{"id":10016,"date":"2020-04-26T11:00:00","date_gmt":"2020-04-26T08:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=10016&preview=true&preview_id=10016"},"modified":"2020-04-26T04:19:41","modified_gmt":"2020-04-26T01:19:41","slug":"tasavvuf-islam-ve-turk-milliyetciligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/tasavvuf-islam-ve-turk-milliyetciligi\/","title":{"rendered":"Tasavvuf-\u0130sl\u00e2m ve T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi"},"content":{"rendered":"

 <\/p>\n

\"\"Korona vir\u00fcs\u00fcn b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 esir ald\u0131\u011f\u0131, beden ve ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n tehdit edildi\u011fi bu mahk\u00fbmiyet g\u00fcnlerinde, biz yine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye, anlamaya, anlatmaya devam edece\u011fiz. T\u0131pk\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131z\u0131 belaya sokan, bug\u00fcn sava\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z vir\u00fcs\u00fcn kimli\u011fini ve rol\u00fcn\u00fc tespite \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi. T\u0131pk\u0131, yar\u0131n k\u0131yamet kopaca\u011f\u0131n\u0131 bilsek de elimizdeki fidan\u0131 topra\u011fa dikmek g\u00f6rev ve azmimiz gibi.<\/p>\n

K\u00e2inatta her \u015feyin, her olay\u0131n, her zerrenin, her birimin bir stat\u00fcs\u00fc, bir de rol\u00fc vard\u0131r. Bu stat\u00fc ve rol o \u015feyin varl\u0131ktaki yerini, ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kimli\u011fini ifade eder. Kimdir, nedir? \u0130nsan d\u0131\u015f\u0131ndaki \u2018ne\u2019lik, nicelik ve kimlikler, zorunlu olarak, kanunlara uyarak, alternatifsiz bir durumdad\u0131rlar. \u0130nsan da ayn\u0131 kanunlara t\u00e2bi, stat\u00fc ve rol i\u00e7inde bir kimli\u011fe sahiptir. K\u00e2inattaki kimli\u011fi insand\u0131r ve kendi i\u00e7inde de topluluklar halinde ve teker teker birer kimlikleri vard\u0131r. \u0130nsan, di\u011fer yarat\u0131klardan farkl\u0131 olarak sorumludur. \u00c7\u00fcnk\u00fc sorumluluk, mutlak manada olmasa da, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, alternatif kullanmak, se\u00e7mecilik ister. Bu noktada insan sorumludur. Di\u011fer varl\u0131klara sorumluluk y\u00fcklenmemi\u015ftir. Bu bak\u0131mdan insan\u0131n kimli\u011fi de di\u011ferlerinden farkl\u0131d\u0131r ve \u00fc\u00e7 kademelidir. 1. Biyolojik, 2. Psikolojik, 3. K\u00fclt\u00fcrel (toplumsal) kimlik. \u00dc\u00e7\u00fc bir b\u00fct\u00fcn te\u015fkil eder. Boyu uzun-k\u0131sa, esmer-sar\u0131\u015f\u0131n, mavi g\u00f6zl\u00fc-siyah g\u00f6zl\u00fc, parmak izleri farkl\u0131; aceleci, korkak-cesur, hevesi \u015fu, bu… Sonra T\u00fcrk, Arap, \u0130ngiliz, M\u00fcsl\u00fcman, H\u0131ristiyan vs. gibi k\u00fclt\u00fcrel kimlik insan\u0131n bir kez daha k\u00e2inattaki yerini belirlemi\u015f olur.<\/p>\n

Meseleye din a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bakaca\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in diyoruz ki, Allah\u2019 \u0131n kanunlar\u0131na ve O\u2019nun ihdas etti\u011fi tabiat kanunlar\u0131na bakarak, her varl\u0131k, fark\u0131nda olarak-olmayarak, bilin\u00e7li-bilin\u00e7siz devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ister, bu y\u00f6ne y\u00f6nelmi\u015ftir. Kaybolup gitmek istemez. Kimli\u011finin yok olmas\u0131n\u0131, ba\u015fka bir kimli\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fmesini istemez. Bu bak\u0131mdan insan, bulundu\u011fu yere (arza, yery\u00fcz\u00fcne), bulundu\u011fu topluma, ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlere \u00f6nem verir. Bu de\u011ferler bo\u015f \u015feylerse, bir anlam\u0131 yoksa, insan\u0131n tavr\u0131n\u0131n da bir de\u011feri yok demektir. \u0130nsan\u0131n toplumsal kimli\u011finin sebebi, aidiyet\/mensubiyet duygusuna sahip olmas\u0131d\u0131r. Aidiyet nereye aitse, ona ait bir kimlik ta\u015f\u0131r. K\u00f6ye, \u015fehre, millete, derne\u011fe, meslek kurulu\u015funa vb. ait bir kimlik. Aidiyet millete aitse, buradan milliyete yol bulaca\u011f\u0131z. Buradan da ister istemez milliyet\u00e7ili\u011fe ge\u00e7ece\u011fiz ve milliyet\u00e7ilik bunun \u00fczerine in\u015fa edilecektir.<\/p>\n

Milliyet\u00e7ili\u011fin temelinde \u015funlar bulunur:<\/p>\n

    \n
  1. Aidiyet\/mensubiyet duygusu ve bilinci.<\/li>\n
  2. Kimlik ve kimli\u011fin muhafazas\u0131.<\/li>\n
  3. K\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlere sayg\u0131.<\/li>\n
  4. Yabanc\u0131la\u015fmaya, ba\u015fkala\u015fmaya direni\u015f.<\/li>\n
  5. De\u011fi\u015fme ve geli\u015fmeye a\u00e7\u0131k bir muhafazak\u00e2rl\u0131k.<\/li>\n<\/ol>\n

    Milliyet\u00e7ilik ile \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir. Milliyet\u00e7ilik, i\u00e7inde z\u0131mnen bir \u0131rk meselesi ta\u015f\u0131sa da onu a\u015fan bir farkl\u0131l\u0131\u011fa ve \u015f\u00fcm\u00fble sahiptir. Fark\u0131 belirleyenler \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

      \n
    1. K\u00fclt\u00fcr kimli\u011fi biyolojiyi, yani kan meselesini a\u015far.<\/li>\n
    2. Ba\u015fkalar\u0131na da ayn\u0131 hayat hakk\u0131n\u0131 tan\u0131mak. Onlar\u0131 da kendisi gibi kabul etmek.<\/li>\n
    3. \u0130nsani bak\u0131mdan bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck iddias\u0131 olmamak.<\/li>\n
    4. \u015eecereyi bir yere kadar benimsemek, b\u00fcy\u00fck ailenin olu\u015fumundan \u00f6teye g\u00f6t\u00fcrmemek.<\/li>\n<\/ol>\n

      Bir sosyal birim varsa, aidiyet ve mensubiyet bilinci var demektir<\/strong><\/h2>\n

      Bir sosyal birim varsa, aidiyet ve mensubiyet bilinci var demektir. Millet varsa, bir sosyal ger\u00e7ekse, milliyet\u00e7ilik de olacakt\u0131r. Millet, tarih\u00ee, sosyolojik, k\u00fclt\u00fcrel bir sosyal varl\u0131kt\u0131r. Milletin ya\u015famakta olan kesitine halk denir. Devleti kuran halka millet denir ki bunun tarihi bir boyutu vard\u0131r. Milleti, tarihten, k\u00fclt\u00fcr birli\u011finden, sosyal kimlikten ay\u0131rd\u0131n\u0131z m\u0131, geriye s\u00fcr\u00fc kal\u0131r. D\u00fcnyada tek k\u00fclt\u00fcr olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re; dil, din, sanat, \u00f6rf-adet gibi farkl\u0131l\u0131klar bulundu\u011funa g\u00f6re, millet ve k\u00fclt\u00fcrel kimlikler olu\u015fmu\u015f olacakt\u0131r. Bunlar, m\u00fc\u015fterek olan insanl\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 de\u011fil, bilakis bunu zenginle\u015ftiren \u015feylerdir. Bu farkl\u0131l\u0131klar, insanl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, al\u0131\u015fkanl\u0131k, ya\u015fay\u0131\u015f tarz\u0131 ve ifade edi\u015f bi\u00e7imi bak\u0131m\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n

      Dikkat edilirse, insan\u0131n bu d\u00fcnyaya ait y\u00f6n\u00fcnden, bu d\u00fcnya hayat\u0131ndan s\u00f6z ediyoruz. E\u011fer bu d\u00fcnya pistir, k\u00f6t\u00fcd\u00fcr, le\u015ftir, \u00f6nem vermeye de\u011fmez dersek; toplum, millet, devlet, bunlar da neymi\u015f, bu d\u00fcnyan\u0131n masallar\u0131d\u0131r dersek, do\u011fal olarak bir\u00e7ok \u015fey gibi milliyet\u00e7ilik de l\u00fczumsuz bir laftan ibaret kal\u0131r. \u0130slam, bu d\u00fcnya pistir, k\u00f6t\u00fcd\u00fcr demez. \u00c7\u00fcnk\u00fc onu Allah yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cG\u00f6\u011f\u00fc, yeri ve ikisi aras\u0131ndakileri bo\u015f yere yaratmad\u0131k\u201d<\/em> (Sa\u2018d-27). \u201c… Onlar\u0131 ger\u00e7ek bir ama\u00e7 i\u00e7in yaratt\u0131k. Fakat insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu bunu bilmezler\u201d<\/em> (Duhan-38, 39). \u201cAllah\u2019\u0131n sana verdi\u011finden ahiret yurdunu iste; ama d\u00fcnyadan da nasibini unutma\u201d<\/em> (Kasas-77). Hz. Peygamber \u015f\u00f6yle der: \u201cHi\u00e7 \u00f6lmeyece\u011fini, yaln\u0131zca ihtiyarlayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen bir kimsenin ameli gibi amel et (i\u015flerini buna g\u00f6re yap). Yar\u0131n \u00f6lece\u011finden kayg\u0131 duyarak korkan bir kimseninki gibi dikkatli ve ihtiyatl\u0131 davran\u201d (Beyhak\u00ee, S\u00fcnen-III, 28; Abdullah b. M\u00fcbarek, Z\u00fchd-I, 469). \u201cNe d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in ahretini, ne de ahireti i\u00e7in d\u00fcnyas\u0131n\u0131 terk eden, her ikisinden de nasibini almayan, sizin en hay\u0131rl\u0131n\u0131z de\u011fildir. Ahirete ula\u015fma yeri, d\u00fcnyad\u0131r. \u0130nsanlara y\u00fck olmay\u0131n (Ahireti i\u00e7in d\u00fcnyadan el \u00e7eken, tabiat\u0131yla di\u011fer insanlara y\u00fck olur)\u201d (Ali el-Muttaki, Kenzu\u2019l-Ummal-III, 238). Kur\u2019an buyurur ki: \u201c… ve kendilerini r\u0131z\u0131kland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feylerden, gizli-a\u00e7\u0131k harcarlar\u201d<\/em> (\u0130brahim-3). Harcama ba\u015fkalar\u0131na da d\u00f6n\u00fck olaca\u011f\u0131na g\u00f6re, r\u0131zk\u0131 payla\u015faca\u011f\u0131m\u0131z bu d\u00fcnya neden pis ve k\u00f6t\u00fc olsun. R\u0131zk, k\u00f6t\u00fc bir \u015fey midir ki, Allah\u2019\u0131n r\u0131zk verdi\u011fi bu d\u00fcnya k\u00f6t\u00fc olsun. \u201cAllah da onlara d\u00fcnya nimetini ve ahiret sevab\u0131n\u0131n g\u00fczelli\u011fini verir. Allah iyi davrananlar\u0131 sever\u201d<\/em> (\u00c2l-i \u0130mran-148). \u0130slam\u2019\u0131n istedi\u011fi, tercihi tersine \u00e7evirmemektir. Ahireti d\u00fcnyaya tercih etmelidir. Fakat bu tercih, birini s\u0131f\u0131rlamaz. Tercih, iyi-daha iyi, g\u00fczel-daha g\u00fczel aras\u0131nda yap\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

