![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/1_pdnovGeF9tPH3BeKhHYJqA-768x543.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Bu makale Prof. Dr. Yavuz ERCAN Arma\u011fan\u0131, <\/em> Binlerce y\u0131ll\u0131k bir uygarl\u0131\u011fa ve devlet gelene\u011fine sahip olan \u0130ran\u2019\u0131n, 11 \u015eubat 1979 devriminden sonra her \u015feyiyle farkl\u0131 bir yola girdi\u011fine dair kesinle\u015fmi\u015f, genel bir g\u00f6r\u00fc\u015f vard\u0131r. Bat\u0131\u2019da ve Rusya\u2019da parlak bir devrim olarak sunulan bu devrim s\u00fcrecinde, tarih\u00e7ilik ve tarih bilinci de bu de\u011fi\u015fimden fazlas\u0131yla nasibini alm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Fakat bu yeni s\u00fcre\u00e7te \u0130ran\u2019da Tarih\u00e7ili\u011fin geli\u015fimi ve tarih anlay\u0131\u015flar\u0131ndaki de\u011fi\u015fimin yeterince ara\u015ft\u0131rma konusu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ancak orijinal ad\u0131 300[2]<\/a> olan, Frank Miller<\/em>\u2019in Termofil Sava\u015f\u0131<\/em> hakk\u0131ndaki \u00e7izgi roman\u0131ndan uyarlanarak 2007 y\u0131l\u0131nda g\u00f6sterime giren filmi, \u0130ran\u2019daki tarih bilincine ve tarih\u00e7ilik anlay\u0131\u015flar\u0131na y\u00f6nelik ilgi \u00e7ekici bir dizi tart\u0131\u015fmaya neden oldu. Zack Snyder<\/em> taraf\u0131ndan y\u00f6netilen film \u0130ran taraf\u0131ndan \u201c\u0130ran kar\u015f\u0131t\u0131 propaganda\u201d olarak nitelendirilerek filmde \u201cPers\u2019leri vah\u015fi, zenci, cahil, kan d\u00f6k\u00fcc\u00fc ve medeniyetten uzak ki\u015filer; Yunanl\u0131lar\u0131 ise cesur ve asil\u201d olarak g\u00f6sterilmesine tepki g\u00f6sterilmi\u015fti[3]<\/a>. Filmin tarihi \u00e7arp\u0131tmas\u0131 ve zamanlamas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u0130ran\u2019\u0131n bu tepkisinin hakl\u0131 taraflar\u0131ndan daha \u00e7ok dikkat \u00e7eken bir ba\u015fka durum ise \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti iddias\u0131ndaki bir devletin, laik bir ulus devlet bilinciyle \u0130sl\u00e2m \u00f6ncesi Pers d\u00f6nemini b\u00fcy\u00fck bir gururla sahipleni\u015fi ve savunmas\u0131d\u0131r diyebiliriz[4]<\/a>.<\/p>\n Tarih \u00f6\u011fretimi ve yaz\u0131m\u0131, toplum kimli\u011finin in\u015fas\u0131nda en temel i\u015flevi g\u00f6rmektedir.\u00a0 Ortak ulus bilinci bu kimlik \u00fczerinde y\u00fckselir. Bu bak\u0131mdan bir \u00fclkede tarihin nas\u0131l \u00f6\u011fretildi\u011fi, nas\u0131l yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve tarih\u00e7ilik anlay\u0131\u015flar\u0131 konular\u0131yla ilgilendi\u011finizde, do\u011frudan o \u00fclkedeki kimlik sorunlar\u0131yla da ilgilenmi\u015f olursunuz. Karma\u015f\u0131k bir etnik yap\u0131ya sahip olan \u0130ran\u2019daki tarih\u00e7ilik ilgi \u00e7ekici olmakla birlikte bu co\u011frafyaya bin y\u0131ldan fazla h\u00fckmetmi\u015f olan ve \u00fcstelik n\u00fcfusun \u00f6nemli bir kesimini olu\u015fturan T\u00fcrk soylu halklar\u0131n bu tarih bilin\u00e7lenmesindeki yerleri ise ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na zengin bir ara\u015ft\u0131rma konusu te\u015fkil eder.<\/p>\n S\u00f6z konusu etti\u011fimiz karma\u015f\u0131k etnik yap\u0131s\u0131, ilk bak\u0131\u015fta \u0130ran\u2019da vatan vurgusunu \u00f6ne alan bir ulus\u00e7ulu\u011fun h\u00e2kim oldu\u011fu izlenimini verir. Ger\u00e7ekten de ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131ldan bu yana \u0130ran\u2019da modernle\u015fme \u00e7abalar\u0131nda lokomotif olarak kullan\u0131lan ulus\u00e7uluk olgusunda vatan\u0131 \u00f6ne alan bu \u00f6zellik, Fars olmayan di\u011fer etnik gruplar \u00fczerinde fazlas\u0131yla etkili olmu\u015ftur. Bunlardan biri olan Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc Ahmet A\u011fao\u011flu, Fransa\u2019da e\u011fitim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6nemde bir s\u00fcre bu etkiyi \u00fczerinde fazlas\u0131yla ta\u015f\u0131yanlardand\u0131r. Onun fikri ser\u00fcveni \u0130ranl\u0131l\u0131ktan \u0130sl\u00e2mc\u0131l\u0131\u011fa ve nihayet T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe uzanan geni\u015f bir yelpaze \u00e7izer[5]<\/a>. Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda, \u0130ran tarih\u00e7ili\u011finin ulus in\u015fas\u0131ndaki yerini ve T\u00fcrklere bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n \u0130ran:<\/em><\/strong> Ortado\u011fu\u2019nun en b\u00fcy\u00fck \u00fclkelerinden biri olan \u0130ran 1.648.195 km\u2082 y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ile d\u00fcnyan\u0131n 18. b\u00fcy\u00fck \u00fclkesidir. Bu \u00fclke kuzeydo\u011fuda T\u00fcrkmenistan, kuzeybat\u0131da Azerbaycan Cumhuriyeti ve Ermenistan, bat\u0131da T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ve Irak, do\u011fuda ise Afganistan ve Pakistan \u00fclkeleriyle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 70 milyonluk \u0130ran n\u00fcfusunun % 98\u2019sini M\u00fcsl\u00fcmanlar, kalan k\u0131sm\u0131n\u0131 ise H\u0131ristiyan, Musevi ve Zerd\u00fc\u015ftiler olu\u015fturmaktad\u0131r. \u0130ran M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n % 89\u2019unu \u015eiiler, % 9\u2019unu ise S\u00fcnniler olu\u015fturur. \u00dclkenin etnik yap\u0131s\u0131 olduk\u00e7a karma\u015f\u0131kt\u0131r. D\u00fcnyada uzun y\u0131llar Fars \u00fclkesi (Persiya) olarak tan\u0131t\u0131lan \u0130ran\u2019\u0131n yar\u0131s\u0131ndan \u00e7o\u011funu, ba\u015fta T\u00fcrkler olmak \u00fczere, Fars olmayan di\u011fer halklar ve etnik gruplar olu\u015fturur. \u0130ran\u2019daki etnik yap\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan resm\u00ee istatistik ara\u015ft\u0131rmalar pek g\u00fcvenilir olmad\u0131\u011f\u0131ndan de\u011fi\u015fik tahminler ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. \u00dclkenin nisb\u00ee \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturan T\u00fcrklerin n\u00fcfusu resm\u00ee kaynaklarda 16 milyon g\u00f6sterilirken gayri resm\u00ee kaynaklar bunun 30 milyonun \u00fczerinde olabilece\u011fini s\u00f6ylemektedir. 