![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/thumbs_b_c_feb24683b72a5497c3f61a1d8f2b864f-480x320-300x200.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Orta-do\u011fu Uzman\u0131 Arif KESK\u0130N,<\/p>\n
Mill\u00ee D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezi i\u00e7in<\/p>\n
\u0130ran\u2019da son g\u00fcnlerde ortaya \u00e7\u0131kan olaylarla ilgili<\/p>\n
geni\u015f kat\u0131l\u0131ml\u0131 bir sunum verdi.<\/p>\n
M\u0130SAK edit\u00f6rlerinden Bur\u00e7in \u00d6ner<\/strong> konu\u015fmay\u0131 de\u015fifre etti.<\/p>\n G\u00f6sterilerin D\u00fcn\u00fc, Bug\u00fcn\u00fc, Yar\u0131n\u0131<\/strong><\/p>\n Bas\u0131nda \u00e7ok da fazla yer almayan bir \u0130ran portresi \u00e7izmek istiyorum. Odak olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki g\u00f6sterileri ele alaca\u011f\u0131m. Ne zaman ba\u015flad\u0131, \u00f6zellikleri nedir, ne ama\u00e7la ba\u015flad\u0131, \u00f6nceki g\u00f6sterilerle benzerlikleri ve farkl\u0131l\u0131klar\u0131 nedir, uluslararas\u0131 ili\u015fkiler bak\u0131m\u0131ndan ne anlam ifade ediyor gibi sorulara kendi bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131mla cevap bulmak niyetindeyim.<\/p>\n \u015eu andaki g\u00f6steriler, temel olarak \u0130ran\u2019\u0131n Me\u015fhed \u015fehrinde ba\u015flad\u0131. Buras\u0131 \u015eii\u2019ler i\u00e7in 8. imam, \u0130mam R\u0131za\u2019n\u0131n mezar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir merkezdir. Ayr\u0131ca \u015eii\u2019lerin medreselerinin yo\u011funlukta oldu\u011fu, b\u00fcy\u00fck din adamlar\u0131n\u0131n orada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 mezhepsel bir kent olarak biliniyor. Bu nedenle \u0130ran siyasal haritas\u0131nda Me\u015fhed\u2019e kar\u015f\u0131, sanki ba\u015fka bir ilmi\u015f gibi bir davran\u0131\u015f vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin; bir konserin Tahran\u2019da olmas\u0131na izin verilir ama Me\u015fhed\u2019deki mevcut ki\u015filer, orada \u0130mam R\u0131za\u2019n\u0131n mezar\u0131n\u0131n olmas\u0131ndan ve buna sayg\u0131 duyulmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri i\u00e7in izin vermezler. Sonu\u00e7 olarak \u015eiiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan merkez\u00ee \u00f6neme sahip olan bir \u015fehirdir ve g\u00f6steriler de burada ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Me\u015fhed\u2019in bir Cuma imam\u0131 vard\u0131r; Ayetullah Alemulhuda. Bu adam, \u0130ran’daki son se\u00e7imlerde Ruhani\u2019nin rakibi olan \u0130brahim Reis\u2019in kay\u0131npederidir ve se\u00e7imde Ruhani\u2019ye yenilmi\u015ftir. Bu yenilgi dolay\u0131s\u0131yla hem \u0130brahim Reis hem de Alemulhuda, Ruhani\u2019ye ciddi \u015fekilde \u00f6fkelidirler, husumet duyuyorlard\u0131r.<\/p>\n Alemulhuda ve radikal muhafazak\u00e2rlar \u015f\u00f6yle bir karar al\u0131yorlar; \u201c\u0130ran\u2019da ekonomi k\u00f6t\u00fcye gidiyor, bu k\u00f6t\u00fc gidi\u015ften dolay\u0131 Hasan Ruhani\u2019ye kar\u015f\u0131 bir dizi g\u00f6steriler d\u00fczenleyip, Ruhani\u2019yi zor durumda b\u0131rakabiliriz. Hasan Ruhani \u00fclkeyi y\u00f6netemiyor, belki bu \u015fekilde onu k\u00f6\u015feye s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131p istifas\u0131n\u0131 ya da azlini isteyebiliriz.\u201d Bu nedenle bir g\u00f6steri bildirisi haz\u0131rl\u0131yorlar ve halk\u0131 Ruhani\u2019ye kar\u015f\u0131 g\u00f6steriye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorlar. Halk g\u00f6steriye geliyor ancak burada \u00f6nemli olan nokta \u015fudur; g\u00f6steri ba\u015flar ba\u015flamaz, g\u00f6sterideki sloganlar onlar\u0131n belirlemi\u015f olduklar\u0131 s\u0131n\u0131r a\u015f\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n sloganlar\u0131 \u201cRuhani\u2019ye \u00f6l\u00fcm!\u201d ve baz\u0131 ekonomik sloganlarla s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. G\u00f6steri \u201cRuhani\u2019ye \u00f6l\u00fcm!\u201d slogan\u0131yla ba\u015fl\u0131yor ama k\u0131sa s\u00fcrede ba\u015fka sloganlar dillendiriliyor. Sloganlar, neredeyse Me\u015fhed\u2019in kutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulayabilecek bir noktaya ta\u015f\u0131n\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, R\u0131za Han, \u00f6zellikle dindarlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan sevilmeyen, sokakta caddede kad\u0131nlar\u0131n tesett\u00fcrlerini zorla a\u00e7an bir ki\u015filiktir. Bu nedenle de sevilmez. O kutsal mezar\u0131n yan\u0131nda, \u201cR\u0131za Han ruhun \u015fad olsun!\u201d \u015feklinde sloganlar at\u0131lmaya ba\u015flan\u0131yor. G\u00f6steri k\u0131sa s\u00fcrede \u0130ran’\u0131n bir\u00e7ok kentine yay\u0131l\u0131yor.<\/p>\n Sonu\u00e7 itibariyle \u0130ran\u2019da g\u00f6sterileri kim ba\u015flatt\u0131 sorusu, \u00e7ok kilit bir sorudur ve bu sayede \u0130ran\u2019da, ilerleyen s\u00fcre\u00e7te \u0130ran siyasi hayat\u0131nda neler olaca\u011f\u0131na \u015fahit olmam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan etken olacakt\u0131r. Bir\u00e7ok tasfiyeye, bir\u00e7ok g\u00f6zalt\u0131na ve bir\u00e7ok tutuklamalara tan\u0131k olaca\u011f\u0131z. Yani, g\u00f6sterilerin ba\u015flang\u0131c\u0131 nedir dersek; Alemulhuda ve radikal muhafazak\u00e2rlar cevab\u0131n\u0131 verebiliriz.<\/p>\n Radikaller, Muhafazak\u00e2rlar ve De\u011fi\u015fen Alg\u0131lar\u0131<\/strong><\/p>\n Muhafazak\u00e2rlar ve reformcular kimdir sorusunu cevaplamak, konunun ilerleyen k\u0131s\u0131mlar\u0131nda isimleri \u00e7ok kullan\u0131lacak olan gruplar olduklar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemlidir.