![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/\u018fhm\u0259d-B\u0259y-Agaoglu-768x432.jpg\")
Ahmet A\u011fao\u011flu<\/p><\/div>\n
Bu yaz\u0131, Ahmet A\u011fao\u011flu’nun “<\/em>M\u00fctareke ve S\u00fcrg\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131” <\/em>kitab\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. IX. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu ile XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131n\u0131 kapsayan T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihini ara\u015ft\u0131ranlar, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 kadar \u015fahsiyeti, hayat\u0131 ve ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 devri de karma\u015f\u0131k ve tezatlarla dolu olan Ahmet A\u011fao\u011flu’nun b\u00fct\u00fcn eserlerinin bir araya getirilmesinin, hatta eserlerinin m\u00fckemmel bir bibliyografyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n bile ne kadar g\u00fc\u00e7 bir \u015fey oldu\u011funda birle\u015firler. \u015euras\u0131 bir ger\u00e7ektir ki, “elli y\u0131ldan fazla s\u00fcren k\u0131zg\u0131n, f\u0131rt\u0131nal\u0131, hem de aral\u0131ks\u0131z bir yarat\u0131c\u0131l\u0131k yolu izleyen, ad\u0131 Paris’ten Bak\u00fc ve Tiflis’e, Saint-Petersburg ve Moskova’ya, daha sonra \u0130stanbul ve Ankara’ya, nihayet b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye ve Yak\u0131n Do\u011fu’ya yay\u0131lan, felsefe, tarih, iktisadiyat ve din tarihine, edebiyat, hukuk, sosyoloji ve uygarl\u0131k meselelerine hasrolunmu\u015f ciddi bilimsel-teorik ve publisist eserlerin m\u00fcellifinin, faal k\u00fclt\u00fcr, bilim ve siyaset hadiminin” [1], 1890’lardan itibaren d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkesinin ar\u015fiv ve k\u00fct\u00fcphanelerinde bulunan yaz\u0131lar\u0131n\u0131 toplamak ve ne\u015fretmek \u015ferefli oldu\u011fu kadar a\u011f\u0131r bir i\u015ftir. Ayr\u0131 ayr\u0131 ki\u015filer taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fclmesi \u00e7etin olan bu i\u015fe bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 zahmet sarf etseler de, hen\u00fcz tam bir neticenin ortada olmamas\u0131 ger\u00e7e\u011fi bu saha uzmanlar\u0131n\u0131 yeni yeni \u00e7al\u0131\u015fmalara sevk etmektedir. Bu anlamda, yakla\u015f\u0131k y\u00fczy\u0131l \u00f6nceki bir\u00e7ok tarihi olaya \u0131\u015f\u0131k tutan M\u00fctareke ve S\u00fcrg\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131<\/em>‘n\u0131n ilk defa kitap olarak yay\u0131nlanmas\u0131 giri\u015fimi takdire lay\u0131k bir \u00e7abad\u0131r. Ahmet A\u011fao\u011flu’nun bu eserini yay\u0131ma haz\u0131rlayan Ertan E\u011fribel ve Ufuk \u00d6zcan’ \u0131 g\u00f6rd\u00fckleri i\u015f m\u00fcnasebetiyle tebrik ediyorum.<\/p>\n Ahmet A\u011fao\u011flu’nun M\u00fctareke ve S\u00fcrg\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131<\/em> ba\u015ftan ba\u015fa z\u0131ddiyetli olaylar ve bak\u0131\u015flarla doludur. Kendisinin de “\u00fc\u00e7 senelik buhran devri” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131n\u0131n genel tasviri bu z\u0131ddiyetleri b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya koymaktad\u0131r. Gerek Do\u011fu-Bat\u0131 medeniyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131na, sava\u015f ve bar\u0131\u015f, hak ve adalete ili\u015fkin yakla\u015f\u0131mlarda g\u00f6r\u00fc\u015f ayr\u0131l\u0131klar\u0131, gerek \u0130stanbul’un \u015fen-\u015fat\u0131r insanlar\u0131 ile matem tutan ve kan a\u011flayan ahalisi, T\u00fcrkiye hudutlar\u0131 dahilinde d\u00fc\u015fman i\u015fgal ve esaretine boyun e\u011fmi\u015f bulunan sultan h\u00fck\u00fcmeti ile Anadolu’nun milli m\u00fccadele kadrosu aras\u0131ndaki z\u0131ddiyet, gerekse de A\u011fao\u011flu’nun Bol\u015fevizm ile milli harek\u00e2t, Azerbaycan ve T\u00fcrkiye aras\u0131nda kalmas\u0131 gibi olgular tarihi olaylardaki ve \u015fahsi d\u00fc\u015f\u00fcncelerdeki buhranl\u0131 ya\u015fant\u0131lar\u0131 aksettirmektedir.<\/p>\n \u0130\u015fgalci, istilac\u0131 emperyalist devletlerin i\u015fbirlik\u00e7isi \u0130stanbul iktidar\u0131n\u0131n ahlak d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, ihanetinin sebeplerini a\u00e7\u0131klayan A\u011fao\u011flu’nun ruhsal durumunu anlamak i\u00e7in devrin tarihi olaylar\u0131n\u0131, toplumsal-siyasal durumunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc 1919-1921 y\u0131llar\u0131n\u0131n tarihi geli\u015fmelerini, d\u00fcnyada ba\u015f g\u00f6steren de\u011fi\u015fiklikleri, T\u00fcrkiye’nin i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc buhranl\u0131 durumu derinden ara\u015ft\u0131rmadan, s\u00fcrg\u00fcn y\u0131llar\u0131nda kaleme al\u0131nm\u0131\u015f eserlerin yaz\u0131lma \u015fartlar\u0131n\u0131 dikkate almadan A\u011fao\u011flu’nun