      Ahiret i\u00e7in ekini ekti\u011fimiz bu d\u00fcnya \u00fczerinde, ahiret i\u00e7in yap\u0131lan bu s\u0131nav yerinde, varl\u0131k ve kimli\u011fimizin bir tavr\u0131 olan milliyet\u00e7ilik ger\u00e7e\u011fine, \u0130sl\u00e2m a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakabiliriz. Konumuz do\u011frudan ve ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na milliyet\u00e7ilik duygusunun, ideolojisinin bir analizi olmad\u0131\u011f\u0131; \u0130sl\u00e2m ile ilgisini anlamak oldu\u011fu i\u00e7in, milliyet\u00e7ili\u011fin, \u0130slam\u2019la ilgi ve ili\u015fkisini, uyum ve uyumsuzlu\u011funu m\u00fczakere edebiliriz. Milliyet\u00e7ilik \u0130sl\u00e2m\u2019a uyar. Yeter ki biri birinin yerine konmas\u0131n. Yani \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fe hapsedilmesin ve milliyet\u00e7ilik de \u0130slam yerine ge\u00e7mesin. Biri bana ait, di\u011feri hem bana, hem herkese ait olabilecek bir aland\u0131r. Di\u011fer \u00f6nemli bir \u015fart da, milliyet\u00e7ilik, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k olarak al\u0131nmamal\u0131d\u0131r. Stat\u00fc ve rol\u00fcn, aidiyet duygusunun, kimlik meselesinin, sorumlulu\u011fun \u0130slam\u2019a uymayan hi\u00e7bir taraf\u0131 yoktur. Allah\u2019\u0131n yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu farkl\u0131l\u0131klar\u0131, kimlik ve \u015fahsiyetleri ortadan kald\u0131rabilecek de\u011filiz. Esasen bunlar\u0131 bize yaln\u0131zca ilim de\u011fil, ilme olanca yer veren \u0130slam da \u00f6\u011fretmi\u015ftir. \u0130slam, milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan d\u0131\u015f-i\u00e7 a\u00e7\u0131k engeller, d\u00fc\u015fmanl\u0131klar d\u0131\u015f\u0131nda bir de alg\u0131 yan\u0131lmas\u0131ndan ve yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015ftan, bir bu kadar istismardan do\u011fan gizli engeller vard\u0131r. Bunlar dine ve onun manev\u00ee d\u00fcnyas\u0131na s\u0131\u011f\u0131narak bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yapmaktad\u0131rlar. Yine ayn\u0131 yan\u0131lsamal\u0131 veya kas\u0131tl\u0131 anlay\u0131\u015ftan hareketle s\u00fbfi tarikatlar, cemaatler, onlar\u0131n yuvalar\u0131 tekkeler, derg\u00e2hlar, bunlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 \u015feyh tipi, bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n m\u00fcmessili olmu\u015flard\u0131r. Olumlular\u0131n\u0131 olumsuzlar\u0131ndan ay\u0131rabilecek imk\u00e2n\u0131 vermeyecek derecede bir bask\u0131 ve sapt\u0131rma hareketi i\u00e7inde olmu\u015flard\u0131r. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine, ger\u00e7ekte milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131na, kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kanlardan biri de s\u00fbret-i haktan g\u00f6r\u00fcnen siyaset-din ili\u015fkisidir. Bu, bin \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ld\u0131r ya\u015fanan bir husustur ama son y\u00fczy\u0131ldaki ad\u0131, \u0130slamc\u0131l\u0131kt\u0131r. Bat\u0131l\u0131n\u0131n deyi\u015fiyle \u0130sl\u00e2m\u00eezm. Di\u011ferinden farklar\u0131; s\u00fbfi anlay\u0131\u015f, d\u00fcnyay\u0131 \u201chi\u00e7\u201d kabul etmi\u015f, \u0130slamc\u0131l\u0131k d\u00fcnyaya de\u011fer vermi\u015ftir. Ancak siyaset-din ili\u015fkileri i\u00e7inde de\u011ferlendirmi\u015ftir. \u0130slamc\u0131lar dini siyasile\u015ftirmi\u015fler, siyaseti din\u00eele\u015ftirmi\u015flerdir. Art\u0131k bu \u0130slam de\u011fil, \u0130slamc\u0131l\u0131kt\u0131r. \u0130slamc\u0131lar milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131rlar ama Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc \u0130slam zanneden, bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u0130slam yerine koyan z\u0131mn\u00ee Arap milliyet\u00e7ili\u011fine kar\u015f\u0131 k\u00f6r ve sa\u011f\u0131rd\u0131rlar. \u0130slam i\u00e7in Arap ve Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir ilk sosyal laboratuvar oldu\u011fu, bir \u00f6rnek kap niteli\u011finde bulundu\u011fu do\u011frudur. Fakat ba\u015fka kaplara oradan aktar\u0131lacak bir kapt\u0131r ve yeni kaplar, yeni k\u00fclt\u00fcr ve kimliklerdir. \u00dcmeyye o\u011fullar\u0131n\u0131n din-siyaset ili\u015fkisi gibi bir paralel s\u00fcreci tepe noktaya \u00e7\u0131kar\u0131p, Hz. Peygamberin torununu ve etraf\u0131ndaki M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 katlederek kurduklar\u0131 din\u00ee ve siyasi saltanat, ba\u015fka saltanatlara aktar\u0131larak gelmi\u015f; hatalar tekrarlanm\u0131\u015f, \u0130sl\u00e2m\u00ee anlay\u0131\u015f gerilemi\u015f ve zihn\u00ee bir kafes i\u00e7ine hapsedilmi\u015ftir. \u0130sl\u00e2m\u00ee anlay\u0131\u015f bu hale gelince do\u011fal olarak dinin milli olanla ilgi ve ili\u015fkisi toz duman i\u00e7inde b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.*<\/a><\/p>\n

      Tasavvuf bu d\u00fcnyay\u0131 ger\u00e7ekten istemiyor mu?<\/strong><\/h2>\n

      Peki tasavvuf, bu d\u00fcnyay\u0131 ger\u00e7ekten istemiyor mu? Onu pis ve k\u00f6t\u00fc m\u00fc g\u00f6steriyor? Yoksa biz mi onu do\u011fru anlam\u0131yoruz. E\u011fer tercihi bu noktaya g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorsa, bunu do\u011furan bir felsefesi, farkl\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131 olmal\u0131d\u0131r. \u015eimdi konumuzun temelini te\u015fkil eden buraya bakaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

      Bin \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bir hik\u00e2yeden s\u00f6z ediyoruz. En uygun \u0130sl\u00e2m yorumu diyorlar tasavvufa. Acaba \u00f6yle mi dir? Bana g\u00f6re dinden hareket eden bir felsefe. Felsefe olunca, benimsenebilir de, tenkit de edilebilir. Zaten felsefe s\u00fcreci, biri birini tenkit ede ede gelmi\u015ftir. Daha do\u011frusunu bulal\u0131m diye yola koyulmu\u015ftur. E\u011fer tasavvufu bir felsefe, varl\u0131k ve insan felsefesi olarak al\u0131rsak, do\u011fru ve e\u011fri taraflar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye \u00e7al\u0131\u015fmak yad\u0131rganmamal\u0131d\u0131r. Yok e\u011fer onu \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n kendisi olarak veya en uygun yorumu olarak al\u0131rsak, dogmatikle\u015fir, tabula\u015f\u0131r, gelenekselle\u015fir, merasimle\u015fir; adeta ikinci bir din veya paralel bir din haline gelir. Nitekim \u00f6yle olmu\u015ftur.<\/p>\n

      Tasavvufla ilgili, \u015fimdiye kadar, lehte- aleyhte \u00e7ok \u015feyler yaz\u0131ld\u0131, \u00e7izildi, s\u00f6ylendi. Ele\u015ftirel bakanlar bazen ileri gittiler; k\u00fcf\u00fcrle, \u015firkle itham ettiler. Bunlar yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6nce bu yanl\u0131\u015f\u0131 s\u00f6ylemeliyiz. Hi\u00e7bir s\u00fbfi Allah\u2019\u0131, Allah Hak ve Hakikatini ink\u00e2r etmiyor ki. Hakikati \u00f6rtm\u00fcyor (k\u00fcf\u00fcr \u00f6rtmek demektir). Aksine bahsettikleri tek \u015fey Allah\u2019t\u0131r. Kendini veya ba\u015fka bir \u015feyi O\u2019na ortak ko\u015fmuyor. Yani \u015firk de yok. Ben O\u2019yum diyenler, kendi varl\u0131klar\u0131n\u0131 de\u011fil, kendilerinin O\u2019nda yok oldu\u011fu Allah\u2019\u0131 s\u00f6yletmi\u015f olduklar\u0131 iddias\u0131ndalar. Firavun ve benzerleri, \u201cbenden ba\u015fka Allah diye bir \u015fey yok, i\u015fte ben O\u2019yum\u201d diyorlard\u0131. \u0130yice d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek ikisi ayn\u0131 \u015fey de\u011fil. Peki \u015firk de k\u00fcf\u00fcr de yoksa, problem nerede? \u0130sl\u00e2m a\u00e7\u0131s\u0131ndan; felsefesinde ve yorum yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131nda, Kur\u2019an\u2019la \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcp \u00f6rt\u00fc\u015f\u00admedi\u011fine dikkat etmemekte. Yorumlar \u00e7ok yerde isabetsiz olmu\u015f, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar ve hezeyan\u00adlar olu\u015fmu\u015f, kendi i\u00e7inde bolca \u00e7eli\u015fkiler yerle\u015fmi\u015ftir. \u201cSiz bunlar\u0131 anlam\u0131yorsunuz, ham ruhlar bunu anlamaz\u201d demek, anlams\u0131z bir s\u0131\u011f\u0131nmad\u0131r. Sadece felsefe iddias\u0131 olsayd\u0131, anlam\u0131yorsunuz denebilirdi. Ama ayn\u0131 zamanda din yorumu iddias\u0131 olunca, anla\u015f\u0131lama\u00adyan veya birka\u00e7 \u201c\u00f6zel\u201d ki\u015finin anlad\u0131\u011f\u0131 \u015fey din olmaz. Din yorumu da olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yorum\/tefsir yap\u0131lmaktad\u0131r. Daha \u00e7ok anla\u015f\u0131lmazl\u0131k, daha \u00e7ok s\u00fcbjektiflik yaratmak, s\u0131rf sembollere ve mecazlara bo\u011fmak, din yorumu olamaz.<\/p>\n

      Biz, rotay\u0131 tayin eden \u00f6nc\u00fclerin ve tasavvuf \u00f6nderlerinin ve onlar\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f etkilerin (Hint Mistisizmi, Plotin Felsefesi\/Yeni Eflatunculuk vb.) ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n sebep oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce alan\u0131n\u0131 masaya yat\u0131r\u0131yoruz. \u00d6zellikle \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ilke ve hedefleriyle, ayetlerle test etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Bir yerlere kadar onlarla beraberiz. Buraya kadar \u0130sl\u00e2m\u2019la da bir problem yok. Bir s\u0131n\u0131rdan sonra ba\u011f\u0131ms\u0131z bir felsefe ba\u015fl\u0131yor, onu tahlile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Yolumuz karanl\u0131k ve tehlikeli yollara sapm\u0131\u015fsa (felsefe a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, \u0130sl\u00e2m a\u00e7\u0131s\u0131ndan), oraya dikkatimizi yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131yoruz. Tasavvufun derin bir hayat ne\u015fesi yaratmas\u0131na hayran olup, ona toz kondurmayanlar, yine de \u015funlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmemelidirler:<\/p>\n

        \n
      1. \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ilke ve hedefleriyle, ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, ger\u00e7ek\u00e7ili\u011fiyle, tasavvuf ciddi bir \u015fekilde teste tabi tutulmal\u0131d\u0131r. \u015eimdiye kadar bu, do\u011fru d\u00fcr\u00fcst yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/li>\n
      2. \u0130sl\u00e2m yaln\u0131zca bir inan\u00e7 d\u00fczeni de\u011fildir. Bir o kadar bu d\u00fcnyaya ve \u00fczerinde ya\u015fayanlara \u00e7ekid\u00fczen veren bir nizamd\u0131r. Bu d\u00fcnya, baz\u0131 s\u00fbfilerin dedi\u011fi gibi pis ve k\u00f6t\u00fc de\u011fildir; g\u00fczeldir, \u00e7\u00fcnk\u00fc onu Allah yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle olmasayd\u0131, Kur\u2019an\u2019da, d\u00fcnyadan da nasibini al, denmezdi.<\/li>\n
      3. \u0130sl\u00e2m, devlet ve toplum ili\u015fkisine, adalete, toplumsal refah\u0131 payla\u015fmaya \u00e7ok \u00f6nem verir. Tasavvufa, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n uygun bir yorumu derken bunlar\u0131 asla unutmamal\u0131d\u0131r.<\/li>\n
      4. Yanl\u0131\u015f anlayanlara ve hi\u00e7 anlayamayanlara inat, k\u00f6t\u00fc uygulayanlara inat, kad\u0131n haklar\u0131 ba\u015fta, toplumsal devrimlerin en \u00fcst\u00fcn\u00fc bir dindir \u0130sl\u00e2m.<\/li>\n
      5. \u0130sl\u00e2m, \u00fcstelik ba\u011flamlar\u0131ndan kopar\u0131lm\u0131\u015f olan Hint Mistisizmi, Budist Hi\u00e7\u00e7ili\u011fi t\u00fcr\u00fcnden bir din de\u011fildir.<\/li>\n
      6. Felsefe ile \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n daha iyi anla\u015f\u0131lmas\u0131 sa\u011flanabilir, ama \u0130sl\u00e2m bir felsefe de\u011fildir.<\/li>\n
      7. Tasavvuf dahil, hi\u00e7bir felsefeyle \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131, zihn\u00ee ve duygusal maceraya \u00e7ekme\u00admek, ikinci bir din yaratmamak gerekir.<\/li>\n<\/ol>\n

        \"\"<\/p>\n

        B\u00f6yle mi olmu\u015f veya olmam\u0131\u015f m\u0131<\/strong>, \u015fimdi bu maceraya bakal\u0131m<\/strong><\/h2>\n

