Resim1

Türk milletinin kadim bir değeri olan bu yazı şekli 19. Yüzyıl sonları ile beraber bilim dünyasında yer almaya başlamış ve araştırmacılar tarafından değişik şekillerde adlandırılmıştır. Runik Alfabe, Orhun Alfabesi ve en çok bilinen hali ile Göktürk Alfabesi… * Bu kullanımlar akademik yazılarda, ders kitaplarında ve sosyal hayatımızda yoğun bir şekilde kullanılmaktadır.

Ben, bu adların hepsine -minnet duymakla beraber- karşı çıkıyorum… Türk Yazısı ne sadece Orhun havzasında yazılmış ne ilk Göktürk Devleti’nce kullanılmış ne de Runik denilebilecek kadar bu yazının köklerine aykırı bir yazıdır. Türk Yazısı, Asya’dan Avrupa’ya çok geniş bir alana yayılmış, Göktürk Devleti’nden asırlar önce şekillenmiş özgün bir yazıdır.

Karşımızda bir sorun olduğu açıktır. Bu yazıya birçok tanım yapılması da buna büyük bir örnektir. Bu yazıyı Göktürk Devleti ile sınırlayan anlayış Türk tarihini dar bir coğrafyaya ve zamana hapsetmektedir. Ancak Türk tarihi bu dara sığmayacak kadar geniştir ve çağımızda bu darlıktan kurtulma yoluna girmiştir.

TÜRK YAZISI GÖKTÜRK DEVLETİ’NDEN ASIRLAR ÖNCE DAHİ VARDI

Esik Kurgan Yazısı

Buna en sağlam örneğimiz Esik(Issık) Kurgan’da, Altın Elbiseli Adam’ın eşyaları arasından çıkan ve m.ö 4-5. yy’lara tarihlenen bir eşyanın** üzerindeki yazıttır. (1)

Resim 2

Resimde de görüleceği üzere harfler Orhun Yazıtlarında karşımıza çıkan harflere oldukça benzerdir. Bu yazıt Türk Yazısı’si ile yazılmış ve Göktürk Devleti çağından asırlar önceye aittir.

Yenisey Yazıtları

Yenisey yazıtları konumuzda bir diğer önemli başlığımız. Bu yazıtlar da Yenisey Irmağı boyunca dizilmiş ve adetleri 250 kadar olan, 200 km’lik bir alanı süsleyen yazıtlardır. Sözkonusu yazıtlar üzerinde tam bir tarihlendirme yapılamasa da araştırmacılar Yenisey yazıtlarının Göktürk yazıtlarından daha eski bir döneme ait olduğunu vurgulamaktadırlar. (2) Bu yazıtlarda kullanılan yazı da tarihten günümüze süregelen Türk Yazısı’nın kapsamlı bir örneğidir.

Resim 3

Anadolu’da Türk Yazısı

Özellikle son on yılda yapılan çalışmalar sonucu Anadolu coğrafyasında da birçok yazıt keşfedilmiştir ve keşifler devam etmektedir. Bu konuda Ankara Güdül ilçesi Salihler köyü kırsalında bulunan yazıtlar pek önemlidir. Bu yazıtlar üzerinde de –şu an için- herhangi bir tarihlendirme yapılamasa da Göktürk yazıtlarından daha eski bir dönemde yazıldıkları düşünülmektedir.

Resim 5

Fotoğraflarda göreceğiniz üzere Türk yazısı Orhun coğrafyasından çok uzak bir bölgede dahi kendini göstermektedir.

Runik Tabiri Üzerine

Runik tabiri İskandinav coğrafyasında run(giz, sır) kelimdesinden yola çıkılarak ortaya atılmış ve bu tip yazı şekli ile alakalı ilk araştırmalar bu bölgede yapıldığından kabul görmüştür. Biz bu yazıyı çok geniş bir coğrafyaya yayılmış halde görüyoruz. Asya, Avrupa, Afrika… Tip olarak çizgisel bir karekter arzeden bu yazıların bazıları birbiri ile çok yakın(Türk Yazısı, Sekel Yazısı, Etrüsk Yazısı örneklerinde olduğu gibi), bazıları ise değişik özellikler göstermektedir. Ses değerleri açısından baktığımızda ise çoğu aynı şekildeki harf değişik seslere karşılık gelmektedir. Tüm bunlar, yazı sistemlerinde de aynen dilde olduğu gibi bir aile sisteminin olduğu olasılığını ortaya çıkarmaktadır(3) Yani bu yazının ‘’bir bölgede ekilip köklerinin dünyaya, çeşitli yollarla yayıldığı’’ tezi sözkonusu olabilir.

Günümüze dek araştırmacılar bu yazının menşei hakkında varamamışlardı. Ancak son yıllarda özellikle kayaresimler üzerinde yapılan araştırmalar bu yazının kökeninin Türk yurtları olduğunu göstermektedir. Ayrıca ortaya çıkan bu resimler Türk karekteristiğini barındıran Türklerce yapılmış olduğu net resimlerdir. Bu sonuç aslında ‘’Runik Yazı’’ tabirini de çürütmektedir. Kökleri Türk yurtlarında ve Türk karekteri ile çizilmiş resimlerde olan bu yazıyı neden İskandinav coğrafyasında kullanılan bir kelime ile adlandıralım ki?

Alfabe Deyişi de Yanlış Abece de

Dünya üzerinde çoğu yazı şekli harflerinin sıralamalarının ilk harfleri ile adlandırılmaktadır. Örneğin Latin Alfabesi, Arap Elifbası… Peki Türk Yazısı? Bu yazı sisteminde de bir harf sıralamasına gidilmiş miydi? -Osman Fikri SERTKAYA böyle bir dizim olmalı diyor (4) Ama önümüzde buna kanıt olabilecek bir malzeme yok.

Bu güne kadar çoğu kişi gibi ben de bu yazıyı ‘’Türk Abecesi’’ olarak tanımladım. Çok mu yanlış? -Tabi ki de değil. Ama bu tabir de hayatımıza çok yeni girmiş ve sonradan oluşturulmuş bir tabirdir. Türk Yazısı’nı tanımlarken alfabe deyişini kullanmak da pek yanlıştır. Bu deyiş de yine hayatımıza 1 Kasım 1928 tarihinde başlayan Latin Alfabesi’ne geçiş süreci ile girmiştir. Ayrıca Türk kökenli bir kavram da değildir.

Türk Yazısı tanımının başına kadim, tarihi… gibi Güzel takılar ekleyenler var. Ancak ben bu takıların bu kavrama güzellik katsa da bir gün çıkarılacağı düşüncesindeyim.

SONUÇ

Örnekleri daha da çoğaltabilirdik.*** Günümüze dek yapılan araştırmalar karşımıza bu yazı ile yazılmış birçok yazıt çıkarıyor. Şunu da söylemek gerekir ki Türk Yazısı ile yazılmış yazıtlar son yıllarda bizlere kendilerini daha çok göstermekte, bu yazıtların sürekli yenileri keşfedilmektedir. Birçoğu ise eminiz kaşifini beklemektedir.

Yukarıdaki örneklerimiz neden ‘’Göktürk Alfabesi’’, ‘’Orhun Alfabesi’’, ‘’Runik Alfabe’’… gibi tanımları kullanmamamız gerektiğini açıklamaya yetecektir. Ben ortaya Türk Yazısı tanımını attım. Ben bulunduğum konum ve tecrübe gereği illa şu tabir doğrudur diyemiyorum. Ama özsel olarak Türk Yazısı tabirini doğru kabul ediyorum. Ancak Göktürk Alfabesi, Orhun Alfabesi, Runik Alfabe gibi deyişlerin kesinlikle yanlış olduğunu iddia ediyorum. Gerisi akademisyenlere kalmıştır. Türkologlar bu konuda kafa yormak ve bu yazıya esaslı bir tanım bulmak durumundadırlar.

DİPNOT:

*Runik, Orhon, Kök-Türk… diye çoğaltabiliriz. Fonetik farklılıklar da işin içine girerse listemiz oldukça uzayacaktır…

**Bu eşyanın türü üzerinde değişik tabirler vardır. Bunlar bir çanak, sapı kırılmış bir kepçe, tabak şeklindedir.

***Bu konuda daha geniş çok örnek için bakınız.

– http://www.dilarastirmalari.com/files/Dil_Arastirmalari_sayi02_Sertkaya_7_34.pdf (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

– http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10814,bengutasedebiyatipdf.pdf?0 (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

– http://journals.manas.edu.kg/mjtc/oldarchives/2006/2_814-2097-1-PB.pdf (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

1: ÜNALAN, Sıddık ve ÖZTÜRK, Hakan; İSLAMİYET’TEN ÖNCE TÜRKLER’DE EĞİTİM VE ÖĞRETİM, İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, S:13-2(2008), s.102

Bağlan: http://portal.firat.edu.tr/Disaridan/_TEMP/278/file/2008-2/SIDDIK%20UNALAN%20HAKAN%20OZTURK%20ISLAMIYETTEN%20ONCE%20TRKLERDE%20ETMVE%20RETM.pdf (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

2: AYDIN, Erhan; YENİSEY YAZITLARI NASIL TARİHLENDİRİLEBİLİR?, Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 7/2 Spring 2012, p.161-168 , ANKARA/TURKEY

Bağlan: http://www.turkishstudies.net/Makaleler/951752499_12_ayd%C4%B1nerhan_161-168.pdf (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

3:DOĞAN, İsmail; Tarihten Bir Kesit Etrüskler-Sempozyum Bildirileri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2008, s.164-172

4: SERTKAYA, Osman F.; ESKİ TÜRKLER OKUR YAZAR MIYDI?

Bağlan: http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/1.php (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

Resim 1: Servet Somuncuoğlu arşivi

Resim 2: http://www.halukberkmen.net/pdf/247.pdf (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

Resim 3: http://www.tdk.gov.tr/images/css/TDA/2000/2000_20_Dogan.pdf  (erişimin zamanı-17.03.2014 saat:18:13)

Resim 4: Servet Somuncuoğlu arşivi

Resim 5: Servet Somuncuoğlu arşivi

BENCE TÜRK YAZISI DEMELİYİZ yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Orhun Yazıtları’nın** içeriği derinlemesine incelendiğinde bu eserlerin de siyasetname özelliği taşıdığı ve Türk tarihinin ilk siyasetnamesi oldukları anlaşılacaktır. Bu yazımızda biz sözkonusu yazıtların içeriği hakkında bilgi verip ortaya attığımız bu tezi kanıtlamaya çalışacağız.

Burada amacımız Kutadgu Bilig ile Orhun Yazıtlarını karşılaştırmak değil sadece Orhun Yazıtlarının siyasetname özelliği taşıdığını ortaya koyarak Türk tarihinin ilk siyasetnamesi olduklarını kanıtlamak olacaktır.

