{"id":11749,"date":"2020-10-23T19:30:00","date_gmt":"2020-10-23T16:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=11749&preview=true&preview_id=11749"},"modified":"2020-10-21T14:01:22","modified_gmt":"2020-10-21T11:01:22","slug":"agaoglu-ahmetin-mutareke-ve-surgun-hatiralari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/agaoglu-ahmetin-mutareke-ve-surgun-hatiralari\/","title":{"rendered":"A\u011fao\u011flu Ahmet’in m\u00fctareke ve s\u00fcrg\u00fcn hat\u0131ralar\u0131"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti’nin son k\u0131rk y\u0131l\u0131 (1878-1918), devleti kurtarma \u00e7abalar\u0131 ve \u00fclke ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n kurtulu\u015f yolu aray\u0131\u015flar\u0131 ile ge\u00e7ti. Bu aray\u0131\u015flar eklektik \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131n\u0131n da ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. \u0130kinci Me\u015frutiyet’in ilan\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti de, homojen ideolojik kimli\u011fe sahip de\u011fildi. \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, “H\u00fcrriyetin \u0130lan\u0131” (1) (1908) ile sorunu kolayl\u0131kla \u00e7\u00f6zebilecekleri, ittihad-\u0131 anas\u0131r’\u0131 temin ederek imparatorlu\u011fu kurtarabilecekleri fikrindeydiler. Ancak ard\u0131 ard\u0131na gelen sava\u015flar zinciri (Trablusgarp Sava\u015f\u0131, Balkan Sava\u015flar\u0131 ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131) ve etnik sorunlar\u0131n t\u0131rmanmas\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn de\u011fil, \u00e7\u00f6z\u00fclmenin sonuna gelindi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Mondros M\u00fctarekesi’ni (30 Ekim 1918) takip eden d\u00f6nemde (2) \u0130tilaf Devletleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorun Osmanl\u0131 Devleti’nin kalan topraklar\u0131n\u0131 payla\u015fmakt\u0131. Bunun alt yap\u0131s\u0131, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lan gizli anla\u015fmalarla haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. B\u00f6ylece \u015eark Meselesi, \u0130tilaf Devletleri lehine halledilmi\u015f olacakt\u0131. M\u00fctareke; ordunun terhis edilmesi ve silahlara el konulmas\u0131,
\nDo\u011fu Anadolu’nun Ermenistan’ a verilmesi ve \u0130tilaf Devletleri’nin kendi g\u00fcvenliklerini tehlikede g\u00f6rd\u00fcklerinde herhangi bir stratejik noktay\u0131 i\u015fgal edebilmelerine imkan sa\u011flayacak bir nitelikte d\u00fczenlenmi\u015fti. \u0130ttihat\u00e7\u0131lar iktidardan d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve muhalifleri iktidara gelmi\u015fti. Ancak, \u0130tilaf devletleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u0130ttihat\u00e7\u0131lar ve ordunun \u00fcst d\u00fczey subay kadrosu hala b\u00fcy\u00fck bir tehdit olu\u015fturuyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc, M\u00fctareke sonras\u0131nda uygulanacak \u0130tilaf Devletleri politikalar\u0131na (Mondros ve Sevr) engel olu\u015fturabilecek bir g\u00fc\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fclmekteydiler. \u0130ngilizler ba\u015fta olmak \u00fczere \u0130tilaf devletlerinin tehdit olarak g\u00f6rd\u00fckleri \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n yerini k\u0131sa bir s\u00fcre Kemalistler (milliyet\u00e7iler) alacakt\u0131. Bu co\u011frafyada \u0130tilaf Devletleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir di\u011fer tehdit
\nde Bol\u015feviklerdi.<\/p>\n

\u0130tilaf Devletleri, kendi politikalar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki engeller olarak g\u00f6rd\u00fckleri \u0130ttihat\u00e7\u0131 liderleri (eski sadrazamlar, bakanlar, mebuslar. ..) ve belli ba\u015fl\u0131 subaylar\u0131, Padi\u015fah ve \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti’nin de i\u015fbirli\u011fi (3) ile tutuklatt\u0131. Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’nde ge\u00e7irilen birka\u00e7 aydan sonra bu isimler \u0130ngilizler taraf\u0131ndan Malta’ya do\u011fru yola \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. S\u00fcrg\u00fcnlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc
\nMalta’ya ula\u015fmadan Limni adas\u0131nda Mondros !iman\u0131na b\u0131rak\u0131ld\u0131. 12 ki\u015filik grubun aras\u0131nda A\u011fao\u011flu Ahmet de vard\u0131. \u0130ngilizlerin elinde Burada tel \u00f6rg\u00fcler aras\u0131nda ya\u015fanan s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131n\u0131n t\u00fcm s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 A\u011fao\u011flu’nun g\u00fcnl\u00fcklerinde okumak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Buradakiler de daha sonra Malta’ya g\u00f6t\u00fcr\u00fclecektir.<\/p>\n

Malta’ya s\u00fcr\u00fclen ki\u015filerin say\u0131s\u0131 150 civar\u0131ndad\u0131r (4). Bunlar farkl\u0131 zamanlarda ve farkl\u0131 yerlerden Malta’ya getirildiler. Toplam s\u00fcrg\u00fcn s\u00fcresi iki bu\u00e7uk y\u0131l kadard\u0131. Mart 1919’da ba\u015flay\u0131p Kas\u0131m 1921’e kadar s\u00fcrd\u00fc. Malta’ya s\u00fcr\u00fclenlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 an\u0131lar\u0131nda anlatt\u0131lar. Bu an\u0131lar\u0131n baz\u0131lar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir:
\nAli \u0130hsan Sabis, Harp Hat\u0131ralar\u0131m, 5. Cild, Ankara, 1951.
\nFevziye Abdullah Tansel, Ziya G\u00f6kalp K\u00fclliyat\u0131 – II, Limni ve Malta
\nMektublar\u0131, Ankara, 1965.
\nZiya G\u00f6kalp, Malta Konferanslar\u0131, (Haz. M. Fahrettin K\u0131rz\u0131o\u011flu), K\u00fclt\u00fcr
\nBakanl\u0131\u011f\u0131 Yay., Ankara, 1977.
\nOsmanl\u0131 Mebusan Meclisi Reisi Halil Mente\u015fe’nin An\u0131lan, (Giri\u015f: \u0130smail Arar), H\u00fcrriyet Vakf\u0131 Yay., \u0130stanbul, 1986.
\n\u00d6mer Hakan \u00d6zalp, Mehmet Ubeydullah Efendi’nin Malta, Afganistan
\nve \u0130ran Hat\u0131ralar\u0131, Dergah Yay., \u0130stanbul, 2002.<\/p>\n