1979\u2019 dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze Tahran\u2019da T\u00fcrk ve Fars dillerinde yay\u0131nlanan Varl\u0131k dergisi ise bu rakam\u0131 25 milyon olarak g\u00f6sterir. \u0130ran T\u00fcrklerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlunu Do\u011fu Azerbaycan, Bat\u0131 Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Hemedan ve Tahran eyaletlerinde toplu, di\u011fer eyaletlerde ise da\u011f\u0131n\u0131k \u015fekilde ya\u015fayan Azerbaycan T\u00fcrkleri ve kalan k\u0131sm\u0131n\u0131 ise Ka\u015fkayi (Fars eyaleti), Hala\u00e7 (Tahran eyaleti), Sungur (Kirman\u015fah eyaleti), Horasan (Horasan eyaleti), T\u00fcrkmen (Horasan ve G\u00fclistan eyaletleri) vb. olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n \u0130ran ile T\u00fcrklerin ili\u015fkileri, ayn\u0131 Rusya ile oldu\u011fu gibi, \u201cT\u00fcrkl\u00fck \u2013 Farsl\u0131k<\/em>\u201d ve \u201cT\u00fcrkiye\u2013 \u0130ran<\/em>\u201d olmak \u00fczere iki safhada incelenmesi gerekir. T\u00fcrkl\u00fck ve Farsl\u0131k ise \u00c7in hududundan ba\u015flayarak Anadolu\u2019ya kadar sarmal bir yay gibi uzan\u0131r. Farsl\u0131k, en eski \u00e7a\u011flardan beri Med-Pers-Sasan\u00ee gibi b\u00fcy\u00fck imparatorluklar yan\u0131nda Tohar, So\u011fd, Tacik, Afgan, Pe\u015ftu <\/em>gibi etnik uzant\u0131lar\u0131 bu sarmal\u0131n de\u011fi\u015fik katmanlar\u0131nda yer al\u0131r. Firdevs\u00ee\u2019nin konu etti\u011fi \u0130ran-Turan<\/em> sava\u015flar\u0131nda oldu\u011fu gibi, T\u00fcrkl\u00fck ve Farsl\u0131k sert bir bo\u011fu\u015fma i\u00e7erisinde[6]<\/a> s\u00fcrekli rakip jeopolitik alanlar \u00fcretmi\u015ftir. T\u00fcrkl\u00fck ve Farsl\u0131\u011f\u0131n ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kadar biri birine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 da vakidir. Bo\u011fu\u015fmalar yo\u011fun k\u00fclt\u00fcrel al\u0131\u015f veri\u015flere engel olmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkl\u00fck ve Farsl\u0131\u011f\u0131n Orta Asya\u2019ya uzanan rekabeti ve ili\u015fkileri T\u00fcrk tarihi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerinde s\u00fcrekli bir etkiye sahip olmu\u015ftur. Bunun tersi de ge\u00e7erlidir. Yani \u0130ran tarihi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerinde T\u00fcrkler de s\u00fcrekli bir etkiye sahip olagelmi\u015flerdir.<\/p>\n Rakip alanlarda bug\u00fcn i\u00e7in ilk \u00f6ne \u00e7\u0131kan T\u00fcrkiye\u2019nin Laik bir M\u00fcsl\u00fcman \u00fclke olmas\u0131na kar\u015f\u0131n \u0130ran\u2019\u0131n mezhep temeline dayanan teokratik yap\u0131s\u0131d\u0131r. Asl\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131n bu durumu Fars birli\u011fini savunan milliyet\u00e7ileri de rahats\u0131z etmektedir. Ancak \u0130ran\u2019\u0131n son zamanlarda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 tehdit kar\u015f\u0131s\u0131nda bu gruplar memnuniyetsizli\u011fini ertelemi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedirler. \u0130ran kavram\u0131, co\u011frafyaya dayal\u0131 bir ba\u011fl\u0131l\u0131k duygusuyla, \u015eia asabiyetinin tayin etti\u011fi bir yap\u0131y\u0131 ifade eder. Bu yap\u0131n\u0131n temelinde, derinden derine g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde hissedilen Fars milliyet\u00e7ili\u011fi yatmaktad\u0131r. Zaman zaman \u015foven boyutlara ula\u015fan bu milliyet\u00e7ilik en \u00e7ok tarih yaz\u0131m\u0131nda kendini hissettirmektedir.<\/p>\n Medler tasviri<\/p><\/div>\n \u0130ran\u2019\u0131n d\u0131\u015f politik tercihleri ve e\u011filimleri T\u00fcrkiye ve T\u00fcrklere bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkilemektedir. Ancak \u0130ran bir yandan kendi i\u00e7indeki T\u00fcrkleri, T\u00fcrkiye ile olan ili\u015fkilerinde hi\u00e7bir \u015fekilde s\u00f6z konusu etmemektedir. T\u00fcrkiye de bu konuda \u0130ran\u2019\u0131 rahats\u0131z edecek davran\u0131\u015flardan ka\u00e7\u0131nmaktad\u0131r. 1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda T\u00fcrkiye ve \u0130ran aras\u0131nda k\u0131sa bir s\u00fcre de olsa \u00f6zellikle Azerbaycan ve Orta Asya\u2019ya yans\u0131yan bir rekabet ya\u015fanm\u0131\u015f; Bat\u0131 ile iyi ili\u015fkiler i\u00e7erisinde olan T\u00fcrkiye\u2019nin Azerbaycan ve Orta Asya\u2019da Pant\u00fcrkist bir tehdit olu\u015fturmas\u0131na kar\u015f\u0131 Ermenistan ve Tacikistan ile yak\u0131n i\u015fbirli\u011fine y\u00f6nelmi\u015ftir[7]<\/a>.<\/p>\n Bilindi\u011fi \u00fczere, \u0130ran tarih\u00e7ili\u011fi ilk g\u00fcnden itibaren siyas\u00ee bir tarih\u00e7ilik olmu\u015ftur. Tarih, ba\u015fka \u00fclkelerde oldu\u011fu gibi, \u0130ran kimli\u011finde kurucu bir unsur olarak i\u015flevsel bir \u015fekilde kullan\u0131lmaktad\u0131r. Gerek ders kitaplar\u0131nda gerekse akademik \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u0130ran tarihi, \u0130ran co\u011frafyas\u0131, Fars\u00e7a ve Ari (Aryayi) \u00f6\u011felerin de\u011fi\u015fik oranlarda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Buna g\u00f6re \u0130ran\u2019da hakim olan uygarl\u0131klar, hanedan ve devletler \u015fu \u015fekilde s\u0131ralanabilir: \u00d6nc\u00fc Elami Medeniyeti (3200\u20132700 M.\u00d6.), Jiroft Medeniyeti (M.\u00d6. 3000\u20135. y\u00fczy\u0131l), Elami Hanedanlar\u0131 (M.\u00d6. 2700\u2013539), Manna Devleti (M.\u00d6. 10.\u20137. y\u00fczy\u0131l.), Medler (Medyen) (M.\u00d6. 728\u2013550), Ahameni\u015fler (Persler) (M.\u00d6. 648\u2013330.), Selevkoslar (Selefkiler) (M.\u00d6. 330\u2013150), Arsakl\u0131lar (Partlar) (M.\u00d6. 250\u2013 226 M.S.), Sasan\u00eeler (226\u2013650), \u0130sl<\/em>\u00e2m fetihleri (637\u2013651), Emeviler (661-750), Abbasiler (750-1258), Tahiriler Hanedan\u0131 (821\u2013873), Alav\u00ee Hanedan\u0131 (864\u2013928), Sefer\u00ee Hanedan\u0131 (861\u20131003), Saman\u00ee Hanedan\u0131 (875\u2013999), Ziyar\u00ee Hanedan\u0131 (928\u20131043), B\u00fcveyho\u011fullar\u0131 Hanedan\u0131 (934\u20131055), Gazneli \u0130mparatorlu\u011fu (963\u20131187), Gurlular Hanedan\u0131 (1149\u20131212), Sel\u00e7uklu \u0130mparatorlu\u011fu (1037\u20131194), \u0130ldenizliler \u0130mparatorlu\u011fu (1136-1225), Harzem\u015fahlar \u0130mparatorlu\u011fu (1077\u20131231), \u0130lhanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu (1256\u20131353), Muzaffar\u00eeler Hanedan\u0131 (1314\u20131393), \u00c7oban\u00eeler Hanedan\u0131 (1337\u20131357), Celayirliler Hanedan\u0131 (1339\u20131432), Timur \u0130mparatorlu\u011fu (1370\u20131506)<\/em>, Karakoyunlu \u0130mparatorlu\u011fu (1407\u20131468), Akkayunlu \u0130mparatorlu\u011fu (1378\u20131508), Safev\u00ee Devleti (1501\u20131722\/1736), Hotakiler Hanedan\u0131 (1722\u20131729), Av\u015far Hanedanl\u0131\u011f\u0131 (1736\u20131802), Zandiya Hanedan\u0131 (1750\u20131794), Ka\u00e7ar Hanedan\u0131 (1781\u20131925), Pehlev\u00ee Hanedan\u0131 (1925\u20131979), \u0130ran \u0130sl<\/em>\u00e2m Devrimi (1979), Ge\u00e7ici H\u00fck\u00fcmet (1979\u20131980), \u0130ran \u0130sl<\/em>\u00e2m Cumhuriyeti (1980\u2013 G\u00fcn\u00fcm\u00fcz.