Yazımızın ilerleyen kısımlarında yukarıda ortaya koyduğumuz tezi güçlendirmek için şu konu başlıklarına değinilecektir:

1-Siyasetname Kavramını Tanıyalım

2-Çağın Şartları Çerçevesinde Göktürk Kağanlığı

3- Orhun Abidelerine Bakışımız Nasıl Olmalıdır?

4-Siyasetnamelerin İçerik Özellikleri

5- Siyasetnamelerin İçerik Özellikleri Bakımından Orhun Abideleri

6- Kut İnancı ve Orhun Abideleri

…

1-Siyasetname Kavramını Tanıyalım

Siyasetname kavramı en basit şekli ile ‘’Devlet yönetimine dair eserlerin ortak adı’’ olarak tanımlanmıştır.(2) Agah Sırrı Levend de ‘’Siyaset-Nameler’’ adlı makalesinde bu kavramı geniş geniş anlatmakla beraber ‘’siyasetle, devlet yönetimiyle ilgili eser’’ şeklinde kısaca tanımlamıştır.(3) Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlükte ise siyasetname ‘’siyaset bilimini anlatan ve bu konuda öğüt veren eser’’ şeklindedir. Kelimenin en yakın geçmişine bakacak olursak siyasetname Arapça siyaset(Devlet işlerini düzenleme ve yürütme sanatıyla ilgili özel görüş veya anlayış) ve Farsça name(mektup) kelimelerinin birleşiminden ortaya çıkmaktadır. (4)

Siyasetname üzerine yazılan kaynakların çoğu bu türe İslam devletleri çerçevesinden bakmaktadır. Şüphesiz siyasetname türü İslam kültüründe çokça rastladığımız ve hakkında birçok kapsamlı eser ortaya konulmuş bir türdür. Ancak bu İslam’dan önce bu tarz bir eserin varlığını örtmemelidir.

Siyasetname genel bir kavram olarak karşımızdadır. Bunu biraz daha özele indirgeyerek ‘hükümdarlar için yazılanlar’, ‘vezirler için yazılanlar’ veyahut ‘kim için yazıldığı belli olmayan’ siyasetnameleri belirleyebiliriz. Bunlara ek olarak ‘halk için yazılanları eklememizde bir sakınca yoktur. Biz Orhun Yazıtlarının içeriğinde bu özelliklerin birçoğunu bir arada görmekteyiz. Bu eserlerin çoğu geniş kapsamlı ve hacimli olmakla beraber küçük kitapçıklar veya mektup(name) şeklinde hatta Göktürk Yazıtlarında göreceğimiz üzere taşlara kazınmış halde karşımıza çıkmaktadır.(5)

Siyasetnamelerdeki amaç -genel olarak- geçmişten ve özellikle din gibi inançlardan ders alarak yönetenlere ve yönetilenlere devlet yönetimi hakkında bilgiler, öğütler vermek yani ülke siyasetini bu unsurlara öğretmektir.

2-Çağın Şartları Çerçevesinde Göktürk Devleti

Tarih biliminin temelinde şüphesiz bilgi kavramı vardır. Ancak yöntem kavramı da en az bilgi kavramı kadar önemlidir. Yöntem açısından baktığımızda da olay, olgu ve eserleri çağının şartları göz önünde bulundurularak incelemek oldukça önemlidir. Bu nedenle dönemin siyasi ortamına bir göz atmak yararlı olacaktır.

Göktürkler yaklaşık 50 yıl süren bir Çin esaretinden sonra 682 yılında Kutluk Kağan’ın önderliğinde bir isyan ile tekrar istiklallerine kavuşmuşlardır. Göktürk Kağanlığı Kutluk Kağan’ın ardından kardeşi Kapgan Kağan tarafından idare edilmiştir. Kapgan Kağan döneminde sık sık iç isyanlar çıkmıştır. Bu isyanlar Kapgan’ın halkına karşı aşırı sert zalim davranması nedeniyle gerçekleşmiştir. Kapgan bu isyanların sonuncusunda pusuya düşürülerek öldürülmüştür. Kapgan Kağan’dan sonra kısa bir süre oğlu İnel kağan oldu. Ancak devlette herhangi bir başarısı olmayan İnel’in kağan olması hoş karşılanmadı. Kül Tegin bir ihtilal yaparak onu ve taraftarlarını öldürdü. Kağan olarak da ağabeyi Bilge’yi tahta geçirdi. İşte sözkonusu yazıtlar da bu zamanda yani Göktürklerin Çin hâkimiyetinden kurtulmasından 40-50 yıl kadar sonra, birçok iç isyanın, siyasi ve askeri çekişmelerin yaşandığı bir dönemden sonra dikilmiştir. Bu nedenle bu yazıtlara geçmişteki başarısızlık ile halkın-yöneticilerin yaptığı hatalar ve içerisinde bulunulan çağın başarısı yoğun olarak yansımıştır. Ayrıca Çin esaretinde geçen yılların ve Kapgan Kağan dönemindeki uygulamaların halkta ve devlet adamlarında yarattığı psikolojik algı onları, yapılan hataların tekrarlanmaması için bir etkinliğe itmiş ve bu eserlerin içeriğinde bu öğelere bolca değinilmiştir.

Bu yazıtların asıl mimarı özellikle bilgeliği ile göze çarpan Tonyukuk’tur. Tonyukuk’un ailesi, Doğu Göktürk Kağanlığı Çin hâkimiyetine girdiğinde Çin’e yerleşmiştir. O da burada doğmuş, eğitimini almış ve yüksek mertebelere ulaşmıştır. Kutluk Kağan’ın bağımsızlığından sonra onun yanına gelmiş ve veziri olmuştur. Tonyukuk hem bu dönemleri  hem de Kutluk’tan sonraki dönemleri yaşayan bir tecrübe olarak bu yazıtların dikilmesinde ve devletin siyasi-askeri seyrinde önemli rol oynamıştır. (6)

3- Orhun Abidelerine Bakışımız Nasıl Olmalıdır?

‘’Bu anıtlar her şeyden önce bizim dil anıtlarımızdır. İçinde tarihimiz var, içinde edebiyatımız var, içinde dini anlayışımız var, sosyal anlayışımız var, devlet anlayışımız var, kültürümüze ait parçalar var; ama her şeyden önce onlar bizim dil anıtlarımız…’’(7)

Ahmet Bican ERCİLASUN’un bu tespitleri belki de ‘Orhun Abidelerine Bakışımız Nasıl Olmalıdır?’ sorusuna en güzel cevap. Bu tespitleri yine ERCİLASUN’un üslubuyla açalım mı?

Türkçemiz, edebiyatımız bu abidelerde. Dil bilgimiz, adlarımız, ünvanlarımız, sayılarımız… Tarihimizin, geçmişimizin, varlığımızın, yaşadığımızın kanıtları bu abideler. Askeri kavramlarımız, savaştığımız toplumlar, kazandığımız topraklar da var Kut almış beylerimiz de Kut vermiş Gök Tengrimiz de dinimiz de. Siyasi ilişkilerimiz de burada… Çin entrikaları-bunlara çözümler, kağanların görevleri, halka-Tanrıya karşı görevler, devlet yönetimimiz ve daha niceleri…

Bu yazıtları bir de ilk siyasetnamemiz olarak ifade edilen Kutadgu Bilig adlı eserimiz ile karşılaştıralım… Kutadgu Bilig, Orhun Abidelerinden yaklaşık 300 yıl sonra kaleme alınmıştır. Ayrıca bu süre içerisinde kâğıt-kalem kullanılmaya başlanmış, dil, yazı ve üslup gelişmiş, siyaset bilgisi-felsefesi vb. konularda bilgi-birikim artmıştır. Bu nedenle kapsam-kalite açısından baktığımızda Kutadgu Bilig adlı eserimiz bu abidelerden –siyasetname türü açısından- tabi ki üstündür. Ancak bu Orhun Abidelerinin birer siyasetname olduğunu gerçeğini değiştirmez.

4-Siyasetnamelerin İçerik Özellikleri

Siyasetname türü hakkında yazılan eserlerde siyasetnamelerin içeriğinde olması gereken özellikler geniş geniş işlenmiştir. Bu konuda verilen eserler aynı şeyleri farklı kelimelerle anlattığından biz, tek bir kaynaktan, İslam Ansiklopedisi ‘siyasetname’ maddesinden yararlanacağız. Bu özellikleri şöyle sıralayabiliriz:

1- Devlet yönetiminin temel ilkeleri

2-Devlet başkanında bulunması gereken başlıca özellikler

3-Yönetimde dikkat edilmesi veya kaçınılması gereken başlıca unsurlar

4-Devlet görevlilerinin tayin ve denetimleri

5-Beytülmal idaresi

6-Devletlerarası ilişkilerde uyulması gereken kurallar

7-Hükümdarın Allah’a(tanrı olarak değiştirmekte fayda vardır) ve halka karşı sorumlulukları

8-Devletin ayakta kalmasının temel şartları(8)

5- Siyasetnamelerin İçerik Özellikleri Bakımından Orhun Abideleri

Orhun Abideleri’nin içeriğinde siyasetname özelliği taşıyan oldukça çok kısım olduğunu daha önce de söylemiştik. Aşağıda bu kısımlar listelenecektir.***

1-Devlet yönetiminin temel ilkeleri

-hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur. …(KTG-G-3)****

-gitmiş olan millet öle yite, yaya olarak çıplak olarak dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye, kuzeyde Oğuz kavmine doğru, doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru, güneyden Çine doğru on iki defa büyük ordu sevk ettim,… savaştım…(KTG-D-28)

-sonra, Tanrı bağışlasın, devletim var olduğu için, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli iliden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım…(KTG-D-29)

-milleti hep tabi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. İşi gücü veriyor…(KTG-D-30)

-sonra, Tanrı bağışlasın, devletim var olduğu için, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli iliden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım…(KTG-D-29)

-… O töre üzerine amcam kağan oturdu. Oturarak Türk milleti tekrar tanzim etti, tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı. Amcam kağan oturduğunda kendim prens… Tanrı buyurduğu için(BG-D-14)

-amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak, çıplak olarak, öte yite geri(BG-D-22)

-geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim… savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.( BG-D-23)

-… Ben kendim kağan oturduğum için Türk milletini… kılmadım. İli, töreyi çok iyi kazandım… toplanıp…( BG-D-36)

-doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar, onun içindeki millet hep bana tabidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur…( BG-K-2)

-kala kalacağız. Kendi içi dıştan tutulmuş gibiyiz. Yufka olanın delinmesi kolay imiş, ince olanı kırmak kolay. Yufka kalın olsa delinmesi zor imiş. İnce(TN1-G-6)

-Türk Bilge Kağanı Türk Sir milletini, Oğuz milletini besleyip oturuyor.(TN2-K-4)

2-Devlet başkanında bulunması gereken başlıca özellikler

-aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa, bu sözümde yalan var mı? Türk beyleri, milleti, bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine(KTG-G-10)

-Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutu vermiş, düzenleyi vermiş.( KTG-D-1)

-pek teşkilatsız Gök Türk öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş, cesur kağan imiş. Buyruku yine bilgili imiş tabii, cesur imiş tabii. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabii. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece(KTG-D-3)

-yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş, kağansızlaşmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, Türk töresi bırakmış milleti, ecdadımın töresince yaratmış, yetiştirmiş…( KTG-D-13)

-… Amcam kağan oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı.( KTG-D-16)

-Yekün olarak yirmi beş defa ordu sevk etti, on üç defa savaştık. İlliyi ilsizleştirdik, kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliye diz çöktürdük, başlıya baş eğdirdik…(KTG-D-18)

-sonra, Tanrı bağışlasın, devletim var olduğu için, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli iliden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım…(KTG-D-29)

-Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilatsız büyük Gök Türk’ü düzene sokarak öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş, cesur kağan imiş. Buyruku bilgili imiş tabii, cesur imiş tabii. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabii. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öyle vefat etmiş.( BG-D-4)

-Kağan uçtuğunda kendim sekiz yaşında kaldım. O töre üzerine amcam kağan oturdu. Oturarak Türk milleti tekrar tanzim etti, tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı. Amcam kağan oturduğunda kendim prens… Tanrı buyurduğu için(BG-D-14)

-amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak, çıplak olarak, öte yite geri(BG-D-22)

-geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim… savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.( BG-D-23)

-dağıttım. Tanrı bahşettiği için, ben kazandığım için Türk milleti kazanmıştır. Ben küçük kardeşimle beraber böyle başa geçip kazanmasam Türk milleti ölecekti, yok olacaktı. Türk beyleri, milleti, böyle düşünün, böyle bilin! Oğuz kavmi… Göndermeden, diye ordu sevk ettim.( BG-D-33)

-beslemiş olan, kahraman kağanına ihanet etti…(BG-D-35)

– … başlıya baş eğdirdim, dizliye dik çöktürdüm. Üstte Tanrı, altta yer bahşettiği için(BG-K-10)

-yürüyormuş; kağanı cesur imiş; müşaviri bilici imiş; …(TN1-G-3)

-kağanı kahraman imiş, müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa öldürecektir…( TN1-D-4)

-… İltiriş Kağan bilici olduğu için,( TN2-G-4)

-cesur olduğu için, Çine karşı on yedi defa savaştı. Kıtaya karşı yedi defa savaştı, Oğuza karşı beş defa savaştı. Onlarda müşaviri(TN2-G-5)

-Kapgan Kağan yirmi yedi yaşında… orda… idi. Kapgan Kağan oturdu. Gece uyumadı,(TN2-D-1)

-Türk Bilge Kağanı Türk Sir milletini, Oğuz milletini besleyip oturuyor.(TN2-K-4)

3-Yönetimde dikkat edilmesi veya kaçınılması gereken başlıca unsurlar

-anlaştım. Altını, gümüşü, ipeği ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş.( KTG-G-5)

-ovasına konayım dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp, yakına gidip, çok insan, öldün!( KTG-G-7)

-o yere doğru gidersen, Türk milleti öleceksin! Ötüken yerine oturup kervan, kafile gönderirsen hiçbir sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. Türk milleti, tokluğun kıymetini bilmezsin. Açlık, tokluk düşünemezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun(KTG-G-8)

-… Ötüken ormanından daha iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ili (KTG-G-4)

-için, beslemiş olan kağanının sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin…(KTG-G-9)

-…Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi kılınmamış olacak, oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur, kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabii, kötü imiş tabii.( KTG-D-5)

-Beyleri, milleti ahenksiz olduğu için, Çin milleti hilekar ve sahtekar olduğu için, aldatıcı olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti karşılıklı çekiştirdiği için, Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmıştır.( KTG-D-6)

-kılınmamış olacak, oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur, kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabii, kötü imiş tabii. Beyleri, milleti ahenksiz olduğu için, aldatıcı olduğu için, Çin milleti hilekar ve sahtekar olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti(BG-D-6)

-Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti? Türk milleti, vaz geç, pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı, beslemiş olan kağanına, hür ve müstakil iyi iline karşı kendin hata ettin, kötü hale soktun. Silahlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mukaddes Ötüken ormanının milleti, gittin! Doğuya giden, gittin! Batıya,( BG-D-19)

-ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine, milletine, akrabasına kadar barındırmaz(BG-K-4)

-bilmez kişi o sözü alıp, yakına varıp, çok insan öldün! O yere doğru gidersen Türk milleti, öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiç sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. Türk milleti, tokuluğun kıymetini bilmezsin. Acıksan tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için beslemiş olan kağanının(BG-K-6)

-sözü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri kalanınla, her yere zayıflayarak ölerek yürüyordun…(BG-K-7)

4-Devlet görevlilerinin tayin ve denetimleri

-Dokuz Oğuz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice işit, adamakıllı dinle: Doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar, onun içindeki millet hep bana tabidir…(KTG-G-2)

-… Şimdiki Türk milleti, beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mı yanılacaksınız?( KTG-G-11)

-… Buyruku yine bilgili imiş tabii, cesur imiş tabii. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabii…(KTG-D-3)

-kahraman er bize hücum etmişti. Öyle bir zamanda pişman olup Kül Tigini az erle eriştirip gönderdik. Büyük savaş savaşmış… (KTG-D-40)

-idi. Kağan adını burda biz verdik Kız kardeşim prensesi verdik…(BG-D-17)

-sözümde yalan var mı? Türk beyleri, milleti, bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedi taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki Türk milleti, Beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mı yanılacaksınız? Babam (BG-K-8)

-Casusun sözü şöyle: Dokuz Oğuz milletinin üzerine kağan oturdu der. Çine doğru Ku’yu, generali göndermiş. Kıtaya doğru Tongra Esimi göndermiş, sözü şöyle göndermiş: Azıcık Türk milleti(TN1-G-2)

-yürüyormuş; kağanı cesur imiş; müşaviri bilici imiş; o iki kişi var olursam seni, Çini öldürecek derim; doğuda Kıtayı öldürecek derim; beni, Oğuzu(TN1-G-3)

-kağanı kahraman imiş, müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa öldürecektir.( TN1-D-4)

-gündüz oturmadı. Kızıl kanımı döktürerek, kara terimi koşturarak işi, gücü verdim hep. Uzun keşif kolunu yine gönderdim hep.(TN2-K-2)

5-Beytülmal idaresi

6-Devletlerarası ilişkilerde uyulması gereken kurallar

-anlaştım. Altını, gümüşü, ipeği ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş.( KTG-G-5)

-ovasına konayım dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir, yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp, yakına gidip, çok insan, öldün!( KTG-G-7)

-ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı, ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle, yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp, konduktan sonra, kötü şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı, iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine, milletine, akrabasına kadar barındırmaz(BG-K-4)

7-Hükümdarın Allah’a(tanrı olarak değiştirmekte fayda vardır) ve halka karşı sorumlulukları

-diye, Türk milleti için gene uyumadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumda, her yere(KTG-D-27)

-gitmiş olan millet öle yite, yaya olarak çıplak olarak dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye, kuzeyde Oğuz kavmine doğru, doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru, güneyden Çine doğru on iki defa büyük ordu sevk ettim,… savaştım. Ondan(KTG-D-28)

-Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tabi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. On yedi yaşımda Tanguta doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu, karısını, at sürüsünü, servetini orda aldım…(BG-D-24)

-gözle görülmeyen, kulakla işitilmeyen milletimi doğuda gün doğusuna, güneyde… batıda… Sarı altınını, beyaz gümüşünü, kenarlı ipeğini, ipekli kumaşını, binek atını, aygırını, kara samurunu,( BG-K-11)

-Mavi sincabını Türküme, milletime kazanı verdim… kedersiz kıldım. Üstte Tanrı kudretli… Türk beylerini, milletini(BG-K-12)

-…besleyin, zahmet çektirmeyin, incitmeyin!… benim Türk beylerim, Türk milletim,… kazanıp… bu…. Kağanından, bu beylerinden… soyundan ayrılmazsan, Türk milleti, (BG-K-12)

8-Devletin ayakta kalmasının temel şartları

-… Amcam kağan oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kıldı, azı çok kıldı.( KTG-D-16)

-Yekün olarak yirmi beş defa ordu sevk etti, on üç defa savaştık. İlliyi ilsizleştirdik, kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliye diz çöktürdük, başlıya baş eğdirdik. Türgiş Kağanı türkümüz, milletimiz idi…(KTG-D-18)

-diye, Türk milleti için gene uyumadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumda, her yere(KTG-D-27)

-gitmiş olan millet öle yite, yaya olarak çıplak olarak dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye, kuzeyde Oğuz kavmine doğru, doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru, güneyden Çine doğru on iki defa büyük ordu sevk ettim,… savaştım. Ondan(KTG-D-28)

-Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti? Türk milleti, vaz geç, pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı, beslemiş olan kağanına, hür ve müstakil iyi iline karşı kendin hata ettin, kötü hale soktun. Silahlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mukaddes Ötüken ormanının milleti, gittin! Doğuya giden, gittin! Batıya,( BG-D-19)

-geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim… savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.( BG-D-23)

-Türk Bilge Kağanı Türk Sir milletini, Oğuz milletini besleyip oturuyor.(TN2-K-4)

6- Kut İnancı ve Orhun Abideleri

Orhun abideleri ve siyaset arasındaki ilişkide bahsedilecek bir önemli konuda ‘’Kut İnancı’’dır. Kut sözcüğü, ‘’İlahi bir kaynaktan gelen rahmet, bereket’’(9) olarak tanımlanmaktadır. Türk yöneticileri görevlerini Tanrı’dan aldıklarını ve ona karşı görevleri olduğu inancındadırlar. Durum böyle iken siyaset ile Tanrı hayatın her yanında ilişkilendirilmiş ve bu metinde de bolca bu konudan bahsedilmiştir. Bu bölümümüzde de abidelerdeki Kut İnancı ile ilgili kısımlar şu şekilde listelenecektir:

-… Tanrı buyurduğu için, kendim devletli olduğum üçün, kağan oturdum. Kağan oturup(KTG-G-9)

-…Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi kılınmamış olacak, oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur, kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabii, kötü imiş tabii.( KTG-D-5)

-Yukarıda Türk tanrısı, Türk mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiş. Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye babam İltiriş Kağanı, annem İlbilge Hatunu göğün tepesinde tutup yukarı kaldırmış olacak. Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı(KTG-D-11)

-… Tanrı kuvvet verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş, düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya, batıya asker sevk edip toplamış, yığmış. Hepsi (KTG-D-12)

-…Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizleştirmiş, kağanlıyı kağansızlatmış, düşmanı tabi kılmış, dizliye diz çöktürmüş, başlıya baş eğdirmiş…( KTG-D-15)

-… Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, babam kağanı, annem hatunu yükseltmiş olan tanrı, il veren Tanrı, Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye,(KTG-D-25)

-kendimi o Tanrı kağan oturttu tabii…(KTG-D-26)

-sonra, Tanrı bağışlasın, devletim var olduğu için, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Değerli iliden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki(KTG-D-29)

-Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı… Sir, Dokuz Oğuz, İki Ediz çadırlı beyleri, milleti… Türk tanrısı(BG-D-1)

-kılınmamış olacak, oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur, kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabii, kötü imiş tabii. Beyleri, milleti ahenksiz olduğu için, aldatıcı olduğu için, Çin milleti hilekar ve sahtekar olduğu için, küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için, bey ve milleti(BG-D-6)

-Türk Tanrısı, mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiştir. Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye, babam İltiriş kağanı, annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır…(BG-D-10)

-inmiş. Toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı kuvvet verdiği için, babam kağanın askeri kurt gibi imiş düşmanı koyun gibi imiş.

-… Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.( BG-D-23)

-Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tabi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. On yedi yaşımda Tanguta doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu, karısını, at sürüsünü, servetini orda aldım. On sekiz yaşımda Altı Çun Soğdaka (BG-D-24)

-… Tanrı kuvvet verdiği için orda mızrakladım,( BG-D-32)

-dağıttım. Tanrı bahşettiği için, ben kazandığım için Türk milleti kazanmıştır. Ben küçük kardeşimle beraber böyle başa geçip kazanmasam Türk milleti ölecekti, yok olacaktı. Türk beyleri, milleti, böyle düşünün, böyle bilin!…( BG-D-33)

-evini barkını bozdum. Oğuz kavmi Dokuz Tatar ile toplanıp geldi. Aguda iki büyük savaş yaptım. Ordusunu bozdum. İlini orda aldım. Öyle kazanıp… Tanrı buyurduğu için otuz üç yaşımda… idi. Seçkin, muhterem, güç(BG-D-34)

-beslemiş olan, kahraman kağanına ihanet etti. Üstte Tanrı, mukaddes yer, su, amcam kağanın devleti kabul etmedi olacak…(BG-D-35)

-Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı, bu zamanda oturdum…(BG-K-1)

-… Tanrı buyurduğu için, kendim devletli olduğum için kağan oturdum. Kağan oturup aç, fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu(BG-K-7)

-kağan, amcam kağan oturduğunda dört taraftaki milleti nasıl düzene sokmuş… Tanrı buyurduğu için kendim oturduğumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim… kıldım…(BG-K-9)

-…Üstte Tanrı, altta yer bahşettiği için(BG-K-10)

-Türk milleti hanını bulmayıp Çinden ayrıldı, hanlandı. Hanını bırakıp Çine tekrar teslim oldu. Tanrı şöyle demiştir: Han verdim,( TN1-B-2)

-hanını bırakıp teslim oldun. Teslim olduğun için Tanrı öldürmüştür. Türk milleti öldü, mahvoldu, yok oldu. Türk Siir milletinin yerinde(TN1-B-3)

-Oğuz geldi. Askeri üç bin imiş. Biz iki bin idik. Savaştık. Tanrı lütfetti, dağıttık… (TN1-G-9)

-…Tanrı lütfettiği için, çok diye(TN2-B-5)

-korkmadık, savaştık. Tarduş şadına kadar kovalayıp dağıttık. Kağanını tuttuk. Yabgusunu, şadını(TN2-B-6)

Sonuç

Bu yazımızda içerisinde birçok ilki barındıran Orhun Abidelerinin Türk tarihinin ilk siyasetnamesi olduğunu kanıtlamaya çalıştık.

Bu yazıtlar içerisinde döneme ait birçok siyasi unsur sözkonusudur. KağanlarıN Tanrı’ya ve halka karşı sorumlulukları, geçmişte yapılan hataların tekrarlanmaması için öğütler, başarılı kağanlarda bulunan özellikler, dışişlerinde yapılan hataların hatırlatılması, devletin ayakta kalabilmesi için yapılması gereken işler bu unsurların başında gelmektedir. Yukarıda da alıntıladığımız bu unsurlar sözkonusu eserlerin siyasetname olduğunu kanıtlamaktadır.

Günümüzde gerek sosyal hayatımızda gerekse okullarımızda ilk siyasetname ise Kutadgu Bilig olarak ifade edilmektedir. Bu ve bunun gibi birçok yanlışı düzeltmek Türk tarihi için oldukça önemlidir. Bu görev ise özellikle akademisyenlerimize düşmektedir.

DİPNOT

* Örnek için bakınız: http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt3/sayi12pdf/turkdogan_melike.pdf

** Şüphesiz bu yazıtlar da birbirinden ayrı yerlerde ayrı zamanlarda ve ayrı kişilerce dikilmişlerdir. Ancak gerek bu zaman, yer ve kişilerin birbirine yakınlığı gerekse eserlerin aynı amaçlarla, aynı dil ve üslup ile yazılmış olması bizlere bu abideleri Orhun Abideleri adı ile bir bütün şeklinde inceleme fırsatı vermektedir.

*** Türkçe kaynaklar açısından Orhun Abidelerinin çözümünde iki önemli eser sözkonusudur. Bunlardan birincisi Prof. Dr. Muharrem ERGİN’in Orhun Abideleri adlı eseri, ikincisi de  Prof. Dr. Talat TEKİN’in Orhon Yazıtları adlı eseridir. Bu iki çözümlerin anlamı açısından aynıdır. Sadece –başlıklarından da anlaşılacağı üzere- bazı kelime farklılıkları vardır. Bu nedenle iki kaliteli eser arasından herhangi birinin seçilmesi gerekli olmuş ve birincisi seçilmiştir.

ERGİN, Muharrem, ORHUN ABİDELERİ, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2012

****(KTG-G-3)=(Yazıtın adı-Yazıtın yönü-Yazıtın satır numarası)

Bilge Kağan=BG

KÜL TEGİN=KTG

TONYUKUK= TN1(Birinci taş)-TN2(İkinci taş)

Kuzey=K

Güney=G

Doğu=D

Batı=B

(1)http://mebk12.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/06/13/962846/dosyalar/2013_02/22041736_trkedebiyatndalkler.pdf    erişim tarihi:14.02.2014

(2) ADALIOĞLU, Hasan Hüseyin, “SiYASETNAME ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 37, s.305

(http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c37/c370200.pdf)   erişim tarihi:14.02.2014

(3) LEVEND, Agah Sırrı, ‘’SİYASET-NAMELER’’s.168

 (http://www.tdk.gov.tr/images/css/TDA/1962/1962_9_Levend.pdf)   erişim tarihi:14.02.2014

(4) http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&view=gts   erişim tarihi:14.02.2014

(5) ÖZBEK, Süleyman, ‘’SİYASETNÂME ÖZELLİKLERİ AÇISINDAN RÂHATÜ’S-SUDÛR’UN DEĞERLENDİRMESİ’’  Sosyal Bilimler Dergisi, C9, S: 2 , s.149

(6) TAŞAĞIL, Ahmet, ‘’GÖKTÜRKLER’’, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2012, s.301-307

(7) KIRPIK, Güray vd. ‘’TÜRK EĞİTİM TARİHİ’’ Otorite Yayınları, Ankara, 2012, s.21

(8) ADALIOĞLU, a.g.e.,s305

(9) http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&view=gts   erişim tarihi:14.02.2014

TÜRK TARİHİNİN İLK SİYASETNAMESİ ORHUN ABİDELERİDİR yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Cemil Söylemezoğlu, Türk tarihi için oldukça önemli olan Güdül kayaresimlerini keşfetti ve Servet Somuncuoğlu’na duyurdu. Onun bu keşfi Türklerin, Anadolu’ya -yerleşmek amacıyla- ilk olarak 1071′de gelmediklerini kanıtladı. Aslında Türkler milattan binlerce yıl önce Anadoludaydılar. Ve bıraktıkları kayaresimleri ile bunu bizlere kanıtladılar.*

Cemil bey, öncelikle söyleşi teklifimizi kabul ettiğiniz için teşekkür ederiz.

1:Bize biraz ilçeniz Güdül ve köyünüz Salihlerden bahseder misiniz? Doğası, insan yapısı, geleneksel etkinlikler, ekonomik faaliyetlerden mesela.

Güdül, Ankara’ya bağlı şirin bir ilçemiz. Nüfusu azdır. Ayaş, Kızılcahamam, Beypazarı üçgeninin tam ortasında yer alır. En büyük su kaynağı Kirmir Çayıdır. Köyümüz Salihler ise 210 hanelidir. Halk tarım ve hayvancılık ile uğraşır. Ankara’ya ise sürekli gidilip gelinir.

İnsanlarımız misafirperverdir. Bu konuda bir örnek vermek istiyorum… 35-40 yıl önce köyümüze dinleri araştıran ve gayrımüslim olan bir bilim adamı gelmiş. Bir müddet köyümüzde kalmış ve Müslüman olmaya karar vermiş. Köylü ona Lokman ismini takmış. Burada halkımızın sıcakkanlılığının ve misafirperverliğinin payı oldukça çok tabi.

Köyümüzün geçmişine bakacak olursak, atalarımız Karkın boyundandır. Yani Bozoklardan Yıldız Han’ın soyundan.

2:Bize kendinizi de anlatır mısınız? İşiniz, aileniz, ilgilendiğiniz konular.

Ben bir memur çocuğuyum, babam rahmetli oldu. Bir üniversitede memurluk yapmaktayım. Nihal ve Hilal adlarında 2 tane kızım var.

Ben memurluğun yanı sıra hafta sonları mutlaka köyüme giderim. Gittiğim zamanda çiftçilikle uğraşmayı severim. Tarihi çok seviyorum. Tarihi yerleri Gezmeyi de oldukça severim. Hatta başka ilçelerde böyle alanlar varsa oralara araştırmaya ve bakmaya giderim. Bendeki tarih sevgisi çocukken vardı.

Ayrıca ava gitmeyi balık tutmayı da severim.

3:Güdül’deki kayaresimlerini siz keşfettiniz ve Servet Somuncuoğlu’na bildirdiniz. Bu keşif sürecinden bahseder misiniz?

Ha şimdi tam can alıcı noktaya geldik. Dedim ya tarih meraklısıyım diye. Köyümüzde araştırdım tam 6 tane eski yerleşim yeri var, hepsi de susuzluktan göç etmişler.