Bu an\u0131lara ek olarak Tunaya’n\u0131n belirtti\u011fi Tar\u0131k M\u00fcmtaz G\u00f6ztepe, Ahmet Emin Yalman, H\u00fcseyin Cahit Yal\u00e7\u0131n ve Ali F. T\u00fcrkgeldi’nin an\u0131lar\u0131 da dikkate de\u011ferdir (6). Malta s\u00fcrg\u00fcnleri hakk\u0131nda yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n en kapsaml\u0131s\u0131 Bilal \u015eim\u015fir’in kitab\u0131d\u0131r:
\nBilal N. \u015eim\u015fir, Malta S\u00fcrg\u00fcnleri, Milliyet Yay., \u0130stanbul, 1976. Bu kitab\u0131n daha sonraki bask\u0131s\u0131 Bilgi Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Ankara, 1985) (7).<\/p>\n

Malta s\u00fcrg\u00fcnlerinden biri olan A\u011fao\u011flu Ahmet, \u0130kinci Me\u015frutiyet’ten Cumhuriyete kadar ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7te -d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczeyde baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterse de-, genel olarak liberalizm ile milliyet\u00e7ilik\/T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck \u00e7izgisine sahipti (8).<\/p>\n

Malta d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc TBMM’lerde milletvekili olarak yer alan A\u011fao\u011flu’nun 1930’lu y\u0131llardaki belli ba\u015fl\u0131 etkinlikleri aras\u0131nda Serbest Cumhuriyet F\u0131rkas\u0131 (SCF) i\u00e7inde yer almas\u0131, Birinci T\u00fcrk Tarih Kongresi’ne kat\u0131lmas\u0131, \u00dcniversite hocal\u0131\u011f\u0131 ve bu g\u00f6revden ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131, Ak\u0131n gazetesini (9) \u00e7\u0131kar\u0131\u015f\u0131 ve yine ayn\u0131 y\u0131llarda Kadrocularla giri\u015fti\u011fi ideolojik polemik say\u0131labilir.<\/p>\n

SCF’nin d\u00fc\u015f\u00fcnsel anlamda \u00f6nderi olan A\u011fao\u011flu, partinin program ve t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn haz\u0131rlanmas\u0131nda \u00f6nemli katk\u0131lar yapt\u0131. A\u011fao\u011flu, “liberal g\u00f6r\u00fc\u015fleri savunan, tek parti rejiminin denetimsizli\u011fini ve CHP y\u00f6netimini ele\u015ftiren” bir ki\u015fi olarak dikkat \u00e7ekmekteydi (10). O, Parti kapand\u0131ktan sonra da di\u011fer SCF’lilerin aksine CHP’ye girmedi, liberal g\u00f6r\u00fc\u015flerini yaz\u0131lar\u0131yla savunmaya devam etti.<\/p>\n

A\u011fao\u011flu, Kadrocularla giri\u015fti\u011fi polemikte, “genel olarak demokrasi, devlet\u00e7ilik ve (onlar\u0131n) \u00e7eli\u015fkiler”i \u00fczerinde durdu. Kadrocular\u0131n demokrasi ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. Demokrasinin yerine otoriter ve totaliter g\u00f6r\u00fc\u015flerin a\u011f\u0131rl\u0131k kazand\u0131\u011f\u0131 1930’lar\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda A\u011fao\u011flu, Kadrocular\u0131n demokrasinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne ili\u015fkin yaz\u0131lar\u0131na itiraz etti ve demokrasiyi savundu (11).<\/p>\n

Tek parti y\u00f6netiminin gittik\u00e7e peki\u015fti\u011fi bir ortamda A\u011fao\u011flu, CHP’ye muhalif ve liberal s\u00f6ylemiyle dikkat \u00e7eken Ak\u0131n gazetesini \u00e7\u0131kard\u0131. 1930’lar\u0131n otoriter, devlet\u00e7i ortam\u0131nda liberal d\u00fc\u015f\u00fcnceyi savunan Ak\u0131n, ortam\u0131n da elveri\u015fsizli\u011fi nedeniyle uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olamad\u0131. Bununla birlikte Ak\u0131n, 1930’lar T\u00fcrkiye’sinde Serbes Cumhuriyet gazetesi ile birlikte ender nitelikteki liberal gazetelerden biridir. D\u00f6nemin otoriter ortam\u0131nda sesi bo\u011fulup gitse de ve k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc olsa da, T\u00fcrkiye liberalizminin tarihindeki \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan biridir.<\/p>\n

\u0130lk say\u0131s\u0131 29 May\u0131s 1933 Pazartesi g\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131kan Ak\u0131n gazetesi, toplam 119 say\u0131 yay\u0131nland\u0131. Yay\u0131n hayat\u0131, 24 Eyl\u00fcl 1933 tarihli 119. say\u0131s\u0131 ile sona erdi. \u0130stanbul’ da yay\u0131nlanan ve ba\u015fyazar\u0131 A\u011fao\u011flu Ahmet olan gazetenin alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u015fu: “Yevmi-Siyasi-\u0130\u00e7timai-M\u00fcstakil T\u00fcrk Gazetesi”.<\/p>\n

Gazetenin sahibi ve umumi ne\u015friyat\u0131 idare eden yaz\u0131 i\u015fleri m\u00fcd\u00fcr\u00fc ise Hac\u0131 A\u011fa O\u011flu Yusuf Ziya Bey’ di. Yusuf Ziya Bey, gazetenin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan kapand\u0131\u011f\u0131 tarihe kadar ayn\u0131 g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcyor. A\u011fao\u011flu Ahmet’in 10 A\u011fustos 1933 tarihinden itibaren ba\u015fyaz\u0131lar\u0131na rastlanm\u0131yor. Bu tarihten sonraki ba\u015fyaz\u0131lar imzas\u0131z olarak \u00e7\u0131k\u0131yor. Gazetenin 24 A\u011fustos 1933 tarihli 88. say\u0131s\u0131na kadar, gazetenin k\u00fcnyesinde A\u011fao\u011flu Ahmet ba\u015fyazar olarak g\u00f6r\u00fclmekte.<\/p>\n