<\/em><\/p>\n Bu \u015fartlar alt\u0131nda \u0130ran bir yandan tek devlet, tek millet, stratejisi ile panfarsist bir yakla\u015f\u0131m i\u00e7erisinde iken di\u011fer yandan da paniranist yakla\u015f\u0131mlar farkl\u0131 unsurlar\u0131 \u00f6zellikle Azerbaycan T\u00fcrklerini sistemin bir par\u00e7as\u0131 olarak alg\u0131lanmas\u0131na gayret etmektedir. Bu ikinci yakla\u015f\u0131mlar daha \u00e7ok akademik d\u00fczeyde kendini ifade edebilmektedir. Orta \u00f6\u011fretimde \u00f6\u011fretilen tarih derslerinde ise birinci yakla\u015f\u0131m daha egemendir. panfarsist ve paniranist tarih\u00e7ilik anlay\u0131\u015flar\u0131 yak\u0131n g\u00f6r\u00fcnmekle birlikte aralar\u0131nda baz\u0131 farklar vard\u0131r. Birincisi Fars k\u00fclt\u00fcr ve milliyeti etraf\u0131nda bir ortak bilin\u00e7 yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 ve di\u011fer Fars dilli alanlarla daha yo\u011fun ilgiyi \u00f6ng\u00f6rmektedir. Bat\u0131ya daha yak\u0131n laik gruplar taraf\u0131ndan savunulmaktad\u0131r. \u0130ran d\u0131\u015f i\u015flerinde etkin g\u00f6r\u00fcnmektedirler. \u0130kincisi ise yine Fars K\u00fclt\u00fcr ve dilini ortak kimlik i\u00e7in yads\u0131mamakla birlikte daha \u0130ran merkezli bir anlay\u0131\u015fa sahiptir. Bu ba\u011flamda \u0130ran co\u011frafyas\u0131 ve \u015eiilik panfarsist yakla\u015f\u0131mlar\u0131 gizleyecek bir bi\u00e7imde sunulmaktad\u0131r. \u015eu anda \u0130ran devlet g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bu anlay\u0131\u015fa yak\u0131nd\u0131r. Haliyle resmi tarih\u00e7ilik bu anlay\u0131\u015fa yak\u0131n bir \u015fekilde \u00f6\u011fretilmektedir.<\/p>\n \u0130ran, eskiden beri kullan\u0131lan co\u011frafi bir kavram olmakla birlikte resmi \u00fclke ad\u0131 olarak ilk defa R\u0131za \u015eah d\u00f6neminde, 1934 y\u0131l\u0131nda resmen devlet ad\u0131 olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. O zamana kadar \u00f6zellikle Ka\u00e7arlar d\u00f6neminde ve o d\u00f6neme ait resm\u00ee belgelerde \u00fclkenin ad\u0131 \u201cMem\u00e2lik-i Mahr\u00fbse<\/em>\u201d olarak ge\u00e7iyordu. Mem\u00e2lik-i Mahr\u00fbse bug\u00fcnk\u00fc deyimle federal devletler demektir. Pehlev\u00ee d\u00f6neminde \u00fclkenin ad\u0131n\u0131n \u0130ran olarak de\u011fi\u015ftirilmesinin iki esas nedeni olmu\u015ftur. Birincisi, R\u0131za \u015eah\u2019\u0131n o zamanki Nazi Almanyas\u0131\u2019 n\u0131n propagandalar\u0131na uyarak onlarla ayn\u0131 \u0131rktan yani Ar\u00ee<\/em> (Aryay\u00ee<\/em>) \u00fcst\u00fcn \u0131rktan oldu\u011funu ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve ayn\u0131 zamanda Rus ve \u0130ngiliz g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir devletin deste\u011fini kazanmas\u0131 olmu\u015ftur[8]<\/a>. \u0130kinci ve daha \u00f6nemli nedeni ise, \u00fclkede ya\u015fayan \u00e7e\u015fitli halklar\u0131n \u0130ran ad\u0131 alt\u0131nda daha h\u0131zl\u0131 ve daha iyi bir \u015fekilde eritilebilmesi ve Farsla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 idi. \u00c7\u00fcnk\u00fc, R\u0131za \u015eah \u0130ran\u2019da her hangi bir federal sisteme kar\u015f\u0131 idi. Onun ve ondan sonra da o\u011flunun politikas\u0131 \u201ctek dil, tek millet\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca, \u00f6rne\u011fin bir T\u00fcrk\u2019\u00fcn \u0130ran ad\u0131 alt\u0131nda asimile edilmesi onun Pers ad\u0131 alt\u0131nda Farsla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan daha kolayd\u0131.<\/p>\n R\u0131za \u015eah Pehlevi<\/p><\/div>\n Benzer durum Tacikistan i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Du\u015fanbe\u2019deki \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Meydan\u0131\u2019nda Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin en b\u00fcy\u00fck Lenin heykelinin yerinde, bug\u00fcn y\u00fckselen dev Firdevs\u00ee heykeli binlerce y\u0131la yay\u0131lan T\u00fcrk- Fars \u00e7eki\u015fmesini anlat\u0131r gibidir. Zira ayn\u0131 \u015fekilde Ta\u015fkent\u2019te de benzer \u015fekilde bir Nev\u00e2\u00ee heykeli vard\u0131r. Sovyet d\u00f6nemi milliyet politikas\u0131 1924 y\u0131l\u0131nda eskiden bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturan \u00d6zbekistan ve Tacikistan\u2019\u0131 ay\u0131rm\u0131\u015f, T\u00fcrk olmayan her \u015feyi Tacik, Tacik olmayan her \u015feyi de T\u00fcrk olarak adland\u0131rmas\u0131 gerekiyordu. Tacik Liberal partilerinin, 1989\u2019dan ba\u015flayarak Ermeni milliyet\u00e7i partileriyle kurduklar\u0131 yak\u0131n ili\u015fkiler ilgi \u00e7ekicidir. Bunlar, Karaba\u011f sorununda a\u00e7\u0131ktan Ermenileri destekliyorlar ve Azerbaycan \u201chegemonyac\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131\u201d Kafkasya\u2019n\u0131n Hint Avrupal\u0131 halklar\u0131n\u0131n savunulmas\u0131 i\u00e7in s\u00fcrekli \u00e7a\u011fr\u0131da bulunurlard\u0131. Tacikistan \u00f6zerk bas\u0131n\u0131nda da G\u00fcney Kafkasya\u2019da ya\u015fayan Fars dilli k\u00fc\u00e7\u00fck bir halk olan ve T\u00fcrkler taraf\u0131ndan zulmedildi\u011fi iddia edilen Taliciler<\/em> ile dayan\u0131\u015fma \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r[9]<\/a>.<\/p>\n Orta Asya\u2019n\u0131n en kalabal\u0131k etnik kimli\u011fi olan \u00d6zbekler kar\u015f\u0131s\u0131nda, Afganistan, Tacikistan ve \u0130ran ekseninde bir (panfarsist) Fars birli\u011fi hayali g\u00f6renler az de\u011fildir. Bunlara g\u00f6re; ayn\u0131 k\u00f6kenden (Ary\u00e2y\u00ee) gelen ve ayn\u0131 dili (Fars\u00e7a) konu\u015fan b\u00fct\u00fcn halklar\u0131n merkez\u00eele\u015ftirilmi\u015f ve demokratik bir devlet \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda, siyas\u00ee bir birlik kurmalar\u0131 gerekir. En \u00e7ok \u015fik\u00e2yet ettikleri Buhara ve Semerkant gibi Fars\u00e7an\u0131n da konu\u015fuldu\u011fu k\u00fclt\u00fcr merkezlerinin \u00d6zbekistan\u2019\u0131n elinde kalm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu da \u00d6zbekleri \u201c\u00f6teki\u201d konumuna itmektedir. Tarih kitaplar\u0131nda \u00d6zbekleri T\u00fcrkle\u015fmi\u015f Tacikler olarak tan\u0131t\u0131rlar. Tacik milliyet\u00e7ili\u011fi, Farisili\u011fini ifade ederek ve Arap alfabesine d\u00f6n\u00fclmesini talep ederek dil \u00fczerinde \u00f6zenle durur[10]<\/a>. Tacikistan\u2019\u0131n S\u00fcnni olmas\u0131 bu birli\u011fin \u00f6n\u00fcnde en b\u00fcy\u00fck engel olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Do\u011fal olarak Tacik milliyet\u00e7ileri, \u0130ran\u2019daki laik milliyet\u00e7ilerle daha iyi anla\u015fmaktad\u0131rlar. Buna kar\u015f\u0131n \u0130ran \u015eii kimli\u011fini \u00f6ne \u00e7\u0131kararak kimli\u011findeki Farisi yap\u0131y\u0131 gizlemek \u00e7abas\u0131ndad\u0131r. Bir yandan kendi i\u00e7indeki farkl\u0131 unsurlar\u0131n kopu\u015funu engellemek kayg\u0131s\u0131yla \u015eiilik ve vatan (\u0130ranl\u0131l\u0131k) vurgusunu \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken, bir yandan da Tacikistan\u2019da tutunacak bir nokta bulabilmek i\u00e7in dil birli\u011fini kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Yine de \u0130ran bunlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde klasik miras\u0131 leh\u00e7ele\u015ftirdi\u011fi i\u00e7in yeterli bir model de\u011fildir. Bu birli\u011fi kurmak i\u00e7in alt\u0131n \u00e7a\u011f olarak Samani Devleti (875\u2013999) idealize edilir. B\u00fcy\u00fck Horasan ise bu devletin s\u0131n\u0131rlar\u0131 olarak Tacik milliyet\u00e7ileri i\u00e7in yol g\u00f6stericidir. Tacikistan\u2019da milli tarihlerin b\u00f6l\u00fcmlenmesinde geleneksel olarak d\u00f6rt d\u00f6nem g\u00f6ze batar: 1) Etnik olu\u015fum d\u00f6nemi, 2) Milli y\u00fckseli\u015f ya da alt\u0131n \u00e7a\u011f, 3) 17- 19. y\u00fczy\u0131llar gerileme d\u00f6nemi, 4) Rusya ile birle\u015fme ve Sovyetle\u015fme[11]<\/strong><\/a>.