        Tasavvufun ne oldu\u011funu anlamak i\u00e7in, i\u00e7 i\u00e7e \u00fc\u00e7 alandan s\u00f6z edece\u011fiz. Allah-Alem-\u0130nsan. Bu \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn ili\u015fkisine ait anlay\u0131\u015f, idrak ve kanaat, dini de felsefeyi de ortaya koyar. \u00dc\u00e7\u00fcn\u00fcn bir ve birlikte, yahut ayr\u0131 ayr\u0131 anla\u015f\u0131lmas\u0131 ve a\u00e7\u0131klanmas\u0131, birbirine g\u00f6re durumlar\u0131, dinde de, felsefede de ana konudur. Dinlerin ve felsefelerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veya benzerli\u011fini burada arayaca\u011f\u0131z. \u0130nsan ve alem, var kabul edilir ve fakat Allah\u2019a g\u00f6re, O\u2019na dayanarak al\u0131n\u0131rsa, din olur (\u0130sl\u00e2m\u0131 kastediyoruz). \u0130nsan\u0131 ve Allah\u2019\u0131, \u00e2lem (k\u00e2inat, evren, tabiat) i\u00e7ine gizlenmi\u015f g\u00fc\u00e7 olarak kabul edip, alem i\u00e7inde i\u00e7selle\u015ftirirsek, yani her\u015feyi bir i\u00e7 g\u00fcce ba\u011flarsak, \u015fu anlay\u0131\u015flar ortaya \u00e7\u0131kar: Panteizm, Vahdet-i V\u00fcc\u00fbd, Vahdet-i \u015fuh\u00fbd. Aralar\u0131nda ince farklar vard\u0131r ama genel karakter, \u00fcst\u00fcn-a\u015fa\u011f\u0131 her \u015feyin varl\u0131k i\u00e7inde gizlenmi\u015f olmas\u0131 s\u00f6z konusu olur. Bu durumda tabiat\u0131n\/\u00e2lemin\/evrenin s\u0131n\u0131rs\u0131z oldu\u011funu, yani onun d\u0131\u015f\u0131 ve kenar\u0131, sonu ve biti\u015fi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmi\u015f oluruz. E\u011fer varl\u0131\u011f\u0131n\/tabiat\u0131n\/evrenin \u00f6z\u00fcn\u00fc madde olarak al\u0131p, maddeyi tek ger\u00e7ek olarak kabul edip, Allah\u2019\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131rsak, yani Allah\u2019\u0131 kabul etmez isek, her \u015feyi maddenin kendi kendine olu\u015fan dinamizmine, maddenin kanunlar\u0131na ba\u011flarsak, ba\u015fka bir i\u00e7 g\u00fc\u00e7 veya d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7 g\u00f6rmezsek, materyalizm (maddeci felsefe) olur. Tasavvuf bunlardan hangisine benziyor? \u00d6zellikle Vahdet-i V\u00fccud (Varl\u0131k Birli\u011fi) \u0130nsan\u0131 ve \u00e2lemi, yani her \u015feyi Allah\u2019a g\u00f6re al\u0131r ama, Allah\u2019a g\u00f6re ald\u0131klar\u0131 her \u015feyi, sonu\u00e7ta bir g\u00f6lge veya aynada g\u00f6r\u00fcnen bir yans\u0131ma (Allah\u2019\u0131n yans\u0131mas\u0131), bir tecelli, Allah\u2019\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131, Allah\u2019\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 inen bir zuhuru (a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131) olarak al\u0131r, birer ger\u00e7ek olarak kabul etmezler. Ayr\u0131 birer ger\u00e7ek olarak kabul edilmesini, ikilik, \u015firk olarak g\u00f6r\u00fcrler. Bu y\u00f6n\u00fcyle Panteizmi and\u0131r\u0131r. Elbette baz\u0131 farklar ta\u015f\u0131r. S\u00fbfiye g\u00f6re Zat\u00ee Varl\u0131k, a\u00e7\u0131l\u0131r, kapan\u0131r, ba\u015fka bir \u015fey yoktur. Yaratma kavram\u0131na bu manay\u0131 vermi\u015flerdir. Allah her \u00e2n bir i\u015ftedir, ayetini buna dayanak al\u0131rlar. Fakat bunu her an yaratmaktad\u0131r \u015feklinde anlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil midir? S\u00fbfi yaratmay\u0131 laf olsun diye baz\u0131 kere kullan\u0131r ama bu kavramdan ka\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r. Oysa Kur\u2019an, fatara, halaka, caele, bedee, en\u015fee gibi \u00e7e\u015fitli kavramlar\u0131 kullan\u0131r ve yok iken var etmekten, ba\u015flatmaktan, bir \u015feyden bir \u015feyi yaratmaktan, diriltmekten s\u00f6z eder. Bir varl\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7ici de olsa varolu\u015fu, sonra yarat\u0131c\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ba\u015fkad\u0131r; yok oldu\u011fu halde varm\u0131\u015f gibi alg\u0131lanmas\u0131 (ill\u00fczyon), As\u0131l Varl\u0131\u011f\u0131n\/Mutlak Varl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6lgesi, yans\u0131mas\u0131 olarak al\u0131nmas\u0131 ba\u015fkad\u0131r. Kald\u0131 ki var olanlar i\u00e7inde insan ge\u00e7ici de k\u0131l\u0131nmam\u0131\u015f, orada (cennette) ebediyen kal\u0131rlar denmi\u015ftir. Evet, bu ebedilik Allah\u2019\u0131n zat\u0131na nazaran (vechullah) izafidir ama ahiret yer ve g\u00f6kleri durduk\u00e7a denilir ve insan \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcne g\u00f6re uzun bir varolu\u015ftur. Her \u015feyi g\u00f6lge ve yans\u0131ma olarak al\u0131rsak; ben O\u2019yum (Allah\u2019\u0131m), Allah benim c\u00fcbbemin i\u00e7indedir, demek kolayla\u015f\u0131yor. Bunlar\u0131 bir felsefe olarak al\u0131p, geli\u015ftirebilir, yorumlayabiliriz. Fakat i\u015fte \u0130sl\u00e2m budur demek, i\u015fi de\u011fi\u015ftirir. Ger\u00e7ekten \u0130sl\u00e2m b\u00f6yle mi diyor? Bir konuyu derinle\u015ftirmek ba\u015fkad\u0131r, ba\u015fkala\u015ft\u0131rmak ba\u015fka bir \u015feydir.<\/p>\n

        Yarat\u0131lm\u0131\u015f olma, Allah\u2019a ikinci, e\u015f varl\u0131klar olma anlam\u0131nda de\u011fil, bilakis yarat\u0131c\u0131n\u0131n Mutlak Kudretini ifade eder. Bu varl\u0131klar O\u2019na d\u00f6nerler ama var olmu\u015flard\u0131r ki O\u2019na d\u00f6nerler. Tevhidi do\u011fru anlamal\u0131d\u0131r. Yarat\u0131c\u0131, Mutlak Kuvvet ve Kudret sahibi olan Allah\u2019\u0131n Tekli\u011fi, e\u015fsizli\u011fi, orta\u011f\u0131n\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Tevhid budur. Yarat\u0131lanlar\u0131n var olu\u015f hakikati; insan ger\u00e7e\u011fini kucaklam\u0131yorsa, ku\u015fatm\u0131yorsa, insana, topluma ve dine yer olmayacakt\u0131r. Do\u011fru ve yanl\u0131\u015fa, iyi ve k\u00f6t\u00fcye, Hak ve B\u00e2t\u0131la, adalete yer olmayacakt\u0131r. Bunlar kand\u0131rmaca, oyalama veya zandan ibaret kalacakt\u0131r. Her \u015fey bir ill\u00fczyon olup \u00e7\u0131kar. Halbuki insan yarat\u0131l\u0131r, ya\u015fat\u0131l\u0131r, \u00fcretilir, \u00f6l\u00fcr, diriltilir, kim olursa olsun sorguya \u00e7ekilir. Sorumluluklar\u0131n\u0131n muhasebesi yap\u0131l\u0131r. Kur\u2019an ne diyor: \u201cElbette kendilerine peygamber g\u00f6nderilenleri de, g\u00f6nderilen peygamberleri de sorgulayaca\u011f\u0131z\u201d<\/em> (A\u2018raf-6). S\u00fbfi anlay\u0131\u015f\u0131 ile biz ne diyece\u011fiz? \u201cBen Senim, Sen de bensin, \u00f6yleyse sorgudan muaf\u0131z\u201d m\u0131 diyece\u011fiz? Vecd ve isti\u011frak durumuna ge\u00e7mi\u015f, manevi manada da olsa, sarho\u015flu\u011fu buna eklemi\u015f biri i\u00e7in, b\u00f6yle olmas\u0131, b\u00f6yle denmesi gerekir. Sorumluluk kalkm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fer bu sadece \u201cse\u00e7kinler\u201d i\u00e7inse, o zaman iki tip insandan bahsedece\u011fiz demektir. O\u2019na ula\u015fm\u0131\u015f se\u00e7kinler, di\u011feri ayak tak\u0131m\u0131.<\/p>\n

        Biz \u201chal\u201d i ret ve ink\u00e2r etmiyoruz. Hal felsefesi ile bunu manev\u00ee sarho\u015flukla da birle\u015ftirerek \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bir tavr\u0131 gibi g\u00f6stermeyi reddediyoruz.<\/p>\n

        Vahdet-i V\u00fcc\u00fbd\u2019 da Allah\u2019\u0131n s\u0131fatlar\u0131 (O\u2019na ait \u00f6zellikler) adeta at\u0131l kal\u0131yor. Rahman ve Rahim; kime merhamet, kendi kendine mi? Esirgeyen ve ba\u011f\u0131\u015flayan; \u00a0Kimi?<\/p>\n

        Yok iken yaratma, ba\u015flatma, in\u015fa etme, \u00f6ld\u00fcrme, diriltme, bunlar\u0131n yerine, a\u00e7\u0131lma, a\u00e7\u0131l\u0131p kapanma, a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kma (zuhur), yans\u0131ma (tecelli) kavramlar\u0131n\u0131 tercih etmi\u015flerdir. Biz onlar\u0131n vurgu yapt\u0131klar\u0131 kavramlar\u0131 ortadan kald\u0131racak de\u011filiz ama bunlar\u0131 yorumlarken bir hayli \u00e7\u0131kmaz yol olmu\u015ftur. Verdikleri misaller isabetsizdir. Mesel\u00e2, aynada yans\u0131madan s\u00f6z edeceksek, ayna nedir? Onun da yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekir. Ayna, Zat\u0131n kendinin bir durumu ise, yans\u0131ma kime kar\u015f\u0131? Kim seyrediyor? Zat kendi kendini mi seyrediyor? B\u00fcy\u00fck filozof Plotin, ki s\u00fbfilerin entellekt\u00fcellerinin istifade etti\u011fi biridir, tema\u015fadan bahseder. Fakat ondaki tema\u015fa, Allah\u2019tan gayr\u0131lar\u0131n\u0131n, kendi yaratt\u0131\u011f\u0131 gayr\u0131lar\u0131n O\u2019nu tema\u015fas\u0131d\u0131r. Plotin\u2019 e g\u00f6re, hareket, tema\u015fan\u0131n azalmas\u0131d\u0131r. Tema\u015fa azald\u0131k\u00e7a madde ve hareket ba\u015flar. Bergson\u2019 a g\u00f6re de madde hayat\u0131n azalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kaynaktan \u201chayat f\u0131\u015fk\u0131rmas\u0131\u201d azald\u0131k\u00e7a madde, alem ve hareket ba\u015flar. Bunlar felsefedir; anlar\u0131z, anlamay\u0131z, benimseriz, benimsemeyiz o kadar. Hi\u00e7birini Kur\u2019an ilke ve hedefleri yerine koyamay\u0131z. Kur\u2019an\u2019\u0131 anlamada bize yard\u0131mc\u0131 olsalar bile, bunlar birer insan d\u00fc\u015f\u00fcncesidir, vahiy de\u011fildir.<\/p>\n

        S\u00fbfi, \u201cAllah\u2019tan ba\u015fka ilah yoktur\u201d un (l\u00e2 ilahe illallah) \u00fcst\u00fcne \u201cl\u00e2 mevcude illallah\u2019\u0131\u201d (Allah\u2019tan ba\u015fka mevcut yoktur) koymu\u015ftur. \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n hi\u00e7bir yerinde b\u00f6yle bir ifade yoktur. Bunu s\u00f6ylemeyi \u0130sl\u00e2m bilmiyor muydu? M. \u0130bn Arab\u00ee \u015f\u00f6yle der: \u201cBilirsen e\u011fer, ben O\u2019ndan ba\u015fkas\u0131 de\u011filim.\u201d (F\u00fct\u00fbhat-\u0131 Mekkiye, VII, 250). Mevlana farkl\u0131 \u015fey s\u00f6ylemez: \u201cVarl\u0131\u011f\u0131mdan bir addan ba\u015fka bir \u015fey kalmad\u0131. Ey g\u00fczelim, v\u00fcc\u00fbdumda Sen\u2019den ba\u015fka bir varl\u0131k yok\u201d (Mesnev\u00ee, V, 2022). Oysa Kur\u2019an der ki: \u201cBen size \u015fah damar\u0131n\u0131zdan daha yak\u0131n\u0131m\u201d<\/em> (Kaf-16). Yak\u0131nl\u0131k, ayn\u00eelik (\u00f6zde\u015flik) de\u011fildir. Yaratt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bizi en iyi bilen anlam\u0131nda yak\u0131nl\u0131kt\u0131r. Ayn\u0131 (\u00f6zde\u015f) olsa yak\u0131nl\u0131k kavram\u0131n\u0131 neden kullans\u0131n? Ayn\u0131 olan, kimi \u00f6ld\u00fcrecek, kimi diriltecek, kimi sorgulayacak, kimi sorumlu tutacak, kime kar\u015f\u0131l\u0131k verecek? Allah kendi kendine bir tiyatro oyunu mu oynuyor? G\u00f6lgelerini mi kand\u0131r\u0131yor? Yoksa dedikodu mu yap\u0131yor? S\u00fbfi bunu da s\u00f6ylemi\u015ftir! Din dedikodudan ibarettir, demi\u015ftir.<\/p>\n

        S\u00fbfi \u0131srarl\u0131d\u0131r:<\/strong><\/h2>\n

        Kom\u015fu, arkada\u015f yolcular, hepsi O,<\/em><\/p>\n

        Fakir kisvesinde Sultan tamam O,<\/em><\/p>\n

        Celvet fark\u0131nda, halvet ceminde O,<\/em><\/p>\n

        Vallahi hepsi o, billahi hepsi O.<\/em><\/p>\n

        Bunu \u0130bn Arab\u00ee\u2019den nakleden \u0130mam Rabban\u00ee, reddeder. Fakat o da ar\u0131 duru bir \u015fey s\u00f6yleyemez. Ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ge\u00e7ersek, iki ekol g\u00f6r\u00fcyoruz: Abd\u00fclkadir Geylan\u00ee ile Muhyiddin \u0130bn Arab\u00ee. Aralar\u0131ndaki fark \u015fudur: Geylan\u00ee\u2019 de: Sen seni kaybetti\u011fin an O\u2019sun. Arab\u00ee\u2019de: Sen seni kaybetsen de kaybetmesen de O\u2019sun. Birinde O\u2019na d\u00f6n\u00fc\u015f yolunda kendini yok ederek (fenafillah) O oluyorsun. O\u2019na ula\u015ft\u0131ran vecd ve sarho\u015fluktur. Di\u011ferinde sen zaten O\u2019sun, yani sen yoksun O var.<\/p>\n