25 A\u011fustos 1933 tarihli 89. say\u0131dan itibaren A\u011fao\u011flu Ahmet’in ismine k\u00fcnyede rastlanm\u0131yor. A\u011fao\u011flu’nun ba\u015fyazar olarak g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6nemde, gazetede A\u011fao\u011flu Ahmet’in “M\u00fctareke ve Malta Hat\u0131ralar\u0131” (67 tefrika, 29 May\u0131s-19 A\u011fustos 1933 tarihleri aras\u0131nda) da yay\u0131nland\u0131 (12). A\u011fao\u011flu’nun tarih atarak g\u00fcnl\u00fck \u015feklinde tuttu\u011fu notlar ne yaz\u0131k ki eksiktir (13). Hat\u0131ralar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’ndeki g\u00fcnlere ve geri kalan\u0131 da Limni’ deki esaret g\u00fcnlerine aittir. Dolay\u0131s\u0131yla hat\u0131ralarda Malta g\u00fcnleri yer almamaktad\u0131r. Bu hat\u0131ralar\u0131n devam\u0131 Malta sonras\u0131na ili\u015fkindir. Daha do\u011frusu Malta’ dan d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve Anadolu’ya ge\u00e7i\u015fini anlatmaktad\u0131r. \u015eubat-Mart 1978’de Hayat Mecmuas\u0131’nda yay\u0131nlanan hat\u0131ralar\u0131n bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc de g\u00fcnl\u00fck \u015feklinde tutulmu\u015ftur. A\u011fao\u011flu’nun Ankara’ daki ilk g\u00fcnlerini ve heyecan\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r (14).<\/p>\n

A\u011fao\u011flu M\u00fctareke ertesinde, Aral\u0131k 1918’de \u0130stanbul’a geldi. Geldi\u011fi g\u00fcnlerdeki ortam\u0131, iki ayr\u0131 \u0130stanbul’u g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne \u015f\u00f6yle kaydeder: \u0130stanbul’un g\u00f6\u011f\u00fc kara bulutlar ile kapal\u0131. \u015eiddetli ve f\u0131rt\u0131nal\u0131 bir ya\u011fmur \u015fehri y\u0131kam\u0131\u015f, \u0131slatm\u0131\u015f, art\u0131k ya\u011fmur dinmi\u015fti. Fakat ya\u011fmur damlalar\u0131 bir sis perdesi gibi havada sanki as\u0131l\u0131 duruyordu. Buna ra\u011fmen Beyo\u011flu taraf\u0131 \u015fen \u015fat\u0131rd\u0131, b\u00fct\u00fcn evler, ma\u011fazalar, oteller ve lokantalar sanki b\u00fcy\u00fck bir bayram imi\u015f gibi donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ngiliz, Frans\u0131z ve Yunan bayraklar\u0131 evlerin pen\u00e7elerinden ma\u011fazalar\u0131n kap\u0131lar\u0131ndan sark\u0131yor, sokaklar ba\u015ftanba\u015fa halkla dolu. Gezenler aras\u0131nda haki elbiseleri ile, kibirli ve gururlu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fleri ile herkesin dikkatini \u00e7eken \u0130ngiliz zabitleri k\u0131zg\u0131n k\u0131zg\u0131n konu\u015fuyorlar, k\u00fcf\u00fcrler savuran Frans\u0131z askerleri, sarho\u015f Yunan bahriyelileri \u00f6tekine berikine \u00e7at\u0131yorlar. Ara s\u0131ra bir Frans\u0131z m\u00fcfrezesi muzika ile
\nsokaktan ge\u00e7iyor, halk alk\u0131\u015fl\u0131yor, “ya\u015fas\u0131n Fransa”, “ya\u015fas\u0131n \u0130ngiltere”, “ya\u015fas\u0131n Yunanistan” ba\u011f\u0131rt\u0131lar\u0131 kopuyor. Bazen bir kafile gen\u00e7 Rumlar vatansever \u015fark\u0131lar okuyarak halk\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7iyor ve b\u00fct\u00fcn evlerin pencerelerinden, d\u00fckkan ve ma\u011fazalardan “zito! zito!” nidalar\u0131 y\u00fckseliyor. Sokaklarda fesli hemen yok gibidir, ara s\u0131ra yolunu \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f bir fesli g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse de, hemen saklanmaya, karanl\u0131k yan sokaklardan birisine savu\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Vaktinde bunu yapamayan\u0131n hemen fesi al\u0131n\u0131yor ve bin bir g\u00fclmeler, kahkahalar ve hakaretler aras\u0131nda par\u00e7alanarak havaya savruluyor. \u015eehrin Beyo\u011flu k\u0131sm\u0131 e\u011flencelere dalm\u0131\u015f iken Hali\u00e7’in \u00f6teki taraf\u0131 ba\u015fka bir manzara g\u00f6steriyordu. Emin\u00f6n\u00fc’nden Topkap\u0131’ya ve Ey\u00fcp’e kadar b\u00fct\u00fcn o geni\u015f saha sanki bir mezar kesilmi\u015fti! Sokaklar derin bir karanl\u0131k i\u00e7ine \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f, kimseye rast gelinmiyordu! Kapanm\u0131\u015f kafeslerden gelen s\u00f6n\u00fck \u0131\u015f\u0131klar, mezarlar \u00fczerine yanan kandilleri and\u0131r\u0131yordu, insan sesi i\u015fitilmiyordu. Ara s\u0131ra terk edilmi\u015f bir kedinin ac\u0131 miyavlamalar\u0131, sahipsiz k\u00f6peklerin \u00fcmitsiz havlamalar\u0131 insana anlat\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir vah\u015fet hissi veriyordu. \u0130stanbul sanki yerin dibine girmi\u015f; Yenikap\u0131’dan Ey\u00fcp’ e kadar s\u0131ralanan o muhte\u015fem abideler, eski harabeler aras\u0131nda y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f mabetlerin enkazlar\u0131n\u0131 and\u0131r\u0131yordu. Bu \u0131slak hava, bu bo\u015f ve karanl\u0131k sokaklar, mabetleri b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f bu elem, ard\u0131 arkas\u0131 gelmeyecek bir felaket ve matem hissi ile insan\u0131 i\u00e7inden \u00fcrpertiyordu; fakat bu, yaln\u0131z bir matem de de\u011fildi: Evlerine t\u0131kanm\u0131\u015f, hari\u00e7le alakay\u0131 kesmi\u015f T\u00fcrkler, d\u00fcnyadan da saklan\u0131yorlar, insanlardan da \u00e7ekiniyorlard\u0131! Evet! Haricin her iki taraf\u0131 hem utan\u0131yor, hem i\u00e7inden kendisini yiyor! Ve bu hal onun sokaklar\u0131n\u0131n ta\u015flar\u0131nda, evlerinin kafeslerinde, camilerinin \u015ferefelerinde apa\u00e7\u0131k g\u00f6z\u00fckmekte idi! .. Her \u015fey ba\u015f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 dikmi\u015f, \u00e7ekiniyor ve i\u00e7inden a\u011fl\u0131yor! Ben de aylardan beri ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131m aileme utanarak, a\u011flayarak kavu\u015ftum!<\/p>\n