konumunu, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve ideallerini, ahlaki duru\u015funu, k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet gibi soyut kavramlara bak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Ama \u015furas\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r ki, zaman ve mek\u00e2ndan, maddi ve manevi ko\u015fullardan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmayarak \u00fclkenin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131, bireyin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve demokratik toplum kuruculu\u011fu A\u011fao\u011flu’nun ki\u015fili\u011finin en \u00f6nemli de\u011ferlendirme miyarlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fc d\u00f6neminde A\u011fao\u011flu’nun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde \u00e7eli\u015fkili de\u011fi\u015fiklikler ba\u015f g\u00f6stermi\u015f, kendisinin ve ailesinin \u00e7etin zorluklara maruz kalmas\u0131 onda bir t\u00fcr siyas\u00ee nihilizm sapmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f, hatta hayat\u0131n\u0131n belirli devirlerine ili\u015fkin pi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten a\u00e7\u0131klamalar yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlar, ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00fclkenin emperyalist devletlerin tasallutundan kurtulmas\u0131 i\u00e7in kurtulu\u015f yolu arayan bir ayd\u0131n\u0131n psikolojik \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ge\u00e7ici bir ifadesinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n 7 Aral\u0131k 1918’de faaliyete ba\u015flam\u0131\u015f olan Azerbaycan parlamentosunun karar\u0131na [2] esasen, Azerbaycan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131tmak amac\u0131yla Versay Bar\u0131\u015f Konferans\u0131’na g\u00f6nderilen temsilciler heyetinin \u00fcyesi olarak Bak\u00fc’den ayr\u0131lan Ahmet A\u011fao\u011flu’nun Tiflis, Batum ve \u0130stanbul’daki duruma ili\u015fkin malumatlar\u0131ndan ba\u015flayarak Limni tutsakl\u0131\u011f\u0131 ve s\u00fcrg\u00fcn sonras\u0131 geli\u015fmeleri g\u00f6zlerimiz \u00f6n\u00fcnde canland\u0131ran M\u00fctareke ve S\u00fcrg\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131<\/em>, yazar\u0131n toplumsal ve siyasi g\u00f6r\u00fc\u015flerini ve ruhsal durumu hakk\u0131nda da bizlere bilgi vermektedir. A\u011fao\u011flu’nun s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131, toplumun bir ferdi, ayd\u0131n\u0131 olarak ona ve ailesine birtak\u0131m zorluklar getirmi\u015ftir. \u00dclkesinin maruz kald\u0131\u011f\u0131 haks\u0131zl\u0131klar kar\u015f\u0131s\u0131nda duydu\u011fu manev\u00ee s\u0131k\u0131nt\u0131lara s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131n\u0131n sefaleti ve ailesiyle ilgili \u0131st\u0131rap dolu d\u00fc\u015f\u00fcnceler eklenmi\u015ftir. Ama b\u00fct\u00fcn bu s\u0131k\u0131nt\u0131lara ve mahrumiyetlere ra\u011fmen kalemini b\u0131rakmayan, d\u00fcnya durumuna dair bilgisini art\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan A\u011fao\u011flu \u00fclkesinin kurtulu\u015fu i\u00e7in gerek Bat\u0131’n\u0131n gerekse Rusya’n\u0131n toplumsal-siyasal kurulu\u015flar\u0131ndaki olumlu \u00f6rnek ve deneyimlerden yararlanma yollar\u0131n\u0131 aram\u0131\u015ft\u0131r. Mondros’ta iken, \u0130ngilizler’e bir\u00e7ok dilek\u00e7e yazarak su\u00e7suz oldu\u011funu tekrarlam\u0131\u015ft\u0131r. Her defas\u0131nda da: “L\u00fctuf ya da af istemiyorum. Ac\u0131nmay\u0131 ya da ba\u011f\u0131\u015flanmay\u0131 asla kabul edemem! Ben adalet istiyorum.”[3] Haks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n, adaletsizli\u011fin, t\u00fcrl\u00fc gayri insani muamelenin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bir d\u00f6nemde A\u011fao\u011flu psikolojik sars\u0131nt\u0131lara maruz kalm\u0131\u015f, “hatta hayat\u0131n\u0131n belirli devirlerini abes yere kurban vermesi hakk\u0131nda pi\u015fmanl\u0131k notlar\u0131 ile fikirler s\u00f6ylemi\u015f, Marksizm tefekk\u00fcr tarz\u0131na m\u00fcspet m\u00fcnasebetini ifade etmi\u015ftir.”[4]<\/p>\n Asl\u0131nda A\u011fao\u011flu gerek s\u00fcrg\u00fcn d\u00f6neminde yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda, gerekse sonraki eserlerinde farkl\u0131 teorilerin insanl\u0131\u011fa faydal\u0131 olan de\u011ferli cihetlerini almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi, Marksizm kar\u015f\u0131s\u0131nda da kesin bir ink\u00e2r yolunu tutmam\u0131\u015f, onun ele\u015ftirel tahlilini yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc A\u011fao\u011flu, Marksizm’i daha sonra Sovyetler Birli\u011fi’ndeki tahrif olunmu\u015f hali ile de\u011fil, \u00e7a\u011fda\u015f Bat\u0131l\u0131 teorilerden biri olarak tahlil etmi\u015ftir.