        Dalga ve k\u00f6p\u00fck benzetmeleri yaparlar. Dalga, denizin, yani suyun kendisidir. Onun hareketleridir. Hep ona d\u00f6n\u00fcp durur. O halde denizden, yani Allah\u2019tan ba\u015fka bir \u015fey yoktur. K\u00f6p\u00fck benzetmesi Kur\u2019an\u2019da olumsuz manada Hak ve Bat\u0131l ili\u015fkisi \u00f6rne\u011fi i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cAllah g\u00f6kten bir su indirdi ve v\u00e2diler, kendi \u00f6l\u00e7\u00fclerince sel oldu, ard\u0131ndan sel, \u00fcste \u00e7\u0131kan k\u00f6p\u00fc\u011f\u00fc ta\u015f\u0131r hale geldi. Bir s\u00fcs e\u015fyas\u0131 veya alet yapmak iste\u011fiyle ate\u015fte k\u00f6r\u00fckledikleri \u015feylerde de benzeri bir k\u00f6p\u00fck vard\u0131r. Allah hakla b\u00e2t\u0131l\u0131 i\u015fte b\u00f6yle \u00f6rneklendiriyor. K\u00f6p\u00fck at\u0131l\u0131r gider, insanlara yararl\u0131 olansa toprakta kal\u0131r. Allah i\u015fte bu \u015fekilde \u00f6rnekler verir\u201d<\/em> (Ra\u2018d-17).<\/p>\n

        Yok iken var etme, ba\u015flatma, in\u015fa etme (en\u015fee), bir \u015feyden bir \u015feyi yaratma, \u00f6ld\u00fcrme, diriltme tabirlerini kullanan \u0130slam\u2019a g\u00f6re bunlar Allah\u2019\u0131n emridir (i\u015fidir); yans\u0131mas\u0131, Kendisinin (Zat\u0131n\u0131n) a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 kapan\u0131\u015f\u0131, zuhuru a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131 de\u011fildir. S\u00fbfi ise \u015f\u00f6yle diyor: \u201cHak Kendi Zat\u0131n\u0131, Kendi Zat\u0131 ile, Kendi Zat\u0131ndan, Kendi Zat\u0131na g\u00f6nderdi.\u201d G\u00f6nderen, g\u00f6nderilen, kendisine g\u00f6nderilen hep ayn\u0131d\u0131r, farkl\u0131l\u0131klar\u0131 yoktur. Kendisi kendisine kendisi i\u00e7in a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, kapanm\u0131\u015ft\u0131r. Kula\u011f\u0131m\u0131za, g\u00f6nl\u00fcm\u00fcze g\u00fczel geliyor bu s\u00f6zler. Ama \u0130sl\u00e2m bunu s\u00f6yl\u00fcyor, bunu \u00f6\u011fretiyor mu? Bunlar g\u00fczel bir edebiyat olabilir, hatta bunu \u015fiirle\u015ftirebilir, mus\u0131kile\u015ftirebilirsiniz. Ama \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n Hakikati bu mudur? Ge\u00e7ici de olsa O\u2019nun yapt\u0131\u011f\u0131 \u201c\u015feyler\u201d, O\u2019nun Zati Varl\u0131\u011f\u0131na zarar verir mi? O\u2019nun Zat\u0131n\u0131 perdeler mi? Biz de her \u015fey gibi O\u2019nun Zat\u0131n\u0131n i\u00e7inde, bizatihi O isek; din nedir, kimin i\u00e7indir? Adalet, ak\u0131bet, sorgu-sual, kar\u015f\u0131l\u0131k kimin i\u00e7indir? Zat kendi kendini mi sorguluyor? Sonu\u00e7ta \u015funu da d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kal\u0131yoruz. Cebrail-Vahiy-El\u00e7i \u00fc\u00e7\u00fc de birdir aralar\u0131nda fark yoktur, ayn\u0131 \u015feydirler. Bunlar\u0131 biz farkl\u0131ym\u0131\u015f gibi alg\u0131l\u0131yoruz. \u00d6yle midir?<\/p>\n

        S\u00fbfiye g\u00f6re, peygamberlerin v\u00fccudu, Allah\u2019 \u0131n v\u00fccudu oldu\u011fundan ba\u015fka, haber getiren demek olan nebi (nebee\u2019den) ve enbiya (\u00e7o\u011fulu) harflerinin v\u00fccudu da, Hak Teala\u2019 n\u0131n v\u00fccududur. Haktan ba\u015fkas\u0131 de\u011fildirler. Haktan ba\u015fkas\u0131 i\u00e7in v\u00fcc\u00fbd olmad\u0131. B\u00f6yle diyorlar. Ba\u015fka yerde \u0130nsan-\u0131 K\u00e2mili, yani veliyi, Allah\u2019 \u0131n v\u00fccudu dedikleri peygamberden \u00f6ne ge\u00e7irdikleri \u00e7eli\u015fkisini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

        \"\"<\/p>\n

        Z\u00e2hir ve B\u00e2t\u0131n<\/strong><\/h2>\n

        Z\u00e2hir ve B\u00e2t\u0131n (D\u0131\u015f ve \u0130\u00e7, kabuk ve \u00f6z) \u00fczerinde durulur. Normaldir. Kur\u2019an da z\u00e2hir ve b\u00e2t\u0131ndan s\u00f6z eder. Allah z\u00e2hirdir ve b\u00e2t\u0131nd\u0131r. Fakat s\u00fbfi bunu kendi mecras\u0131nda b\u0131rakmam\u0131\u015f, ileri g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f; d\u0131\u015f\u0131 beden, ta\u015f, kabuk, deri, mevki, f\u0131\u015fk\u0131 diye hor g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Madem Allah, ayn\u0131 zamanda z\u00e2hirdir (zuhur eden, a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kand\u0131r) g\u00f6r\u00fcnen, art\u0131k bizce bilinen Allah\u2019\u0131 f\u0131\u015fk\u0131 diye hor g\u00f6rmek olur mu? Yine diyecekler ki, siz bunu anlam\u0131yorsunuz. Ruhunuz ham. \u015e\u00f6yle denir: \u201c\u0130\u00e7i g\u00f6rmek, b\u00fct\u00fcn bedeni hor g\u00f6rmek i\u00e7e a\u015f\u0131k olmakt\u0131r (Mesnev\u00ee, V, 1943-1950). Z\u00e2hir denilen ve hor g\u00f6r\u00fclen bu d\u0131\u015f, Allah\u2019\u0131n zuhuru de\u011fil de yahut Allah\u2019tan gelmedi de ba\u015fka bir yarat\u0131c\u0131dan m\u0131 geldi? Yoksa bu d\u0131\u015f, ger\u00e7ekte yok da, biz mi onu var gibi g\u00f6r\u00fcyoruz? \u0130ll\u00fczyon mu? O zaman da olmayan \u015feye neden k\u0131z\u0131yor, ger\u00e7ekte olmayan \u015feyi neden hor g\u00f6r\u00fcyorsunuz?\u201d<\/p>\n

        B\u00e2t\u0131n (i\u00e7) bizim i\u00e7in Gayb\u2019\u0131n esintileridir. Onu ancak Allah bilir. Fakat s\u00fbfi de bunu bildi\u011fi iddias\u0131ndad\u0131r. Peygamberlerin ve Hz. Peygamberin bilmedi\u011fini, s\u00fbfi biliyor. Oysa gayb\u0131 Allah\u2019tan ba\u015fka hi\u00e7 kimse bilmez deniyor (Bkz. En\u2018am-50; A\u2018raf-199). Hz. Musa ve yan\u0131ndaki kul k\u0131ssas\u0131nda da anlat\u0131lan, gayb\u0131 ancak Allah\u2019\u0131n bildi\u011fidir. S\u00fbfi bu konuyu da istismar etmi\u015f; Musa\u2019n\u0131n, yani peygamberin yan\u0131ndakinin veli oldu\u011fu \u015feklinde yorumlam\u0131\u015f; vel\u00e2yeti (velili\u011fi), kerameti buraya dayand\u0131rmak istemi\u015f; bunu tasavvufun temel felsefesi yerine oturtmu\u015ftur. Hz. Musa\u2019n\u0131n yan\u0131ndaki, Kur\u2019an deyi\u015fiyle bir kuldur ki Allah ona Musa peygamberin bilmedi\u011fi, bilemeyece\u011fi \u015feyleri bildirmi\u015f, peygamber s\u0131nava tabi tutulmu\u015ftur. O andaki bir i\u015ftir. \u015eimdi bu kulun yerine tutup en y\u00fcksek makam dedikleri \u0130nsan-\u0131 K\u00e2mili mi koyal\u0131m? B\u00f6yle kabul edersek, \u0130nsan-\u0131 K\u00e2mili peygamberden \u00f6ne ge\u00e7irmi\u015f olmaz m\u0131y\u0131z? \u0130nsan-\u0131 K\u00e2mil, di\u011fer tipleriyle; \u00e2rif, gavs, kutup, kutuplar\u0131n kutbu (hepsini veli kavram\u0131nda toplayabiliriz) bu gizli i\u015fleri bilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar \u00e2\u015f\u0131kt\u0131rlar. \u0130man-g\u00fcven-sevgi-teslimiyet a\u015f\u0131lm\u0131\u015f, a\u015fk olmu\u015f, a\u015fk a\u015f\u0131lm\u0131\u015f sarho\u015fluk olmu\u015f, sarho\u015fluk ilerletilmi\u015f, ancak kendisinin bildi\u011fi gayb\u0131 bilene y\u00fckselinmi\u015f ve fen\u00e2fillah ile yok olarak Allah haline gelinmi\u015ftir.<\/p>\n

        S\u00fbfiye g\u00f6re ikilik denen \u015fey ortadan kalkmal\u0131d\u0131r. Allah\u2019\u0131n orta\u011f\u0131 yoktur, bu tamam da; yarat\u0131lm\u0131\u015flar iki de olur, \u00e7ok da olur, bu ayn\u0131 \u015fey de\u011fildir ki. Tevhid, \u00e7oklar\u0131 Teke, ikiyi Bire indirmek de\u011fil, Allah\u2019\u0131n Tek oldu\u011funa inanmak, O\u2019na teslim olmakt\u0131r. Allah her \u015feyi \u00e7ift yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: Erkek-Di\u015fi, Art\u0131-Eksi, B\u00fcy\u00fck-K\u00fc\u00e7\u00fck, I\u015f\u0131k-Karan\u00adl\u0131k, Do\u011fru-Yanl\u0131\u015f, \u0130yi-K\u00f6t\u00fc, Uzun-K\u0131sa, Hak-B\u00e2t\u0131l. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 zaten izafidir. Z\u0131tlar\u0131n ortadan kalkmas\u0131, tevhidi do\u011furmaz; olu\u015f, varolu\u015f, hareket diyalekti\u011fini do\u011furan bu z\u0131tlar zaten Teke ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. S\u00fbfi ikilik ortadan \u2018kalkmal\u0131d\u0131r\u2019 \u0131n i\u00e7ine Allah\u2019\u0131 ve Peygamberini de sokmu\u015ftur. Tevhid kendi ekseninden sapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, s\u00fbfi d\u00fc\u015f\u00fcnceye indirgen\u00admi\u015ftir. \u015euna bak\u0131n\u0131z: \u201cCenab-\u0131 Hak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi i\u00e7in peygamberler O\u2019nun naibleridir. Hay\u0131r yanl\u0131\u015f s\u00f6yledim, naib ile men\u00fbb (vekil ile asil), bunlar\u0131 iki zannedersen ho\u015f olmaz. Hay\u0131r sen \u015fekilperest kald\u0131k\u00e7a vekil ile asil ikidir. \u015eekilden kurtulan kimse i\u00e7in ise bir olmu\u015ftur. Z\u00e2hiren bakarsan senin g\u00f6z\u00fcn ikidir. Fakat sen onlardaki bak\u0131\u015f n\u00fbruna bak ki birdir.\u201d (Mesnev\u00ee, I, 408, 670, 673). Tevhid \u00f6yle bir alana \u00e7ekilir ki, imanla k\u00fcf\u00fcr de bir olur. \u015e\u00f6yle denir: \u201c\u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n g\u00fczelli\u011fi ile k\u00fcfr\u00fcn \u00e7irkinli\u011finde imtiyaz yoktur. Birbirle\u00adrine \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri olamaz. \u0130kisi de g\u00fczeldir. \u0130kisi de Allah\u2019\u0131n birer isminin (M\u00fc\u2019min ve Mudill) mazhar\u0131d\u0131rlar.\u201d (Mesnev\u00ee, I, 408, 673). Peki \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bahsetti\u011fi Hak ve B\u00e2t\u0131l nedir? Her \u015fey Allah\u2019tand\u0131r ama bize bunlar\u0131 se\u00e7me, s\u0131raya koyma, ili\u015fki ve hikmetlerini anlama imk\u00e2n\u0131 ve sorumlulu\u011fu verilmi\u015ftir. Sapma, \u015fiirle\u015ftirilerek devam eder:<\/p>\n

        K\u00fcfrettim Allah\u2019\u0131n dinine ki k\u00fcf\u00fcr vaciptir bence,<\/em><\/p>\n