<\/em> \u00a0Tacikistan ile olan dil, tarih ve k\u00fclt\u00fcr ba\u011flar\u0131na kar\u015f\u0131n \u00d6zbekistan, Kazakistan ve T\u00fcrkmenistan gibi devletlerle olan ili\u015fkisinin Tacikistan\u2019a g\u00f6re daha pragmatik faydalar ta\u015f\u0131mas\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n d\u0131\u015f siyasetinde panfarsist bir \u00e7izgiyi a\u00e7\u0131ktan y\u00fcr\u00fctmeyi g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir.<\/p>\n Mo\u011fol sald\u0131r\u0131lar\u0131 tasviri<\/p><\/div>\n \u0130ran Tarihinde T\u00fcrkler<\/em><\/strong>: Bug\u00fcn \u0130ran\u2019da son seksen y\u0131lda Bat\u0131 tarih\u00e7ili\u011finden de b\u00fcy\u00fck destek g\u00f6ren paniranist<\/em> tarih s\u00f6ylemi h\u00e2kimdir. Devrim bu s\u00f6ylemi fazla de\u011fi\u015ftirmemi\u015f, sadece \u015eii vurgusunu \u00f6ne \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran tarih\u00e7ili\u011finin bin y\u0131ldan fazla bir zamana yay\u0131lan T\u00fcrk h\u00e2kimiyeti d\u00f6nemi ile ilgili temel yakla\u015f\u0131m\u0131 ise \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir: \u201c\u0130\u015fgalci O\u011fuz T\u00fcrklerinin gelmesinden \u00f6ncesinde \u0130ran \u0130sl<\/em>\u00e2m dinini kabul etmi\u015f, t\u00fcrde\u015f bir Fars (Pers) kimli\u011fini temsil etmekteydi. Sel\u00e7uklularla birlikte ba\u015flayan uzun T\u00fcrk esaretine nihayet 1925 y\u0131l\u0131nda son verilmi\u015ftir. Buna ra\u011fmen Farslar bu bin y\u0131ll\u0131k s\u00fcrede \u00fclkenin sahibi olarak kalm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle b\u00fcrokrasi, ticari ve k\u00fclt\u00fcrel hayatta etkin g\u00fc\u00e7 olmalar\u0131 sayesinde kimliklerini korumu\u015flard\u0131r. Dil, k\u00fclt\u00fcr ve di\u011fer y\u00f6nlerden Fars varl\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcn olarak ayakta kalabilmi\u015ftir. Kald\u0131 ki \u0130ran\u2019daki T\u00fcrkler ve \u00f6zellikle de bunlar\u0131n % 80\u2019ini olu\u015fturan Azerbaycanl\u0131lar, T\u00fcrk k\u00f6kenli olmay\u0131p, T\u00fcrk \u2013 Mo\u011fol i\u015fgalcilerinin zoruyla T\u00fcrkle\u015fmi\u015f \u0130ran\u00ee halklard\u0131r. Fars kimli\u011fi bu topluluklarla birlikte \u0130ran\u2019\u0131n genelinin biricik temsilcisidir<\/em>.\u201d<\/p>\n T\u00fcrkler ile Fars veya Farslar\u0131n atalar\u0131n\u0131n ilk kez ne zaman ve nerede g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckleri ve hangisinin daha \u00f6nce \u0130ran\u2019a geldi\u011fi hakk\u0131nda a\u00e7\u0131k bir bilgi yoktur. Bilinen tek \u015fey, bu iki halk\u0131n hem M\u00d6 hem de MS defalarca g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckleri ve hatta \u00e7at\u0131\u015ft\u0131klar\u0131d\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Fars dilinin eski dillerden olan Pehlevice ile akraba oldu\u011fu bilinmekteyken, Fars\u00e7an\u0131n onun devam\u0131 oldu\u011fu konusu tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Son bin y\u0131l \u0130ran tarihinin yarat\u0131c\u0131lar\u0131 olmalar\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrklerin kahramanl\u0131k tarihi hep Farslar ve Araplar taraf\u0131ndan yaz\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131lan tarihlerin \u00e7o\u011funda ise T\u00fcrkler menfi bir imajla g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n eski tarihi vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunun ilk \u00f6rnekleri Fars milliyet\u00e7ili\u011finin manevi atas\u0131 say\u0131lan Firdevsi\u2019nin \u015eehname\u2019sinde verilmi\u015ftir. \u0130ran ve Turan sava\u015flar\u0131n\u0131n manzum \u015fekilde tasvir edildi\u011fi bu eserde T\u00fcrkler aptal, ak\u0131ls\u0131z, vefas\u0131z vb. s\u0131fatlarla tan\u0131t\u0131lmaktad\u0131r[12]<\/a>. Firdevs\u00ee\u2019nin ta o d\u00f6nemde \u0130ran kimli\u011fi in\u015fas\u0131nda \u201cTuran\u201d\u0131 \u00f6teki olarak kurgulamas\u0131 modern kimlik in\u015fas\u0131 i\u00e7in erken bir \u00f6rnek say\u0131labilir.<\/p>\n Taki Arani,<\/em> \u201cAzerbaycan veya \u0130ran\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm ve kal\u0131m meselesi\u201d<\/em> adl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda Osmanl\u0131 gazetelerinde \u0130ran T\u00fcrkleri ile ilgili yaz\u0131lara cevap vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken T\u00fcrkleri vah\u015fi bir kavim olarak g\u00f6sterdikten sonra \u0130ran T\u00fcrklerini de Mo\u011follar taraf\u0131ndan T\u00fcrkle\u015ftirilmi\u015f asil Ariyayiler olarak nitelendirir. Onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bu konuda tipik ve yerle\u015fik olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ilgin\u00e7tir:<\/p>\n \u201c…Maalesef, do\u011fu vah\u015filerinin ve kan i\u00e7en Mo\u011follar\u0131n sald\u0131r\u0131s\u0131ndan sonra Azerbaycan halk\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 kendi dilini unuttu ve Hulaku Han Mara\u011fa\u2019y\u0131 ba\u015fkent se\u00e7ti\u011finden dolay\u0131 halk da T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131… Bu konuda yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnenlerden biri de \u0130ran\u2019da sayahat etti\u011fini ve orada T\u00fcrk ruhunun izlerini g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia eden Ro\u015feni Bey\u2019dir. O, \u00f6rnek olarak da Zencan\u2019daki Sultaniye\u2019yi ve Tebriz\u2019deki G\u00f6k Mes\u00e7id\u2019i g\u00f6steriyor. Halbuki e\u011fer bunlar ger\u00e7ekten T\u00fcrk ve Mo\u011fol \u0131rklar\u0131n\u0131n ruhunu g\u00f6steren eserler ise, neden kendi vatanlar\u0131nda yani Mo\u011folistan\u2019da bu gibi \u015faheserler yaratmam\u0131\u015flar? B\u00fct\u00fcn bu eserlerde \u0130ran\u00ee ruhu vard\u0131r…\u201d<\/em><\/p>\n Arani, daha sonra okuyucular\u0131na Azerbaycanl\u0131larla Osmanl\u0131lar\u0131n ayn\u0131 milletten olmad\u0131\u011f\u0131 hatta birbirlerine d\u00fc\u015fman olduklar\u0131 fikrini kabul ettirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r:<\/p>\n \u201c…Azerbaycan ahalisi \u00f6zellikle son d\u00f6nemde Osmanl\u0131lar\u0131 tan\u0131m\u0131\u015f ve onlar\u0131n t\u00fcretti\u011fi facialar\u0131 hala unutmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, vah\u015fi \u00c7ar Rusyas\u0131 askerleri Azerbaycan\u2019\u0131 terk ettiklerinde halk b\u00fcy\u00fck bir sevin\u00e7le Osmanl\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131lad\u0131. Ancak, onlar o kadar z\u00fclm ettiler ki, herkes Ruslar\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemi \u00f6zlemeye ba\u015flad\u0131. Bir T\u00fcrk askeri istedi\u011fini yap\u0131yor, ma\u011fazalardan istedi\u011fini al\u0131yordu. Ama Azerbaycanl\u0131lar, onlar bizim dinda\u015flar\u0131m\u0131zd\u0131r diye, onlara yard\u0131m ediyorlard\u0131. Fakat bug\u00fcn te\u015fekk\u00fcr etmek yerine onlar, \u0130ran Azerbaycanl\u0131lar\u0131n\u0131n y\u00fcre\u011fini yak\u0131yor ve onlara T\u00fcrk diye hitap ediyorlar. Oysa \u00a0Azerbaycanl\u0131lar T\u00fcrkl\u00fckten utan\u0131rlar…\u201d[13]<\/strong><\/a><\/em>.