<\/p>\n Marksist okulun tarih teorisini k\u0131smen kabul eden A\u011fao\u011flu’na g\u00f6re, bu okulun iddia etti\u011fi ve\u00e7hile maddiyat ve iktisadiyat\u0131n insanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fmesi ve tarihin ilerlemesi \u00fczerine derin ve geni\u015f bir tesir icra etti\u011fine \u015f\u00fcphe yoktur. Ger\u00e7ekten madd\u00ee \u015fartlar ve ihtiya\u00e7lar bireylerde oldu\u011fu kadar toplumda da b\u00fcy\u00fck bir rol oynamaktad\u0131r. Ancak bu fakt\u00f6r\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda, maddi fakt\u00f6r ile ayn\u0131 derecede \u00f6nemli ve etkili ruhsal ve manevi fakt\u00f6rler vard\u0131r ki, Marksist okulun en b\u00fcy\u00fck kusuru bu fakt\u00f6rleri ink\u00e2r etmesidir. Toplumlar bireylerden olu\u015fur. Bireyler ise bir madde ile birlikte bir zihin, bir kalp de ta\u015f\u0131rlar. Madd\u00ee ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 temine ne kadar muhta\u00e7 iseler, zihin ve kalbin de ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 temine o derece muhta\u00e7t\u0131rlar. [5] A\u011fao\u011flu’na g\u00f6re: “Bazen \u015feref, namus, haysiyet gibi m\u00fccerret ve manev\u00ee k\u0131ymetler bizi ekmek ve su ihtiyac\u0131 kadar mustarip eder ve bunlar\u0131n temini i\u00e7in \u00f6l\u00fcme kadar var\u0131r\u0131z.” [6]<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn y\u0131llar\u0131n\u0131n A\u011fao\u011flu’nun zihniyetine tesirlerini \u00f6\u011frenmek bak\u0131m\u0131ndan, onun ayn\u0131 d\u00f6nemde yazm\u0131\u015f oldu\u011fu eserleri, mektup ve hat\u0131ralar\u0131 \u00f6nemli kaynaklar olarak de\u011ferlendirilmelidir. Bu kaynaklar incelendi\u011finde \u00f6yle bir kanaate varmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, A\u011fao\u011flu’nun bazen teredd\u00fct ve tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7an peri\u015fan hali, hem o vakte kadarki hem de daha sonraki ideallerine, siyas\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131na, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne tamam\u0131yla z\u0131tt\u0131r. Ancak bu durumu madd\u00ee ve manev\u00ee buhran ve sars\u0131nt\u0131lar\u0131n bir neticesi olarak g\u00f6rmek gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fc s\u0131ras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 haks\u0131zl\u0131klar\u0131 \u00dc\u00e7 Medeniyet<\/em> eserinde ve “Malta Hat\u0131ralar\u0131<\/em>“nda tafsil\u00e2t\u0131 ile \u015ferh eden m\u00fcellif bir s\u00fcre k\u00f6t\u00fcmserli\u011fe kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 itiraf etmektedir: “Ah! Ke\u015fke talih bana levhan\u0131n bu taraf\u0131n\u0131 g\u00f6rmeyi nasip etmemi\u015f olsayd\u0131!” [7] \u0130\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu k\u00f6t\u00fcmserlik tarih\u00ee \u015fartlara ve duruma g\u00f6re tabi\u00ee say\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendisinin de yazd\u0131\u011f\u0131 gibi, “\u015eimdiye kadar tarihte bir devletin kendi evl\u00e2d\u0131n\u0131 kendi eliyle d\u00fc\u015fmanlar\u0131na teslim etmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Osmanl\u0131 devleti kedi gibi kendi yavrular\u0131n\u0131 yiyor.”<\/p>\n A\u011fao\u011flu s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 ya\u015famaya mecbur edilen ki\u015filer aras\u0131ndaki gayri insani ili\u015fkileri detayl\u0131 bir \u015fekilde tasvir eder. O, do\u011fal felaketler s\u0131ras\u0131nda, do\u011fu\u015ftan birbirine d\u00fc\u015fman kesilmi\u015f vah\u015fi canl\u0131lar\u0131n bile birbirine yak\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 nazarda tutarak, ayn\u0131 felakete u\u011fram\u0131\u015f, ayn\u0131 toplumun fertleri aras\u0131nda da kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131m ve dayan\u0131\u015fman\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fini belirtir. “Halbuki Malta bunu g\u00f6stermedi. Gelir gelmez par\u00e7aland\u0131k Say\u0131m\u0131zdan fazla k\u0131s\u0131mlara b\u00f6l\u00fcnd\u00fck. Bu b\u00f6l\u00fcnme fikir ve duygular\u0131n, ahlak ve tabiatlar\u0131n uygunlu\u011funa g\u00f6re de\u011fil, s\u0131rf cepteki paran\u0131n miktar\u0131na g\u00f6re yap\u0131ld\u0131. Zaten d\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygu birli\u011fi hi\u00e7 yoktu. Demek ki ya\u015famak, ne olursa olsun ya\u015famak! D\u00fc\u015fman\u0131n olaylar\u0131, tahkirleri alt\u0131nda, bin t\u00fcrl\u00fc al\u00e7al\u0131\u015fla bula\u015fm\u0131\u015f olsun, gene ya\u015famak!”