleri çok daha geniş bir propaganda havuzu ile halka empoze etmeye çalıştı.

Her siyasi mahalle – bu mahalle kendi içerisinde sokaklara da bölünebiliyor tabii – bir akademisyen ağı yarattı, üniversitelerde ve kamusal alanlarda bu mahallenin ne kadar entelektüel ve münevver kişiler yetiştirdiğini kanıtlamaya çalıştı, fikirlerinin ne kadar bilimsel ve rasyonel bir altyapıya dayandığını ispatlamak için mücadele verdi.

Bir sivil toplum ayağı inşa etti, güncel sorunlara ve hak mücadelelerine ilişkin ne kadar duyarlı olduklarını göstermek için uğraştı. Toplumun farklı kesimleriyle bir araya gelme konusunda samimiyetlerini kanıtlamaya çalıştı.

Bir enstitü kurdu, bu enstitü vesilesiyle hangi fikrin/ideolojinin mücadelesi veriliyorsa şayet onun kurumsallaşması ve bir kuram hâline getirilerek ciddiye alınması için uğraştı. Keza akademisyen ağının çıkış ya da kesişim noktası da biraz burasıdır.

Bir sermaye grubu oluşturdu, bu sermaye grubu vesilesiyle hem savunulan siyasi mahallenin ayaklarını daha sağlam yere basmasını sağlamaya çalıştı hem de yapılacak olan tüm siyasi faaliyetlerin finansmanını karşıladı.

Ve bir medya var etti, var ettiği medya platformları sayesinde de hem toplum mühendisliğine soyundu hem algılara hükmetmeye yeltendi hem de mahallesini görünür kılmaya çalıştı.

Ortak kaygı manipülasyonu

Elbette kağıt üzerinde bir problem gözükmüyor, sonuç itibarıyla burada görünürde anti-demokratik bir eylem ya da düşünce yok fakat bu iş pratiğe nasıl dökülüyor? İşte yazının başlığında lafını geçirdiğim o “elitler” burada sahneye çıkıyor. Her siyasi mahallenin iki elin parmaklarını belki zorlasak geçecek kadar eliti, siyasi kariyer ya da maddi çıkar için tüm bu yapıları yontarak kendi ajandalarını tüm mahallenin “ortak kaygısı” şiarıyla geniş halk kitlelerine empoze etmeye çalışıyor. Bu “ortak kaygı” manipülasyonu, “ahlakçılık” retoriğiyle daha da güçlendirilerek karşı konulamaz bir hâle geliyor. Öyle ki, aynı siyasi mahalleden olup konjonktüre çok farklı bir pencereden bakan insanlar, halkın da bu manipülasyona ortak edilmesinden sonra çok kolay bir şekilde linç edilebiliyor. Üstüne üstlük bu manipülasyon ve ahlakçılık propagandası öyle bir hâle geliyor ki mevcut konjonktürün tek ve yegâne doğrusuymuş gibi hareket ediliyor. Arkasına, yukarıda saydığım yapılardan herhangi birisini alıp bunu rahatlıkla finanse eden grup ya da kişiler, bir başka grubun ya da kişinin üzerinde çok rahatlıkla tahakküm kurabiliyor. Bu, doğrudan demokratik kültüre savaş açıp siyaseti algı, korku ve manipülasyonlarla yönetmeye çalışmaktır. Bugün ana akım medya, tamamen “post-truth” üzerine kurulu ve esas görevi de halkı bu siyasi elitlerin istekleri doğrultusunda manipüle etmek. Dünün zalimi, aynı pozisyonda olmasına karşın bugünün alimi olabiliyor. Aynı şekilde dün alim denilen, bugün zalim diye anılıyor. Bu söylem değişikliğine uyum sağlamayanlar da denklem dışı kalıyor, ötekileştiriliyor. Böylelikle siyasi elitler kendi kaderlerini, savunduklarını iddia ettikleri seçmen grubuna ipotekleyerek kariyer yolculuklarına devam edebiliyorlar. Seçimler geçiyor, toplumsal meseleler bitiyor. Halk lehine bir şey değişmese de siyasi elitler makam ve mevki sahibi olarak aynı şekilde parmak sallamaya devam edebiliyorlar.

Burada esas can sıkıcı nokta, halkın maalesef bu manipülasyonu oldukça istekli bir şekilde satın alması ve siyasi elitler tarafından şekillendirilen konjonktürel politik tarifeleri cansiperane savunur pozisyona geçmesidir. Hâlbuki demokratik bilinç tam da burada devreye girer. Kendi fikri ve bilinciyle hareket eden bireyler neyin kendisi için doğru olacağını iyi bir şekilde tahlil ederek, gerekirse de akıntıya karşı yüzerek siyasi elitlerin kaderini kendisinden ayırarak farklı bir yön tayin etmelidir. Demokrasi budur, “truth”un “post”unu sıyırarak esas olana ulaşabilmektir. Diğer türlüsünün sonu bellidir, siyasi elitlerin kariyerizm takıntıları yüzünden sinir sinir üstüne bindirilen siyasi mahalleler, bir süre sonra “mahalle” olma özelliğini yitirip kabile refleksi göstermeye başlarlar. Bunun da sonu tahammülsüzlük, hukuksuzluk, cahillik ve çatışmadır.

Eğer hep o düşlediğimiz demokrasiyi içselleştirmek istiyorsak, demokrasinin sandık aracılığıyla yılda sadece bir güne indirgenen bir şeyden çok daha fazlası olduğunu idrak etmemiz ve mahallemizin üzerinde dolaşan akbabalardan kurtulmamız gerektiğini bilmemiz gerekiyor.

Unutmayalım ki demokrasi ve cumhuriyet; üsttekinin alttakine öğüt vermesi değil, alttakinin üsttekine bedel ödetebilmesidir.

Elitler için, halkla birlikte yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.