<\/p>\n 1979\u2019da \u0130ran\u2019da devrim ger\u00e7ekle\u015fiyor. Devrimin lideri olan Humeyni ve yanda\u015flar\u0131, devrimden sonraki iki y\u0131ll\u0131k s\u00fcre olan 1981\u2019e kadar, herkesi tasfiye etmeyi ba\u015far\u0131yorlar. 1981\u2019de \u0130ran\u2019daki b\u00fct\u00fcn iktidar alan\u0131 ellerine ge\u00e7iyor. Sonra ise kendi aralar\u0131nda ihtilafa giriyorlar. 1981\u2019de iki konuda ayr\u0131\u015f\u0131yorlar; ekonomi ve velayet-i fakih. Bunlar, sonraki \u0130ran siyasi hayat\u0131n\u0131 analiz etmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli k\u0131r\u0131lma noktalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Ekonomi konusunda \u015funu tart\u0131\u015f\u0131yorlar: biz \u0130slam Devrimini yapt\u0131k ve \u0130slam Devleti\u2019ni kurduk ama bu devletin ekonomisi nas\u0131l olacak? Devlet\u00e7i bir ekonomi mi olacak yoksa piyasa ekonomisi mi olacak? Bu konuda bir tart\u0131\u015fma \u00e7\u0131k\u0131yor. O d\u00f6nem bir grup, \u0130slam\u2019da \u00f6zel m\u00fclkiyete kesinlikle sayg\u0131 yoktur, aksine k\u00fcf\u00fcrle beraberdir demektedir; hatta baz\u0131lar\u0131 \u201csosyal adalet isteyen birine ta\u015f atmak, peygambere ta\u015f atmak gibidir.\u201d derler. \u00c7\u00fcnk\u00fc asl\u0131nda \u0130slam s\u0131n\u0131fs\u0131z bir toplum istiyor; sosyal adaleti istiyor; devletin ekonomileri, \u00f6zellikle de b\u00fcy\u00fck ekonomileri ele almas\u0131 gerekti\u011fi ifade ediliyor. Bunu Humeyni\u2019nin \u00e7evresi s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n Benzer \u015fekilde di\u011fer bir grup da \u201cHay\u0131r, bu do\u011fru de\u011fil! \u0130slam, \u00f6zel m\u00fclkiyete sayg\u0131l\u0131d\u0131r. Zaten peygamber ve e\u015finin de bir s\u00fcr\u00fc mal\u0131 m\u00fclk\u00fc vard\u0131.\u201d diyorlar ve Kur\u2019an\u2019dan ayetlerle \u00f6rneklendirerek devletin \u00f6zel m\u00fclkiyete m\u00fcdahale etmemesi gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar.<\/p>\n Bu d\u00f6nemde di\u011fer bir tart\u0131\u015fma olan velayet-i fakihin yetki s\u0131n\u0131rlar\u0131 etraf\u0131ndad\u0131r. \u015eiilerin baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re \u00f6nce peygambere, peygamberden sonra imamlara itaat edilmelidir. \u0130mamlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde de baz\u0131 din adamlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 laz\u0131m ve onlara itaat edilmesi gerekir. Yani, 12. imam olan Mehdi\u2019nin kayboldu\u011fu bir d\u00f6nemde bunlara itaat edilmelidir. Bu anlay\u0131\u015fa sahip olan velayet-i fakih tart\u0131\u015fmas\u0131, \u015eii siyasalla\u015fmas\u0131n\u0131n temelini olu\u015fturur. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015eiilerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne g\u00f6re iktidar, \u00f6nce Allah\u2019a, sonra peygambere ve sonra da imamlara aittir. Allah, peygamber ve imamlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda; imam olmayan hi\u00e7 kimse iktidara talip olamaz. E\u011fer iktidara talip olursa bu gaspt\u0131r, i\u015fgaldir. Ancak bunu bir grup reddediyor. \u015eu anda da \u015eiilerin b\u00fcy\u00fck din adamlar\u0131na ve hatta Irak\u2019taki Ayetullah Sistani\u2019ye bakarsan\u0131z; devlete talip de\u011fillerdir; gelip devleti y\u00f6netmek istemiyorlar. Fakat ba\u015fka bir grup da \u015funu s\u00f6ylemeye ba\u015flad\u0131: \u201cHay\u0131r, masum imamlar olmad\u0131\u011f\u0131nda da belli \u015fartlara (\u015eii f\u0131kh\u0131na h\u00e2kim) haiz olan din adamlar\u0131 \u00fclkeyi y\u00f6netebilir.\u201d<\/p>\n Bu velayet-i fakih kuram\u0131n\u0131n oraya ilk \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, bunun herhangi bir siyasi taraf\u0131 yoktu; 19. yy\u2019den sonra siyasi bir nitelik kazand\u0131. Humeyni, Necef\u2019te ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bunu siyasi bir kuram haline getirdi. 1979\u2019dan sonra da \u0130ran anayasas\u0131na girdi.<\/p>\n Anayasaya girdi\u011finde velayet-i fakihin g\u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131rlar\u0131 nerede bitecek konusu tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Bu konuda da bir ihtilaf olu\u015ftu. Bir grup \u201cG\u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131rlar\u0131 mu\u011fl\u00e2kt\u0131r; istedi\u011fini yapabilir hatta isterse camiyi de kald\u0131rabilir, baz\u0131lar\u0131 isterse ibadeti bile tatil edebilir.\u201d dedi. Baz\u0131lar\u0131 ise \u201cHay\u0131r, bunun bir s\u0131n\u0131r\u0131 olmal\u0131.\u201d dedi. Bu iki tart\u0131\u015fma 1981\u2019de \u0130ran siyasi hayat\u0131n\u0131 ikiye b\u00f6ld\u00fc. Velayet-i fakihin s\u0131n\u0131rs\u0131z g\u00fcc\u00fcn\u00fc savunanlar ve devletin ekonomik hayat\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irmek isteyenler sol olarak bilinmeye ba\u015fland\u0131, ki bunlar\u0131n hepsi molla ve \u015eii-\u0130slamc\u0131lard\u0131r. Sol denildi\u011finde, Marksist-Leninist soldan bahsedilmiyor; hepsi Humeyni\u2019nin yan\u0131nda olanlard\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00f6zel m\u00fclkiyeti ve velayet-i fakihin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fini savunanlar ise sa\u011f olarak bilinmeye ba\u015fland\u0131.<\/p>\n \u0130ran devriminin lideri olan Humeyni, sol olarak adland\u0131r\u0131lan gruba daha yak\u0131nd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla sol olarak tan\u0131mlanan grup Humeyni\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre boyunca yani, 1989\u2019a kadar iktidarda kald\u0131. 1989\u2019da Humeyni \u00f6ld\u00fc; \u015fu anda Hamaney lider; Rafsancani diye bildi\u011fimiz cumhurba\u015fkan\u0131 oldu. Sol olarak bildi\u011fimiz grup iktidar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na itildi. Sa\u011f iktidara geldi. Sa\u011f ve sol tart\u0131\u015fmas\u0131 1997\u2019ye kadar devam etti. 1977\u2019den sonra sa\u011f, muhafazak\u00e2r; sol reformist olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131. 