[8]<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn s\u0131ras\u0131nda \u0130ngilizler’in gayri insani davran\u0131\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 kendisinin protesto ve itiraz sesini y\u00fckseltme giri\u015fimlerine arkada\u015flar\u0131n\u0131n lakayt tutumlar\u0131n\u0131 hat\u0131rlayan A\u011fao\u011flu \u00fcz\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle ifade eder: “\u0130nsan neticede elde etmese bile kendisine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan haks\u0131z ve fena muameleyi daima ret ve protesto etmelidir. Vars\u0131n neticesiz kals\u0131n, vars\u0131n hatta zalimleri daha ziyade \u015fiddete sevk etsin! Hakk\u0131n m\u00fcdafaas\u0131 kendi ba\u015f\u0131na ve bizzat bir zevktir. Bundan dolay\u0131 daha ziyade \u015fiddeti reva g\u00f6renler yollar\u0131nda uzun m\u00fcddet devam edemezler. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar da insand\u0131r, onlar\u0131n da vicdanlar\u0131nda hakka kar\u015f\u0131 ister istemez bir h\u00fcrmet, bir tazim vard\u0131r.”<\/p>\n Ayn\u0131 devlet ve h\u00fck\u00fcmeti, parti ve idealleri temsil eden y\u00fcksek mevki sahipleri aras\u0131nda birli\u011fin olmamas\u0131na \u00fcz\u00fclen A\u011fao\u011flu’na g\u00f6re bir yerde ayn\u0131 talihi, ayn\u0131 mahrumiyeti ya\u015fayan \u015fah\u0131slar\u0131n ekseriyeti ruh\u00ee ve manev\u00ee bak\u0131mdan birbirlerinden \u00e7ok farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterdiler: “Aram\u0131zda d\u00fcnyalarca mesafeler olan ve yekdi\u011ferimize hi\u00e7bir nevi \u00e7imento ile ba\u011flanmam\u0131\u015f fertleriz.”<\/p>\n Yenilginin sebeplerini de zihniyet ve karakter farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ba\u011flayan A\u011fao\u011flu d\u00f6v\u00fc\u015fen her iki taraf\u0131 mukayese ederek \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: “(Avrupal\u0131lar) Yaln\u0131z kendi hukuklar\u0131na ve bu hukuku m\u00fcdafaa yolunda m\u00fccahede edenlere h\u00fcrmet ederler. Fakat biz h\u00e2l\u00e2 bu hakikati anlayamad\u0131k. Padi\u015fah ve etraf\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f olan budalalar zannettiler ki memleketi Avrupal\u0131lar’a teslim ve zillet ibraz etmekle kurtarabilirler. Halbuki onlar zillet ve meskenete katland\u0131k\u00e7a, \u00f6tekiler k\u00fcstahl\u0131klar\u0131n\u0131, tecav\u00fczlerini artt\u0131rd\u0131lar. H\u00fck\u00fcmdar ve h\u00fck\u00fcmet namdar kumandanlar\u0131n\u0131, memleketin g\u00fczide adamlar\u0131n\u0131 teslim etmekle namuslar\u0131ndan bile vazge\u00e7mi\u015f olduklar\u0131 halde \u00f6tekiler taraf\u0131ndan bir zerre bile merhamet ve \u015fefkat ibraz olunmad\u0131.”<\/p>\n A\u011fao\u011flu \u0130ngilizler’in onlara gayri insan\u00ee davran\u0131\u015flarda bulunmalar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k olarak neredeyse te\u015fekk\u00fcr, r\u0131za bildiren bir m\u00fcracaat te\u015febb\u00fcs\u00fcne kat\u0131lm\u0131yor, protestolar\u0131n\u0131 her f\u0131rsatta ifade ediyor. Bu konuda bir \u0130ngiliz yetkilisiyle tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: “Vah\u015fi hayvanlar gibi demir \u00f6rg\u00fcler alt\u0131na al\u0131narak zincirli kap\u0131lar arkas\u0131ndan et par\u00e7alar\u0131 almak benim haysiyet-i be\u015feriyemi tahkir ediyor. Ben a\u00e7 kalmay\u0131 bu gibi hallere bin kere tercih ederim, fakat bu maddi m\u00fclahazalar\u0131n fevkinde olarak g\u00fcnah\u0131m\u0131n ne oldu\u011funu, neden buralara kadar sevk edilmi\u015f bulundu\u011fumu, hangi kaide ve kanuna g\u00f6re esir-i harp telakki edildi\u011fimi anlamak isterim. E\u011fer beni bir \u015feyle itham etmek istiyorlarsa ben derhal bir mahkeme, bir hakim talep ediyorum. Bana s\u00f6z\u00fcn\u00fcz nedir?”<\/p>\n Bu m\u00fccadeleler sonunda A\u011fao\u011flu bir kez daha \u015fu kanaate gelir: “Hakk\u0131n\u0131 arayan daima muhteremdir. H\u00fcrmete lay\u0131k olmak i\u00e7in hakikaten muhterem olmal\u0131d\u0131r. Maatteess\u00fcf biz \u015farkl\u0131lar bu hakikati idrak edememi\u015fiz. Mesel\u00e2 bizler ki memleketin m\u00fcmtaz adamlar\u0131y\u0131z, b\u00f6yle oldu\u011fu halde cebr\u00ee ve madd\u00ee kuvvete kar\u015f\u0131 anla\u015f\u0131lmaz bir itaat g\u00f6stermekteyiz. Hak ve hukuku aramak kimsenin akl\u0131na bile gelmiyor. Haks\u0131zl\u0131klara ba\u015f e\u011ferek, mutavaatla, m\u00fcl\u00e2yemetle, ses \u00e7\u0131karmamakla hakk\u0131n teslim olunaca\u011f\u0131n\u0131 zannediyoruz. Bu belki bizim gibi keyf\u00ee muamelelere al\u0131\u015fk\u0131n muhitler i\u00e7in do\u011frudur. Fakat alelumum Avrupa ve bilhassa \u0130ngiliz ahval-i ruhiyesi nokta-i nazar\u0131ndan bu tasavvur hakikate muvaf\u0131k de\u011fildir. Avrupal\u0131lar zul\u00fcm ve cefaya kar\u015f\u0131 feryat ve tezall\u00fcm\u00fc, nale ve figan\u0131, l\u00fctuf ve merhamet dilenmeyi en az h\u00fcrmete lay\u0131k bir zaaf addederler. Bu gibi zaaflar g\u00f6sterenleri nefrete ve istihkara daha ziyade m\u00fcstahak g\u00f6r\u00fcrler. Onlardan kat’iyen m\u00fcteessir olmazlar. ( .. ) Bil\u00e2kis haks\u0131zl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 kalplerinde isyan ve galeyan duyanlar\u0131, hakk\u0131 m\u00fcdafaa edenleri -ister m\u00fcsmin olsun, ister olmas\u0131n- muhterem tutarlar. Hatta onlar\u0131 \u015fiddetle cezaland\u0131rsalar bile yine i\u00e7lerinden h\u00fcrmet duyarlar. Fakat maatteess\u00fcf biz h\u00e2l\u00e2 Avrupa’n\u0131n bu en iptida\u00ee ruh\u00ee hususiyetini anlayamad\u0131k. Zillet ve meskenetle \u0130ngiliz ve Frans\u0131zlar’\u0131n merhamet ve \u015fefkatlerini talep etmeye koyulduk. Padi\u015fahtan ba\u015flayarak bizlere kadar hepimiz zillet irtik\u00e2p ettik ve mukabilinde merhamet yerine \u015fiddet, \u015fefkat yerine hakaret geldi.”