<\/p>\n T\u00fcrkler aleyhinde en keskin g\u00f6r\u00fc\u015flerin sahibi olanlardan biri de M. Emin Edib T\u00fbsi\u2019<\/em>dir. O, \u201cAzerbaycan ve Zeb\u00e2n-i Parsi\u201d<\/em> (Fars dili ve Azerbaycan) adl\u0131 yaz\u0131s\u0131nda T\u00fcrklerin \u0130ran\u2019a ettikleri g\u00f6\u00e7lerin tarihini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Ona g\u00f6re, T\u00fcrkler \u0130slamiyet\u2019ten sonra, \u0130ran\u2019da g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet olmad\u0131\u011f\u0131ndan yava\u015f yava\u015f M\u00e2vera\u00fcnnehir\u2019e yakla\u015ft\u0131lar ve Samanilerden sonra oray\u0131 ele ge\u00e7irdiler. Ancak Sel\u00e7uklular d\u00f6nemine kadar \u0130ran\u2019\u0131n i\u00e7 b\u00f6lgelerine giremediler. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem Al-\u0131 T\u00e2hir hem de Saff\u00e2riler ve S\u00e2m\u00e2niler T\u00fcrklerin ak\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131. Edib T\u00fbsi, T\u00fcrklerin geli\u015fini ve yerle\u015ftikleri b\u00f6lgeleri anlatt\u0131ktan sonra, O\u011fuz T\u00fcrklerinin vah\u015fi, kan i\u00e7en ve do\u011fu\u015ftan katil<\/em> olduklar\u0131n\u0131 yazar. Ona g\u00f6re, O\u011fuz T\u00fcrklerinin \u0130ran\u2019a verdikleri zarar, Mo\u011follar\u0131n zarar\u0131ndan daha az de\u011fildir.<\/em> Yazar\u0131n di\u011fer ilgin\u00e7 iddias\u0131na g\u00f6re, orta Mo\u011fol d\u00f6nemine kadar Tebriz ahalisi Fars\u00e7a konu\u015fuyordu. <\/em>\u0130ran tarih\u00e7ili\u011finde Safeviler \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir konuma sahiptir. Onlar bir taraftan \u0130ran\u2019\u0131 yeniden birle\u015ftirip g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet kurduklar\u0131 i\u00e7in \u0130ran tarih\u00e7ileri taraf\u0131ndan takdir edilirken, di\u011fer yandan T\u00fcrk\u00e7eyi resm\u00eele\u015ftirdikleri i\u00e7in de menfur bir hanedan olarak tan\u0131t\u0131l\u0131rlar. Tarih\u00e7iler a\u00e7\u0131s\u0131ndan; Tebriz\u2019i kendine ba\u015fkent se\u00e7en, T\u00fcrk\u00e7e \u015fiir divan\u0131 olan ve bu dili \u0130ran\u2019\u0131n devlet dili haline getiren \u015eah \u0130smail ne kadar menfi bir ki\u015fi ise; ba\u015fkenti \u0130sfahan\u2019a aktaran, Fars\u00e7ay\u0131 yaymaya \u00e7al\u0131\u015fan, Ermenilerle iyi ili\u015fki kurarak onlar\u0131 destekleyen \u015eah Abbas da bir o kadar olumlu, becerikli ve b\u00fcy\u00fck bir \u015fahsiyet olarak tan\u0131t\u0131l\u0131r. Onlara g\u00f6re; Safeviler \u0131rk bak\u0131m\u0131ndan \u0130ran\u00ee olduklar\u0131 halde K\u0131z\u0131lba\u015flar\u0131n yard\u0131m\u0131 ile h<\/em>\u00e2kimiyete geldikleri i\u00e7in yava\u015f yava\u015f T\u00fcrkle\u015ftiler ve T\u00fcrk\u00e7eyi saray\u0131n resm\u00ee dili yapt\u0131lar[14]<\/strong><\/a>.<\/em><\/p>\n Pehlevi Hanedan\u0131\u2019n\u0131n kurulu\u015funa adanm\u0131\u015f olan \u0130ran Tarihi<\/em> adl\u0131 kitap Mo\u011fol istilas\u0131ndan Af\u015far Hanedan\u0131\u2019n\u0131n kurulu\u015funa kadar ge\u00e7en d\u00f6nemi konu etmektedir. Mo\u011follar\u0131n katliam ve zul\u00fcmlerinin \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 eser, yeri geldik\u00e7e T\u00fcrk vurgusu yapmaktad\u0131r. (T\u00fcrkan-\u0131 Karakoyunlu, Akkoyunlu<\/em> v.b.) Ancak bunun olumlu oldu\u011funu s\u00f6yleyemeyiz. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n h\u00e2kimiyet d\u00f6nemlerindeki k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131n\u0131n ise kesintisiz Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fc oldu\u011fu dile getirilmektedir[15]<\/a>.<\/p>\n Ka\u00e7ar Hanedan\u0131 kurucusu A\u011fa Muhammed Han<\/p><\/div>\n \u0130ran Tarih\u00e7ilerinin en \u00e7ok ele\u015ftirdikleri T\u00fcrk Hanedan\u0131, Ka\u00e7arlard\u0131r. Bilindi\u011fi \u00fczere \u0130ran 1920\u2019ye kadar yakla\u015f\u0131k 150 y\u0131l Ka\u00e7arlar taraf\u0131ndan y\u00f6netildi. Onlar Fars\u00e7ay\u0131 te\u015fvik ettikleri halde sarayda T\u00fcrk\u00e7e konu\u015furlard\u0131. Prenslerin yeti\u015ftikleri yer Tebriz\u2019di. B\u00fct\u00fcn Ka\u00e7ar \u015fahlar\u0131 gen\u00e7lik ya\u015flar\u0131n\u0131 Tebriz\u2019de ge\u00e7irirlerdi ve bu da onlar\u0131n T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile b\u00fcy\u00fcmelerini sa\u011flayan en \u00f6nemli etkenlerden biri idi. Ka\u00e7ar s\u00fclalesinin kurucusu A\u011fa Mehmet Han<\/em>, Fars hakimi Kerim Han Zend\u2019i yenip onu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in \u0130ran tarih\u00e7ili\u011finde menfi bir \u015fahsiyet gibi g\u00f6sterilmektedir. Ka\u00e7ar \u015fahlar\u0131 beceriksiz, yabanc\u0131 ve zampara olarak nitelendirilir. Ka\u00e7arlar, \u0130ran\u2019da Fars milliyet\u00e7ilinin geli\u015fti\u011fi bir d\u00f6nemde ve \u0130ngilizlerin bask\u0131s\u0131 \u00fczerine, h\u00e2kimiyeti R\u0131za \u015eah\u2019a devretmek zorunda kald\u0131lar. Bu tarihten itibaren \u0130ran T\u00fcrklerinin karanl\u0131k g\u00fcnleri ba\u015flar.<\/p>\n Son Ka\u00e7ar han\u0131 Ahmed \u015eah<\/p><\/div>\n Yukar\u0131dakiler \u0130ran tarih kitaplar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funda T\u00fcrklerle ilgili yaz\u0131lar\u0131n bir \u00f6rne\u011fi olarak verilmi\u015ftir. Devletin resm\u00ee tarih politikas\u0131n\u0131 ise ortaokul birinci s\u0131n\u0131f tarih kitab\u0131n\u0131n T\u00fcrklerle ilgili b\u00f6l\u00fcmlerini k\u0131saca izah etmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z: \u201cTar\u00eex-e \u0130ran I, Ez A\u011faz Ta Sefeviyye<\/em>\u201d (\u0130ran Tarihi I, Ba\u015flang\u0131\u00e7tan Safeviler\u2019e Kadar<\/em>) adl\u0131 bu ders kitab\u0131nda ilk \u00f6nce \u0130ran\u2019da Ariyayilerden \u00f6nceki uygarl\u0131klara (Elam, Asur, Keldani) k\u0131saca de\u011finilmi\u015ftir. Daha sonra kitab\u0131n en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131 olan (yazarlarca) ve \u00e7ok g\u00fczel s\u0131fatlarla tan\u0131t\u0131lan Ariyayiler b\u00f6l\u00fcm\u00fc ba\u015flar. Bu b\u00f6l\u00fcmde Ariyayilerin b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcr-medeniyet ve dine (Zerd\u00fc\u015fti) sahip olduklar\u0131 kaydedilir. Kitapta Ariyayilerin \u0130ran\u2019a gelirken yerel halk veya halklar taraf\u0131ndan nas\u0131l kar\u015f\u0131land\u0131klar\u0131 ve onlar\u0131n ana yurtlar\u0131n\u0131 i\u015fgal ederken ne t\u00fcr olay ve facialar\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 konusunda hi\u00e7bir bilgi verilmez. Avesta ve Zerd\u00fc\u015ft dini ayr\u0131ca bir b\u00f6l\u00fcm gibi ele