1989\u2019da iktidar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan sol, 1997\u2019de liberal bir s\u00f6ylemle yeniden iktidara geldi ve kendisini reformcu olarak tan\u0131mlad\u0131. 1989\u2019dan sonra iktidar\u0131n tamam\u0131n\u0131 elinde bulunduran sa\u011f grup da muhafazak\u00e2r ismini ald\u0131.\u00a0 Yer yer d\u00fc\u015f\u00fcncelerde de de\u011fi\u015fiklikler oldu. Yani, \u015fimdilerde reformistler velayet-i fakihi s\u0131n\u0131rlamak istiyorlar ama muhafazak\u00e2rlar s\u0131n\u0131rs\u0131z bir velayet-i fakih yetkisini tart\u0131\u015f\u0131yorlar. \u0130ktidarlar de\u011fi\u015ftik\u00e7e g\u00f6r\u00fc\u015fler de alt \u00fcst olmaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n Reformcular sistem d\u0131\u015f\u0131ndaki ki\u015filer de\u011fillerdir. Esasen devrimin kurucu kadrosu olup 1989\u2019dan sonra iktidar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalm\u0131\u015flard\u0131r. 1997\u2019den sonra farkl\u0131 bir s\u00f6ylemle yeniden iktidara gelmi\u015flerdir. Muhafazak\u00e2rlar ise velayet-i fakih b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7 s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n devam etmesi gerekti\u011fini ve \u00fclkedeki b\u00fct\u00fcn dini kurallar\u0131n devlet d\u00e2hil olmak \u00fczere hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn alan\u0131nda ge\u00e7erli olmal\u0131d\u0131r tezini savunmaktad\u0131rlar. S\u00f6ylem olarak Amerikan kar\u015f\u0131t\u0131 olmakla birlikte k\u00fclt\u00fcrel anlamda her t\u00fcrl\u00fc \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ve modernli\u011fe de net bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131tt\u0131rlar. Reformcular ise 1997\u2019den sonra, Bat\u0131\u2019ya e\u011filim g\u00f6stermi\u015fler ve daha liberal bir \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olmu\u015flard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla daha \u00f6nceden devlet\u00e7i ekonomiyi savunurken 1997\u2019den sonra liberal ekonomiyi savunma konumuna ge\u00e7mi\u015flerdir. Dinin biraz daha s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savunuyor; d\u0131\u015f politikada daha pragmatist ve Bat\u0131yla uyum sa\u011flamak gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bu tart\u0131\u015fma, \u015fu anda \u0130ran siyasi hayat\u0131n\u0131n devlet i\u00e7indeki ayr\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n omurgas\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir.<\/p>\n Ruhani, reformculara mensup birisi de\u011fil; muhafazak\u00e2rlar\u0131n i\u00e7indedir ama bu muhafazak\u00e2r grup asl\u0131nda Alemulhuda ve di\u011fer muhafazak\u00e2rlardan farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar, Ruhani\u2019nin temsil etti\u011fi muhafazak\u00e2r grup, Sanayi burjuvazisinin temsilcileridir. Dolay\u0131s\u0131yla ekonomik nedenlerin de etkisiyle hem i\u00e7erde hem de d\u0131\u015far\u0131da devletin radikalizminin biraz da t\u00f6rp\u00fclenmesi gerekti\u011fini savunmaktad\u0131rlar. Di\u011fer grubun bunu kabul etmemesi, Ruhani ile ciddi bir ihtilaf i\u00e7inde olmalar\u0131na sebep olmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu grup, Ruhani\u2019yi devirmek i\u00e7in bu g\u00f6steriyi d\u00fczenlemi\u015flerdir. Ancak g\u00f6steri aniden kontrol d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve \u0130ran\u2019\u0131n genelini kapsar h\u00e2le gelmi\u015ftir. Bunun d\u0131\u015f fakt\u00f6rlerini sonra de\u011ferlendirmek \u00fczere bir kenara b\u0131rakarak \u00f6ncelikle i\u00e7 fakt\u00f6rleri inceleyelim.<\/p>\n G\u00f6sterilerin Arka Plan\u0131nda Yatan \u0130\u00e7 Etkenler:<\/strong><\/p>\n \u0130ran Devrimi 1979\u2019da belli bir idealle devletini kurdu. Devletini kurdu\u011funda temel iddias\u0131 \u015fuydu; ideal bir toplum, ideal bir devlet ve ideal bir insan. Bunun temeli, hepsinin \u0130slami kurallara g\u00f6re y\u00f6netilmesiyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ve bunu y\u00fcr\u00fct\u00fcrsek toplumun t\u00fcm sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclebilir mant\u0131\u011f\u0131na dayanmaktayd\u0131. Hatta devrimin ilk ba\u015f\u0131nda \u015fu s\u00f6ylenir: \u201cpetrol\u00fcn paras\u0131n\u0131 \u015fah yedi ama biz insanlar\u0131n sofras\u0131nda onlara geri verece\u011fiz!\u201d Bu sayede toplumun %98,2\u2019si referandumda eski rejimin gitmesi y\u00f6n\u00fcnde oy kulland\u0131. B\u00f6yle bir umutla ya\u015fad\u0131 ama devrim, bu vaat etti\u011fi umutlar\u0131n bir\u00e7o\u011funu ger\u00e7ekle\u015ftirmekte ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131. Mesela, ekonomik olarak vaat edilen sosyal adalet, petrol paras\u0131n\u0131n vatanda\u015flara iadesi gibi vaatler ger\u00e7ekle\u015ftirilmedi. Siyasal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlam\u0131ndaki vaatlerin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinin \u00f6tesinde g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e daha da k\u0131s\u0131tland\u0131. Toplumsal hayat konusunda, kad\u0131nlara ve gen\u00e7lere ciddi k\u0131s\u0131tlamalar getirildi. En \u00f6nemlisi, temiz ve sa\u011flam toplum iddias\u0131 \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f oldu. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6sterilerin arka plan\u0131nda devrimin vaat etti\u011fi iddialar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirememesinin yatt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Oradaki insanlara g\u00f6re devrim, kendi ideallerine ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 gibi ideallerinin neredeyse t\u00fcm\u00fcn\u00fcn tersini \u00fcretti.