Rahmetli babam Ankara’dan köye geldiğinde dağa oduna giderdi. Çocukken ben de gideceğim diye ısrar ederdim. Sen küçüksün diye götürmek istemezdi. Ama götürürdü sonuçta. Odunlar hazırlandıktan sonra oğlum şöyle bir bazlamamızı yiyelim yola koyulalım derdi. Yemek yerken ben etraftaki kayalara taşlara bakıp bunların neden yapıldığını sorardım. Tabi babam bilmiyorum derdi. Ben de çocukluk ya ısrar ederdim. Meğer sorduğum yerler ya yerleşim yeri ya da kurganmış. İleriki yıllarda bu alanlara tekrar tekrar gittim. Araştırmalarım devam etti. O yerleşim yerinin sokaklarını, tarlalarını, mezarlarını buldum. Hatta bu bölgeye anagidiş yol güzergahını tesadüf keşfettim, yüzeysel araştırmalarım ile.

Her neyse bir gün işten geldim. Evde şöyle bir uzandım. Tabi ben eve gelince benim kızlar hemen tv kanalını değiştirirler. Belgesel kanalında ‘KARLI DAĞLARDAKİ SIR’ belgeselini gördüm. Şöyle baktım ki kafam tanladı. Dedim ”Haaa! Ulan bu benim gördüğüm kaya resimleri de buna benziyor.”

Sonra bu resimlerden bir kaçını çekip bizim köyün internet sitesine attım. Servet hocam oradan benim resimleri görmüş. Benimle temasa geçti. Sonra buluştuk. Bana her şeyi anlattı. Şöyle böyle derken benim heyecanım tavan yaptı tabi.

Bildiğim alanları gösterdim Servet hocaya. Sonrasında araştırmaya devam ettim. Acaba başka nerelerde olabilir diye.

Ancak bu oldukça zamanımı alıyordu. Servet hoca bana bu kayaresim alanlarının ne tür yerlerde olabileceğini anlattı. Bundan sonra daha da kolaylaştı bu alanları bulmak.

İlk olarak Atlas Dergisinde yayınladı bu çalışmalar. Tabi heyecanım da oldukça arttı bu konulara bundan sonra.

Ve çalışmalara devam ettim. Ben buldukça Servet hocaya telefon ediyordum. O da hiç zaman geçirmeden geliyordu Güdül’e. İstanbul Ankara arası mekik dokuyordu. Ben yeni alanlar buldukça geliyor ve binlerce fotoğraf çekiyordu.

Başka köylerde de araştırmalar yapıyordum. Ama bazen sıkıntılar oluyordu oralarda. Şikayetler oluyordu mesela. Kendi köyümde de bazı sıkıntılar olmadı değil hani. Atlas dergisi gelmişti o zamanlar bana, bu kayaresimleri ile ilgili yazı olduğu için. Aldım bu dergiyi gösterdim köy kahvehanesinde. Bunu görenler biraz sakinleşti tabi. Hatta köylü bu konularla ilgilenmeye bile başladı. Köyden arkadaşlarım benimle beraber alan araştırmaları bile yapmaya başladılar.

4:Salihler’de kayaresimlerinin ortaya çıkması, köyünüze araştırmacıların gelmesi, köyünüzde belgesel çekilmesi köylü tarafından nasıl karşılandı? Güdüllülerin bu duruma tepkileri ne durumda?

Köyümüzde kayaresimlerinin çıkması herkes gibi köylüyü de mutlu etti tabi. Köyümüzün isminin gazetelerde, dergilerde görünmesi ve özellikle de bir belgesele konu olması köylümüzün oldukça bu konuyla ilgilenmesini sağladı. Bu konuyu kabullenmeyen bazı köylüler de oldu. Ama zamanla, kazanılan başarılar sayesinde bunlar azınlıkta kaldı.

Oldukça meraklandılar da köylülerimiz. Servet hocamız akşamları köy kahvehanesine gelirdi. Köylü ona kayaresimleri ile ilgili sorular sorar, o da bu soruları cevaplamaya çalışırdı. Bazen köyde bana da sorular sorarlardı, meraklanarak. Ben de Servet hocadan dinlediğim kadarıyla cevap vermeye çalışırdım.

Belgesel çekimleri sırasında yemeklerimiz köyden geliyordu. Biz bu konuda da yardımcı olduk bu çalışmalara. Yemekler ailem tarafından hazırlanıyor ve kayınpederim Bilal Söylemezoğlu tarafından- bir eşekle beraber- çekim alanına getiriliyordu. Servet hoca bu eşeğe GAYZER adını vermişti.

Bölgemizdeki jandarmalar da yardım etti bize. Ama bir yanlış anlaşılmadan sonra tabi. Komşu köylerden çekim ekibini görenler jandarmaya haber vermiş. Jandarma geldi. Etrafımızı çevirdiler, silahlarla. Bu yanlış anlaşılma hemen anlaşıldı. Servet hoca çok sevindi buna. Sonunda bizi ka’le alan birileri oldu diye. Sonra kendisini tanıttı ve belgelerini gösterdi. Jandarmalar sonrasında bize çok iyi davrandılar. Herhangi bir sıkıntı yaşarsanız haber verin dediler ve ayrıldılar bölgeden.

5:Avrasya Yazarlar Birliği, Servet Somuncuoğlunu Anma Etkinliğinde yeni kayaresim alanları bulduğunuzdan bahsetmiştiniz. Bu alanların özelliklerinden bahseder misiniz?

Evet, bu etkinlikte yeni kayaresim alanları bulduğumu ilk defa söylemiştim. Böyle alanlar var ve daha da ortaya çıkacağa benziyor. Buralarda araştırmalar da yaptım. Ama tam olarak bitmedi bu araştırmalar. Yazıtlar da var üstelik bu alanlarda. Diğer alanlarla benzerlik gösteriyor bu alanlar da.

Akademisyenlerden yardım bekliyorum bu konuda. Sonuçta ben gönüllü biriyim. Ve bu alanları gezmek benim için zevkli ve gururlu olsa da işlerimi aksatıyor. Ankara’da memurluk yapıyorum ve köyde de işlerim var. Geçimimi sağlamak zorundayım. Ama bu akademisyenlerin asli görevi.

6:Servet hoca ile olan anılarınızdan bahseder misiniz?

Belgesel çekimleri sırasında, akşamları kamp alanına çekildiğimizde sohbetler ederdik. Ben, Orta Asya’dan gırtlak müziği yapanların, Azerbaycan lehçesi ve diğer Türk lehçelerinden insanların taklidini yapardım. Servet hoca bazen gülmekten arkasına aşardı. ”Ulan ne adamsın?”derdi.

Onu Kağan Panosu’na götürdüğümde endişeliydim. Bunu beğenmeyebilir diye. Hocam sizi bunun için çağırdım dedim. Geldik Kağan Panosu’na, şöyle bir duraksadı, baktıı baktıı. ”Bana bir müsade edin, bir sigara içeyim” dedi. Eee tabi ben de merak var. Soruyordum, ”hocam neresini beğenmedin”diye. Cemil bir dur, içeyim şu meredi” dedi. İçti sigarasını. O an açtı telefonu, birkaç kişiyi aradı. Telefondakilere şöyle nara atıyordu. ”Hocamm, hocamm Güdül’de değilim, sanki Orta Asya’dayım, Orta Asya’dayım”. Ben ferahladım tabi. Sonra ”Gel lan benim kahramanım seni bir öpeyim” dedi.

7:Güdül’de bir kağana ait olan kurgan tespit edilmişti. Bu kurganda arkeolojik bir çalışma yapıldı mı?

Evet, önemli kurganlardan 3 adet var. Kağan Kurganı da bunlardan en önemlisi. Gazi Üniversitesi Arkeoloji bölümü, ölçüm yaptı, ”Arkeolojik kazı yapacağız” dediler. Hala yapmadılar. Neden yapmadıklarını bilmiyorum tabi. ”Bazı prosedürler var, bunları aşamadık” diyorlar.

8:Bu kayaresimleri milletimiz ve dünya mirası için oldukça önemli. Peki bu alanlar gereğince korunuyor mu, bu açıdan yapılan çalışmalar var mı?

Bence bu en önemli sorulardan biri. Can alıcı bir noktaya değindin. Bu alanlar öylece duruyor. Bunları, köyümüzle, kendi çabalarımız ile koruyoruz. Çobanlara tembihliyoruz, ”dikkatli olun, gelene-gidene bakın” diye. Keşke devletimiz buralar için çalışmalar yapsa.

Bir firma Deliklikaya mevkiinde taş ocağı ruhsatı almıştı. Hemen başvurduk, iptal ettirdik bu ruhsatı. Yoksa Yandaklıdere ve Deliklikaya resimleri elimizden gidecekti.**

9:Servet hocanın ardından Güdül’de araştırma yapan oldu mu? Çalışmaları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Cengiz Saltaoğlu önemli çalışmalar yapıyor. Geliyor, resimler çekiyor, yazıtları okuma denemeleri yapıyor. Ve bunları güzel bir dergide yayımlıyor.

Hacettepe Üniversitesinden emekli hocamız Necdet  hoca ve Kazım Mirşan araştırmalar yapıyor. Nejdet hocaya alanları gezdirdim, resimler çektik. Bir kitap çıkaracaklarmış.

Bazen de değişik üniversitelerden gelen hocalar oluyor. Gezmek, yerinde tespit etmek amacıyla geliyorlar. Hafta sonları müsait olduğumda onlara yardımcı oluyorum. Sadece gezi amaçlı gelenler de var.

10:Akademisyenlere bir mesajınız var mı? Daha önce bazı akademisyenlere sitemkar sözlerinizi duymuştuk.

Akademisyenlere mesajım çok aslında. Neden köklü bir araştırma yapmıyorlar? Başka konularda açık açık yorumlarda buluyorlar. Ama konu Türk kayaresimlerine geldiğinde bir fikir bile üretemiyorlar.

Genç akademisyenler bilgiye, bilime daha aç bence. Gelen genç araştırmacılar genelde maddi imkansızlıklardan araştırma yapamadıklarından bahsediyorlar.

Burada akademisyenlere yine görev düşüyor. Bu alanlar ödevlere veya tezlere konu olabilir. Bunları yaptıracaklar ise yine akademisyenlerdir.

11:Servet Somuncuoğlu, Bilinmeyen Türk Tarihi konusunda bir çığır açtı. Siz bu konuda neler düşünüyorsunuz? Genel bir değerlendirme yapar mısınız?

Evet, Servet hoca Bilinmeyen Türk Tarihi konusunda çok önemli çalışmalar yaptı. O, bize bas bas bağıran, orada öylece duran taşları akademisyenlerin önüne serdi.

Önemli bir şey söylüyor Servet hoca. ”Taştaki Türkler bize ne anlatıyor diye sinir uçlarına şöyle bir dokunalım dedik, ortaya yüzlerce kitaba sığacak kadar tarih fışkırdı.”

Son olarak, ben dağlarda sıradan bir Türk vatandaşı olarak araştırma yaparken nasıl çocuklarımdan ve köydeki işlerimden fedakarlık yapıyorsam bilimadamları da öyle fedakarlık yapmalıdır.

…

*Bu konuda daha fazla bilgi edinmek için tıklayınız…

**http://envanter.gov.tr/sit/index/detay/38137

-Bu söyleşi sanal ortamda, feysbuk(facebook) üzerinden yapılmıştır.