<\/p>\n A\u011fao\u011flu’na g\u00f6re “hakperestlik bir zihniyettir. Ba\u015fkalar\u0131na ve kendi \u015fah\u0131slar\u0131na h\u00fcrmet etmek hassas\u0131 b\u00f6yle arzu ile, s\u00f6ylemek ile has\u0131l olur \u015feyler de\u011fildir! \u0130ktidar mevkiinde ba\u015fkalar\u0131n\u0131 hakir g\u00f6rerek hak ve hakkaniyete riayet etmeyenler cebr\u00ee kuvvetlerden ba\u015fka \u015feyler tan\u0131yamazlar; esaret halinde de ba\u015fkalar\u0131ndan hak ve hakkaniyete riayet etmek hassas\u0131 beklemezler ve o yoldaki te\u015febb\u00fcsleri de faydas\u0131z addederler.”<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn arkada\u015flar\u0131 aras\u0131nda da ma\u011flubiyetin sebeplerine ili\u015fkin \u00e7eli\u015fkili a\u00e7\u0131klamalar getirilmektedir: “Sait Halim Pa\u015fa b\u00fct\u00fcn fel\u00e2ketlerimizin sebebinin kendimiz oldu\u011funu, Ziya Bey ise Avrupa’ da oldu\u011funu iddia ediyorlar. Ziya Bey b\u00fct\u00fcn fel\u00e2ketlerin Avrupa’ dan gelmi\u015f oldu\u011funa, Avrupa’n\u0131n fena niyetle i\u015flerimize kar\u0131\u015farak bizi faaliyetten akim b\u0131rakmas\u0131na atfederdi. Sait Halim Pa\u015fa ise aksine b\u00fct\u00fcn fel\u00e2ketlerin bizim cehaletimizden ve ehliyetsizli\u011fimizden gelmi\u015f oldu\u011funu iddia edip durdu. Halbuki iki taraf da hakl\u0131 idi. Bizim ehliyetsizli\u011fimiz g\u00fcne\u015f kadar a\u015fikar oldu\u011fu gibi, Avrupa’n\u0131n da bu ehliyetsizlikten istifade etti\u011fi reddedilemez bir hakikattir.”<\/p>\n Zahiren malumatl\u0131, zeki olan T\u00fcrkler’de bu h\u00e2let-i ruhiyenin k\u00f6kenini esasen nihayetsiz ve hudutsuz egoizmde, iradesizlikte ve gayri muayyenlikte g\u00f6ren A\u011fao\u011flu’na g\u00f6re: “Zavall\u0131 T\u00fcrk’\u00fc kendi ruhundan ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Tarih tarih olal\u0131 efendi ve m\u00fcstakil ya\u015fam\u0131\u015f olan bu millet, birtak\u0131m esaret ve zillet alt\u0131nda as\u0131rlarca inlemi\u015f olan milletlerin mutantan fakat bo\u015f, parlak fakat \u00e7\u00fcr\u00fck \u00fcsluplar\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015f, kendi benli\u011fini kaybetmi\u015ftir.”<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131n\u0131n bu g\u00fc\u00e7l\u00fckleri azm\u0131\u015f gibi, A\u011fao\u011flu’nu daha \u00e7ok sarsan “\u00fcst tabaka”n\u0131n ahl\u00e2ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131, \u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetinin onursuzlu\u011fu ve ihaneti olmu\u015ftur. Onun fikrince Malta’daki s\u00fcrg\u00fcnler ne kadar gayretsizlik ve lakaydi g\u00f6stermi\u015f olsalar bile vatana ihanet gibi bir k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6stermezlerdi. “Buras\u0131 muhakkak. Fakat acaba bu fazilet midir? Vatana ihanet etmemek, milleti satmarnak! Bu ne demektir? Bunlar hep s\u0131radan adamlar\u0131n da vazifesi de\u011fil midir? \u00d6nderlik iddias\u0131nda bulunan adamlardan, bu gibi menfi s\u0131fatlar\u0131n \u00fcst\u00fcnde, daha y\u00fcksek ve m\u00fcspet faziletler istemek tabi\u00ee de\u011fil midir?”[9]<\/p>\n Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fcndeki rezaleti y\u00fcrek ac\u0131s\u0131 ile anlatan A\u011fao\u011flu, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u0130stanbul’da iktidarda olanlarla mukayese edildi\u011finde ba\u011f\u0131\u015flanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn bir h\u00e2l sayar. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar her ne kadar kendi aralar\u0131nda anla\u015fmazl\u0131k i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve y\u0131lg\u0131nl\u0131k g\u00f6stermi\u015f olsalar da, millete ihanet gibi al\u00e7akl\u0131\u011fa meyletmediler. Halbuki son halife Abd\u00fclmecid \u0130stanbul’da \u0130ngilizler’le i\u015fbirli\u011fi i\u00e7indeydi. \u0130ktidar sahipleri tahtlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in \u0130ngiliz misyonerleri kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015feref ve liyakatlerini sat\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylesine ac\u0131 bir manzaray\u0131 itiraf etmek zorunda kalan A\u011fao\u011flu, bir taraftan \u0130stanbul iktidar\u0131n\u0131n do\u011furdu\u011fu bu rezalet, di\u011fer