<\/p>\n \u0130lgin\u00e7tir; \u0130ran Devrimi, Amerikan kar\u015f\u0131t\u0131 olarak do\u011fdu; Amerikan B\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi\u2019ni i\u015fgal etti; Amerika\u2019y\u0131 \u00fclkenin d\u0131\u015f\u0131na att\u0131 ama \u015fu anda \u0130ran toplumu, anti-Amerikan bir toplum de\u011fil. En \u00f6nemlisi, 1979\u2019da \u0130ran dine sayg\u0131l\u0131 ve dindar bir toplumdu ama \u015fu anda nu durumda bariz de\u011fi\u015fiklik g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. T\u00fcrkiye daha dindar ve dine daha sayg\u0131l\u0131 bir \u00fclkedir. \u0130ran\u2019da din, devletin olmad\u0131\u011f\u0131 yerde insanlar\u0131n hayat\u0131ndan yava\u015f yava\u015f \u00e7ekilmektedir. Ateistle\u015fme, din de\u011fi\u015ftirme oranlar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda, \u0130ran olduk\u00e7a \u00e7arp\u0131c\u0131 oranlara sahiptir. Dolay\u0131s\u0131yla devrim iddias\u0131n\u0131 tersini \u00fcretmeye ba\u015flad\u0131. En b\u00fcy\u00fck yan\u0131lg\u0131 da \u015fu oldu; devrim, 1979\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u0130ran toplumu, bir\u00e7ok konuda bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirdi. Dine, d\u00fcnyaya, kendi kimli\u011fine, birey-toplum ili\u015fkisine, devlet-birey ili\u015fkisine, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve demokrasiye olan bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterdi. Ancak devlet bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndaki de\u011fi\u015fikliklere y\u00f6nelmek istemedi. Zaten devlet, 1979\u2019daki gelene\u011fini ve \u00e7izgisini bir \u015fekilde devam ettirmek istedi.<\/p>\n Toplumun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerine paralel olarak rejim kendisini bu duruma adapte etmedi. Reform hareketi, bir y\u00f6n\u00fcyle toplumdaki bu de\u011fi\u015fikliklerin fark\u0131ndayd\u0131 ve cevap vermek istedi ama mevcut anlay\u0131\u015f, buna izin vermedi. Bu de\u011fi\u015fmeme iste\u011fi \u00f6nemli bir krize yol a\u00e7t\u0131. \u00d6rne\u011fin; kad\u0131nlar, sosyal hayatta da istedikleri \u015fekilde ya\u015famak istiyorlar; keza gen\u00e7ler de ayn\u0131 \u015fekilde baz\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler istiyorlar. Fakat devlet buna izin vermek istemedi. Bu b\u00fcy\u00fck bir problemi beraberinde getirdi. \u0130ran\u2019daki t\u00fcm talepler siyasile\u015fti. Toplumdaki her tart\u0131\u015fma, politik tart\u0131\u015fmalar\u0131n da bir konusu haline geldi. Her durumda da devlet, bu siyasal tart\u0131\u015fman\u0131n en \u00f6nemli taraf\u0131 oldu ve bir engel konumunu \u00fcstlendi. En basitinden orada bir T\u00fcrk varsa, T\u00fcrk kimli\u011fi siyasalla\u015ft\u0131 ve devlet bunun engelleyicisi rol\u00fcnde oldu ya da orada S\u00fcnni varsa, ki \u0130ran\u2019\u0131n %15\u2019i S\u00fcnni\u2019dir; S\u00fcnnilik siyasalla\u015ft\u0131 ve devlet yine engelleyici bir pozisyona ge\u00e7ti. Benzer \u015fekilde cinsiyet, kad\u0131nlara \u00f6zg\u00fcrl\u00fck konular\u0131 siyasalla\u015ft\u0131 ve devlet engelleyicisi oldu. Yani, t\u00fcm farkl\u0131l\u0131klar ve talepler neredeyse protesto edilecek siyasi arg\u00fcmanlar haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Bu nedenle \u0130ran, her yerinde her an bir olay \u00e7\u0131kma potansiyeline sahip bir haldedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm sorunlar siyasalla\u015fm\u0131\u015f ve patlamaya haz\u0131r bombalar halinde beklemektedir. Bunlar, etnik ve dini kimliklerden tutun da ekonomik ve sosyal t\u00fcm taleplere kadar geni\u015f bir yelpazeye sahiptir. Bu kimliklerin tamam\u0131n\u0131 devlet kendi i\u00e7inde eritip y\u00f6nlendirerek bunun \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 y\u00f6n\u00fcn\u00fc azaltma s\u00fcrecinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00fcstlenme rol\u00fcne girmedi.<\/p>\n Peki, G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki S\u00fcrece Geldi\u011fimizde Neler Ya\u015fand\u0131?<\/strong><\/p>\n Son bir y\u0131ld\u0131r \u0130ran\u2019da b\u00f6yle bir olay\u0131n olabilece\u011fine dair somut i\u015faretler vard\u0131. Mesela \u00f6\u011fretmenlerden emeklilere kadar devaml\u0131 protesto i\u00e7inde olan gruplar vard\u0131. Bankalardan ma\u011fdur edilen insanlar oldu; eylem yapt\u0131lar ama yan\u0131t alamad\u0131lar. Keza \u00f6\u011fretmenler, emekliler vs. herkes eylem yapt\u0131 ama cevap alamad\u0131.<\/p>\n \u00d6nemli ba\u015fka bir fakt\u00f6r; \u0130ran bug\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden daha b\u00fcy\u00fck bir varolu\u015fsal sorunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r; kurakl\u0131k. Hatta 3. ku\u015fak kurakl\u0131k tehlikesine girece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek ya\u015fam ko\u015fullar\u0131n\u0131n \u00e7ok olumsuz etkilenebilece\u011fi s\u00f6ylenmektedir. \u015eu anda \u0130ran\u2019da Urmiye G\u00f6l\u00fc d\u00e2hil olmak \u00fczere g\u00f6llerin, \u00e7aylar\u0131n, denizlerin kurumas\u0131 gibi bir dalga var. Bitki \u00d6rt\u00fcs\u00fc yok oluyor; toprak verimlili\u011fi yok oluyor. B\u00f6yle ciddi bir kurakl\u0131k tehdidi s\u00f6z konudur. \u0130ran, toplum olarak ciddi bir su s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ya\u015f\u0131yor. \u00d6rne\u011fin; Huzistan\u2019da bir g\u00f6steri oldu. Burada g\u00f6steri olunca muhafazak\u00e2r gazeteciler \u201cbunu T\u00fcrkiye yap\u0131yor\u201d propagandas\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131lar. T\u00fcrkiye\u2019nin suyu kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u0130ran\u2019a su gelmedi\u011fi i\u00e7in bu kurakl\u0131\u011f\u0131n oldu\u011funu s\u00f6ylediler. Bu s\u00f6ylemler \u00e7e\u015fitli g\u00f6sterilerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep oldu. \u0130\u015fte kurakl\u0131k, \u0130ran i\u00e7in bu denli \u00f6nemli bir sorundur.