A\u011fao\u011flu, g\u00fcnl\u00fcklerinde \u0130tilaf Devletleri’nin politikalar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda izlenilen teslimiyet politikalar\u0131na yer yer isyan etmekteydi. \u0130stanbul’ a geldikten k\u0131sa bir s\u00fcre sonra hastalanan A\u011fao\u011flu, 14 Mart 1919 tarihinde Frans\u0131z askerlerince g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131 ve 19 Mart’ta Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’ne g\u00f6nderildi. A\u011fao\u011flu’nu burada kalabal\u0131k bir grup bekliyordu ve onlara yenileri de eklenecekti. Bu s\u00fcre\u00e7te onlar\u0131 \u00fczecek bir olay meydana geldi: Ermeni meselesi nedeniyle Ba\u011fazl\u0131yan Kaymakam\u0131 Kemal Bey’in idam\u0131…<\/p>\n

Ameliye Beyaz\u0131t meydan\u0131nda icra edildi; hemen bizim g\u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6n\u00fcnde oldu. Pencerelerden bak\u0131yorduk, dara\u011fac\u0131n\u0131n u\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorduk. Herkes a\u011fl\u0131yor, hapishane memurlar\u0131, zabitler ve biz a\u011fl\u0131yoruz. Neferler k\u00fcf\u00fcrler savuruyorlar; padi\u015faha, h\u00fck\u00fcmete lanet ediyorlar. Ben de derinden sars\u0131ld\u0131m; g\u00f6z\u00fcm\u00fcn \u00f6n\u00fcnde zekas\u0131, terbiyesi, akl\u0131 ve metaneti ile herkesin dikkat ve alakas\u0131n\u0131 celbetmi\u015f olan bir T\u00fcrk gencinin birdenbire yar\u0131m saat i\u00e7inde imha edilmesi, bana idam cezas\u0131na kar\u015f\u0131 beyan\u0131 g\u00fc\u00e7 olan bir nefret ve ha\u015fyet hissi verdi! Bir\u00e7ok memleketlerden bu cezan\u0131n kalkm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n sebebini bu dakikada anlad\u0131m!<\/p>\n

12 Nisan 1919 tarihinde g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne \u015f\u00f6yle bir not d\u00fc\u015f\u00fcyor A\u011fao\u011flu: Alemdar gazetesi bug\u00fcnk\u00fc n\u00fcshas\u0131nda Kemal Bey’in idam\u0131ndan bahsederken diyor ki: “\u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n evlad\u0131 yetim, kad\u0131nlar\u0131 dul kalmal\u0131 ve han\u00fcmanlar\u0131 s\u00f6nmelidir.” Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n Anadolu’ya g\u00f6nderilece\u011fini Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’nde iken \u00f6\u011frenen A\u011fao\u011flu, bu konuda g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne \u015funlar\u0131 yazar:
\nAnafartalar kahraman\u0131 Mustafa Kemal Pa\u015fa Anadolu’ya askeri m\u00fcfetti\u015f-i umumi tayin edildi. M\u00fc\u015far\u00fcnileyhin [ad\u0131n\u0131] harp esnas\u0131nda \u00e7ok i\u015fittim ise de maalesef kendileri ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u015ferefine nail olamad\u0131m. \u00c7anakkale’yi arkada\u015flarla beraber ziyaret etti\u011fimiz zaman Anafarta’ya giden grup aras\u0131na giremedim (15) Fethi Bey yak\u0131n dostu imi\u015f. Fethi Bey kendilerinden sitayi\u015fle bahsediyor.<\/p>\n

Anadolu’ da vaziyet gittik\u00e7e kar\u0131\u015f\u0131yormu\u015f ve i\u015fte Mustafa Kemal Pa\u015fa oraya, halk\u0131 teskin ve silahlar\u0131n toplanmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in tayin ediliyormu\u015f! A\u011fao\u011flu, 25 May\u0131s’ta yani \u0130zmir’in Yunanl\u0131lar taraf\u0131ndan i\u015fgalinden sonra g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde Hasan Tahsin’ den s\u00f6z eder. Bunu g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne o tarihte mi yazm\u0131\u015ft\u0131r ger\u00e7ekten, yoksa sonradan m\u0131 ilave etmi\u015ftir? \u0130zmir vak’as\u0131 esnas\u0131nda, elinde Yunan bayra\u011f\u0131n\u0131 tutarak \u0130zmir sahiline \u00e7\u0131kan ilk Yunan zabitini \u00f6ld\u00fcren ve evvelce Bakston biraderlere B\u00fckre\u015f’te suikast icra etmi\u015f olan Hukuk-u Be\u015fer gazetesi sahibi Hasan Tahsin Bey \u0130zmir’ de \u015fehit olmu\u015ftur. Maatteess\u00fcf \u0130stanbul gazeteleri bu vak’a hakk\u0131nda hemen hi\u00e7bir \u015fey yazmad\u0131lar!<\/p>\n

A\u011fao\u011flu’nun g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne 29 May\u0131s 1919 tarihini att\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn, Malta’ya g\u00f6nderilmek \u00fczere sabah erkenden uyand\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. A\u011fao\u011flu’nun g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne att\u0131\u011f\u0131 bir sonraki tarih de 29 May\u0131s tarihini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, bu tarih 28 May\u0131s olmal\u0131 … Nitekim, pek \u00e7ok kaynakta 28 May\u0131s’ta, 78 ki\u015finin \u0130stanbul’ dan Princess Ena gemisiyle yola \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131klar\u0131 belirtilmektedir (16).<\/p>\n