GÜDÜL KAYARESİMLERİ VE SERVET SOMUNCUOĞLU-CEMİL SÖYLEMEZOĞLU İLE SÖYLEŞİ yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Sevgili Servet Somuncuoğlu, büyük bir ruhtu. Türklüğün bin yıllar ötesinden gelen izlerini aradığı sarp kayalar, yüce dağlar kadar büyük büyük bir ruhtu. Taştaki Türkleri, yazıdan, resimden, damgadan keşfe çıkmıştı. Peşpeşe belgeseller çekti, kitaplar yayınladı. Henüz montajı bitmemiş filmleri, yazılması tamamlanmamış kitapları vardı. Nefes almadan çalışırdı. Acelesi vardı. Peşine bütün bir ilim alemini alarak yürür hale gelmişti. Türklüğün başı sağolsun.

YAĞMUR TUNALI

…

Türk tarihini yeniden yazacaktı….
Ruhu artık hep özlediğini söylediği Tanrı Dağları’nda, ata ruhlarımızla birlikte.
Eksik kaldı, yarım bıraktın Servet Somuncuoğlu, taşlar artık öksüzdür.

Son işim “Saymalıtaş’da bir kez daha namaz kılmak” demiştin.
Anadolu balbalları, koç başlı mezar taşları, Türk tarih Felsefesi, Radloff Atlası, Yenisey Ağıtları, Seyahatname sıradaydı…. Bu yıl bitmeden üç kitap ve bir belgesel çıkacaktı.
Erken oldu…
Şimdi ata ruhlarımızın sessiz çığlıklarını kim duyuracak bize?

AYTEN ALTAYLI

…

TÜRK MİLLETİ,YİĞİT,ÇALIŞKAN,TÜRKLÜK SEVDALISI BİR İLİM ADAMINI DAHA KAYBETTİ..AİLESİ İLE BERABER TÜRKLÜK DE HEM YETİM, HEM ÖKSÜZ KALDI..DAĞLAR TAŞLAR ONU BEKLER..TURAN ELLERİ ONU BEKLER..RUHU ŞİMDİ TANRI DAĞINDA KÜRŞAT İLE BULUŞMUŞTUR..MEKANI UÇMAĞ OLSUN..

BİR TÜRK BEĞİ DAHA TANRI DAĞLARINDA..TÜRKLÜK ÖKSÜZ,TURAN YETİM KALDI..TÜRK DÜNYASI’NIN BAŞI SAĞ OLSUN..

SEVGİ KAFALI

…

GÜLE DE LANET OLSUN BÜLBÜLE DE…..

BAŞSAĞLIĞI

Sevgili ülküdaşım, arkadaşım can dostum Servet Somuncuoğlu’nun vefat ettiğini öğrenmiş bulunuyorum.Allah’tan geldik ona döneceğiz amenna ama bu kadar erken mi ayrılacaktın bizden sevgili Servet Abi,bize Türk tarihi diye anlatılanlar tarihimizin milyonda biri bile değil,inşallah Türk Tarihini yeniden yazacağız dediğinde gözlerin nasılda parlar,sesin heyecanla nasıl da titrerdi..Seninle konuştuğumda senin heyecanın beni de sarar Servet kardeşime nasıl yardımcı olabilirim diye kafa yorardım.Hep anlatırdın.Yaptığın çalışmalarda arkadan da devlet desteğinin olmadığından,yardımcı olması gereken yerlerin nasıl soğuk davrandığından bir kaç sponsorun desteği ile birşeyler yapmaya çalıştığından dert yanardın. Geçen arayıp Mogolistan’da Japonların birkaç dikili taş kitabesi bulduğunu söylediğimde abi onları ben biliyordum,oralara gidecektim ama param olmadığı için gidemedim diye sitem etmiştin.En son Gürcistan’a gitmiş ve abi tam bir hazinenin içine düştüm.Burada her taraf Türk kokuyor demiştin.Hatta bulduklarımı açıkladığımda Gürcüler beni bir daha buralara sokmazlar demiştin ve gülüşmüştük.Oradaki bir Türk şehitliğinin bakımsızlığından dert yanmıştın.
Ah Sevgili Servet ah.Kavlimiz böylemiydi.Daha yapacak çok işlerin vardı.Senin yerini nasıl dolduracağız şimdi?.Bizleri dostsuz,kayaları öksüz bıraktın sevgili Servet.

Tarih nasıl kayalara kazınmışsa sende bizlerin kalplerine kazınmıştın.Seni hiç unutmayacağız sevgili Servet.

Ruhun şad,mekanın cennet olsun.Rabbim rahmetiyle muamele etsin inşallah.Biz senden razıydık Servet kardeşim Rabbimde razı olur inşallah.

Türk milleti bir isimsiz kahramanını ve asil bir evladını ,ülkücü harekette çok değerli bir ülküdaşını kaybetti.Ailesinin,camiamızın ve milletimizin başı sağ olsun.

ORHAN ŞEN

…

Taşın Türkçe’sinden anlayan; taşa dahi söz geçiren güzel yürekli adam Servet Somuncuoğlu Hakk’ın rahmetine kavuştu… Rabbim mekanını cennet etsin. Yanı; Bilge Kağan’ın, Tonyukuk’un yanı olsun…

HAYRİYE NURCAN YAZICI

…

Servet Somuncuoğlu ile Türk Milleti, tarihine eğilen ve fedakârca görev yapan bir kahramanını kaybetmiştir. Temennimiz el attığı konulara Dr. Doç. Prof. unvanlı idealistlerin ve adını tarih koyan kurumların da bundan böyle el atmasıdır. Allah’ın rahmeti üzerine olsun.

İBRAHİM METİN

…

Güzel insanlar güzel atlara binip bir bir gittiler…
Mekanın cennet olsun güzel insan Servet Hoca

ALPEREN KIZIKLI

…

Yüzyüze hiç tanışmadığım, çalışmalarıyla onur ve gurur duyduğumuz, bazen saatlerce sohbet ettiğim abim, büyüğüm, canımızdan parça olan Türk Milleti’nin yetiştirdiği çok kıymetli köşe taşımız, değerimiz…
Sabah sabah gözyaşları içindeyim bilmiş ol…
Mekanın Cennet Ruhun Şad Olsun.Ruhuna El Fatiha…

ERCAN ÇATAL

…

Servet Somuncuoğlu…

Değerli dostum, can kardeşim, ömrünü Türklüğe adamış yiğit insan, yaptıklarını hayranlıkla izlediğim, yapmak istediklerini heyecanla beklediğim abim, dostum…

1988 yılında TRT Radyo Prodiktörlüğü sınavını birlikte kazanmıştık. 82 kişiydik. 3 aylık bir kurs döneminden sonra son sınava hazırlanıyorduk. ben çok korkuyordum kaybetmekten. Ona söyledim.

-Seni bilmem kardeşim, dedi bana, seni bilmem… Ama bir kişi kazanacaksa bu sınavı o ben olacağım dedi.

Öyle oldu. O son sınavı kazandı. Ben hayat dersini. Bundan sonra hangi sınava girdiysem, bir kişi kazanacaksa o ben olacağım dedim hep. Şiarım oldu. Çok da iyi oldu.

-Çok sigara içiyorsun abi, dedim bir gün.
-Biliyorum ama, ne yapayım, bu çile de başka türlü çekilmiyor ki, dedi.

Çilesi Türk milletinin çilesi idi. Yalın ayak, başı kabak düşmüştü yollara. Çoğunlukla maaşından arttırdığı paralarla yollara düşüp Orta Asya’da ins u cinsin bile uğramadığı kaya diplerinde dolaştı. Sadece parasını değil, ömrünü de tüketti.

Ne mutlu ki ona gittiği yere yanında götüreceği eserleri var.
Ne mutlu ki ona, arkasından binlerce duacısı var.
Ne mutlu ki ona, ülküsü uğruna yaşamayı başardı.

Ne mutlu ona ki, cennette gülleri açılmış görecek…
Ne mutlu ona ki, iyi hatırlarlarla anılacak.

Allah rahmet etsin.

TUFAN GÜNDÜZ

…

Allah rahmet eylesin kardeşim. İşini düzgün yapan gerçek bir araştırmacı, hakiki bir Türklük sevdalısıydı. En zor şartlarda en önemli konuları araştırdı. Bilgeydi. Birlikte bazı araştırmalar çalışmalar yapacaktık. Fakat hayatın tek gerçeği olan ölüm buna fırsat vermedi. Mekanın cennet olsun Servet kardeş. Melekler yoldaşın olsun.

SEYFULLAH TÜRKSOY

…

Tanıdığım gerçek bir dava adamı idi, sayesinde Türk Dünyasının taşlara kazınmış tarihini, kültürünü öğrenmiştik, Gobustan ile Moğolistanın hatta Anaddolunun binlerce yıllık ortak mirasını bilmiştik, Ankara’nın 5 bin yıllık Türk Yurdu olduğunu öğrenmiştik, onun sayesinde öğreneceğimiz daha nice büyük keşiflerimiz olacaktı, acımız büyük ama yaşamı ve ismi özdeşleşmiş ‘kaya resimleri-yazıları’ mirası onun zamanların ötesinde yaşayamaya devam ettiğine bir delil olacaktır. Türk Dünyasının başı sağ olsun, Allah rahmet eylesin…

CUMALİ KÖKTAŞ

…

TAŞLARDAKİ TÜRKLER’İN ULU ARAŞTIRICISI SERVET SOMONCUOĞLU KERGEK BOLDU

SÖZÜNDE DURMADIN BU KEZ
Servet bu kez sözünde durmadın
14 Ağustos günü buluşacaktık seninle
“Hocam arkadaşları topluyorum
araba göndererek sizi aldıracağım
söyleşeceğiz sizinle şöyle doya doya
size elimle vereceğim son kitaplarımı da…”
diyordun cep telefonundan arayınca beni
inanamadım sözünde durmadığına
hep durmuştun sözünde çünkü…
Timur, 6 Ağustos 2013

Servet Somuncuoğlu (28 Temmuz 2013):
MERHABA HOCAM
BİR FIRSAT OLDU VE GÜRCİSTAN ÇALIŞMASINI BİTİRDİM
ŞİMDİ TRABZONDAYIM SALI GÜNÜ DÖNECEĞİM
DÖNÜNCE ARAYACAĞIM GECİKME İÇİN ÖZÜR DİLİYORUM
SELAM VE SAYGILARIMLA —

TİMUR KOCAOĞLU

…

Şaşkınım! Daha çok gençti ve yapılacak çok iş vardı.. Mekanı cennet olsun..

TİLLA DENİZ BAYKUZU

…

Servet Can, taşlara can verdin, dil verdin, yüce yaradan sana da uçmağında yer versin. Denizli’de senin adını bir taşa yazdırmak bize dikmek nasip olur inşallah.