<\/p>\n Bir di\u011fer \u00f6nemli sorun da hava kirlili\u011fidir. Bu, insanlara basit gelebilir ama \u0130ran\u2019\u0131n bir\u00e7ok kentinde hava kirlili\u011fi \u00f6nemli bir sorundur. Ayr\u0131ca b\u00fct\u00fcn bunlar sadece birer \u00e7evre sorunu de\u011fillerdir; ayn\u0131 zamanda siyasal birer sorun haline d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n \u0130ran\u2019\u0131n devlet taraf\u0131ndan ve bas\u0131nda da yer alan belirlenmi\u015f 100-150 tanelik varolu\u015fsal sorunu vard\u0131r. Bahsettiklerim bunlardan birka\u00e7\u0131d\u0131r. Bunlar gibi bir di\u011fer \u00f6nemli sorunsa yolsuzluktur. Yolsuzluk, \u0130ran siyasi hayat\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir problemidir. Hatta \u015funu s\u00f6yleyeyim; \u0130ran\u2019da yolsuzluk, gizlice yap\u0131lan bir \u015fey de\u011fil; a\u00e7\u0131ktan ve aleni olarak yap\u0131lan bir \u015feydir. E\u011fer baz\u0131 ki\u015filere pay vermezseniz \u0130ran\u2019da yap\u0131lan projelerde sizi projenin d\u0131\u015f\u0131na atmalar\u0131 i\u015ften bile de\u011fildir. Cuma \u0130mam\u0131 ve mollalar, askeri g\u00fc\u00e7leri kullanarak sizi o projelerde kesinlikle bulundurmuyorlar.<\/p>\n \u0130ran b\u00fcrokrasisi yolsuzluk \u00fczerine kurulmu\u015ftur desek yalan olmaz. Ahmet Tevekkeli ad\u0131nda muhafazak\u00e2r bir milletvekili vard\u0131r; diyor ki \u201c\u0130ran Devrimi\u2019ni y\u0131kacaksa yolsuzluk y\u0131kacak.\u201d B\u00f6yle bir yolsuzluk dalgas\u0131 mevcuttur. Bu yolsuzluk, \u0130ran b\u00fcrokrasisinin sadece alt ve orta tabakas\u0131nda de\u011fil en alt tabakadan en \u00fcst tabakaya kadar alen\u00ee bir \u015fekilde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir.<\/p>\n Mahmut Ahmedinejad \u0130ran\u2019\u0131n eski cumhurba\u015fkan\u0131d\u0131r. Bu olaylardan bir iki hafta \u00f6nce \u00e7\u0131kt\u0131 yarg\u0131 erki ba\u015fkan\u0131n\u0131 ve b\u00fct\u00fcn ailesini fesatla yani, yolsuzlukla su\u00e7lad\u0131. Ayn\u0131 \u015fekilde yarg\u0131 erki ba\u015fkan\u0131 da \u00e7\u0131kt\u0131 Ahmedinejad ve t\u00fcm ailesini yolsuzlukla su\u00e7lad\u0131.<\/p>\n Ahmedinejad\u2019\u0131n yard\u0131mc\u0131s\u0131na yolsuzluktan 63 y\u0131l hapis cezas\u0131 verdi. Hasan Ruhani\u2019in karde\u015fini yolsuzluktan i\u00e7eri att\u0131lar. Ruhani\u2019nin birinci yard\u0131mc\u0131s\u0131 \u0130shak Cihangiri\u2019nin karde\u015fini yine fesat idari durumdan dolay\u0131 i\u00e7eri att\u0131lar. Bak\u0131n\u0131z, yarg\u0131 erkinin ba\u015fkan\u0131n\u0131n 63 ki\u015fisel hesab\u0131 var. \u00d6rne\u011fin benim yarg\u0131yla ilgili bir i\u015fim varsa; \u00f6nce o 63 hesaptan birine para yat\u0131r\u0131yorum sonra i\u015fimi yapt\u0131rabiliyorum ama o hesaba yat\u0131r\u0131lan para, devlete gitmiyor. Ki\u015fisel olarak yarg\u0131 ba\u015fkan\u0131na gidiyor ve yarg\u0131 ba\u015fkan\u0131 bunu kanunlar\u0131n kendisine sundu\u011funu s\u00f6yleyerek kendini akl\u0131yor. Bunun ayl\u0131k faizinin ka\u00e7 milyon dolar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekir. Tabii bir taraftan da yoksulla\u015fan kitleyi d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekiyor. B\u00fct\u00fcn bunlar toplumu inciten \u00f6nemli fakt\u00f6rlerdir.<\/p>\n \u0130ktidar M\u00fccadelesinin Olaylar\u0131n \u00c7\u0131kmas\u0131nda Nas\u0131l Bir Rol\u00fc Var?<\/strong><\/p>\n \u0130ran\u2019da ayn\u0131 zamanda \u00e7ok keskin bir iktidar m\u00fccadelesi vard\u0131r. Bu iktidar m\u00fccadelesi sadece reformcularla muhafazak\u00e2rlar aras\u0131nda de\u011fil; muhafazak\u00e2rlar\u0131n kendi aras\u0131nda da vard\u0131r. Ahmedinejad ile yarg\u0131 ba\u015fkan\u0131 Sad\u0131k Laricani<\/em>, ikisi de muhafazak\u00e2rd\u0131r ama ikisi de birbirini bir ka\u015f\u0131k suda bo\u011fabilir. \u0130ran siyasal se\u00e7kinleri aras\u0131ndaki bu \u00e7at\u0131\u015fmalar, pratikte siyasal istikrars\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin; 2009\u2019daki Ye\u015fil Hareketi, cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7imleri \u00e7er\u00e7evesinde Mir H\u00fcseyin Musavi ile Ahmedinejad aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fme, neredeyse bir y\u0131l boyunca s\u00fcren bir sokak hareketine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n \u0130ran\u2019daki bu iktidar m\u00fccadelesinin, olaylar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fcn birka\u00e7 y\u00f6n\u00fc oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Birincisi; yolsuzluk dosyalar\u0131n if\u015fas\u0131n\u0131; ikincisi ve en \u00f6nemlisi, iktidar\u0131n sa\u011flamla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in toplumun bir taraf\u0131n\u0131 yanlar\u0131na \u00e7ekme \u00e7abas\u0131 ve bu nedenle toplumsal gruplar\u0131n k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131lmas\u0131. Bu demokratik bir \u00fclkede normal kar\u015f\u0131lanabilir ancak \u0130ran demokratik bir \u00fclke olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sorun olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n \u0130ktidar m\u00fccadelesinde radikal muhafazak\u00e2rlar Ruhani\u2019yi devirmek i\u00e7in son bir y\u0131ld\u0131r ekonominin k\u00f6t\u00fcye gitti\u011fi propagandas\u0131n\u0131 yap\u0131yorlar ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 bunun \u00fczerinde tutuyorlar. \u0130ran televizyonlar\u0131 cumhurba\u015fkan\u0131na ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan t\u00fcm yay\u0131nlar, bu ekonomik durumu k\u00f6t\u00fclemek \u00fczerine kurulmu\u015ftur. \u0130kinci durum, Ruhani\u2019nin ikinci iktidar d\u00f6neminin ba\u015f\u0131nda ve sonras\u0131nda yapt\u0131klar\u0131d\u0131r. Bak\u0131n\u0131z; Ruhani\u2019nin 2013\u2019teki temel vaadi \u015fuydu: \u201c\u0130ran\u2019\u0131n ekonomik krizden \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in n\u00fckleer anla\u015fmay\u0131 imzalamas\u0131 gerekiyor ve n\u00fckleer anla\u015fmadan sonra \u0130ran ekonomisi d\u00fczl\u00fc\u011fe \u00e7\u0131kabilir.