Malta’ya s\u00fcrg\u00fcn karar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda A\u011fao\u011flu’nun g\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne yazd\u0131klar\u0131, ruhsal yap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r: Bug\u00fcn alessabah saat be\u015f bu\u00e7ukta bizi Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’nde alelacele kald\u0131rd\u0131lar. Malta’ya gidece\u011fiz! Bu haber bizi y\u0131ld\u0131r\u0131m gibi \u00e7arpt\u0131! Namussuz, al\u00e7ak h\u00fckumet! Sonra millet ve devlet bak\u0131m\u0131ndan bu ne feci bir haldi! \u015eimdiye kadar tarihte bir devletin kendi evlad\u0131n\u0131 kendi eliyle d\u00fc\u015fmanlar\u0131na teslim etmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Osmanl\u0131 devleti kedi gibi kendi yavrular\u0131n\u0131 yiyor. B\u00f6yle bir muhitte cemaat ve devlet i\u015fleri ile me\u015fgul olmak ne b\u00fcy\u00fck hata! Ertesi g\u00fcn, Malta yolcular\u0131n\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Limni’ de indirilir: A\u011fao\u011flu Ahmet, \u015e\u00fckr\u00fc Bey (Maarif naz\u0131r\u0131), Sait Halim Pa\u015fa, Abbas Halim Pa\u015fa, Mahmut Kamil Pa\u015fa, Mithat \u015e\u00fckr\u00fc Bey, Kemal Bey, Ziya G\u00f6k Alp Bey, Hac\u0131 Adil Bey, H\u00fcseyin Tosun Bey, Ali M\u00fcnif Bey ve Halil Bey.<\/p>\n

Limni’ de tel \u00f6rg\u00fcler aras\u0131nda k\u00f6t\u00fc ko\u015fullarda ya\u015fayan s\u00fcrg\u00fcnler, g\u00fc\u00e7l\u00fckle edindikleri eski \u0130ngiliz gazetelerinden geli\u015fmeleri takip etmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta, d\u00fcnyan\u0131n ve T\u00fcrkiye’nin i\u00e7inde bulundu\u011fu ko\u015fullar\u0131, \u0130tilaf devletlerinin hem kendi aralar\u0131ndaki ve hem de kendi i\u00e7lerindeki sorunlara vak\u0131f olmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131lar. Bu s\u00fcre\u00e7te kendi aralar\u0131nda da tart\u0131\u015ft\u0131klar\u0131, fikir ayr\u0131l\u0131klar\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fckleri gibi zaman zaman ciddi moral bozukluklar\u0131 ve sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 da ya\u015famaktayd\u0131lar.<\/p>\n

D\u00fcnyadaki geli\u015fmeleri takip ederken ko\u015fullar\u0131n direni\u015f i\u00e7in uygun oldu\u011fu tespitini yapan A\u011fao\u011flu, Padi\u015fah-Halife ile \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti’nin teslimiyet\u00e7ili\u011fine isyan etmekteydi: Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler kalbimi par\u00e7al\u0131yor. \u00c7ocuklar\u0131m\u0131z, b\u00fct\u00fcn gelecek nesiler,
\nsefil, Vatans\u0131z, peri\u015fan olacaklard\u0131r! vaziyetimiz Yahudilerin vaziyetinden bin kat daha fena olacak!<\/p>\n

Almanya ve Avusturya’n\u0131n imzalad\u0131klar\u0131 bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131ndan sonra uzun analizler yapan A\u011fao\u011flu, \u00fclkesinin gelece\u011fi ve imzalayaca\u011f\u0131 bar\u0131\u015f antIa\u015fmas\u0131 ile ilgili endi\u015felerini de dile getiriyor: \u0130stanbulsuz, \u0130zmirsiz bir T\u00fcrkl\u00fck tasavvur etmek cinnettir. \u0130stanbul’un yoklu\u011fu ile T\u00fcrkl\u00fck de mahvolmu\u015f addedilebilir. O zaman d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131ndan alakas\u0131 kesilmi\u015f, b\u00fct\u00fcn irfan\u0131 ve iktisadi cihazlar\u0131n\u0131 haiz olan bir noktadan mahrum edilmi\u015f, iktisaden pek d\u00fc\u015fk\u00fcn, pek a\u015fa\u011f\u0131 ve pek iptidai\u00a0 bir halde bulunan, irfanen hen\u00fcz kendisini bulma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f bir millet bu kadar a\u011f\u0131r bir darbenin alt\u0131ndan art\u0131k kendisini nas\u0131l kurtar\u0131r?<\/p>\n

A\u011fao\u011flu’nun yay\u0131nlanan ve yar\u0131m kalan an\u0131lar\u0131ndaki son tarih 24 Haziran 1919 tarihi ta\u015f\u0131yor. \u00dclkesinin gelece\u011fi ile ilgili endi\u015felerini sayfalar dolusu yazan A\u011fao\u011flu’nun Limni adas\u0131ndaki bulundu\u011fu !iman\u0131n M\u00fctareke’nin imzaland\u0131\u011f\u0131 Mondros olmas\u0131 da talihin ya da tarihin garip bir cilvesi olsa gerektir. Limni’ deki 12 ki\u015fi daha sonra Malta’ daki s\u00fcrg\u00fcnlerin yan\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Son Osmanl\u0131 Mebusan Meclisi’nde yer alan mebuslar\u0131n ll’i de \u0130stanbul’un i\u015fgal edildi\u011fi g\u00fcn \u0130ngilizler taraf\u0131ndan Malta’ya s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bunlar\u0131 daha sonra ba\u015fka s\u00fcrg\u00fcnler de izledi. Bu esirlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Birinci ve \u0130kinci \u0130n\u00f6n\u00fc Sava\u015f\u0131’ n\u0131 izleyen s\u00fcre\u00e7te serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. \u0130lk serbest b\u0131rak\u0131lanlar aras\u0131nda A\u011fao\u011flu Ahmet de vard\u0131 (12 Nisan 1921) (17). S\u00fcrg\u00fcnlerin bir k\u0131sm\u0131 da ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Geri kalanlar ise, Milli M\u00fccadele’nin lider kadrosunun esir ald\u0131\u011f\u0131 \u0130ngiliz tutsaklar\u0131n Sakarya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla kurtulmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Anadolu’ daki Kemalist hareket, Malta’ya s\u00fcr\u00fclenler kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Anadolu’ daki \u0130ngiliz tebaas\u0131ndan olanlar\u0131 (Rawlinson ba\u015fta olmak \u00fczere 29 ki\u015fi) tutuklayarak, onlar\u0131 \u0130ngilizlere kar\u015f\u0131 koz olarak kullanmaya y\u00f6nelmi\u015fti (18). Malta’ daki s\u00fcrg\u00fcnlerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc kurtulduktan sonra Ankara’ya d\u00f6nerek, Milli M\u00fccadele’ye kat\u0131ld\u0131lar. A\u011fao\u011flu da bunlardan biriydi. Ankara, s\u00fcrg\u00fcnleri kurtarmak i\u00e7in elinde tutu\u011fu \u0130ngiliz esirlere ek olarak, Malta’ daki s\u00fcrg\u00fcnlerin ailelerinin ekonomik sorunlar\u0131yla ilgiliydi. Nitekim, Ocak 1921’de Ziya G\u00f6kalp ve A\u011fao\u011flu’nun ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131 \u00e7eken ailelerinin durumunu g\u00fcndemine alm\u0131\u015ft\u0131 (19).<\/p>\n