al\u0131n\u0131r. Kuzey Azerbaycan tarih\u00e7ilerince T\u00fcrk say\u0131lan Medler (Madlar), burada kesinlikle Ariyayi olarak ge\u00e7er. Son d\u00f6nem ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz ve sald\u0131rgan bir kavim olduklar\u0131 bilinen ve \u0130ran\u2019\u0131n eski ve yerel uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n yok edilmesine neden olan Ahameni\u015fler ise kitapta mill\u00ee kahramanlar gibi ele al\u0131n\u0131r. Tamam\u0131yla yabanc\u0131 bir unsur olan Makedonyal\u0131 \u0130skender\u2019in \u0130ran\u2019da kurdu\u011fu Sul\u00fbki Devleti, kitapta nedense takdirle kaydedilir. Yine de Kuzey ve G\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131n tarih kitaplar\u0131nda T\u00fcrk olarak g\u00f6sterilen Ek\u00e2niler (Arsaklar) kitapta Ariyayi bir devlet gibi verilmi\u015ftir. Sasaniler Devleti ve onun y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n sebepleri, ayn\u0131 zamanda \u0130slam dinin \u0130ran\u2019da yay\u0131lmas\u0131 meselesi de ayr\u0131 bir b\u00f6l\u00fcmde incelenir ve ondan sonra \u0130slam sonras\u0131 \u0130ran tarihi ba\u015flar. Bu b\u00f6l\u00fcmde T\u00e2hiriler, Saffar\u00eeler, Saman\u00eeler, Tabaristan Alevileri, Al-\u0131 Ziyar ve Al-\u0131 B\u00fbye gibi devletlere yer verilir. Bu d\u00f6nemden sonraki \u0130ran tarihinin kurucular\u0131 ve y\u00f6neticileri hep T\u00fcrkler olmu\u015flar. Gaznevilerle ba\u015flayan bu b\u00f6l\u00fcmde \u00f6nce T\u00fcrklerin \u0130ran\u2019a geli\u015fleri anlat\u0131l\u0131r. T\u00fcrkler burada s\u0131k s\u0131k g\u00f6\u00e7ebe halk, Samanilerin k\u00f6lesi, sald\u0131rgan ve yabanc\u0131 unsur gibi g\u00f6sterilir. Kitapta Gazneli Mahmud\u2019un \u015eialar\u0131n merkezi olan Rey \u015fehrine sald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve y\u00fczlerce ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcr\u00fcp oradaki kitaplar\u0131 yakt\u0131\u011f\u0131 vb. yaz\u0131lmaktad\u0131r. Sel\u00e7uklular da a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 s\u0131fatlarla tan\u0131t\u0131l\u0131r. T\u00fcrklerle ilgili yaz\u0131lan b\u00fct\u00fcn b\u00f6l\u00fcmlerde ortak olan \u015fey T\u00fcrklerin, h\u00e2kim olduklar\u0131 d\u00f6nemde bile, k\u00f6leymi\u015f gibi g\u00f6sterilmesi, g\u00f6\u00e7ebe ve k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz olmas\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte bu k\u00fclt\u00fcrs\u00fczl\u00fck ve becerisizlikten dolay\u0131d\u0131r ki onlar devletin idaresini Hoca Niz\u00e2m\u00fc\u2019l M\u00fclk gibi Fars vezirlere b\u0131rak\u0131rlard\u0131[16]<\/a>. H\u00e2rzem\u015fahlar ve ard\u0131nca da Mo\u011follar\u0131n \u0130ran\u2019a geli\u015fleri ve orada yapt\u0131klar\u0131 cinayetler yeni bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olu\u015fturmaktad\u0131r. Kitapta Mo\u011follar vah\u015fi bir kavim olarak g\u00f6sterilir. Burada \u00c7in Seddi\u2019nin Mo\u011follar\u0131n ak\u0131n\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lmaktad\u0131r ki bunun yanl\u0131\u015f oldu\u011fu herkes taraf\u0131ndan bilinmektedir. Bunun ard\u0131nca da \u0130lhanl\u0131lar, Timurlular ve daha sonra da Akkoyunlular ve Karakoyunlular ele al\u0131n\u0131r. Akkoyunlular k\u0131sm\u0131nda Uzun Hasan\u2019\u0131n Osmanl\u0131larla olan rekabeti ve dolays\u0131yla da \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 takdirle kaydedilir ve kitap onunla sona erer[17]<\/a>.<\/p>\n \u0130ran\u2019da merkezi medyan\u0131n T\u00fcrklere ve \u00f6zellikle Azerbaycan T\u00fcrklerine yakla\u015f\u0131m\u0131 tarih yaz\u0131m\u0131ndakinden farkl\u0131 de\u011fildir. Gazetelerde ve televizyon dizilerinde s\u0131kl\u0131kla g\u00f6r\u00fclen bu a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 tutum zaman zaman T\u00fcrkler aras\u0131nda infiale ve tepkilere yol a\u00e7maktad\u0131r. Daha \u00f6nce bir televizyon dizisinde \u00fc\u00e7 ka\u011f\u0131t\u00e7\u0131 kap\u0131c\u0131 tiplemesiyle yap\u0131lan a\u015fa\u011f\u0131lamaya kar\u015f\u0131 oldu\u011fu gibi, yine bir gazetede yay\u0131nlanan ve Azerbaycan T\u00fcrk\u00fcn\u00fc hamam b\u00f6ce\u011fi bi\u00e7iminde tasvir eden bir karikat\u00fcr de T\u00fcrkler taraf\u0131ndan benzer \u015fekilde b\u00fcy\u00fck bir tepkiyle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Yap\u0131lan g\u00f6sterilerde elli ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr[18]<\/a>.<\/p>\n Ahameni\u015fler<\/p><\/div>\n Kar\u015f\u0131t Tarih\u00e7ilik g\u00f6r\u00fc\u015fleri:<\/strong> Son zamanlarda \u0130ran\u2019da ciddi ara\u015ft\u0131rmalar sonucu ortaya \u00e7\u0131kan baz\u0131 yeni eserlerde \u0130ran\u2019da hakim tarih g\u00f6r\u00fc\u015flerine ciddi ele\u015ftiriler getirilmektedir. \u0130ran resm\u00ee tarihinin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 say\u0131lan Ahameni\u015flerin so\u011fuk kuzey b\u00f6lgelerinden \u0130ran\u2019\u0131n s\u0131cak g\u00fcney b\u00f6lgelerine gelen vah\u015fi ve sald\u0131rgan bir kavim olduklar\u0131; \u0130ran\u2019da Elam ve Babil gibi b\u00fcy\u00fck uygarl\u0131klar\u0131 mahvettikleri ve Babil devletinin gazab\u0131na maruz kalan Yeh\u00fbdilerin deste\u011fi ile h\u00fck\u00fcmet kurduklar\u0131 bilinmektedir[19]<\/a>. Purpirar<\/em>\u2019a g\u00f6re, \u0130slam\u2019a kadar hi\u00e7bir zaman \u0130ran\u2019da tek bir din h\u00e2kim olmam\u0131\u015ft\u0131r. Zerd\u00fc\u015ft dini ise do\u011fal olarak so\u011fuk b\u00f6lgelerin dinidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130ran\u2019\u0131n g\u00fcneyinde g\u00fcne\u015fin \u015fiddetli s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na katlanan insanlar\u0131n ate\u015fe tapmas\u0131 hi\u00e7 mant\u0131kl\u0131 bir i\u015f de\u011fildir. Bu din kuzeyden gelen sald\u0131rgan kavmin kendi ile birlikte getirdi\u011fi bir inan\u00e7 olup \u0130ran halklar\u0131n\u0131n de\u011fil, sadece h\u00e2kim tabakan\u0131n dini olarak hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ona g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn bu uydurmac\u0131l\u0131k \u00e7abalar\u0131 Yahudilerin deste\u011fi ile hayal\u00ee bir Ariyay\u00ee millet yaratmak i\u00e7indir[20]<\/a>. Yine T\u00fcrklerin \u0130ran\u2019a ne zaman geldikleri ve Azerbaycan\u2019\u0131n ne zaman T\u00fcrkle\u015fti\u011fi meselesinde bir fikir birli\u011fi bulunmamaktad\u0131r. M. T. Zehtabi<\/em> yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u0130ran T\u00fcrklerinin Eski Tarixi\u201d<\/em> ve \u201c\u0130slama Qeder \u0130ran T\u00fcrklerinin Dili ve Edebiyat\u0131\u201d<\/em> adl\u0131 eserlerinde \u0130ran\u2019\u0131n en eski zamanlardan beri T\u00fcrk yurdu oldu\u011funu ve Elam, Manna, Med, Part vb. T\u00fcrk devletleri kurdu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. Ona g\u00f6re, \u201cElam dili o d\u00f6nemdeki genel T\u00fcrk dilinin, \u0130ran\u2019da ya\u015fayan T\u00fcrklerin yerel, esas, \u00f6nemli ve hakim leh\u00e7esi olmu\u015ftur\u201d[21]<\/strong><\/a><\/em>. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f, bilimsellikten daha \u00e7ok, T\u00fcrkleri \u0130ran\u2019da yabanc\u0131 ve i\u015fgalci bir unsur olarak g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fan Fars tarih\u00e7ilerine cevap ve tepki niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. C. Heyet<\/em>, T\u00fcrklerin \u0130slam\u2019dan \u00f6nce de \u0130ran\u2019da mevcut olduklar\u0131na de\u011finerek, T\u00fcrklerin kitle halinde \u0130slam\u2019dan sonra yani Sel\u00e7uklular ve ondan sonraki d\u00f6nemlerde \u0130ran\u2019a geldiklerini ve orada b\u00fcy\u00fck devletler kurarak 1920\u2019ye kadar bin y\u0131l boyunca \u00fclkeyi y\u00f6nettiklerini ileri s\u00fcrmektedir[22]<\/a>.<\/p>\n G\u00fcney Azerbaycan ‘da \u00f6\u011frencilerin eylemi<\/p><\/div>\n Sonu\u00e7 olarak, \u0130ran tarih\u00e7ili\u011finde ister resm\u00ee ister gayriresm\u00ee tarih eserlerinde, T\u00fcrkler yabanc\u0131, i\u015fgalci, k\u00fclt\u00fcrs\u00fcz ve ilkel kavim olarak g\u00f6sterilir. T\u00fcrk\u00e7e ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc bu yap\u0131n\u0131n ifadesi olarak k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fclmektedir. Bir yandan da T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan halklar\u0131n sonradan T\u00fcrkle\u015fmi\u015f Farslar oldu\u011fu a\u00e7\u0131ktan a\u00e7\u0131\u011fa vurgulanarak ink\u00e2r\u0131na gidilmektedir. Bu \u00e7er\u00e7evede T\u00fcrkiye ile olan ili\u015fkiler ihtiyatla kar\u015f\u0131lanmakta, T\u00fcrkiye\u2019den gelebilecek T\u00fcrk birli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesine kar\u015f\u0131 tarih yaz\u0131m\u0131nda da s\u00f6z konusu yorum ve de\u011ferlendirmeler g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu ikilem ve a\u00e7mazlar\u0131na ra\u011fmen 1) \u0130sl<\/em>\u00e2mc\u0131 \u015eiili\u011fin b\u00fct\u00fcn \u0130ran\u2019\u0131 tek bir k\u00fclt\u00fcr ve inan\u00e7 b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde tutmak i\u00e7in en temel i\u015flevi \u00fcstlenmi\u015f olmas\u0131, 2) \u0130ran vatan\u0131na aidiyet ve \u0130ranl\u0131l\u0131k vurgusu, kimlik in\u015fas\u0131nda ve tarih yaz\u0131m\u0131nda en bildik yakla\u015f\u0131m tarz\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131, 3) Vatan\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelmi\u015f d\u0131\u015f tehdit (Amerika- \u0130srail) vurgusunun s\u00fcreklili\u011fi t\u00fcrde\u015fle\u015ftirme i\u00e7in resmi g\u00f6r\u00fc\u015f kadar tarih\u00e7ili\u011fin de s\u0131kl\u0131kla m\u00fcracaat etti\u011fi bir olgu olmas\u0131<\/em> \u0130ran tarih\u00e7ili\u011finde bir dereceye kadar etkili ve ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f \u00f6nemli hususlar olarak belirtilmesi gerekir.<\/p>\n T\u00e2rix-e \u0130ran Ez A\u011faz Ta Sefeviyye<\/em><\/strong>, Orta Okul 1. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerinin ders kitab\u0131, E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, (1997) Tahran<\/p>\n BEYGD\u0130LU R\u0131za, B\u00e2stanger\u00e2yi Der T\u00e2rix-e Mo\u00e2ser-e \u0130ran<\/em><\/strong>, Merkez Yay\u0131nlar\u0131, (2001) Tahran<\/p>\n DEHHODA A. E., Lo\u011fet-Name<\/em><\/strong>, Tahran \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, (1994) Tahran.<\/p>\n EF\u015eAR \u0130rec, Zeban-i Farsi Der Azerbaycan<\/em><\/strong>, Ef\u015far Yay\u0131nlar\u0131, (1989) Tahran.<\/p>\n G\u00fcndo\u011fdu, Abdullah, \u00dcmmetten Millete: Ahmet A\u011fao\u011flu\u2019nun S\u0131rat-\u0131 M\u00fcstakim ve Sebil\u00fcrre\u015fad Dergilerindeki Yaz\u0131lar\u0131<\/strong>, IQ Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 2007<\/p>\n HEYET Cevat, \u00a0T\u00e2rix-e Zeban ve Leh\u00e7eha-ye Torki<\/em><\/strong>, Peykan Yay\u0131nlar\u0131, (2001) Tahran<\/p>\n HEYET Cevat, Nasiyonalism ve B\u00e2stanger\u00e2yi Der \u0130ran<\/em><\/strong>, Varl\u0131k dergisi, (2002), S. 126-3, Pay\u0131z 1381, ss. 3-21, Tahran<\/p>\n NUTK\u0130 Hamit, Mis\u00e2k-i Yezd\u00e2ni<\/em><\/strong>, Varl\u0131k dergisi, S. 73-3, 74-4, Xordad-Tir 1364, ss. 3-24, (1985) Tahran.<\/p>\n Olivier Roy, Yeni Orta Asya Ya da Uluslar\u0131n \u0130mal Edili\u015fi<\/strong>, \u00c7eviren Mehmet Moral\u0131, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2000.<\/p>\n PAJUK\u0130 RIZA, Tarih-i \u0130ran Ez Mo\u011ful Ta \u00a0Af\u015fariye<\/em><\/strong>, Ferheng Yay\u0131nlar\u0131, (1317) Tahran.<\/p>\n PURP\u0130RAR Naser, Dev\u00e2zdeh Garn Suk\u00fbt<\/em><\/strong>, Kareng Yay\u0131nlar\u0131, (2000) Tahran<\/p>\n PURP\u0130RAR Naser,. Poli Ber Goz<\/em><\/strong>e\u015fte<\/em>, Kareng Yay\u0131nlar\u0131, (2001) Tahran.<\/p>\n St\u00e9phane A. Dudignon, \u201cOrta Asya\u2019da Siyasal De\u011fi\u015fmeler ve Tarih Yaz\u0131m\u0131 Tacikistan ve \u00d6zbekistan 1987-1993<\/em>\u201d, Unutkan Tarih Sovyet Sonras\u0131 T\u00fcrkdilli Alan<\/strong>, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1997, s. 91- 133.<\/p>\n ZEHTAB\u0130 M. T, \u0130slama Qeder \u0130ran T\u00fcrklerinin Dili ve Edebiyat\u0131<\/em><\/strong>, Ahter Yay\u0131nlar\u0131, (2001) Tebriz.<\/p>\n [1]<\/a> Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda b\u00fcy\u00fck yard\u0131mlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm sevgili \u00f6\u011frencim M. R\u0131za Heyet<\/em><\/strong>\u2019e te\u015fekk\u00fcrlerimi bir bor\u00e7 bilirim.<\/p>\n [2]<\/a> \u00fclkemizde 300 Spartal\u0131<\/strong> ad\u0131yla g\u00f6sterime girdi.<\/p>\n [3]<\/a> \u0130ran sanat akademisi Birle\u015fmi\u015f Milletler k\u00fclt\u00fcr fonu Unesco\u2019ya ba\u015fvurarak; \u201c\u0130ran gibi d\u00fcnyan\u0131n en eski medeniyetlerinden birinin tarih ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Hollywood\u2019un y\u0131k\u0131c\u0131 hareketleri ile zarar g\u00f6rmesine bu kurum tepki g\u00f6stermelidir. Unesco\u2019nun t\u00fcm medeniyetlerin k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc korumas\u0131 gerekir\u201d demi\u015ftir. Hatta \u0130ran el\u00e7ili\u011fi kendi resmi internet sitesinde filmle ilgili uzun bir ele\u015ftiri yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ele\u015ftiride \u015fu de\u011ferlendirmeler \u0130ran\u2019daki tarih bilinci ve resmi tarih\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 konusunda ilgin\u00e7 g\u00f6r\u00fcnmektedir: \u201c300 filminde \u0130ranl\u0131lar, \u00e7irkin, siyah y\u00fczl\u00fc, korkak, ak\u0131ls\u0131z devler gibi, Ha\u015fayar \u015fah ise kad\u0131ns\u0131 duygulara sahip, s\u00fcsl\u00fc, \u00e7e\u015fitli tak\u0131lar takm\u0131\u015f heybetsiz bir karakter olarak tasvir edilmi\u015ftir. Bu konuda s\u00f6ylenmesi gereken \u015fu ki, \u0130ranl\u0131lar aslen Arya \u0131rk\u0131ndan, erkekleri uzun boylu, yi\u011fit, kad\u0131nlar\u0131 ise g\u00fczel y\u00fczl\u00fc ve uygun fizikli, Pers\u2019ler ve Medler ise di\u011ferlerinden rahat\u00e7a ay\u0131rt edilecek kadar mavi g\u00f6zl\u00fc ve sar\u0131 sa\u00e7l\u0131 olduklar\u0131 bilinmektedir. \u015eu\u015fa ve Persepolis\u2019te bulunan kitabelerde \u0130ran padi\u015fahlar\u0131n\u0131n yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131, uzun boylu ve g\u00fczel k\u0131yafetli olduklar\u0131 tasvir edilmi\u015ftir. O d\u00f6nemde \u0130ran kad\u0131nlar\u0131, kibarl\u0131k ve neciplikte ; \u0130ran erkekleri ise sava\u015f\u00e7\u0131 ve \u00a0yi\u011fitlikte zaman\u0131n en \u00fcst\u00fcn insanlar\u0131 olarak bilinmektedir<\/em><\/strong>.