        Amma M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kat\u0131nda \u00e7irkindir <\/em>(\u0130. Arab\u00ee).<\/p>\n

        \u015eathiyatta c\u00fcmleler devam eder:<\/p>\n

        \u2013 Enel-Hak (Ben Hakk\u0131m, Allah\u2019\u0131m)<\/p>\n

        \u2013 C\u00fcbbemin i\u00e7inde Allah\u2019tan ba\u015fkas\u0131 yoktur.<\/p>\n

        \u2013 S\u00fcbhan\u0131m. \u015e\u00e2n\u0131m ne kadar b\u00fcy\u00fck.<\/p>\n

        S\u00fbfinin ve avukatlar\u0131n\u0131n savunma ve s\u0131\u011f\u0131nma dayanaklar\u0131 mal\u00fbmdur ve ayn\u0131d\u0131r. Ham ervah bunlar\u0131 anlamaz. Ehli anlar. Biz de diyoruz ki, anla\u015f\u0131lmayan \u015fey din olmaz. Din herkese a\u00e7\u0131kt\u0131r ve anla\u015f\u0131l\u0131r. Din, s\u0131rlar d\u00fczeni de\u011fildir. Elbette onun bir derinli\u011fi vard\u0131r, ama o s\u00fcbjektif olan hal\u201d ile de\u011fil, ak\u0131l ve ilim ile kazan\u0131l\u0131r. Anla\u015f\u0131lmayanlar \u00fblu\u2019l-elbaba (ak\u0131l ve ilim sahiplerine) sorulur, \u00f6\u011frenilir. Kur\u2019an\u2019a g\u00f6re \u00fblu\u2019l-elbab, ak\u0131l ve ilim sahipleridir; s\u00fbfiye g\u00f6re \u201chal\u201d sahipleridir (Bkz. \u00c2l-i \u0130mran-7). Hal sahipleri \u015fibihli (benzetmeli), mecazl\u0131 ayetleri, a\u015f\u0131r\u0131 bir te\u2019vile t\u00e2bi tutup, fitneye sebep olabilirler diye hi\u00e7 hesap edilmemi\u015ftir (Bkz. \u00c2l-i \u0130mran-7).<\/p>\n

        Din toplum-insan i\u00e7indir!<\/strong><\/h2>\n

        Din s\u00fcbjektif bir felsefe alan\u0131 de\u011fil, bir m\u00fcessesedir ve toplum-insan i\u00e7indir, dolay\u0131s\u0131yla anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Zaten Kur\u2019an kendine \u201c\u00f6\u011f\u00fct\u201d diyor. Anla\u015f\u0131lmayan \u015fey \u00f6\u011f\u00fct olur mu? \u201cAnlay\u0131p, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp tutas\u0131n\u0131z diye size \u00f6\u011f\u00fct veriyor\u201d (Nahl-90) deniyor.<\/p>\n

        S\u00fbfi, \u201colmazsa olmaz\u201d olan \u201cAllah r\u0131zas\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131 da kaosa s\u00fcr\u00fcklemi\u015ftir. \u0130nkarc\u0131 ya da m\u00fcmin, hepsinden raz\u0131 olunmu\u015ftur (F\u00fct\u00fbhat-\u0131 Mekkiye, I, 341). Allah r\u0131zas\u0131 kavram\u0131, bir \u00e7\u0131rp\u0131da ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00fbfide; k\u00e2fir veya m\u00fcmin, su\u00e7lu veya su\u00e7suz, g\u00fcnahs\u0131z veya g\u00fcnahk\u00e2r, hepsinden zaten r\u00e2z\u0131d\u0131r. M\u00fcminsen seni aramada, k\u00e2firsen seni \u00e7a\u011f\u0131rmada. Bu yana y\u00fcr\u00fc do\u011fru bir er kesil, o yana y\u00fcr\u00fc k\u00e2fir ol. \u0130kisi de bir O\u2019nca (Divan-\u0131 Keb\u00eer, I, 1545-1560).<\/p>\n

        S\u00fbfide meseleleri kolayla\u015ft\u0131ran, vecd, a\u015fk, manev\u00ee sarho\u015fluk, kendinden ge\u00e7medir. Fakat bu konu da problemlere g\u00f6m\u00fcl\u00fcd\u00fcr. Hali ink\u00e2r etmiyoruz; halin istismar\u0131na, hali illa Hak ve Hakikate ba\u011flamaya kar\u015f\u0131y\u0131z, demi\u015ftik. \u0130sl\u00e2m, Hakikate ula\u015fmak i\u00e7in akl\u0131, bilgiyi, delilleri araya koyar. Vahiyle de bunu destekler. S\u00fbfideki Hakikat yolculu\u011fu s\u00fcreci ise \u015f\u00f6yledir: \u0130limden irfana, oradan z\u00fchde, z\u00fchdden a\u015fk ve vecde, manevi sarho\u015flu\u011fa, buradan do\u011fruca Allah\u2019a. Sarho\u015fluk vuslat\u0131 sa\u011flar. Vecd nedir? S\u00fbfiye g\u00f6re kendinden fani olmakt\u0131r. Kalbe ans\u0131z\u0131n gelen, ki\u015fiyi kendinden ge\u00e7iren ve yan\u0131nda bulunanlardan ve her \u015feyden habersiz hale getiren hallerdir. Vecd vahiy benzeri bir haldir\u201d (F\u00fct\u00fbhat-\u0131 Mekkiye, IX, 351). Bu vecd, sarho\u015flukla geli\u015fir. Kur\u2019an\u2019da belirtilir ki, \u201cAllah sarho\u015fu huzuruna kabul etmiyor. Namaz Allah\u2019\u0131n huzuru oldu\u011funa g\u00f6re, ne s\u00f6yledi\u011fini bilinceye kadar sarho\u015fken namaza yakla\u015fmay\u0131n\u201d diyor (Nisan-43). Ne s\u00f6yledi\u011fini bil, \u00f6yle gel, diyor. \u00d6l\u00e7\u00fct, ne s\u00f6yledi\u011fini bilmektir. Bilinci yerinde, akl\u0131 i\u015fler halde olmak. Bu durum ister alkol, eroin vb. gibi maddi bir \u015feyle olsun; ister a\u015fk, tutku, ba\u011flanma \u015feklinde kendinden ge\u00e7me olarak olsun, fark etmez. Sarho\u015fluk, sarho\u015fluktur. Ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, ne s\u00f6yledi\u011fini, kiminle muhatap oldu\u011funu bilmek gerekir. Mecazlar\u0131 abartarak buraya s\u0131\u011f\u0131nmak, ciddiyeti bozar. A\u015fk\u0131, vecdi, sarho\u015flu\u011fu, ak\u0131ldan da ilimden de \u00fcst\u00fcn tuttuk mu; dinin de, Allah Kel\u00e2m\u0131n\u0131n da, peygamberin de ciddiyeti ortadan kalkar. Mesele \u015fizofrenik bir hale gelebilir. A\u015fk sarho\u015flu\u011fu Mevl\u00e2na\u2019da bir \u00f6rne\u011fe, Allah yerine konan bir sembole y\u00f6nelmi\u015ftir. Tebrizli \u015eems ile Allah mecazen birbirinin yerine konarak a\u015fk sarho\u015flu\u011fu ile bir duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcnce ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Yedi ciltlik Div\u00e2n-\u0131 Kebir bu a\u015fk sarho\u015flu\u011funa aittir.<\/p>\n

        \"\"<\/p>\n

        Kader anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/h2>\n

        Kader anlay\u0131\u015f\u0131na gelelim. Burada da b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131 vard\u0131r. Mevl\u00e2na, yer yer do\u011fru d\u00fczg\u00fcn bir kader anlay\u0131\u015f\u0131ndan s\u00f6z eder. Cebriyecili\u011fi tenkit eder. Fakat bu uzun s\u00fcrmez, cebriyecili\u011fin en koyusuna kap\u0131l\u0131r. Mevl\u00e2na\u2019 dan ba\u015fkalar\u0131 da. Yeri gelmi\u015fken tekrar belir\u00adtelim ki s\u00fbfilerin her s\u00f6yledi\u011fi, yanl\u0131\u015f, isabetsiz ve haddi a\u015far durumda de\u011fildir. Bir\u00e7o\u011fu \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n ilke ve hedeflerine uygundur, onlarla \u00e7at\u0131\u015fmaz. Fakat hepsi \u00f6yle midir? Hay\u0131r. Biz de bunlar \u00fczerinde duruyoruz. \u0130lke ve hedeflere uymayanlar\u0131 ve s\u0131n\u0131r\u0131 a\u015fanlar\u0131 kurca\u00adl\u0131yoruz. \u00c7eli\u015fki ve tenakuzlar, do\u011fru ve yanl\u0131\u015f\u0131n harmanlanmas\u0131, s\u00fbfilerin de kaderi ol\u00admu\u015ftur. Tasavvuf savunucular\u0131 bu \u00e7eli\u015fkilerin fark\u0131ndad\u0131r ve vaziyeti kurtarmak i\u00e7in bir yorum denemesi yaparlar. Derler ki; \u00e7eli\u015fkileri g\u00f6rmek, makamlara g\u00f6re olan\u0131 g\u00f6rmemekten ve bilmemekten gelir. Bir ku\u015f ile bir araba ters istikamette giderlerse \u00e7arp\u0131\u015fmazlar. Biri a\u015fa\u011f\u0131 makamdad\u0131r, di\u011feri yukar\u0131. Mertebeler a\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a \u00e7eli\u015fkiler kalkar. S\u00fbfideki \u00e7eli\u015fkilere bak\u0131nca, bunlar\u0131n makamla izah edilemeyece\u011fini anlar\u0131z. Ayn\u0131 makamda, ayn\u0131 ki\u015finin \u00e7eli\u015fkilerini nas\u0131l izah edece\u011fiz? Ayn\u0131 ki\u015fi, h\u0131zla makam m\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor?<\/p>\n

        Kader konusuna devam edelim. Cebriyeyi tenkit eden Mevl\u00e2na\u2019ya g\u00f6re; insan ve onun hareketleri, bayrak \u00fczerine \u00e7izilmi\u015f arslan resmine benzer. R\u00fczg\u00e2r\u0131n etkisiyle dal\u00adgalanan bayraktaki arslan resmi gibidir. \u201cBiz yoklar\u0131z, yokluklar\u0131z… Hepimiz arslanlar\u0131z, ama bayrak \u00fcst\u00fcne resmedilmi\u015f arslanlar. Onlar\u0131n sald\u0131r\u0131\u015flar\u0131 esen yeldendir.\u201d \u201cG\u00fczel ve \u00e7irkin iki resim de O\u2019nun ustal\u0131\u011f\u0131n\u0131n eseridir.\u201d (Mevnev\u00ee, II, 2539-2545). Hareket var ama bu, r\u00fczg\u00e2r\u0131n etkisiyle hareket eden resimden ibarettir. \u0130nsan bir resimdir. Resmin yerine kukla da koyabilir, robot da diyebilirsiniz. Peki sorumluluk yok mudur? Resim, robot, kukla sorumlu tutulabilir mi? Cezaland\u0131r\u0131labilir veya m\u00fck\u00e2fat verilebilir mi? Yoksa bu i\u015f oyuncunun bir \u201caldatmacas\u0131\u201d, bir oyalama veya bir hayal yaratma m\u0131d\u0131r? Ger\u00e7ekte sorumluluk ve kar\u015f\u0131l\u0131k diye bir \u015fey yok mudur? Resimleri yapan\u0131n, karag\u00f6z oyununu oynatan\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bir ill\u00fczyon mudur? Kukla oynatan veya ressam, kuklalar\u0131n veya resimlerin baz\u0131s\u0131n\u0131 k\u0131r\u0131yor veya y\u0131rt\u0131yor mu? Allah kendisi i\u00e7in \u201czalim de\u011fildir\u201d diyor. \u0130nsan\u0131n g\u00f6zetlenmesinden, denetlenmesinden bahsediyor. Yapt\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 kayda ge\u00e7iren meleklerden s\u00f6z ediyor. Ahirette herkesin yapt\u0131klar\u0131n\u0131n kaydedildi\u011fi bir kitab\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fcze koyaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130nsan iradesinden, onu uyarmaktan dem vuruyor. Kelam\u0131n\u0131n, tuta\u00adl\u0131m diye bir \u00f6\u011f\u00fct oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130rademize yer verdi\u011fini belirtmek i\u00e7in Kur\u2019an\u2019da ge\u00e7en \u201cbelki\u201d, \u201cumulur ki\u201d, \u201ce\u011fer\u201d, \u201cke\u015fki\u201d kavramlar\u0131n\u0131n anlam\u0131 nedir? \u015eart ko\u015fuluyor. \u015e\u00f6yle olsayd\u0131 b\u00f6yle olacakt\u0131, deniyor. \u0130htilaflardan bahsediyor: \u201c\u0130nat ve \u0131srara sahip olanlar\u201d deniyor. Gafletten, unutmaktan s\u00f6z ediliyor. Yan \u00e7izmeyi, ka\u00e7\u0131nmay\u0131 dile getiri\u00adyor. Bunlar hep insan ve fiilleri i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan\u0131n iradesinin i\u015fin i\u00e7inde oldu\u011funu belirtmek i\u00e7indir bunlar. S\u00f6z\u00fc edilen pi\u015fmanl\u0131k, t\u00f6vbe, dua nedir? \u0130nsan bunlara ba\u015fvurmuyor mu, ba\u015fvurmayacak m\u0131? \u201cKur\u2019an bir \u00f6\u011f\u00fctt\u00fcr\u201d deniyor. \u00d6\u011f\u00fct kime yap\u0131l\u0131r, ni\u00e7in yap\u0131l\u0131r? Resme, kuklaya, robota \u00f6\u011f\u00fct yap\u0131l\u0131r m\u0131? Hayale, yans\u0131yana, g\u00f6lgeye \u00f6\u011f\u00fct yap\u0131l\u0131r m\u0131? Ger\u00e7ekte olmayan, varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnene \u00f6\u011f\u00fct yap\u0131l\u0131r m\u0131? S\u00f6ylenenlerin hepsi sadece laftan m\u0131 ibarettir? Allah\u2019\u0131n iradesi ile insan iradesi aras\u0131nda, s\u00fbfi do\u011fru bir ili\u015fki kuramam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum elbette sadece tasavvufa ait bir yanl\u0131\u015fl\u0131k de\u011fildir. Kader ve kazan\u0131n do\u011fru anla\u015f\u0131lmas\u0131, do\u011fru alg\u0131lanmas\u0131, olduk\u00e7a zordur ama bu \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n de\u011fil, M\u00fcsl\u00fcman\u0131n ve \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir bel\u00e2s\u0131d\u0131r. S\u00fbfi de bundan kurtulamad\u0131\u011f\u0131 gibi, daha da koyula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6l\u00fcy\u00fc terbiye eder hale gelen bir \u015feyh tipi yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eeyhin kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00f6l\u00fc gibi itaatkar, ona tabi bir insan nas\u0131l terbiye edilebilir, ona hakikat nas\u0131l anlat\u0131labilir? \u00d6l\u00fc y\u0131kay\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n elindeki \u00f6l\u00fc gibi olman\u0131n \u015eeyh ve m\u00fcrit tipi budur. \u0130taatin istismar edildi\u011fi son nokta. \u00d6l\u00fcn\u00fcn k\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015flar\u0131 olabilir mi, d\u00fczeltilebilir mi? Kur\u2019an\u2019da Allah Res\u00fblune \u015f\u00f6yle denmi\u015ftir: \u201cBil ki sen \u00f6l\u00fclere i\u015fittiremezsin …\u201d<\/em> (Neml-80). Bu din; Allah\u2019\u0131n peygamberini bile bazen azarlad\u0131\u011f\u0131 bir dindir. Bu din; insan\u0131n ancak sa\u2019yi (i\u015fi, eme\u011fi, yapt\u0131\u011f\u0131) vard\u0131r, diyen bir dindir. Bu din; salih amelden, bu ameli Allah\u2019a ve ahiret g\u00fcn\u00fcne imanla birlikte kullanan bir dindir. \u0130nk\u00e2rdan, zalimlikten bahseden bir dindir. Adaleti ba\u015fa alan bir dindir. Her \u015fey Allah\u2019\u0131n takdiriyle, yani koydu\u00ad\u011fu kanunlarla, \u00f6l\u00e7\u00fclerle, miktarlarla olur, d\u00fczenlenir; her \u015fey O\u2019nun kudretiyle olu\u015fur. Ama insan\u0131n kendine d\u00fc\u015feni yapacak kabiliyette, sorumluluk y\u00fcklenecek durumda, se\u00e7ecek, de\u011fi\u015fecek, de\u011fi\u015ftirecek, vazge\u00e7ecek, \u00fcmit edecek, korkacak, pi\u015fman olacak, isteyecek \u00f6zelliklerde yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, Allah\u2019\u0131n kudretine giremez mi? Allah bunlar\u0131 yapacak birini var edecek g\u00fc\u00e7te de\u011fil midir ki insana resim veya kukla muamelesi yapal\u0131m. Sonunda kendisine sorumluluk y\u00fcklenecek inan\u00e7 ve i\u015fleri yapmak, insan\u0131n h\u00fcr oldu\u011funu g\u00f6sterir. K\u0131sacas\u0131 Allah zalim de\u011fildir, insan da kukla de\u011fildir.<\/p>\n