Ankara H\u00fck\u00fcmeti’nin Malta s\u00fcrg\u00fcnleriyle yak\u0131ndan ilgilendi\u011fi Ba\u015fbakanl\u0131k Cumhuriyet Ar\u015fivi’nde yer alan \u015fu belgelerde de a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir:<\/p>\n

Tarih: 9\/10\/1920 Say\u0131: Dosya: Fon Kodu: 272 .. 0.0.71 Yer No: 31.29 .. 6.
\n\u00dclke yararlar\u0131na ayk\u0131r\u0131 hareketlerden tutuklu iken Malta’ya s\u00fcr\u00fclen ki\u015filer aras\u0131nda bulunan memurlar\u0131n g\u00f6revlerine son verildi\u011fi, emeklilerin de maa\u015flar\u0131n\u0131n kesildi\u011fi.<\/p>\n

Tarih: 21\/10\/1920 Say\u0131: 274 Dosya: 245-25 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1Yer No: 1.15 .. 10.
\nMalta’ da mevkuf bulunan zabitan\u0131n maa\u015flar\u0131 hakk\u0131nda kanun tasar\u0131s\u0131.<\/p>\n

Tarih: 20\/1\/1921 Say\u0131: Dosya: 2454 Fon Kodu: 30 .. 10.0.0 Yer No: 204.392 .. 4.
\n\u0130ngilizler taraf\u0131ndan Malta’ya s\u00fcr\u00fclen Ziya G\u00f6kalp ve A\u011fao\u011flu Ahmet’in s\u0131k\u0131nt\u0131da olan ailelerine yard\u0131m edilmesi.<\/p>\n

Tarih: 24\/3\/1921 Say\u0131: Dosya: 2456 Fon Kodu: 30 .. 10.0.0 Yer No: 204.392 .. 6.
\nMalta’ da s\u00fcrg\u00fcnde bulunan ve Londra Konferans\u0131’na g\u00f6re hepsi serbest b\u0131rak\u0131lmayan T\u00fcrklere yard\u0131m edilmesini isteyen Kastamonulu Abd\u00fclkadir o\u011flu Hilmi’nin mektubu.<\/p>\n

Tarih: 25\/3\/1921 Say\u0131: Dosya: 2456M Fon Kodu: 30 .. 10.0.0 Yer No: 204.392 .. 7.
\nLozan Konferans\u0131’na g\u00f6re Malta’ da s\u00fcrg\u00fcnde bulunan ve bir k\u0131sm\u0131 serbest b\u0131rak\u0131lan T\u00fcrklerin se\u00e7iminde simsarlar\u0131n rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fikayet eden \u0130zmir Milletvekili Tahsin’in mektubu.<\/p>\n

Tarih: 15\/5\/1921 Say\u0131: 861 Dosya: 245-29 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1 Yer No: 3.20 .. 9.
\n\u0130ngilizlerin Malta’ya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Kars Valisi Revanl\u0131 Mehmed, Polis Komiseri Musa ve Kazanl\u0131 Polis Mamilof Muhiddin ve Ka\u011f\u0131zman Mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131’nda Ermenilerin \u015fehit etti\u011fi Arslan’\u0131n ailelerine maa\u015f ba\u011flanamayaca\u011f\u0131<\/p>\n

Tarih: 25\/5\/1921 Say\u0131: Dosya: 2458M Fon Kodu: 30 .. 10.0.0 Yer No: 204.392 .. 10.
\nM\u00fctarekeden sonra firar edenlerle, Malta’ya s\u00fcrg\u00fcn edilenlerin listesinin haz\u0131rlanarak g\u00f6nderilmesi.<\/p>\n

Tarih: 26\/5\/1921 Say\u0131: Dosya: 2459 Fon Kodu: 30 .. 10.0.0 Yer No: 204.392 .. 11.
\nMalta’ da s\u00fcrg\u00fcn bulunan 112 ki\u015finin nerede olduklar\u0131n\u0131n bildirilmesi.<\/p>\n

Tarih: 26\/6\/1921 Say\u0131: 968 Dosya: 245-30 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1 Yer No: 3.25 .. 19.<\/p>\n

Malta’ya s\u00fcrg\u00fcn edilen emekliler ile azledilenlerin hak ettikleri maa\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6denmesi.<\/p>\n

Tarih: 28\/6\/1921 Say\u0131: 980 Dosya: 51-3 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1 Yer No: 3.26 .. 11.
\nMalta’ da tutuklu bulunanlar ile M\u0131s\u0131r’ da 15.000 esiri kasten sakat b\u0131rakan \u0130ngiliz doktor ve subaylar\u0131na dair TBMM’ye verilen \u00f6nerge hakk\u0131nda yap\u0131lacak i\u015flem.<\/p>\n

Tarih: 2\/11\/1921 Say\u0131: 1153 Dosya: 245-31 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1 Yer No: 3.35 .. 4.
\nSerbest b\u0131rak\u0131lan Malta esirlerinden yard\u0131ma muhta\u00e7 olanlara para verilmesi.<\/p>\n

Tarih: 7\/12\/1921 Say\u0131: 1254 Dosya: 39-21 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1 Yer No: 4.40 .. 14.
\nMalta tutuklular\u0131ndan olup, resmi belgeleri \u0130stanbul’ da kalan Korgeneral Abd\u00fcsselam Pa\u015fa’ya 967 say\u0131l\u0131 Karara g\u00f6re emekli maa\u015f\u0131 verilmesi.<\/p>\n

Tarih: 18\/1\/1922 Say\u0131: 1327 Dosya: 15-2 Fon Kodu: 30 .. 18.1.1Yer No: 4.45 .. 3.
\nMalta’ya s\u00fcr\u00fcl\u00fcp Anadolu’ya iltica eden ve \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmetince azledilen Macit’ e azil maa\u015f\u0131 verilmesi.<\/p>\n

A\u011fao\u011flu’nun Malta’dan \u0130stanbul’a d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc 28 May\u0131s 1921’dir. Eve d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Ba\u015fkan\u0131 Neriman Nerimanov’un bir davet mektubuyla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. A\u011fao\u011flu’nu resmen Azerbaycan’a davet eden bu mektuba A\u011fao\u011flu \u015fu yan\u0131t\u0131 verir:<\/p>\n