taraftan Ankara’n\u0131n mill\u00ee ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k davas\u0131 gibi bir harek\u00e2t i\u00e7inde olu\u015funu k\u0131yaslamaktad\u0131r! A\u011fao\u011flu daha sonra da bu konuya parmak basm\u0131\u015ft\u0131r: “Be\u015ferde ak\u0131l ve zek\u00e2, iktidar ve istibdat hasseleri kald\u0131k\u00e7a bir k\u0131sm\u0131n\u0131n di\u011fer k\u0131s\u0131m \u00fczerinde \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, bir k\u0131sm\u0131n\u0131n di\u011fer k\u0131sm\u0131n\u0131 idare etmesi zarur\u00ee ve tabi\u00ee olarak kalacakt\u0131r. \u015eekl-i h\u00fck\u00fcmet ne olursa olsun <\/p>\n Ahmet A\u011fao\u011flu, Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ile<\/p><\/div>\n Nihayet, Mustafa Kemal Atat\u00fcrk’\u00fcn: “Malta esaretine kar\u015f\u0131l\u0131k Anadolu’daki \u0130ngiliz esirleri serbest b\u0131rak\u0131lacak” karar\u0131ndan sonra Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnde olanlar \u0130ngiliz esirleri ile de\u011fi\u015ftirilir ve A\u011fao\u011flu da \u0130stanbul’a do\u011fru bin bir g\u00fc\u00e7l\u00fckle kar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131 yolculu\u011fa \u00e7\u0131kar. B\u00f6ylelikle, iki y\u0131ldan fazla s\u00fcren s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 sona erer. Malta mahkumlar\u0131n\u0131 getiren gemi \u0130talya sahillerine demir atar. Azerbaycan’da ba\u011f\u0131ms\u0131z Sovyet Cumhuriyetinin kuruldu\u011funu ve onun ba\u015f\u0131na \u00e7oktan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 fikir ve m\u00fccadele dostu Neriman Nerimanov’un geldi\u011fini \u00f6\u011frenen Ahmet A\u011fao\u011flu do\u011fdu\u011fu \u00fclkeye gitme karar\u0131n\u0131 verir. Hatta, \u0130talya’n\u0131n Torino \u015fehrinden Neriman Nerimanov’a g\u00f6nderdi\u011fi 21 May\u0131s 1921 tarihli mektubunda bu konuyu etrafl\u0131 bir \u015fekilde ifade eder. Asl\u0131 Rus dilinde olan bu mektup Kom\u00fcnist<\/em> gazetesinin 19 \u015eubat 1921 tarihli 109. say\u0131s\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki kay\u0131tla yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n “Doktor Neriman Nerimanov yolda\u015f\u0131m\u0131z nam\u0131na Azerbaycan’da maruf ve me\u015fhur Ahmet Agayev’den bir mektup al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ki, Rus\u00e7a’dan terc\u00fcmesini tamam\u0131yla a\u015fa\u011f\u0131da derc ederiz.”<\/p>\n Ahmet A\u011fao\u011flu’nun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ve onun sosyalist devrimine ilgisini \u00f6\u011frenmek bak\u0131m\u0131ndan m\u00fchim bir belge olan bu mektupta \u015f\u00f6yle deniliyordu: “Muhterem Neriman! 26 ayl\u0131k esaretten sonra nihayet serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131m ve ba\u015fka\u00a0 arkada\u015flar\u0131m\u0131zla beraber getirilip bizim kurtar\u0131c\u0131m\u0131z olan Ankara h\u00fck\u00fcmetinin Roma’daki temsilcili\u011fine teslim edildik. (..) Do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse, \u015fimdi bile bilmiyorum ki, beni ni\u00e7in hapsetmi\u015flerdi ve \u015fimdi hangi sebeple azat ediyorlar? Bu uzun m\u00fcddet zarf\u0131nda ne kadar cisman\u00ee, madd\u00ee ve manev\u00ee eziyetler \u00e7ekti\u011fimi, tahkirler ve istihzalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131 tasavvur edemezsiniz. Benim ailem \u0130stanbul’da kal\u0131p benden az eziyet \u00e7ekmiyordu. Ben iki defa size m\u00fcracaat ettim; ailem de ayn\u0131 \u015fekilde m\u00fcracaat etmi\u015ftir. Olabilir ki, bizim istidalar\u0131m\u0131z ya size gelip yeti\u015fmemi\u015ftir veya siz muavenet etmek imk\u00e2n\u0131 elde edebilmemi\u015fsiniz.”<\/p>\n Profes\u00f6r Vilayet Quliyev’in ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan [11] \u00f6\u011freniyoruz ki, Malta mahkumlar\u0131n\u0131 \u0130ngilizler’in elinden kurtarmak i\u00e7in Ankara h\u00fck\u00fcmeti ile birlikte Azerbaycan Halk Komiserleri Sovyeti’nin ba\u015fkan\u0131 Neriman Nerimanov da m\u00fcmk\u00fcn olan b\u00fct\u00fcn yollara ba\u015fvurmu\u015ftur. Hatta Nerimanov Bak\u00fc’de tutulan \u0130ngiliz esirleri ile Malta s\u00fcrg\u00fcnlerini m\u00fcbadele etmek giri\u015fiminde de bulunmu\u015ftu. Bu ger\u00e7ek Ahmet A\u011fao\u011flu’nun mektubunda da itiraf olunur: “Bak\u00fc’ de bulunan \u0130ngiliz esirleri hadiselerinden ve bizi halas etmeye \u00e7al\u0131\u015fman\u0131zdan, bizi unutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131z malumumuz idi. G\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki, siyas\u00ee vaziyetten dolay\u0131 bunu icra etmek m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bununla beraber gerek ben, gerekse arkada\u015flar\u0131m te\u015febb\u00fcslerinize kar\u015f\u0131 size minnettar\u0131z.”