MUSTAFA KOÇ

…

AH! Servet hocam.
Daha çok işler yapacaktın sen.. Ailen vardı.. Çocukların vardı.. Bizler vardık. Bizler de evlatlarındık.
İçime bir sıkıntı düştü sahur vaktinden sonra. Seninle ilgili bir yazı yazıyordum.. Kalemi bıraktım belliydi bu gece olmayacaktı. Uyuyamadım sabaha kadar, içimde bir sıkıntı vardı.. Gün ışıdıktan sonra biraz dolaştım dışarıda. Sıkıntı geçmiyordu. Sonra bilgisayarı açtım. Senin adını gördüm Facebook’ta. Sevindim adını görünce… Sonra gözüme bir kelime ilişti. Vefat… İnanamadım, bir kere bir kere daha okudum iki satır cümleyi. Nefes alamadım bir an. Düğümlendi boğazımda her şey.Haber yanlıştır, bir hata vardır diye avuttum kendimi. Yanlış değildi anladım bir müddet sonra. Sonra dudaklarımın arasından şu cümle dökülüverdi..
AH! Servet hocam.
Şimdi kaya resimleri öksüz.. Damgalar yetim. Saymalı ıssız, Güdül harabe..

EMRE SEVİNÇ

…

Hani “Türk ve Dünya Tarihi” yeniden yazılacaktı.Hani O tarihi sen yazacak biz de okuyup ihya olacaktık…….
Saymalıtaş-Gökyüzü Atları öksüz…..
Türk’ü yazan Türk taşları artık öksüz çünkü Servet Hocasız kaldılar….
Mekanı Cennet olsun.
Allah, yakınlarına, sevenlerine, bizlere,milletimize sabır versin…

GÜLTEKİN ÖZTÜRK

AH! Servet Hocam – Ardından Yazılanlar yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Sanki bir sırrı çözmek için kucakladılar Güneş’i.

Uzak yollardan geldiler, kimsenin olmadığı çağlardı.

Destanlarla konuşulur, kurtlarla halleşilir, kayalarla dilleşilirdi…

…

İnsanoğlu dünden bugüne hep, geçmişi bilme, yaptıklarını başkalarına gösterme ve geleceğe bildirme amacı gütmüştür. Tüm bunları yaparken de resim, yazı, anıt vb. somut ögeler kullanmıştır. Türk milleti de bu yolu izlemiş ve yaptıklarını kaya resimlerine işleyerek bizlere önemli bir miras bırakmıştır. Bu kaya resimleri milletimize ait ilk kalıntılar olmakla beraber Türk tarihini milattan önce ”en az” 5000’lere götürecek niteliktedir.

Bugün bu kaya resimleri Türk’ün ayak bastığı her coğrafyada karşımıza çıkmaktadır. Sibirya’dan Orta Asya’ya, Orta Asya’dan Kafkasya’ya, oradan Anadolu’ya, Avrupa’ya ve daha nice yerlere…

Geniş bir coğrafyada ve geniş bir zaman dilimi içerisinde birbirine büyük benzerlikler gösteren onlarca kaya resim alanı. Hepsi bulundukları bölgelerin en yüksek yerlerinde. Hepsinin çevresinde kurganlar var. Hepsi atalara kurban kesilen yerler. Bütün kaya resim alanlarında aynı süreklilik var… Kaya resminden damgaya, damgadan harfe ve Türk Abece’sine. Türk, güneş kültünü de unutmamış dağ keçisini de geyiği de. Ne Saymalıtaş’ta ne Güdül’de. Kayaresimleri Türk’ün ayak bastığı her yerde.

Birbirini hiç görmemiş, biribinden haberi olmayan ancak dil, din, kültür vb. açıdan birbirinin aynı tek bir milletin bıraktığı bir büyük miras kaya resimleri. İşte, binlerce yıldır hiç durmadan sessiz sessiz çığlıklar atan bu kaya resimlerinin sesini Servet Somuncuoğlu duydu. Bunlar atalarımızdan bize birer mektuptu. Hem de binlerce yıl önce kazılmış mektuplar. Servet Somuncuoğlu’nun yüreğine bir kor düşmüştü. Ona çok uzaktan seslenenler vardı.  Atalarımıza doğru gitmeliydi. O da koşar adım düştü Türk’ün peşine.

Servet Somuncuoğlu Türk tarihini bir yapboza benzetiyor. Bugün elimizde Türk tarihine ait bazı yapboz parçaları mevcut. Ancak çoğu parça ya elimizde değil ya da yanlış yerleştirilmiş. İşte Somuncuoğlu bu kayıp parçaların peşinde. Tamgalısay’dan Saymalıtaş’a, Saymalıdan Lena’ya, Lena’dan Güdül’e, Hakkari’ye, Gobustan’a(Bakü), Macaristan’a,Kanada’ya… Bu kayıp parçaları aradı. Bazılarını buldu da. Servet Somunculuoğlu’nun çalışmalarında kaya resimlerinin Orta Asya’nın derinliklerinden dünyanın birçok noktasına gezintisini izleyeceğiz.

2004 yılından bu yana canla başla çalışıyor Somuncuoğlu. Çok ülkeler gördü, çok dağlar gezdi. Kitaplar yayınladı, belgeseller çekti. Televizyon programlarında bilmediğimiz Türk’ü tanıttı. Tek bir gayesi vardı… Türk’ü bulmak.

Somuncuoğlu’nun kaya resimleri üzerinden birçok haklı iddiası var. Bunlardan bazılarını şöyle sıralayabiliriz.

-Türkler Anadolu’ya Malazgirt Savaşı’ndan binlerce yıl önce gelmiştir.

-Orhun Anıtları Türklerin önsözü değil, Türklerin Taşlar üzerindeki sonsözüdür.

-Türkler entellektüel milletlerdendir.

-Türkler göçebe değil, göç eden bir millettir.

…

Servet Somuncuoğlu’na hayranlığımın bir nişanesi olan bu yazı dizisinin devamında ben, hem onun çalışmalarını hem de bu haklı iddialarından bazılarını sizlere aktarmaya ve kendimce -haddimizi de biraz aşarak- bazı yorumlar yapmaya çalışacağım…

Devam Edecek…

SERVET SOMUNCUOĞLU-TÜRK’ÜN PEŞİNDE BİR KAŞİF(1) yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Orta Asya, Türklerin ata yurdu ve Müslümanlıkla tanıştıktan sonra batıya doğru göçe başladığı bir merkez olmakla beraber, en büyük kıta olan Asya’nın da ortasıdır. Kuzeyinde dünyanın yüzölçümü bakımından en büyük ülkesi Rusya’nın, doğusunda dünyanın en kalabalık nüfusuna sahip Çin’in ve güneyinde de ciddi ekonomik potansiyele sahip Pakistan ve Hindistan’ın yer alması Orta Asya’nın önemini stratejik olarak arttırmaktadır.(1)

Genel olarak Hazar Denizi ve Karadeniz’in doğusu, Afganistan’ın Hindukuş dağlarının kuzeyi, Çin Seddi’nin batısı, Moğolistan dâhil Çin’in kuzeybatı bölgeleri ve Kazakistan’ın kuzey bölgelerini içeren alana Orta Asya adı verilmektedir. Yani çöl ve bozkırın bittiği yerler Orta Asya’nın sınırıdır.(2) Bu bölgede bugün Orta Asya devletleri adı ile bildiğimiz 5 devlet, yani Özbekistan, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan geçmişte Türkistan olarak anılmaktaydı. Hatta bu coğrafyada SSCB’nin ilk yıllarında Türkistan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adıyla ayrı bir idari yapı vardı. Ancak hemen takip eden yıllarda bugünkü cumhuriyetler oluşturularak aslında birbirlerine çok yakın farklı boylardan ve Taciklerden oluşan bu coğrafyada her boyun millet olma süreci başlamış oldu. Şimdi bölgede, Özbekistan, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan cumhuriyetleri ile Taciklerin yaşadığı Tacikistan Cumhuriyeti vardır.(3) Bu bölgenin tarihsel, dilsel, kökensel yapısını göz önünde bulundurursak bugün de bu coğrafyaya Türkistan, devletlerin geneline de Türk cumhuriyetleri –Tacikistan hariç- dememizde herhangi bir sakınca yoktur.

18. yüzyıldan sonra bölgede Rusların genişlemesi söz konusu olmuştur. 16. Yüzyıl başlarında Rusya küçük bir knezlik(Moskova Knezliği) iken biraz da Türk dünyasının içindeki çekişmelerden ve bölünmüşlüklerden yararlanarak Karadeniz’e doğru yayılmaya başlamıştır. Deli Petro(1682-1725) Akdeniz’e inme politikasında başarılı olamayınca yayılma faaliyetini Asya’ya yöneltti. Orta Asya’daki durumu öğrenmek, Orta Asya’nın ve Hindistan’ın zengin ticari imkanlarını ele geçirmek için 1715’te Albay İvan Bucholz’u İrtiş’e, 1716’da da Prens Aleksandır Bekoviç Çerkovsky’i Hive üzerine gönderdi. Fakat orduları mağlup ve perişan bir şekilde geri dönmek mecburiyetinde kaldı. Bu kez 1723’te Orta Asya’ya ilerlemede rehber olarak kullandığı adamlardan Telekev’e şu direktifi vermiştir: ‘’Her ne kadar Kazaklara ve Kırgızlara güvenmek mümkün değil ise de onların memleketini mutlaka himayemiz altına sokmak zorundayız. Zira Kazak ve Kırgız bozkırları bütün Asya’ya açılan en önemli kapılardır.’’ Nitekim 19. yüzyıla gelindiğinde Orta Asya’nın büyük bir bölümü Rus İmparatorluğu’nun hâkimiyeti altına girmiştir.(4) Bu hâkimiyet 20. yüzyılın son yıllarına kadar sürmüştür.

Yıllar 1990’ları gösterdiğinde ise bu devletler birer birer bağımsızlıklarını kazandılar ve uluslar arası ortamda önemli bir rol oynamaya başladılar. Ancak bölgenin gerek jeostratejik gerek jeopolitik açıdan oldukça zengin olması bu devletler üzerinde bazı hâkimiyet mücadelelerine neden olmuştur. Bu açıdan karşımıza ilk olarak çıkan ABD ve Rusya birinci derece aktörler arasında yer almaktadır. Bu iki devletten sonra ise Çin, Hindistan, İran gibi bölgede önemli ekonomik atılımlar yapmış veya yapması beklenen devletleri ve bölge ile kültürel, dilsel, tarihsel yakınlığı olan Türkiye’yi örnek gösterebiliriz.