Pek aziz ve muhterem Neriman Beyefendi,<\/p>\n

Eski bir dost hakk\u0131nda g\u00f6sterdi\u011finiz b\u00fcy\u00fck tevecc\u00fche kar\u015f\u0131 \u00e7ok minnettar ve m\u00fcte\u015fekkirim. Fakat \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce beni bu tevecc\u00fchten yararlanmaktan menediyor;<\/p>\n

1. Temsil etti\u011finiz fikir sistemine kat\u0131lmamaktay\u0131m,
\n2. T\u00fcrkler i\u00e7in tek kurtulu\u015f imkan\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcnde bulundu\u011fu hakk\u0131nda sizce de bilinen eski fikir ve kanaatim,
\n3. Beni esaretten kurtararak bana yeniden can ve varl\u0131k vermi\u015f olan Ankara’ya ko\u015fman\u0131n benim i\u00e7in bir namus borcu oldu\u011fu fikrim.<\/p>\n

A\u011fao\u011flu’nun milliyet\u00e7i ideolojisini ve Sovyet kar\u015f\u0131t\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerini bu cevapta g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Hamdullah Suphi (Tanr\u0131\u00f6ver) Bey’in maddi yard\u0131m\u0131 ve deste\u011fi ile Ankara’ya ula\u015fmak i\u00e7in yola \u00e7\u0131kan A\u011fao\u011flu, Ankara yolunda ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 da notlar\u0131 aras\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. Ankara yollar\u0131na d\u00fc\u015ferken, Malta’da kurdu\u011fu Ankara hayalini de anlatmaktayd\u0131: Ankara nedir, nas\u0131l bir yerdir? Orada neler oluyor? Hen\u00fcz uzaktan bile bir fikrim yoktu. Fakat buna ra\u011fmen o benim dostum, her gece ruhumda besledi\u011fim, ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131m idealim olmu\u015ftu. Ah! Malta’da o b\u0131kt\u0131r\u0131c\u0131, usand\u0131r\u0131c\u0131, birbirinin ayn\u0131 g\u00fcnlerin getirdi\u011fi bitip t\u00fckenmez geceleri ge\u00e7irmek i\u00e7in yanlar\u0131m\u0131za batan demir karyola \u00fczerine yaslanarak g\u00f6zlerimi yumdu\u011fum zamanlar, Ankara \u00f6n\u00fcme dikiliyor ve dima\u011f\u0131m\u0131 sabahlara kadar me\u015fgul ediyordu. O, yaln\u0131z bir m\u00fcminin takdis etti\u011fi bir mabet, bir Kabe, bir Kud\u00fcs de\u011fildi. O, y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn bir \u00fcmidin, \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f b\u00fct\u00fcn bir iman\u0131n, bozulmu\u015f b\u00fct\u00fcn bir binan\u0131n, \u00f6lm\u00fc\u015f bir d\u00fcnyan\u0131n yeniden canlanmas\u0131n\u0131, dirilip geri gelmesini i\u015faret eden bir sembold\u00fc.<\/p>\n

\u0130stanbul’ dan vapurla \u0130nebolu’ya gelinir. \u0130nebolu o d\u00f6nemde Anadolu’nun giri\u015f kap\u0131s\u0131 gibidir. Kontroller de s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde yap\u0131lmaktad\u0131r. Nitekim s\u0131k\u0131 kontrollerden A\u011fao\u011flu’nun Malta’ da tuttu\u011fu g\u00fcnl\u00fckler de nasibini al\u0131r:<\/p>\n

E\u015fyam\u0131, elbiselerimi, ka\u011f\u0131tlar\u0131m\u0131 birer birer incelediler. Ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131 aras\u0131nda, Malta esareti s\u0131ras\u0131nda tutmu\u015f oldu\u011fum notlar ve hat\u0131ralar vard\u0131. Bu hat\u0131ralar benim i\u00e7in \u00e7ok de\u011ferli idi. Aralar\u0131nda, belge olmak \u00fczere, \u0130ngiliz ve Frans\u0131z gazetelerinden al\u0131nm\u0131\u015f par\u00e7alar da vard\u0131. Memur bu par\u00e7alar\u0131 y\u0131rtmaya koyuldu. Dayanamad\u0131m, \u00fczerine at\u0131ld\u0131m, ellerini tuttum. Bunlar\u0131n belge oldu\u011funu, Ankara’ya telgraf \u00e7ekerek cevap al\u0131n\u0131ncaya kadar ka\u011f\u0131tlar\u0131 yan\u0131nda tutup y\u0131rtmamas\u0131n\u0131 o kadar \u0131srarla istedim ki, memur b\u00fct\u00fcn sertli\u011fine ra\u011fmen raz\u0131 oldu. Hemen Hamdullah Suphi Bey’ e telgraf \u00e7ektim, durumu anlatt\u0131m ve ancak ertesi g\u00fcn gelen cevap \u00fczerine ka\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131 iade olundu.<\/p>\n

G\u00fcnl\u00fcklerde halk\u0131n ve \u00f6zellikle de k\u00f6yl\u00fclerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 sefaleti t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131 ile anlatmaktad\u0131r. Aral\u0131ks\u0131z ve uzun sava\u015f y\u0131llar\u0131nda yitirilen erkekler nedeniyle neredeyse k\u00f6ylerde erkek yoktur. Kalan erkekler de cephededir. Kad\u0131nlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ise ka\u011fn\u0131 arabalar\u0131yla cephane ta\u015f\u0131maktad\u0131r; kalanlar\u0131yla tarlada \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. K\u00f6ylerdeki \u00e7ocuklara ise ya\u015fl\u0131lar bakmaktad\u0131r.<\/p>\n