<\/p>\n Ama mektup yaln\u0131z iki b\u00fcy\u00fck Azerbaycan ayd\u0131n\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkileri ayd\u0131nlatan biyografik \u00e7alarlarla dikkati \u00e7ekmiyor. Bu dikkate de\u011fer belge ayn\u0131 zamanda Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnde Ahmet A\u011fao\u011flu’nun d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde, siyas\u00ee bak\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fcnen \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc haber vermektedir. A\u011fao\u011flu mektubunda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: “‘\u015eersiz hay\u0131r olmaz’ demi\u015fler. Bu esirlik m\u00fcddetinde ben \u00e7ok okudum, fikirle\u015ftim, d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. (…) \u0130ngiliz dilini esasl\u0131 surette \u00f6\u011frendikten sonra onun sayesinde ve Frans\u0131z dilinin katk\u0131s\u0131 ile Garp k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn esaslar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok okudum. Size de malum oldu\u011fu gibi, M\u00fcsl\u00fcman milletlerinin dillerini de bildi\u011fimden ben \u00e7oktan laz\u0131m\u0131nca \u015eark’\u0131 bilirdim. ( … ) B\u00fct\u00fcn bu m\u00fctalaalar, d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve bu m\u00fcddette g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fum tecr\u00fcbeler beni derin ve kati bir imana getirdi ki, ister \u015eark’ta, isterse Garp’ta b\u00fct\u00fcn i\u00e7tima\u00ee usul ve i\u00e7tima\u00ee kurulu\u015f yalan, kaba arzu, g\u00fc\u00e7l\u00fclerin g\u00fc\u00e7s\u00fczleri ezmekleri \u00fczerinde durmaktad\u0131r; o \u015feye ki medeniyet, h\u00fcrriyet, m\u00fcsavat deniliyor, zehirli bir yalan, al\u00e7ak bir riyak\u00e2rl\u0131kt\u0131r ki, onlar\u0131n sayesinde ancak kaba zul\u00fcm ve haks\u0131zl\u0131k saltanat\u0131 kurulabilir. Bu usul-\u00fc idare \u00f6z yalan riyak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile devam ettik\u00e7e be\u015feriyete kurtulu\u015f yoktur ve be\u015feriyet eziyete mahkumdur. Ondan \u00f6t\u00fcr\u00fc yeg\u00e2ne kurtulu\u015f halihaz\u0131rda Rusya’da h\u00fck\u00fcmferma olan ideal sayesinde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ben bu harek\u00e2t\u0131n rehberlerine, be\u015feriyetin halask\u00e2rlar\u0131na, istirahat, muhabbet ve saadet i\u00e7in insaniyete do\u011fru yol g\u00f6steren peygamberlere bakan gibi bakar\u0131m. Bu, \u015eark i\u00e7in de yeg\u00e2ne kurtulu\u015f yoludur. \u0130\u015fte \u015eark’\u0131 esaretten halas edecek ve onunla beraber Garb\u0131 da kurtarabilecek budur.”<\/p>\n \u0130ngilizler’in eliyle g\u00f6nderildi\u011fi mahrumiyetlerle dolu ve adaletsiz s\u00fcrg\u00fcn, T\u00fcrkiye’de ve Azerbaycan’da Avrupa emperyalistlerinin yaratt\u0131klar\u0131 sars\u0131nt\u0131 bir zamanlar Bat\u0131’y\u0131 ilerlemenin, medeniyetin be\u015fi\u011fi sayan, Bat\u0131’dan \u00f6\u011frenmeye \u00e7a\u011f\u0131ran A\u011fao\u011flu’nun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde cidd\u00ee de\u011fi\u015fiklik yarat\u0131r. O, despotik, gerilik\u00e7i \u015eark’\u0131 da, emperyalist Garb’\u0131 da ayn\u0131 katiyetle reddeder. \u0130nan\u0131r ki, “bu usul-\u00fc idare \u00f6z yalan ve riyak\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 ile devam ettik\u00e7e be\u015feriyete kurtulu\u015f yoktur ve be\u015feriyet eziyete mahkumdur.” Ve ne kadar garip olsa da, A\u011fao\u011flu’nun nazar\u0131 bu defa kuzeye, Rusya’ya y\u00f6nelir. O, insanl\u0131k i\u00e7in kurtulu\u015f yolunu Bol\u015fevikler ideallerinde, “Rusya’ da h\u00fck\u00fcmferma olan idealde” g\u00f6r\u00fcr. Onun fikrince, Rus devriminin rehberlerinin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc onlar\u0131n emperyalist istismar usullerini reddederek kurmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131 yeni toplumda “kendi milli kaderlerini tayin, milletlerin federasyonu ve dahili i\u015flerde milletlerin ihtiyarat-\u0131 prensiplerini” esas tutmalar\u0131nda idi. A\u011fao\u011flu Rus devriminin ideallerini “\u015eark’\u0131 esaretten halas edebilecek ve onunla beraber Garb’\u0131 da kurtarabilecek” bir kuvvet olarak de\u011ferlendiriyordu [12].