DOĞALGAZ VE ORTA ASYA

Bilindiği üzere geçtiğimiz yüzyılda petrol Orta Doğu’yu dünya üzerinde önemli kılmış, büyük devletler bölgede var olmak için oldukça çaba harcamışlardır. 21. Yüzyılda ise petrolün yanına önemi gittikçe artan enerji kaynağı olarak doğalgaz eklenmiştir. Orta Asya’da var olan doğalgaz rezervlerinin gerek Avrupa gerek Asya’nın ihtiyaçlarını karşılayacağı görülmektedir.(5) Ayrıca bölge devletlerinin doğalgaza artı olarak altın, petrol gibi kaynaklar ve nükleer enerji üretiminde gereken stratejik mineraller açısından zengin olması da bölgenin önemini arttırmaktadır.(6)

TABLO 1: Orta Asya’daki Beş Ülkenin Tespit Edilmiş Petrol ve Doğal Gaz Rezervleri(7)

Orta Asya’dan çıkartılan doğalgazın-özellikle batı ülkelerine- ulaştırılması da önemli bir mücadeleye sahne olmaktadır. Günümüzde petrol ve doğalgaz gibi enerji kaynaklarının alıcılara taşınması boru hatları ile yapılmaktadır. İşte bu boru hatları da geçtikleri ülkeler için stratejik ve ekonomik açıdan getiri sağlamaktadır.

RUSYA’NIN KURDUĞU HEGEMONYA

SSCB döneminde Moskova Orta Asya’ya daha çok tarım bölgesi gözü ile bakmış ve buradaki enerji kaynaklarını fazla önemsememiştir. Bölge devletleri bağımsızlıklarını kazanıp bu kaynaklar üzerinde projeler gerçekleştirmeye başlamasıyla Rusya kendisini bölgedeki enerji kaynakları üzerinde rol oynamak durumunda hissetmiştir. Zamanla bölge devletleri ile doğalgaz anlaşmaları yapmış ve bölgeden önemli derecede ucuz doğalgaz sağlamıştır. 2008 rakamlarına göre Türkmenistan’dan yaklaşık 42.3, Özbekistan’dan 14.2, Kazakistan’dan da 9.6 milyar metreküp doğalgaz almıştır. Rusya Orta Asya’dan aldığı bu ucuz gazı Rus iç pazarında kullanmış, Rusya’daki rezervleri de dünyanın dört bir tarafına daha yüksek fiyattan ihraç ederek hegemonyasını kurmuştur.2009 yılında ekonomik krize bağlı olarak ve Nisan 2009’da Orta Asya-Merkez (Rusya) boru hattındaki kaza nedeniyle Orta Asya’dan alınan toplam gaz miktarında düşüş yaşanmıştır (Toplam 37.3 milyar metre küp alınmıştır). (8) İki ülkenin bu sorun üzerinde anlaşmaya varamaması ve Türkmenistan’ın maddi zarara uğraması doğalgaz satışını başka bölgelere de yönlendirmesine neden olmuştur.

RUSYA’NIN BÖLGEDEKİ HEGEMONYASI KIRILIYOR

Ancak Rusya’nın kurduğu bu hegemonya, bölgedeki rakiplerinin yüzyılımız içerisinde yaptığı ve planladığı doğalgaz boru hatları sayesinde kırılmaktadır…

Bu açıdan karşımıza çıkan en büyük güç Çin’dir. Son dönemlerde yüksek nüfusu ve geniş sanayi hacmi ile dogalgaza ihtiyacı artan Çin, 2008 yılında 80 milyar metreküp, 2000 yılında 24.5 milyar metreküp doğalgaz kullanmıştır. Çin’in günümüzde kullandığı doğalgaz miktarı ise 100 milyar metreküpün üzerindedir. Bu rakamın ilerleyen yıllarda daha da artması beklenmektedir. Çin, artan bu doğalgaz ihtiyacını karşılamak amacıyla Orta Asya’ya yönelmiş ve Orta Asya-Çin boru hattı projesini Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan ile birlikte hayata geçirmiştir. 2003 yılında temelleri Kazakistan ve Çin arasına yapılan bir mutabakat ile atılan projenin, Türkmenistan ve Özbekistan’ın da katılmasıyla 2008 yılında inşasına başlamıştır.(9) Uzunluğu 2000 kilometre olan bu boru hattı Türkmenistan’dan başlayarak Özbekistan ve Kazakistan’dan Çin’in Doğu Türkistan bölgesine bağlanmaktadır. Boru hattı ile 2011 yılında Türkmenistan Çin’e 25 milyar metreküp, Özbekistan ise 5 milyar metreküp doğalgaz sağlamıştır. Bu rakamlar günümüze kadar artarak gelmiş, gelecekte ise yine bu şekilde devam edecektir. 2020 yılında Türkmenistan’ın 100 milyar metreküp doğalgaz ihraç edeceği tahmin edilmektedir. (10)

Yüzyılımız içerisinde bölge ile birlikte boru hattı inşa ederek doğalgaz ticareti yapan bir büyük güç ise İran’dır. Yapımı 2010 yılında tamamlanan ve 30.5 kilometre uzunluğundaki Devletabad-Serahs-Hangeran doğalgaz boru hattı sayesinde de Türkmenistan’dan İran’a yılda 20 milyar metreküp gaz akması beklenmektedir. Projenin açılış töreninde konuşan İran Cumhurbaşkanı Mahmut Ahmedinejad, ‘’ Bu proje Türkmenistan enerji kaynaklarını İran üzerinden Avrupa’ya ve Basra Körfezi’ne ulaştırma anlamında işbirliğinin geliştirilmesini de sağlayacaktır.’’ diyerek daha önce Avrupa’ya Rusya eli ile aktarılan Türkmen gazının bu bölgeden aktarılabileceği mesajını vermiştir.(11)

Son olarak ‘’Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan’’(TAPİ) doğalgaz boru hattı da planlanan boru hatları arasındadır. Başlangıçta Türkmenistan-Afganistan-Pakistan’ın çalışmaları ile başlayan proje 2008 yılında Hindistan’ın da katılması ile bu ismi almıştır. Toplamda 1680 kilometre olarak tasarlanan TAPİ’nin, 170 kilometresi Türkmenistan’dan, 830 kilometresi Afganistan, 400 kilometresinin Pakistan ve 280 kilometresinin de Hindistan’dan geçmesi planlanmaktadır. (12) Bu proje sayesinde 33 milyar metreküp doğalgazın Güney Asya’ya akması beklenmektedir. 2017 sonunda faaliyete geçmesi öngörülen proje sayesinde günlük Afganistan’a 20, Pakistan’a ve Hindistan’a 35’er milyon metreküp olmak üzere 90 milyon metreküp doğalgaz akacaktır.(13) Projeye ayrıca Bengladeş, Kazakistan, Türkiye gibi ülkelerin de dahil olması dillendirilmektedir.

SONUÇ

Sonuç olarak Rusya’nın Orta Asya’da kurduğu bu hegemonya, içinde bulunduğumuz yüzyıl itibari ile kırılmaya başlamıştır. Daha önce bölgenin tüm gazı bu ülkeye akarken günümüzde Çin, İran, Hindastan, Pakistan gibi ülkelere pay edilmeye başlamıştır. Ayrıca Asya’da bu gaza alıcılar daha da çoğalacağa benzemektedir.

Bölge gazını Orta Asya’dan ucuza alıp Avrupa’ya daha yüksek fiyata satan Rusya, ilerleyen yıllarda gazı aktarma konusunda da sıkıntılar yaşayacağa benzemektedir. Gerek İran ve Hindistan’a doğru yapılan boru hatları ile gazın bu alandan batı bölgelerine taşınma olasılığı gerekse NABUCCO VE TANAP gibi projelerle Orta Asya gazını Anadolu üzerinden Avrupa’ya taşınma düşünceleri gerçekleşirse Rusya’nın bu alanda da kozunu kaybetmesine neden olacaktır.

Dipnot

1-Savaş KAFKASYALI(ed.); Bölgesel ve Küresel Politikalarda Orta Asya, Ankara, 2012, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/bolgesel_ve_kuresel_pol_ortaasya.pdf, s.5.

2-Erkin EKREM; Çin’in Orta Asya Politikaları, Ankara, 2011, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/cin_ortaasya_raporu.pdf, s.17.

3-İhsan ÇOMAK; Orta Asya Ülkeleri Arasında Bölgesel İşbirliği, http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_contentHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″view=articleHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligiHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″catid=83:analizler-ortaasyaHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=419:orta-asya-ulkeleri-arasinda-bolgesel-isbirligi&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″Itemid=149, (4.Ağustos.2009)

4-Kürşat GÖKKAYA; Yeni ve Yakın Çağ Tarihi, Ankara, 2011, s.206.

5-Eren OKUR; Enerji Kaynakları ve Orta Asya’nın Geleceği, http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_contentHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″view=articleHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-geleceiHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″catid=83:analizler-ortaasyaHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=433:enerji-kaynaklar-ve-orta-asyann-gelecei&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″Itemid=149, (20.Ağustos.2009)

6-Aslıhan P. TURAN; Orta Asya’da Dönüşüm, http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_contentHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″view=articleHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″id=619:orta-asyada-doenueuemvHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″catid=83:analizler-ortaasyaHYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″&HYPERLINK “http://www.bilgesam.org/tr/index.php?option=com_content&view=article&id=619:orta-asyada-doenueuemv&catid=83:analizler-ortaasya&Itemid=149″Itemid=149, (26.mart.2010)

7- EKREM; a.g.e.,  s.28.

8-İlyas KAMALOV; Rusya’nın Orta Asya Politikaları, Ankara, 2011, http://yayinlar.yesevi.edu.tr/static/kitaplar/rusya_ortaasya_raporu.pdf, s.45.

9-Orta Asya Doğalgazı Savaşları; http://www.cumhuriyet.com.tr/?hn=396760, (4.şubat.2013)

10-Canat MOMINKULOV; Çin ve Türkmenistan’ın Enerji İlişkileri, http://www.orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=4399, (11.Nisan.2013)

11-Türkmenistan-İran Doğa lgaz Boru Hattı Açıldı; http://www.milliyet.com.tr/Dunya/SonDakika.aspx?aType=SonDakikaHYPERLINK “http://www.milliyet.com.tr/Dunya/SonDakika.aspx?aType=SonDakika&ArticleID=1182585″&HYPERLINK “http://www.milliyet.com.tr/Dunya/SonDakika.aspx?aType=SonDakika&ArticleID=1182585″ArticleID=1182585, (6.Ocak.2010)

12-Betül Buke KARACİN; Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan Doğalgaz Boru Hattı Projesi, http://www.usakgundem.com/yorum/378/t%C3%BCrkmenistan-afganistan-pakistan-hindistan-do%C4%9Falgaz-boru-hatt%C4%B1-projesi.html, (7.Nisan.2011)

13-Türkmen Gazına Yeni Müşteri; http://www.sabah.com.tr/Ekonomi/2012/05/30/turkmen-gazina-yeni-musteri, (30.Mayıs.2010)

TARİHİ TÜRK YURDU ORTAASYA’DAKİ SİYASİ DEĞİŞİMLER yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.