        \"\"<\/p>\n

        \u015eu dua meselesine bakal\u0131m<\/strong><\/h2>\n

        S\u00fbfi ne diyor? \u201cAlemde senin d\u0131\u015f\u0131nda olan bir \u015fey yoktur. Her istedi\u011fini kendinden iste, \u00e7\u00fcnk\u00fc her \u015fey sensin.\u201d (Fih\u00ee-M\u00e2-Fih [Meliha \u00dclken \u00e7evirisi], 121).<\/p>\n

        D\u00fcnyan\u0131n, toplumun, halk\u0131n de\u011feri, s\u00fbfide ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na problemdir. \u00d6nce nefs ile d\u00fcnyay\u0131 birlikte m\u00fctalaa etmi\u015f, birinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc di\u011ferinde de g\u00f6rm\u00fc\u015f, de\u011ferlen\u00addirmeyi buna g\u00f6re yapm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00fbfiye g\u00f6re nefs devaml\u0131 yiyip i\u00e7en \u00f6k\u00fcze benzer (Bkz. Divan-\u0131 Kebir, VI, 90). Kur\u2019anda ise nefs \u00fc\u00e7 merhaleli addedilir. Nefsi emm\u00e2re, nefsi levv\u00e2me, nefsi mutmainne. Biri a\u015fa\u011f\u0131 nefs (psikolojide id: Alt-Ben) sonra levv\u00e2me; kendi kendini k\u0131nayan nefs (psikolojide ben-ego), daha sonra mutmainne; tatmin olmu\u015f, mutlu nefis (psikolojide s\u00fcperego). Son merhale i\u00e7in, o Allah\u2019tan, Allah da ondan raz\u0131 der. Demek ki Kur\u2019anda ve hadislerde nefsi yok etmekten bahsedilmez. Hatta nefsin, ki\u015finin \u00fczerinde hakk\u0131 oldu\u011fu bildirilir (Buhari, Savm). Nefsi de yaratan Allah\u2019t\u0131r ve \u015f\u00f6yle denir: \u201cNefse ve onu d\u00fczenleyene and olsun ki…\u201d<\/em> (\u015eems-7). \u201cYine hay\u0131r! Kendini k\u0131nayan nefse yemin ederim ki\u201d<\/em> (K\u0131yame-2). \u201c\u0130nsanlar\u0131n ufuklarda ve kendi nefislerinde (d\u0131\u015f\u0131nda ve i\u00e7inde) ayetlerimizi (delillerimizi) g\u00f6sterece\u011fiz ki onun (Kur\u2019an\u0131n) ger\u00e7ek oldu\u011fu onlara iyice belli olsun. Rabbinizin her \u015feye \u015fahit olmas\u0131 yetmez mi?\u201d<\/em> (Fussilet-53). \u201cEy mutmain olmu\u015f nefs! Rabbinden ho\u015fnut, Rabbin de senden ho\u015fnut olarak Rabbine d\u00f6n\u201d<\/em> (Fecr, 27, 28). S\u00fbfi bunlara hi\u00e7 bakmaz ve der ki: \u201cN\u00fbr, ruhun \u00f6zeti demektir. Zulmet de (karanl\u0131k) nefistir.\u201d (\u0130. Rabban\u00ee, Mektubat, 22\/75). S\u00fbfinin toptan k\u00f6t\u00fcledi\u011fi nefs terbiye edilebilir mi edilemez mi? Allah edilir diyor. Ak\u0131l, ilim, tecr\u00fcbe edilir diyor. S\u00fbfi edilemez diyor. \u201cNefsin \u0131slah\u0131 noksan say\u0131l\u0131r. Mevla yola getirse bile. Vuslat i\u00e7in nefsin \u00f6l\u00fcm\u00fc gerekir.\u201d (F\u00fct\u00fbhu\u2019l-Gayb, 41). Hem kendi kendini k\u0131nama gibi insan\u0131n yetki ve iradesi elinden al\u0131nm\u0131\u015f, hem onu terbiye etmemizi isteyen Allah\u2019\u0131n irade ve i\u015fi hi\u00e7e say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir bak\u0131ma biyolojik ve psikolojik varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve kimli\u011fimiz olan nefs, s\u00fbfiye g\u00f6re yok edilmelidir ki, Allah\u2019ta yok olmak (fen\u00e2fillah) ger\u00e7ekle\u015febilsin. Vahdet-i V\u00fcc\u00fbd felsefesine uygundur ama \u0130sl\u00e2m ger\u00e7e\u011fine uygun de\u011fildir. Nefse e\u015fde\u011fer olan bu d\u00fcnya da k\u00f6t\u00fcd\u00fcr, ona ba\u011fl\u0131l\u0131k yok edilmelidir. \u201cD\u00fcnya hakikatte \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc bir zehirdir, bo\u015f bir mataht\u0131r. D\u00fcnyaya y\u00f6nelen h\u00fcsrana u\u011frar. D\u00fcnyan\u0131n h\u00fckm\u00fc, alt\u0131n kapl\u0131 necasettir.\u201d (\u0130. Rabban\u00ee, Mektubat, Mektup, 152). Nefsin yeri d\u00fcnya oldu\u011funa g\u00f6re, d\u00fcnya pistir, le\u015ftir. \u015e\u00f6yle denir: \u201cD\u00fcnyaya ihanet ediniz.\u201d Oysa Kur\u2019an \u015f\u00f6yle der: \u201cEy iman edenler! Birinize \u00f6l\u00fcm gelip \u00e7at\u0131nca, vasiyet esnas\u0131nda, i\u00e7inizden iki adil ki\u015fi aran\u0131zda \u015fahitlik etsin. Yahut seferde iken ba\u015f\u0131na \u00f6l\u00fcm musibeti gelince, sizden olmayan ba\u015fka iki ki\u015fi \u015fahit olsun…\u201d<\/em> (Maide-106). \u0130ki \u015fahidin yemin etmesi de istenir. Nedendir bunlar? D\u00fcnya menfaatleri, geride kalanlara aktar\u0131lacakt\u0131r. Hele yetimler kalm\u0131\u015fsa, bu d\u00fcnyada ya\u015fayacaklard\u0131r. Burada \u00f6nemli olan, Kur\u2019an\u2019 \u0131n \u00e7e\u015fitli uyar\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda; d\u00fcnyan\u0131n k\u00f6t\u00fc, pis, de\u011fersiz oldu\u011funu nas\u0131l s\u00f6yleyebilece\u011fimizdir. \u015e\u00f6yle denseydi yetmez miydi ve \u0130sl\u00e2mi olmaz m\u0131yd\u0131? D\u00fcnyaya taparcas\u0131na ona ba\u011flanmamal\u0131, ya\u015fama gerekleri yeterince yerine getirilmekle beraber ahiret tercih edilmelidir. Gel g\u00f6r ki s\u00fbfi ahireti de reddetmemizi ister. \u201cD\u00fcnyay\u0131 ve ahireti terk et\u201d (F\u00fct\u00fbhu\u2019l-Gayb, 113). Allah\u2019ta yok olmak i\u00e7in, O\u2019ndan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmak i\u00e7in Allah\u2019\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 her \u015fey k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmi\u015f, hatta yok farz edilmi\u015ftir. S\u00fbfiye g\u00f6re gaye Allah\u2019\u0131 bulmak ise, O\u2019nun yol \u00fczerine serpi\u015ftirdiklerini k\u00f6t\u00fc kabul etmek niye? Bu d\u00fcnya nimetleri i\u00e7in bile O\u2019nu hamd etmez (\u00f6vmez) miyiz? O\u2019na \u015f\u00fckretmez (te\u015fekk\u00fcr etmez) miyiz? D\u00fcnyay\u0131 kabul etmemek veya hor g\u00f6rmek, reddetmek, te\u015fekk\u00fcr yerine nank\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc koymak olmaz m\u0131? Halbuki yine kendileri \u201cnimeti az g\u00f6rmek, iyili\u011fi kabul etmemek, sahibine hakarettir.\u201d (F\u00fct\u00fbhu\u2019l-Gayb, 113) demiyorlar m\u0131? Bu kanaatlerinde neden istikrar yok. \u00c7eli\u015fkiler, makam farklar\u0131ndan oluyordu ya… Makamdan makama inip inip \u00e7\u0131k\u0131yorlar demek ki. Kur\u2019an der ki. \u201cKim d\u00fcnya sevab\u0131n\u0131\/m\u00fck\u00e2fat\u0131n\u0131 isterse, bilsin ki d\u00fcnyan\u0131n da, ahiretin de sevab\u0131\/m\u00fck\u00e2fat\u0131 Allah kat\u0131ndad\u0131r\u201d<\/em> (Nisa-134). Ama s\u00fbfide nefs d\u00fcnya demektir ve ikisi de k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Nefsi ve d\u00fcnyay\u0131 anlatmak i\u00e7in s\u00fbfi, erkek-kad\u0131n-e\u015fek hik\u00e2yesi anlat\u0131r. Nefis kad\u0131n\u0131 temsil etmektedir. Hik\u00e2yede kad\u0131n-nefs-e\u015fek birle\u015fir, b\u00fct\u00fcnle\u015fir. \u201c… e\u015fe\u011fi kendi keyfine b\u0131rakma. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun a\u015fk\u0131, \u00e7ay\u0131rl\u0131\u011fa \u00e7imenli\u011fedir… Yolu bilmiyorsan, e\u015fek neyi istiyorsa onun aksini yap… Ey yolcu, yolcuyla dan\u0131\u015f, kad\u0131nla de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc kad\u0131n\u0131n reyi seni topal eder.\u201d \u201cKad\u0131nlarla dan\u0131\u015f\u0131n, sonra da ne dedilerse aksini yap\u0131n. Onlara asi olmayanlar helak oldu. Nefisle dostlu\u011fun seni Allah yolundan azd\u0131r\u0131r.\u201d \u201cNefsini kad\u0131n bil, hatta kad\u0131ndan da beter.\u201d \u201cBil ki akl\u0131 ve ruhu zay\u0131f oldu\u011fu i\u00e7in kad\u0131n\u0131n r\u00fcyas\u0131, erke\u011fin r\u00fcyas\u0131ndan daha a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r, daha de\u011fersizdir.\u201d (Bkz. Mesnev\u00ee, I, 2628-2634, 2969; Mesnev\u00ee, II, 2266-2673; Mesnev\u00ee, VI, 432). Bunlar\u0131 s\u00f6yleyen Mevl\u00e2na, makamlar\u0131 \u00e7ok h\u0131zla de\u011fi\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in \u00e7eli\u015fki i\u00e7inde \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir: \u201cKad\u0131n Allah \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131d\u0131r, sevgili de\u011fil; kad\u0131n sanki yarat\u0131c\u0131d\u0131r, yarat\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil.\u201d (Mesnev\u00ee, I, 2446). S\u00fbfi avukatlar\u0131n\u0131n dedi\u011fi gibi, herhalde bizim anlayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u015fey var.<\/p>\n