Zorlu bir yolculuktan sonra A\u011fao\u011flu, Ankara yak\u0131nlar\u0131na gelindi\u011finde duygular\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ifade eder:
\nAnkara’ya bir M\u00fcmin’in mukaddes bir \u015fehre girerken ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 duygularla giriyordum. Ben aras\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in bir Kabe, bir Kud\u00fcs olarak g\u00f6r\u00fcyordum. Oraya derin bir \u015f\u00fckran, i\u00e7ten bir iman, y\u00fcksek bir dilek duygusu ile giriyordum. Oras\u0131 beni d\u00fc\u015fmanlar\u0131n elinden alan kurtar\u0131c\u0131 bir tap\u0131nakt\u0131. Oras\u0131 yurtsuz ve ocaks\u0131z kalm\u0131\u015f T\u00fcrklerin yurt ve ocaklar\u0131 i\u00e7in sava\u015fan bir kahramanlar yata\u011f\u0131 idi. Oras\u0131 onuru k\u0131r\u0131lm\u0131\u015f T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn \u015feref ve haysiyeti i\u00e7in talih ve kaderle \u00e7arp\u0131\u015fan efsanevi \u015f\u00f6valyelerin bir oca\u011f\u0131 idi, Ben bu ilahi m\u00fccadeleye kar\u0131\u015fmakla hem \u015f\u00fckran borcumu \u00f6demi\u015f, hem de hayat\u0131ma ve varl\u0131\u011f\u0131ma bir mana vermek f\u0131rsat\u0131na nail olaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Ankara’ da eski dostlar\u0131yla bulu\u015fan, \u0130ttihat\u00e7\u0131lardan duyulan tedirginli\u011fi hisseden A\u011fao\u011flu, Hamdullah Suphi Bey taraf\u0131ndan Mustafa Kemal Pa\u015fa’ya takdim edilir:<\/p>\n

\u0130ttihat ve Terakki Partisi taraf\u0131ndan (Ocak) olmak \u00fczere yap\u0131lm\u0131\u015f bir garip binaya geldik. Birbirine \u00e7at\u0131lm\u0131\u015f sade keresteden ibaret, tek katl\u0131, uzun koridoru olan bu yap\u0131, \u015fimdi kar\u0131nca yuvas\u0131 gibi kayn\u0131yordu. Ta d\u0131\u015f duvar\u0131ndan ufac\u0131k birka\u00e7 basamaks\u0131z merdivenine, merdivenin yan\u0131ndan koridorun o bir ucuna, etraftaki odalara kadar, her yer millet temsilcileri ile dolu! Bunlar\u0131n devaml\u0131 gelip gidi\u015fleri, grup grup g\u00f6r\u00fc\u015fmeleri, ciddi tav\u0131rlar\u0131, bu m\u00fctevaz\u0131 binada g\u00f6rd\u00fckleri i\u015fin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kavram\u0131\u015f insanlar olduklar\u0131nda \u015f\u00fcphe b\u0131rakm\u0131yordu. Sar\u0131k ve kalpak, \u00e7izme ve haki asker \u00fcniformas\u0131, bu ciddi y\u00fczlere sayg\u0131 telkin eden bir y\u00fccelik veriyordu. Bu topluluk, \u015fimdiye kadar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm topluluklar\u0131n hi\u00e7 birine benzemiyordu. \u0130lk bak\u0131\u015fta bile derin ve de\u011fi\u015fiklik oldu\u011funda \u015f\u00fcphe b\u0131rakm\u0131yordu. Evet, bunlar ba\u015fka bir ruh, ba\u015fka bir kalp ta\u015f\u0131yan ba\u015fka insanlard\u0131.<\/p>\n

Ard\u0131ndan A\u011fao\u011flu, Mustafa Kemal Pa\u015fa taraf\u0131ndan Milli M\u00fccadele lehine propaganda faaliyetleri y\u00fcr\u00fctmek \u00fczere Do\u011fu illerine (Do\u011fu Karadeniz dahil) g\u00f6nderilir. Bu d\u00f6nemdeki halka moral a\u015f\u0131lamak ve Milli M\u00fccadele lehine te\u015fvik etmek \u00fczere g\u00f6nderilen ir\u015fat heyetlerinden birinde Anadolu’yu dola\u015fan A\u011fao\u011flu, bir k\u00f6yde \u00e7ocuklarla yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmay\u0131 notlar\u0131 aras\u0131na alm\u0131\u015f:<\/p>\n

– “K\u0131z\u0131m” dedim, “ad\u0131n ne?”
\n– “Ay\u015fe.”
\n– “Baban var m\u0131?”
\n– “Yok. ”
\n– “Anan var m\u0131?”
\n– “Var. ”
\n– “Nerede ?”
\n– “Tarlada.”
\nBir erkek \u00e7ocu\u011fa sordum:
\n– “Ad\u0131n ne?”
\n– “Tosun. ”
\n– “Baban var m\u0131?”
\n– “Yok.”
\n– “Anan var m\u0131 ?”
\n– “Var. ”
\n– “Nerede?”
\n– “Araba ile h\u00fck\u00fcmete gitti. ”
\n– “Ne i\u00e7in?”
\n– “Bilmem. ”
\n\u00d6teden b\u00fcy\u00fccek bir k\u0131z:
\n– “\u0130nebolu’dan askere e\u015fya ta\u015f\u0131mak i\u00e7in. ”
\nAnla\u015f\u0131ld\u0131. B\u00fct\u00fcn \u00e7ocuklar yetimdirler. Anneleri ise ya tarlada veya m\u00fchimmat ve erzak ta\u015f\u0131makla me\u015fgul.<\/p>\n

Ayn\u0131 k\u00f6yden konu\u015ftu\u011fu ya\u015fl\u0131 bir kad\u0131n da iki o\u011flunu \u00c7anakkale’ de \u015fehit verdi\u011fini, bir o\u011flunun da cephede oldu\u011funu s\u00f6yler. Onun da gazi olup d\u00f6nmesi dile\u011fine de \u015fu yan\u0131t\u0131 verir:
\n– “Ah, evlad\u0131m ben onu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. (\u00c7ocuklar\u0131 g\u00f6stererek) Allah bu yetimlere ac\u0131s\u0131n. Bu yerlerin gavur aya\u011f\u0131nda \u00e7i\u011fnenmesini bana g\u00f6stermesin.”<\/p>\n

Ya\u015fl\u0131 kad\u0131n\u0131n s\u00f6yledikleri ve Anadolu’ daki yetimlere ili\u015fkin A\u011fao\u011flu’nun yazd\u0131klar\u0131 Falih R\u0131fk\u0131 Atay’\u0131n Zeytinda\u011f\u0131 kitab\u0131ndaki Allaha\u0131smarlad\u0131k adl\u0131 yaz\u0131y\u0131 hat\u0131rlatmaktad\u0131r. 1921 y\u0131l\u0131n\u0131n yaz aylar\u0131nda Anadolu’ daki ir\u015fat faaliyetlerine ba\u015flayan A\u011fao\u011flu, 1921 y\u0131l\u0131 sonunda Matbuat ve istihbarat Umum M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc’ne atand\u0131. Milli M\u00fccadeleye yapt\u0131\u011f\u0131 hizmetlerin ard\u0131ndan yeni T\u00fcrkiye’nin kurucular\u0131 aras\u0131nda yer alacakt\u0131r.<\/p>\n