\u201d<\/em> Bu vaatle 2013\u2019te cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na geldi. Anla\u015fmay\u0131 imzalad\u0131 ama bunun \u0130ran ekonomisine ciddi y\u00f6nde olumlu bir etkisi olmad\u0131. Bu nedenle toplum nezdinde Ruhani ikinci d\u00f6neminde ba\u015fka \u015feyler yapabilir ve k\u00f6t\u00fc giden ekonomi d\u00fczelebilir alg\u0131s\u0131n\u0131n ana karakteri oldu.<\/p>\n Ruhani, ikinci d\u00f6nem ba\u015flar ba\u015flamaz, se\u00e7imde vaat etti\u011fini yapmayaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yledi. Bakanlar\u0131n\u0131 muhafazak\u00e2rlardan se\u00e7ti; m\u00fcd\u00fcrlerini, valilerini toplumun istedi\u011fi kesimlerden de\u011fil; muhafazak\u00e2r kesimden se\u00e7ti. \u00d6rne\u011fin; bir bilim bakan\u0131 i\u00e7in belli bir s\u00fcre atama yapamad\u0131. 20 \u00f6neri ret edildi. Bu t\u00fcr atamalar\u0131 yapamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 da muhafazak\u00e2rlardan atad\u0131 ve devletin di\u011fer g\u00fc\u00e7lerinin kar\u015f\u0131s\u0131nda Ruhani\u2019nin geri ad\u0131m att\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylendi. Bu \u00f6nemli bir problemdi ama bug\u00fcn ya\u015fanan olaylar\u0131 etkileyen di\u011fer fakt\u00f6rler bundan sonra oldu. Ruhani, ekonomiyi d\u00fczeltmek i\u00e7in sald\u0131rgan neo-liberaler bir t\u00fcr re\u00e7eteyi devreye sokmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u0130ran\u2019da Yarane diye bir \u015fey var yani, her aile bireyine ayl\u0131k belli miktarda para verilir. Bu para \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir oranda de\u011fildir ama yoksullara yard\u0131m a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. Ruhani 20 milyon ki\u015fiden bu paray\u0131 kesece\u011fini s\u00f6yledi. Bu durum ve hangi ki\u015filerden kesilece\u011finin belirsizli\u011fi toplumda ciddi bir huzursuzlu\u011fa yol a\u00e7t\u0131. Bu durum; benzin, ekmek, yumurta fiyat\u0131n\u0131 aniden artt\u0131rd\u0131. Hatta aylar \u00f6nce bas\u0131nda yumurta al\u0131m\u0131na ambargo \u015feklinde propagandalar ba\u015flat\u0131ld\u0131. Bu sayede bir yumurta bile \u0130ran\u2019da siyasi bir tart\u0131\u015fma haline geldi. Sonra, T\u00fcrkiye\u2019yi de ilgilendiren bir \u015fey yapt\u0131. Mesela T\u00fcrkiye\u2019den giri\u015f-\u00e7\u0131k\u0131\u015fta belli miktarda para al\u0131yorlard\u0131. Bunu 10 kat artt\u0131rd\u0131. \u0130lk giri\u015fte 10 kat; ikinci \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc giri\u015fte bu oran, daha da y\u00fckseliyordu. En sonunda bunu h\u00fck\u00fcmet s\u00f6zc\u00fcs\u00fcne sordular; \u201ci\u00e7-turizmi desteklemek i\u00e7in\u201d<\/em> cevab\u0131n\u0131 ald\u0131lar.<\/p>\n Toplumda bunlar ya\u015fan\u0131rken; b\u00fct\u00e7e tart\u0131\u015fmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu durum, barda\u011f\u0131 ta\u015f\u0131ran son damla oldu. B\u00fct\u00e7enin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc se\u00e7imde vaat etti\u011fi kurumlara ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Se\u00e7imde Ruhani\u2019nin aleyhinde konu\u015fan adam da b\u00fct\u00e7esini %18 oran\u0131nda artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011ferleri \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck oranda pay alm\u0131\u015flard\u0131r; ki bunlar, devrimin propagandas\u0131n\u0131 yapan kurumlard\u0131r. Ne yaz\u0131k ki bu durum, toplumun her yerine de net olarak yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00fct\u00e7e tart\u0131\u015fmas\u0131 o kadar artm\u0131\u015ft\u0131r ki Ruhani buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00e7\u0131k\u0131p \u201cBenim b\u00fct\u00e7enin %50\u2019sinden fazlas\u0131n\u0131 denetleme hakk\u0131m yok ve s\u00f6z sahibi de de\u011filim.\u201d<\/em> demi\u015ftir. Bu b\u00fct\u00e7e nereye gidiyor, kimin cebine iniyor sorular\u0131n\u0131n hi\u00e7bir yan\u0131t yok. Bu \u00e7ok \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fmayd\u0131.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlar, Ruhani\u2019nin ikinci d\u00f6neminde toplum i\u00e7in umut olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131. Mesela; bu olaylardan iki hafta \u00f6nce meclis ba\u015fkan\u0131 \u201cDevletin b\u00fct\u00e7esi, devleti idare etmeye yetmiyor; biz bu devleti ekonomik anlamda idare edemiyoruz\u201d<\/em> \u015feklinde bir itirafta bulundu; bu bas\u0131na da yans\u0131d\u0131. B\u00f6yle bir tablonun i\u00e7inde muhafazak\u00e2rlar\u0131n da k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131yla toplumun \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 sokaklara d\u00f6k\u00fcld\u00fc. G\u00f6sterilerin arka plan\u0131n\u0131 bunlar olu\u015fturdu.<\/p>\n Yeni Sosyal Hareketlerde Belli Bir Hiyerar\u015fi Yok!