        Kad\u0131nlar\u0131n ve nefsinin dedi\u011finin aksini yap\u0131n diye peygamberler ve Hz. Peygamberimizin bir s\u00f6z\u00fc yoktur. Tersine \u00f6rnekler vard\u0131r.<\/p>\n

        S\u00fbfi nefs ve d\u00fcnya pisli\u011fine devam eder. \u201cBir hak yolcusu i\u00e7in evlenmek haramd\u0131r. Hak yolcusu bir seyyaht\u0131r; bug\u00fcn burada, yar\u0131n ba\u015fka yerde. Maksad\u0131na vard\u0131\u011f\u0131 zaman, yolculu\u011fu bitmi\u015f olur.\u201d (Fethurrabb\u00e2ni, 121, 124). Hz. peygamber, hak yolcusu de\u011fil miydi? Evlendi. S\u00fbfiye g\u00f6re ayak tak\u0131m\u0131 evlensin, \u00e7\u00fcnk\u00fc insano\u011flu \u00fcreyip devam edecek. Hak yolcular\u0131 da bu ayak tak\u0131m\u0131ndan \u00fcreyenler aras\u0131ndan \u00e7\u0131kacak…<\/p>\n

        Veli ve peygamber meselesine, daha do\u011frusu yar\u0131\u015f\u0131na gelelim. S\u00fbfi \u201cAllah\u0131n veli kullar\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131 istismar ederek, asl\u0131ndan kopar\u0131p ba\u015fkala\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bir veli tipi koymu\u015ftur. Veli teriminde toplayaca\u011f\u0131m\u0131z bu tipin \u00e7e\u015fitli adlar\u0131 vard\u0131r. P\u00eer, \u00e2rif, eren, gavs, kutup, kutuplar\u0131n kutbu, insan-\u0131 k\u00e2mil. Bunlar aras\u0131ndaki farklar \u00fczerinde durmak gereksizdir. \u0130stismar ve sapma i\u00e7in bol \u00f6rnek vard\u0131r.<\/p>\n

        S\u0131n\u0131r \u00f6tesine ge\u00e7ilmeye devam edilir ve \u015f\u00f6yle denir: \u201cNebilik ve Resull\u00fck (peygamberlik ve el\u00e7ilik) belirli \u015fartlarda s\u0131n\u0131rl\u0131 bir g\u00f6revdir. Velilik (vel\u00e2yet) Allah\u2019\u0131n el-Vel\u00ee ismine dayan\u0131r. Risalet ise vahiyi ve ilahi haberi ula\u015ft\u0131rmayla s\u0131n\u0131rl\u0131 bir g\u00f6revdir. Onun i\u00e7in Allah\u2019\u0131n herhangi bir ismine dayanmaz\u201d (F\u00fct\u00fbhat-\u0131 Mekkiye, son notlar, 47). Denmek istenen, yer yer a\u00e7\u0131k\u00e7a denen, \u015fudur: Nebi ve Resul, sadece vahiy al\u0131r ve bize haber verir. Onlar habercidir. Posta memuru gibi. Ger\u00e7ek \u015fu ki, vahiy gayb aleminden bir par\u00e7ad\u0131r, s\u0131zd\u0131r\u0131lan bir k\u0131s\u0131md\u0131r. B\u00fct\u00fcn de\u011fildir. Onun i\u00e7in peygamberler bunun d\u0131\u015f\u0131nda gayb\u0131 bilmez. Oysa veli gayb\u0131 bilir. S\u00fbfiye g\u00f6re peygamber ve hatta Kur\u2019an, akl\u0131 ve delili \u00f6ne \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa \u201cZat\u0131n Hakikati ak\u0131l yoluyla de\u011fil ke\u015fif yoluyla olur.\u201d (F\u00fbs\u00fbsu\u2019l-Hikem, 133, 134). \u201cArif bir \u015feyi delilin d\u0131\u015f\u0131nda bilendir.\u201d (Fih\u00ee-M\u00e2-Fih, 46). Peygamber, bu duruma g\u00f6re, ke\u015fifle, Zat\u0131 Hakikate ula\u015fmam\u0131\u015f; kendisine bildirilen kadar bilir ve nakleder. Onun i\u00e7in de Kur\u2019an\u2019da, de ki: \u201cBen gayb\u0131 bilmem\u201d dedirtilmi\u015ftir.<\/p>\n

        Test sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak listeleyelim<\/strong><\/u><\/h2>\n

        \u0130sl\u00e2m<\/u><\/strong><\/p>\n

          \n
        1. L\u00e2 ilahe illallah (Allahtan ba\u015fka ilah yoktur) der.<\/li>\n
        2. Kur\u2019an yaratmaya vurgu yapar.<\/li>\n
        3. Peygamber ideal insan \u00f6rne\u011fidir.<\/li>\n
        4. Peygamber gayb\u0131 bilmez. Gayb\u0131 ancak Allah bilir.<\/li>\n
        5. Ne s\u00f6yledi\u011fini bilinceye kadar, sarho\u015fken Allah huzuruna (namaza) yakla\u015f\u0131lmamas\u0131n\u0131 s\u00f6yler.<\/li>\n
        6. Ak\u0131l, ilim, delilleri kullanma ve haber (peygambere vahiy) Hakikate ula\u015ft\u0131r\u0131r, der.<\/li>\n
        7. Allah\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 yoktur.<\/li>\n
        8. Allah\u2019\u0131n c\u00fcz\u00fc (par\u00e7as\u0131) yoktur.<\/li>\n
        9. Allah\u2019\u0131n mutlak kaderi-kanunlar\u0131 i\u00e7inde insan irade sahibi olarak h\u00fcr bir alana sahiptir ve sorumludur.<\/li>\n
        10. Ne d\u00fcnya, ne ahiret (inan\u0131\u015f\u0131) terkedilmemelidir. D\u00fcnyaya yeteri kadar de\u011fer verilmelidir. Ahiret tercih edilmelidir.<\/li>\n
        11. Nefs terbiye edilebilir, edilmelidir.<\/li>\n
        12. Tevhid, iman\u0131 ve k\u00fcfr\u00fc ayr\u0131 tutar. Bizim tercih ve y\u00f6neli\u015fimizin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, tevhide ayk\u0131r\u0131 de\u011fildir. Her \u015fey Allah\u2019tand\u0131r ama tercih etme kabiliyetimiz de Allah\u2019tand\u0131r.<\/li>\n
        13. \u00dblu\u2019l-elb\u00e2b, ak\u0131l ve ilim sahipleri demektir (\u00c2l-i \u0130mran-7).<\/li>\n<\/ol>\n

          Tasavvuf<\/u><\/strong><\/p>\n

            \n
          1. \u00d6nemli bir k\u0131s\u0131m s\u00fbfi, l\u00e2 mevc\u00fbde illallah (Allahtan ba\u015fka mevcut yoktur) der.<\/li>\n
          2. Tecelli, a\u00e7\u0131lma, zuhur tercih edilir.<\/li>\n
          3. \u00c2rif, gavs, kutup, eren, insan-\u0131 k\u00e2mil-veli kavram\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar.<\/li>\n
          4. Baz\u0131 veliler gayb\u0131 bilirler.<\/li>\n
          5. Manev\u00ee sarho\u015fluk-vecd ve isti\u011frak-kendinde olmama hali, Hakikate ula\u015ft\u0131rmada kolayl\u0131k sa\u011flar.<\/li>\n
          6. \u201cHal\u201d, Hakikate ula\u015ft\u0131r\u0131r der. Hal, ke\u015fif i\u00e7indir. Ke\u015fif hal\u2019de gizlenmi\u015f\u00adtir. \u00c2rif, akl\u0131n ve delilin d\u0131\u015f\u0131nda bilir.<\/li>\n
          7. Veliler Allah\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131d\u0131r.<\/li>\n
          8. Veliler Allah\u2019\u0131n par\u00e7as\u0131d\u0131rlar.<\/li>\n
          9. \u0130nsan, r\u00fczg\u00e2rda dalgalanan bayrak \u00fczerine \u00e7izilmi\u015f resim gibidir. Ger\u00e7ekte yoktur ama resim gibi varm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/li>\n
          10. D\u00fcnya da, ahiret de terkedilmelidir. Bunlar Allah\u2019a ula\u015fmaya engeldir.<\/li>\n
          11. Nefs terbiye edilemez.<\/li>\n
          12. \u0130man ve k\u00fcf\u00fcr tevhidin i\u00e7indedir, ikisi de birdir.<\/li>\n
          13. \u00dblu\u2019l-elb\u00e2b, hal sahipleri demektir. Hal ve ke\u015fif sahibi \u00e2rif gizlileri bilir.<\/li>\n<\/ol>\n

            B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen, s\u00fbfilerin savunulacak taraflar\u0131 yok mudur?<\/strong><\/h2>\n

            Vard\u0131r. Bunlar\u0131 ba\u015fta s\u00f6yledik. Ama bir s\u0131n\u0131ra kadar. S\u00fbfileri sevenler problemlerin fark\u0131nda olmam\u0131\u015f veya g\u00f6rmezlikten gelmi\u015flerdir. Mesel\u00e2 denir ki; Mevl\u00e2na eserlerindeki ilham\u0131 Kur\u2019an\u2019dan alm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011frudur. Ama Kur\u2019an\u2019\u0131n tamam\u0131ndan de\u011fil. Uymayan yerleri g\u00f6rmezlikten gelemeyiz. \u0130kincisi, Eflatun\u2019u, Plotin\u2019i, Hind\u2019in Beydeba\u2019s\u0131n\u0131, Hint Mistisizmini vb. ilham\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tutamay\u0131z. Haydi bunlar\u0131 \u00f6rneklendirmek i\u00e7in kulland\u0131 diyelim. Fakat sonunda \u0130sl\u00e2m-Kur\u2019an\u2019\u0131 adeta yetersiz bulu\u015ftan m\u0131d\u0131r, yoksa ba\u015fka sebeplerden midir, Kur\u2019an\u2019la yer yer \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f ve yorumlar\u0131n ilham\u0131n\u0131, Mevl\u00e2na nereden alm\u0131\u015ft\u0131r? Hal ve ke\u015fif felsefesini bir an i\u00e7in b\u0131rakal\u0131m, bizler onun ilham\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 Kur\u2019an\u2019\u0131 m\u0131 tam bilmiyoruz ki problemler \u00fcretiyoruz? Biz de s\u00fbfilerden ilham alarak, \u00f6ylesine geni\u015f bir ho\u015fg\u00f6r\u00fcde, \u00f6ylesine bir hikmet deryas\u0131 i\u00e7inde bulunabiliriz ki problem diye g\u00f6rd\u00fcklerimiz, hikmet olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr yahut problem g\u00f6rd\u00fcklerimiz, bizim kuruntular\u0131m\u0131z olur. B\u00f6yle mi d\u00fc\u015f\u00fcnelim? Mademki s\u00fbfi Kur\u2019an\u2019dan ilham\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f, biz art\u0131k Kur\u2019an\u2019dan de\u011fil de s\u00fbfiden ilham\u0131m\u0131z\u0131 alarak, yorumlar\u0131m\u0131z\u0131 yapmal\u0131y\u0131z. B\u00f6yle midir? Peki bug\u00fcnk\u00fc s\u0131n\u0131rs\u0131z yetkili \u015feyh tipini ve \u00f6\u011fretisini nereye ba\u011flayaca\u011f\u0131z? Sadece \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0131 s\u00f6ylemeliyiz? Yoksa bu tipler de mi, Kur\u2019an\u2019 \u0131n ve \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n yetersizli\u011fini fark ettiler ve onu tamamlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar? Bu kadar pervas\u0131zl\u0131klar nedir?<\/p>\n

            Mevl\u00e2na a\u015f\u0131klar\u0131na \u015fu soruyu sormu\u015f, tatmink\u00e2r, bir cevap alamam\u0131\u015f\u0131md\u0131r. Mevl\u00e2na\u2019y\u0131 seven ve onu \u00f6ven bir k\u0131s\u0131m Avrupal\u0131 ayd\u0131n, neden Hz. Peygamberi ve \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131 sevmez, hatta ayn\u0131 ayd\u0131nlar \u0130sl\u00e2m\u2019a ve \u00f6zellikle peygamberine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karlar? \u0130ftiralar\u0131 da esirgemezler. Neden? Mevl\u00e2na\u2019y\u0131 anl\u0131yorlar da \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131 m\u0131 anlam\u0131yorlar? Yoksa \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n eksiklerini Mevl\u00e2na\u2019n\u0131n tamamlad\u0131\u011f\u0131na m\u0131, \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n kabal\u0131k ve haml\u0131\u011f\u0131n\u0131 Mevl\u00e2na\u2019n\u0131n giderdi\u011fine mi inan\u0131yorlar? Yahut da Mevl\u00e2na felsefesini, \u0130sl\u00e2m\u2019 dan ayr\u0131 bir felsefe, hatta din gibi mi g\u00f6r\u00fcyorlar?<\/p>\n