\u201d http:\/\/www.irankulturevi.com<\/a>.<\/p>\n [4]<\/a> Bu tart\u0131\u015fmalar, 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda bir tarih \u00f6\u011fretmeni bir han\u0131m arkada\u015f\u0131m\u0131n laik, ulus devletin ba\u015fkentinde bir okulda ders i\u015flerken ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011fu zorluklar\u0131 hat\u0131rlatt\u0131. \u00d6\u011frencilerin G\u00f6kt\u00fcrkler ve Uygurlar gibi \u0130sl\u00e2m \u00f6ncesi d\u00f6nemin anlat\u0131lmas\u0131na s\u0131k s\u0131k tepki g\u00f6sterdikleri, Atilla ve Bizans ili\u015fkilerini anlat\u0131rken Bizans\u2019\u0131n ehl-i kitap olmas\u0131 nedeniyle putperest Atilla ve Hunlar\u0131na g\u00f6re daha de\u011ferli oldu\u011fu ve dersin \u00f6yle anlat\u0131lmas\u0131\u201d y\u00f6n\u00fcnde yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 itirazlar\u0131ndaki trajik durumun bu yaz\u0131n\u0131n kaleme al\u0131nmas\u0131nda etkili oldu\u011funu belirtmek isterim.<\/p>\n [5]<\/a> Bu konuda bk. Abdullah G\u00fcndo\u011fdu, \u00dcmmetten Millete: Ahmet A\u011fao\u011flu\u2019nun S\u0131rat-\u0131 M\u00fcstakim ve Sebil\u00fcrre\u015fad Dergilerindeki Yaz\u0131lar\u0131<\/strong>, IQ Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 2007.<\/p>\n [6]<\/a> \u0130ran ve Turan konusunda fantastik yorumlar i\u00e7in bk Osman Karatay, \u0130ran \u0130le Turan Hayali Milletler \u00c7a\u011f\u0131nda Avrasya ve Ortado\u011fu<\/strong>, Karam Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2003.<\/p>\n [7]<\/a> G\u00f6khan \u00c7etinsaya, \u201cHumeyni\u2019den Rafsancani\u2019ye \u0130ran d\u0131\u015f Politikas\u0131\u201d, T\u00fcrkiye G\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, Say\u0131 63, Kas\u0131m -Aral\u0131k 2000, s. 49. ( 43- 53.)<\/p>\n [8]<\/a> BEYGD\u0130LU R\u0131za, B\u00e2stanger\u00e2yi Der T\u00e2rix-e Mo\u00e2ser-e \u0130ran<\/em><\/strong>, Merkez Yay\u0131nlar\u0131, Tahran, 2001.<\/p>\n [9]<\/a> St\u00e9phane A. Dudignon, \u201cOrta Asya\u2019da Siyasal De\u011fi\u015fmeler ve Tarih Yaz\u0131m\u0131 Tacikistan ve \u00d6zbekistan 1987-1993<\/em>\u201d, Unutkan Tarih Sovyet Sonras\u0131 T\u00fcrkdilli Alan<\/strong>, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1997, s. 91- 133.<\/p>\n [10]<\/a> Olivier Roy, Yeni Orta Asya Ya da Uluslar\u0131n \u0130mal Edili\u015fi<\/strong>, \u00c7eviren Mehmet Moral\u0131, Metis Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2000, s. 172-176.<\/p>\n [11]<\/a> St\u00e9phane A. Dudignon, a.g.e., s. 97.<\/p>\n [12]<\/a> Bkz. DEHHODA A. E., Lo\u011fet-Name<\/em>, Tahran \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, Tahran, 1994, s. 5815-5816.<\/p>\n [13]<\/a> EF\u015eAR \u0130rec, Zeban-e Farsi Der Azerbaycan<\/em><\/strong>, Ef\u015far Yay\u0131nlar\u0131, Tahran, 1989, s. 177-214.<\/p>\n [14]<\/a> EF\u015eAR \u0130rec, a.g.e.<\/p>\n [15]<\/a> PAJUK\u0130 RIZA, Tarih-i \u0130ran Ez Mo\u011ful Ta\u00a0 Af\u015fariye<\/strong>, Ferheng Yay\u0131nlar\u0131, (1317) Tahran.<\/p>\n [16]<\/a> Bu eserde oldu\u011fu gibi di\u011fer tarih eserlerinde de Sel\u00e7uklular ba\u015fta olmak \u00fczere bu T\u00fcrk hanedanlar\u0131n\u0131n devlet gelene\u011finden bahsedilirken T\u00fcrk\u00e7e siyasetname gelene\u011finin en \u00f6nemli \u00f6rne\u011fi Kutadgu Bilig\u2019den hi\u00e7 s\u00f6z edilmez.<\/p>\n [17]<\/a> Bk.\u00a0 T\u00e2rix-e \u0130ran Ez A\u011faz Ta Sefeviyye<\/em><\/strong>, Orta Okul 1. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerinin ders kitab\u0131, E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, (1997) Tahran.<\/p>\n [18]<\/a> 12 May\u0131s 2006 tarihinde ‘\u0130ran’ adl\u0131 Tahran\u2019da Fars\u00e7a yay\u0131nlanan bir gazetenin \u00e7ocuklara y\u00f6nelik haz\u0131rlanan Cuma ekinde, \u0130ran’daki Azerbaycan T\u00fcrklerini \u00f6fkelendiren ve ayaklanmalar\u0131na yol a\u00e7an bir karikat\u00fcr yay\u0131nland\u0131. Karikat\u00fcrde Azerbaycanl\u0131lar i\u00e7in ‘hamamb\u00f6ce\u011f<\/em>i’ imas\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Karikat\u00fcrde, bir masada bir hamam b\u00f6ce\u011fi ve masan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda oturan \u00e7ocuk vard\u0131.\u00a0 \u00c7ocuk hamamb\u00f6ce\u011fine bakarak “sizler o kadar \u00e7oksunuz ki, sizlerden yaln\u0131zca sizi ezmekle kurtulabiliriz<\/em>” diyor, sonras\u0131nda a\u011fza al\u0131nmayacak hakaretler ediyordu. Hamamb\u00f6ce\u011fi ise ona bakarak “ne?” anlam\u0131nda Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esinde “nemene<\/em>?” diyordu. Karikat\u00fcr \u00fclke \u00e7ap\u0131nda Azerbaycan T\u00fcrklerinin yo\u011fun g\u00f6sterilerine yol a\u00e7arken \u0130ran olaylarla ilgili olarak ‘Amerikan komplosu’ iddias\u0131nda bulundu. Kriz, \u0130ran’da Azerbaycan milliyet\u00e7ili\u011finin<\/a> d\u00fczeyini g\u00f6steren \u00f6nemli bir turnusol ka\u011f\u0131d\u0131 olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir.<\/p>\n [19]<\/a> PURP\u0130RAR Naser, Dev\u00e2zdeh Garn Suk\u00fbt<\/em>, Kareng Yay\u0131nlar\u0131,Tahran, 2000.<\/p>\n [20]<\/a> Bk. PURP\u0130RAR Naser,. Poli Ber Goze\u015fte<\/em>, Kareng Yay\u0131nlar\u0131, Tahran, 2001.<\/p>\n
\nTurhan Kitabevi Ankara 2008’da yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r.[1]<\/a><\/strong><\/em><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/Zehtabi-196x300.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/\u0130ran-Harita2-768x576.png\")
<\/p>\n\u0130ran ve T\u00fcrkler: <\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/Medler.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/riza-sah-pehlevi-1_m.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/mongolians-768x630.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/\u015fehname.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/\u0130randaki-Azeri-T\u00fcrkler-neden-isyan-ediyor.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/safeviler.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/MohammadKhanQajari-643x1024.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/pers.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/Ahameni\u015fler.png\")
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/we-are-T\u00fcrk.png\")
Kaynaklar:<\/strong><\/h2>\n