<\/strong><\/p>\n Net olarak s\u00f6ylemek gerekir ki bu g\u00f6stericilerin herhangi bir lideri, ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131 bir \u00f6rg\u00fct ya da onlar\u0131 idare edecek bir merkez yok; hatta bu i\u00e7lerinde \u0130ran\u2019da etkin olan herhangi bir hareket de yok. \u015eah\u00e7\u0131lar, halk\u0131n m\u00fccahitleri vs. kim ki biz burada etkiniz derse yalan s\u00f6ylemi\u015f olur. Sloganlara bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise olduk\u00e7a kar\u0131\u015f\u0131k, birbiriyle \u00e7eli\u015fik oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu \u00e7eli\u015fik sloganlar\u0131n i\u00e7erisinde ortak bir \u015fey var ki o da durumun ekonomik boyutunun olmas\u0131na ra\u011fmen sloganlar\u0131n ekonomiyle ilgisinin olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Ne i\u015fsizlikle ne de ba\u015fka bir ekonomik sorunla ilgili bir slogan vard\u0131r. Sloganlar, tamam\u0131yla siyasidir. Bunlar\u0131n tamam\u0131, \u0130ran rejiminin k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fimini istemektedirler. Sloganlarda bug\u00fcne kadarki rejimin \u00f6nemsedi\u011fi, kutsal sayd\u0131\u011f\u0131 ne varsa ona kar\u015f\u0131 bir sald\u0131r\u0131 mevcut. Hem sokakta buna sald\u0131r\u0131 var hem de s\u00f6ylem olarak bir sald\u0131r\u0131 mevcuttur. Alternatif olarak ne isteniyor diye sorulursa; bu sloganlara bakarak \u015fu isteniyor demek g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir taraftan milliyet\u00e7i bir cumhuriyet\u00e7ilik, bir taraftan \u015fah monar\u015fisi isteyenler g\u00f6r\u00fclebilir. En \u00f6nemlisi, \u00e7ok \u0131rk\u00e7\u0131 ve cinsiyet\u00e7i s\u00f6ylemler g\u00f6rebilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kad\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131layan, Fars olmayanlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131layan sloganlar mevcut. \u00d6rne\u011fin; \u201cAraplara \u00f6l\u00fcm!\u201d<\/em> sloganlar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u201cBiz Arap de\u011filiz; Arap\u2019a tapm\u0131yoruz; \u0130ran\u00eeyiz!\u201d<\/em> gibi \u0130ran\u2019\u0131n o \u0130slami kimli\u011fini ve \u0130ran\u2019\u0131n Ortado\u011fu siyasetini sorgulamas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Araplar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131layabilecek, \u0131rk\u00e7\u0131, \u00e7ok a\u011f\u0131r sloganlar var. Bu sloganlar Fars olmayanlar\u0131n da eylemlere kat\u0131lmas\u0131n\u0131 teredd\u00fcte sokmaktad\u0131r. Mesela T\u00fcrkler\u2026<\/p>\n Peki, bunu kimler olu\u015fturuyor? \u0130ran g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama yapt\u0131: \u201c\u015eu ana kadar g\u00f6zalt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu 25 ya\u015f\u0131n alt\u0131nda.\u201d<\/em> Yani, bu g\u00f6sterilerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc gen\u00e7ler ve kad\u0131nlar olu\u015fturmaktad\u0131r. Toplumsal s\u0131n\u0131f ve katman olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u0130ran\u2019da demokrasi isteyen orta s\u0131n\u0131f bu g\u00f6sterileri pek desteklemiyor. Bu g\u00f6steriler, orta s\u0131n\u0131f\u0131n alt\u0131ndaki ailelerin gen\u00e7 \u00e7ocuklar\u0131 taraf\u0131ndan olu\u015fturuluyor. Ekonomik sorunlar nedeniyle \u00e7\u0131ksa da temeldeki fakt\u00f6r, siyasi bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn istenmesidir. Etnik haritaya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda daha \u00e7ok Fars ve ona yak\u0131n gruplar var. T\u00fcrkler, Mehruciler gibi gruplara pek ra\u011fbet g\u00f6stermiyorlar. Co\u011frafi alan olarak bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda Tahran\u2019\u0131n zay\u0131f oldu\u011funu, onun d\u0131\u015f\u0131ndaki kentlerde \u00f6zellikle Fars b\u00f6lge kentlerinde bask\u0131n bir g\u00f6steri oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n Mevcut olaylar\u0131 anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan birka\u00e7 \u015fey vermek istiyorum. Bu g\u00f6steri, 1979\u2019dan sonra \u0130ran tarihinde ilktir ve kendine \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Bu g\u00f6steriyi Trump, \u0130srail vs. \u00e7er\u00e7evesinde de\u011ferlendirmeye kalkt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda; \u0130ran\u2019\u0131n gelece\u011fine g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc tam anlam\u0131yla kapat\u0131yoruz demektir. Bu g\u00f6steri, 1979 dan sonra bir kopu\u015ftur. Bundan \u00f6nce \u0130ran\u2019da bir s\u00fcr\u00fc g\u00f6steri oldu; \u00f6zellikle 1980 ve 1990\u2019dan sonra her y\u0131l \u0130ran\u2019da k\u00fc\u00e7\u00fck-b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 g\u00f6steriler oldu. O g\u00f6sterilerle bunu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ciddi farklar oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu farklar bir k\u0131r\u0131lmay\u0131 g\u00f6steriyor.<\/p>\n En \u00f6nemli fark, bundan \u00f6nceki hi\u00e7bir g\u00f6sterinin rejimin kimli\u011fini hedef almam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Rejimin k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fimini isteyen ilk g\u00f6steridir. Daha \u00f6ncekilerde biri ekonomik iyile\u015fme ister, di\u011feri T\u00fcrk kimli\u011finde iyile\u015fme ister vs. ama devletin rejim kimli\u011fiyle pek ilgilenilmezdi. Hatta 2009 Ye\u015fil Hareketi, sistemde reform istiyordu ama orada bile rejimin k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne dair herhangi bir \u015fey yoktu.<\/p>\n \u0130kinci en \u00f6nemli \u00f6zellik, bundan \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn g\u00f6steriler yereldi. Mesela Tahran\u2019da bir g\u00f6steri oluyorsa, Tahran\u2019\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131km\u0131yordu. 