            \u0130sl\u00e2m\u2019 \u0131n ilke ve hedefleri, ger\u00e7ek bilgileri, \u0130sl\u00e2m ruhu, derinle\u015fme ve \u00f6ze yakla\u015fma istismar edilerek, vecd ve sarho\u015flu\u011fa, ilahi a\u015fk edebiyat\u0131na, Allahla\u015fma arzusuna, hatta bazen iddias\u0131na, feda edilmi\u015ftir. Peki k\u00fcf\u00fcr ve \u015firk de i\u015fin i\u00e7inde yoksa, bu olumsuz tavra sebep olan bilgi veya duygu ne? \u0130sl\u00e2m\u2019 la kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmada s\u0131nav sa\u011flam sonu\u00e7 vermese de, bilgisizli\u011fe dair bir delilimiz yoktur. S\u0131n\u0131r\u0131 a\u015fmaya yol a\u00e7an co\u015fkuyu, ben en iyi niyetle, en samimi yorumlamayla, \u00fc\u00e7 tav\u0131rla \u00e7er\u00e7evelemek istiyorum. \u201c\u0130man \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201ciman \u015f\u0131mar\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201ciman sarho\u015flu\u011fu.\u201d Bu duygular s\u00fbfileri esir alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

            T\u00fcrk milleti ve sufi anaforu!<\/strong><\/h2>\n

            \u0130slam milletleri i\u00e7inde en ak\u0131ll\u0131, en samimi, daha bilgili ve tecr\u00fcbeli g\u00f6r\u00fcnen T\u00fcrk Milleti de bu s\u00fbfi anaforuna kap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kurdu\u011fu devlet ve medeniyetler buna engel olamam\u0131\u015ft\u0131r. Halk\u0131yla, ayd\u0131n\u0131yla i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu girdab\u0131, d\u00fcze \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, kendini kaybetmeyen y\u00fcksek basamaklara \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, evirip \u00e7evirmi\u015f, g\u00fczel farkl\u0131l\u0131klar yaratm\u0131\u015ft\u0131r, ama… Ahmed Yesev\u00eeler, Hac\u0131 Bekta\u015f\u0131 Veliler ve daha bir\u00e7ok benzerleri ve bunlar\u0131n \u00f6\u011frencileri alperenler, bu yolun karakterinde olan pasifli\u011fin aksine, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 ve ahlak\u0131n\u0131 yaym\u0131\u015flard\u0131r. Olumlu pratik s\u00fbfi hareketlerle, yanl\u0131\u015f bir kadere raz\u0131 gelme anlay\u0131\u015f\u0131na yenik d\u00fc\u015fmemi\u015flerdir. Anadolu\u2019 da, bel\u00e2lara sab\u0131r anlay\u0131\u015f\u0131yla ge\u00e7ici pasif bekleyi\u015fler, T\u00fcrk Milletinin azim ve iradesini karartamam\u0131\u015ft\u0131r. Aksi halde, ne Mo\u011fol istilas\u0131n\u0131n def\u2018ini, ne \u0130stanbul\u2019un fethini, ne \u00c7anakkale ve Kurtulu\u015f zaferlerini izah edemeyiz. Anadolu, her \u015feye ra\u011fmen Orta Asya\u2019 daki dinamizmin izlerini ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Tarihi ve Anadolu tarihini, s\u00fbfinin \u00e7izip seyretti\u011fi resim haline getirmemi\u015ftir bu millet.<\/p>\n

            Ancak T\u00fcrk Milletinin tarz\u0131, kendini yer yer kurtarmakla beraber, genel rotay\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye g\u00fcc\u00fc yetmedi. Bug\u00fcn hepimizin bildi\u011fi \u201cmerdiven alt\u0131 tekkeler ve \u015feyh saltanatlar\u0131\u201d haline d\u00fc\u015ft\u00fc. \u201cT\u00fcrk yorumu \u0130sl\u00e2m\u201d denilen Alev\u00ee \u00e7izgisi de yer yer bu rotaya ma\u011flup oldu. \u201cG\u00f6n\u00fcl kalk gidelim s\u0131laya do\u011fru\u201d ve benzeri g\u00fczel deyi\u015flerle Allah\u2019a do\u011fru gidi\u015f yolu, kalp-g\u00f6n\u00fcl istikameti, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klarla zedelendi. Bakal\u0131m:<\/p>\n

            Ayna tuttum y\u00fcz\u00fcme<\/em><\/p>\n

            Ali g\u00f6r\u00fcnd\u00fc g\u00f6z\u00fcme<\/em><\/p>\n

            Bakt\u0131m kendi \u00f6z\u00fcme<\/em><\/p>\n

            Ali g\u00f6r\u00fcnd\u00fc g\u00f6z\u00fcme<\/em><\/p>\n

            \u00a0<\/em><\/p>\n

            \u0130s\u00e2-y\u0131 Ruhullah odur<\/em><\/p>\n

            M\u00fcminlere penah odur<\/em><\/p>\n

            \u0130ki alemde \u015fah odur<\/em><\/p>\n

            Ali tayyib, Ali t\u00e2hir<\/em><\/p>\n

            \u00a0<\/em><\/p>\n

            Ali b\u00e2t\u0131n, Ali z\u00e2hir<\/em><\/p>\n

            Ali evvel, Ali \u00e2hir<\/em><\/p>\n

            Ali cand\u0131r, Ali c\u00e2n\u00e2n<\/em><\/p>\n

            Ali dindir, Ali iman<\/em><\/p>\n

            \u00a0<\/em><\/p>\n

            Ali Rahim, Ali Rahman<\/em><\/p>\n

            Bir ismi Ali\u2019dir, bir ismi Allah<\/em><\/p>\n

            \u0130nk\u00e2r\u0131m yoktur hem vallah, hem billah.<\/em><\/p>\n

            \"\"<\/p>\n

            Bunlar b\u00fct\u00fcn Alev\u00eeleri kapsamamakla beraber, bu k\u00fclt\u00fcre dahil olmu\u015ftur. Ali art\u0131k bir be\u015fer\u00ee ger\u00e7ek de\u011fil, mitolojik bir varl\u0131kt\u0131r. Daha a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 M. \u0130bn Arab\u00ee\u2019nin \u0130nsan-\u0131 K\u00e2mil\u2019inin daha ileri, ba\u015fka \u00f6rne\u011fidir. Sonu\u00e7ta Vahdet-i V\u00fcc\u00fbd felsefesinin bir paragraf\u0131d\u0131r.<\/p>\n

            Ak\u0131l, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ilimden kalbe-g\u00f6n\u00fcle, oradan iman ve teslimiyete giden yolda, ne biri atlanabilir, ne tersine \u00e7evrilebilir. B\u00f6yle olmal\u0131yken, olmad\u0131. \u0130\u00e7e d\u00f6nmekle ya\u015fanan haller; t\u00f6vbe, \u015f\u00fck\u00fcr, hamd, sab\u0131r, tevekk\u00fcl gibi ruhi \u00f6l\u00e7\u00fcler durumun k\u00f6t\u00fcle\u015fmesine engel olamad\u0131. Hat\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m, s\u00fbfi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hareket ne zaman ni\u00e7in ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131? Devlete ait veya \u00f6zel muktedirlerin, s\u0131rmal\u0131 uleman\u0131n bask\u0131lar\u0131 artm\u0131\u015f; f\u0131kh\u0131n k\u0131l\u0131 k\u0131rk yaran \u015fekilperestlikleri ve iman\u0131 zorla\u015ft\u0131rmalar\u0131, sevap-g\u00fcnah aras\u0131n\u0131 \u00e7ok fazla a\u00e7malar\u0131, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 bezdirmi\u015f; ahlak adeta dinden kopar\u0131lm\u0131\u015f, insanlar, bu dinin i\u00e7inde ama yeni s\u0131\u011f\u0131naklar aram\u0131\u015flard\u0131. Bu ihtiya\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fcnceye ve yorumlara aksetmi\u015f olarak \u00fcretim ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130man, g\u00fcven, ahlak, \u015f\u00fck\u00fcr, hamd, sab\u0131r, ittika, do\u011fru tevekk\u00fcl, ihsan, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck, felaketlere tahamm\u00fcl, hile ve sahtek\u00e2rl\u0131klardan s\u0131yr\u0131lmak, nefsi terbiye, kin ve nefreti yenme, sevgi, d\u00fcnyaya tapmama gibi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri, terbiye tarz\u0131n\u0131 ifade eden irfan sahiplerine ve irfan yuvalar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nma ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu ki\u015filer ve bu yuvalar \u00e7ok az ger\u00e7ekle\u015fti, olanlar da zamanla bozularak geldi, sonunda ger\u00e7ekle\u015fen, geli\u015fen \u015fu oldu: \u015eeyhin ruhan\u00ee otoriterli\u011fine mutlak boyun e\u011fmek. \u00c7\u00fcnk\u00fc temel fikir ve kanaat sapm\u0131\u015ft\u0131. Hoca-talebe, usta-\u00e7\u0131rak ili\u015fkisi yerine \u015feyh-m\u00fcrit ili\u015fkileri ge\u00e7mi\u015fti. \u0130li\u015fkide bilgi, delil, ak\u0131l, inceleme, ara\u015ft\u0131rma, tecr\u00fcbe kalkm\u0131\u015f; bunlar\u0131n yerine s\u0131rlara vak\u0131f olma, manev\u00ee yetki kullanma, bu yetkiye mutlak itaat gelmi\u015ftir. Her \u015feyi \u015feyh bilir, din\u00ee de \u015feyh bilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona gizli yoldan bildirilir. \u0130\u00e7 derinli\u011fi ve ahlak\u00e7a ar\u0131nma ve z\u00fchd ilerletildi\u011finde ve bu ferd\u00ee hareket, bir ba\u015fkas\u0131na teslim edildi\u011finde, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ruhbanl\u0131k veya benzer bir durum ortaya \u00e7\u0131kar. B\u00f6yle oldu. Bu i\u015f, kutsall\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fen ruhbanl\u0131k gibi ferdi bir hareket olarak da kalmad\u0131, kurumsalla\u015ft\u0131 ve bug\u00fcne geldi. Tekkeler, derg\u00e2hlar, cemaatler, bunlar\u0131n ba\u015flar\u0131, \u015feyhler nedir? \u0130yilerini k\u00f6t\u00fclerinden ay\u0131rt etme imk\u00e2n\u0131 kalm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? On \u00fc\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce ba\u015flayan diyalektik s\u00fcre\u00e7 \u015f\u00f6yle mi oldu: \u015eekil artt\u0131k\u00e7a \u00f6z kaybolmu\u015ftu, d\u0131\u015f zenginle\u015ftik\u00e7e i\u00e7 g\u00f6r\u00fcnmez olmu\u015ftu, d\u0131\u015f i\u00e7i y\u00f6netiyordu, sonra yava\u015f yava\u015f, i\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 y\u00f6netmeye ba\u015flad\u0131. Yani diyalektikteki tezin antitezi tez haline geldi. Nihayet bug\u00fcn i\u00e7, \u015fekilden, menfaatten ibaret hale geldi.*<\/a><\/p>\n

            T\u00fcrk Milleti bunlar\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f ve aralardaki silkini\u015flere ra\u011fmen bunlar\u0131 ya\u015famaktad\u0131r. E\u011fer T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finden s\u00f6z edeceksek bunun yolu, bir\u00e7ok duraktan ge\u00e7er de \u00f6nemli olanlardan biri, tasavvufun iyi de\u011ferlendirilmesidir. D\u00fcnya pis, k\u00f6t\u00fc ve buna dayal\u0131 z\u00fchd olduk\u00e7a, milliyet\u00e7ili\u011fi olu\u015fturamay\u0131z. D\u00fcnyaya de\u011fer vermeyi\u015fle, hatta onu yok saymakla, milli kimli\u011fi, milletin gelece\u011fini sa\u011flayamazs\u0131n\u0131z. D\u00fcnyay\u0131 de\u011fersizle\u015ftirmek, toplumu da de\u011fersizle\u015ftirmek, yok saymak demektir. \u201cBunlar a\u015fa\u011f\u0131daki meselelerdir, yukar\u0131y\u0131, yani s\u00fbfinin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etti\u011fi en \u00fcst basamaklar\u0131 niye kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorsunuz\u201d deme hakk\u0131na sahip de\u011filsiniz. Hakikat Tektir.<\/p>\n

            *<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Daha geni\u015f bilgi i\u00e7in bkz. Y\u00fcmni Sezen, \u0130slam\u0131n Sosyolojik Yorumu, \u0130stanbul 2000, 2004, 2018; K\u00fclt\u00fcr ve Din, \u0130stanbul 2011, 2015; Kapitalizmin Zulm\u00fc, \u0130stanbul 2017; Aldat\u0131lmamak i\u00e7in Anlamak, \u0130stanbul 2019 ve di\u011fer ilgili eserler.<\/p>\n

            *<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Tasavvuf ve \u0130sl\u00e2m konusunda daha fazla bilgi i\u00e7in bkz. Y\u00fcmni Sezen, A\u015fk Sarho\u015fu Dervi\u015flerin Dini: Tasavvuf,<\/em> \u0130stanbul 2019.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

            \u0130slam’a inanan milletler i\u00e7inde en ak\u0131ll\u0131, en samimi, daha bilgili ve tecr\u00fcbeli g\u00f6r\u00fcnen T\u00fcrk milleti de bu s\u00fbfi anaforuna kap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kurdu\u011fu devlet ve medeniyetler buna engel olamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":10018,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[61,62,2,68],"tags":[48,1303,1302,1304,1301],"coauthors":[15],"class_list":["post-10016","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-din","category-egitim-kultur","category-genel","category-turkluk-turkculuk","tag-islam","tag-mevlana","tag-seyh-murit","tag-sufi","tag-tasavvuf"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10016","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10016"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10016\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10030,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10016\/revisions\/10030"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10018"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10016"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10016"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10016"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=10016"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}