2006\u2019da G\u00fcney Azerbaycan T\u00fcrk kimli\u011finin a\u015fa\u011f\u0131lanmas\u0131yla ilgili g\u00f6steriler oldu\u011funda, sadece T\u00fcrk b\u00f6lgelerinde g\u00f6steriler oldu; di\u011fer yerlere s\u0131\u00e7ramad\u0131. Ancak bu g\u00f6steriler, genel bir yay\u0131lma e\u011filimindedir ve bu \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130ran\u2019\u0131n geneline yay\u0131labilen bir g\u00f6steri, \u0130ran\u2019\u0131n rejiminde varolu\u015fsal bir kriz yaratabilir. Bu krizi ancak b\u00fct\u00fcn toplumsal kesimleri soka\u011fa d\u00f6kebilen bir eylem yapabilir. Bu bir ilktir ve kritiktir.<\/p>\n Di\u011fer \u00f6nemli husus, daha \u00f6nceki g\u00f6sterilerde devletin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6sterilerin i\u00e7indeydi ve onu y\u00f6netiyordu. Bu g\u00f6steri, devletin reformcusunun da muhafazak\u00e2r\u0131n\u0131n da d\u0131\u015f\u0131nda olmu\u015f olmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnden de bir ilktir. G\u00f6sterileri hem muhafazak\u00e2rlar hem de reformcular ret etmektedir. Toplumun kendi i\u00e7inden \u00e7\u0131kan, devlet ve muhalefeti taraf\u0131ndan ret edilen bir g\u00f6steri haline d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n G\u00f6sterilerde lider bir taraf\u0131n olmamas\u0131, sizin hangi taraf\u0131 bast\u0131raca\u011f\u0131n\u0131z, kimi tutup i\u00e7eri ataca\u011f\u0131n\u0131z konusunda da rahat davranman\u0131z\u0131 etkilemektedir. \u015eimdi bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, her kentte yerel meydan liderleri var ama bunlar\u0131 temsil eden d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda herhangi bir \u00f6rg\u00fctleri ya da liderlerinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. Dolay\u0131s\u0131yla yeni sosyal hareketlerde belli bir g\u00f6vde bir hiyerar\u015fi yoktur. Bu anlamda bunlarla m\u00fccadele etmek de zordur. \u00d6rne\u011fin; Ye\u015fil Hareketi\u2019nde bir lider kadro vard\u0131. Bunlar\u0131n beyin tak\u0131m\u0131n\u0131 ald\u0131lar, daha sonra liderini ald\u0131lar ve \u00f6rg\u00fct\u00fc neredeyse hareketsiz h\u00e2le getirdiler. Ancak burada \u00f6yle bir \u015fey yok. Toptanc\u0131 bir m\u00fcdahale yapmak gerekiyor o da \u00e7ok zor bir durum. Bug\u00fcn devrim muhaf\u0131zlar\u0131 komutan\u0131 \u015f\u00f6yle bir c\u00fcmle kurdu: \u201cFitneyi bitirdik.\u201d<\/em> Hatta Ruhani ve Erdo\u011fan g\u00f6r\u00fc\u015fmesinde Ruhani: \u201c2-3 g\u00fcne tamamen biter\u201d<\/em> dedi ama bu s\u00f6ylemler do\u011fru olur mu olmaz m\u0131 bilemiyoruz. Bu belli bir s\u00fcre devam da edebilir.<\/p>\n S\u00fcre\u00e7 Rejimi \u00d6ld\u00fcrmez Ama \u00d6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc Bir Yara B\u0131rak\u0131r!<\/strong><\/p>\n Bana g\u00f6re bu s\u00fcre\u00e7 rejimi \u00f6ld\u00fcrmez ama \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc bir yara b\u0131rakaca\u011f\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Bundan sonra, her \u015feyin yeniden tan\u0131mlanmas\u0131 gereken, \u00e7ok farkl\u0131 bir s\u00fcrece girildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. E\u011fer bu s\u00fcre\u00e7 okumas\u0131 sadece Trump-\u0130ran \u00fczerinden de\u011ferlendirilir, do\u011fru bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131yla analiz edilmezse \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede \u00e7ok daha kaotik bir duruma evrilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim. \u00d6ng\u00f6r\u00fcm \u015fu ki \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcre\u00e7te bu g\u00f6steriler bittikten sonra devletin, -iyi veya k\u00f6t\u00fc diye bir \u015fey diyemem ama- k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fikli\u011fe gidece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Muhafazak\u00e2rlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde tasfiye ya\u015fanaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmekte. \u015eu anda Mahmud Ahmedinejad\u2019\u0131n ev hapsinde oldu\u011fu iddias\u0131 yay\u0131lmakta. \u0130ran polisi de Mahmut Ahmedinejad ve ekibinin bu g\u00f6sterilerde \u00f6nemli etkisi oldu\u011funu ve o \u00e7evrenin kontrol alt\u0131nda olmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n Devletin ekonomi politikas\u0131nda belli bir de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00f6z konusu. Yani, bu liberal siyaseti biraz daha t\u00f6rp\u00fcleme ve siyasal s\u00f6ylemlerde adalet ifadeleri tekrar g\u00fcndeme gelebilir. Hatta Trump \u015fu anki g\u00f6sterilerden i\u00e7eriyi kar\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n \u00f6tesinde bir fayda da sa\u011flamak istiyor. O da \u0130ran yetkililerine bir ambargo getirmek istiyor. Bug\u00fcn bu g\u00f6steriler bittikten sonra su\u00e7lu buldu\u011fu b\u00fct\u00fcn yetkililere bir ambargo getirmek istiyor. Dolay\u0131s\u0131yla devlete ambargo gelmi\u015f oluyor. Ye\u015fil Hareketi\u2019nden sonra bir ambargo paketi gelmi\u015fti. Bu olaydan sonra da geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir ambargo paketi \u0130ran\u2019\u0131 bekliyor. Zaten Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi\u2019ne ba\u015fvurmu\u015f; sonu\u00e7 almas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil ama onun d\u0131\u015f\u0131nda kendisinin yapacaklar\u0131 bellidir. Bu ambargo paketi de \u0130ran ekonomisini ciddi \u015fekilde s\u0131k\u0131\u015ft\u0131racak. Zaten krize giren bir ekonomi var bir de bu olursa daha kaotik bir duruma s\u00fcr\u00fckleyecek. Belki karne ile al\u0131m s\u00fcrecine bile gidilebilir. \u0130ran\u2019\u0131n Bat\u0131 ile olan ili\u015fkileri ciddi \u015fekilde zora girecek. Bundan sonraki s\u00fcre\u00e7te \u0130ran i\u00e7 siyasetinde farkl\u0131 dengeleri, aray\u0131\u015flar\u0131 net olarak g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n