<\/p>\n Bu mektubunda kendisinin ahval-i ruhiyesini duygusal bir tarzda ifade eden A\u011fao\u011flu’nun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndeki z\u0131ddiyetlere temas eden Prof. \u015eahnezer H\u00fcseynov’a g\u00f6re, onun Marksist d\u00fc\u015f\u00fcnme tarz\u0131na ve Rusya’daki devrime olumlu bak\u0131\u015f\u0131n\u0131n sebepleri buhranl\u0131 s\u00fcrg\u00fcn y\u0131llar\u0131n\u0131n k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerinde aranmal\u0131d\u0131r. [13] B\u00f6yle bir psikolojiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f olan mektupta bildiriyordu ki: “Biz \u015eark milletleri b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131m\u0131zla bu ideale iltihak ederek \u015eark nam\u0131na onun v\u00fccuda gelmesine hizmet etmeliyiz. Alelhusus, \u0130slam \u015eark’\u0131 onu kabul edecek ve b\u00fct\u00fcn Asya’y\u0131, Afrika’y\u0131 kendi arkas\u0131na alarak, b\u00fct\u00fcn Garp’\u0131 da onun kar\u015f\u0131s\u0131nda secde etmeye mecbur edecek, zahmetke\u015f s\u0131n\u0131f\u0131 [14] istismara alan emperyalistlerden onu halas edecektir. Bu anlamda Bak\u00fc fevkalade tarihi bir rol oynayabilir. \u0130slam Asya’s\u0131n\u0131n yol merkezinde bulunan Bak\u00fc \u00f6z co\u011frafi ve iktisadi vaziyeti sayesinde b\u00fct\u00fcn Asya tebligat\u0131 [15] i\u00e7in rahatl\u0131kla bir merkez halini alabilir. Bu tebligat\u0131 te\u015fkil etmek bir vazifedir.”<\/p>\n A\u011fao\u011flu, emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ifade edecek, gerek Bat\u0131’y\u0131 gerekse Do\u011fu’yu kendi arkas\u0131na almas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir ideal aramaktad\u0131r. O, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc ileri liberal-demokratik y\u00f6nde geli\u015fmeyi ve hareketi destekliyordu. Tesad\u00fcf de\u011fildir ki, o, T\u00fcrkiye’de cumhuriyetin kurulu\u015funu, onun ilk ba\u015fkan\u0131 olan Atat\u00fcrk’\u00fcn siyas\u00ee demokratik kuruculuk vasf\u0131n\u0131, dahil\u00ee ve haric\u00ee siyasetini m\u00fcdafaa ediyor, bu alanda onun meslekta\u015f\u0131 rol\u00fcnde faaliyet g\u00f6steriyordu. Sovyet diplomat\u0131 S. Aralov hat\u0131ralar\u0131nda [16] A\u011fao\u011flu’nun d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde sosyal-demokrasi prensiplerinin varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsediyordu. A\u011fao\u011flu’nun manev\u00ee tek\u00e2m\u00fcl\u00fc Avrupa Ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n, evrensel fikirlerin, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin h\u00fcmanist fikirlerinin, mahalli-milli ve \u0130slami de\u011ferlerin ve onlar\u0131n zemininde \u015fahsi, subjektif tahlil s\u00fczgecinden ge\u00e7mi\u015f kanaatlerin kav\u015fa\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir [17].<\/p>\n Nihayet, A\u011fao\u011flu yaln\u0131z teorik m\u00fclahazalarla, tarih\u00ee fikirlerle yetinmiyordu. O, somut faaliyet g\u00f6stermeye haz\u0131r idi ve gen\u00e7 Azerbaycan Sosyalist Cumhuriyeti’ne hizmet etmeyi teklif ediyordu: “Muhterem doktor, e\u011fer benim nazariye ve iman\u0131m\u0131n samimili\u011fine ehemmiyet verip de bir yararl\u0131l\u0131k g\u00f6sterece\u011fime inan\u0131rsan\u0131z, emrinize ge\u00e7mek i\u00e7in bir s\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc bekliyorum. A\u00e7\u0131k s\u00f6yleyelim: Beni bu i\u015fe y\u00f6nelten hususi bir sebep de var. Benim elli bir ya\u015f\u0131m vard\u0131r. \u0130htiyarl\u0131\u011f\u0131m yak\u0131nla\u015f\u0131yor. Birka\u00e7 y\u0131ll\u0131k kuvvetim kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ben isterdim ki, bu y\u0131llar\u0131m\u0131 do\u011fdu\u011fum vatan\u0131ma ithaf edeyim, son \u00e7a\u011flar\u0131m\u0131 orada ge\u00e7ireyim, vatan\u0131m\u0131n topra\u011f\u0131nda defin olay\u0131m.”<\/p>\n Mektubundaki fikirleri bak\u0131m\u0131ndan A\u011fao\u011flu ne kadar samimi olsa da, \u015furas\u0131 tarih\u00ee bir ger\u00e7ektir ki, Neriman Nerimanov’a bu sat\u0131rlar\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada bir yol ayr\u0131m\u0131ndayd\u0131. O, Ankara ile Bak\u00fc aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalm\u0131\u015ft\u0131: “Beni Ankara’ya celp ediyorlar ve orada yine geni\u015f faaliyet imk\u00e2n\u0131 veriyorlar. (..) Vatan\u0131m imtina ederse, ben oraya gidiyorum.”<\/p>\n F. G\u00fclseven’in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re A\u011fao\u011flu 28 May\u0131s 1921 tarihinde \u0130stanbul’a varm\u0131\u015ft\u0131. [18] Bu s\u0131rada N. Nerimanov’ dan ald\u0131\u011f\u0131 cevap mektubunda Azerbaycan’a davet ediliyordu. N. Nerimanov, A\u011fao\u011flu’nu derhal Bak\u00fc’ye, yeni h\u00fck\u00fcmette y\u00fcksek bir vazifeye davet etmi\u015fti. G\u00f6r\u00fcnen o ki, T\u00fcrkiye’ye geldikten sonra A\u011fao\u011flu “Azerbaycan m\u0131, T\u00fcrkiye mi?” dilemmas\u0131nda ikinciye \u00fcst\u00fcnl\u00fck vermi\u015f, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkler’in halas yeri sayd\u0131\u011f\u0131 yeni T\u00fcrkiye’ye hizmeti amorf Sovyet rejimine kulluktan \u00fcst\u00fcn tutmu\u015ftu. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n neticesi olarak Doktor Nerimanov’a ikinci tarih\u00ee mektubunu yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bu mektubunda N. Nerimanov’un samirniyetini de\u011ferlendiren A\u011fao\u011flu, onu Azerbaycan’ a davet etti\u011fi i\u00e7in duydu\u011fu minnettarl\u0131\u011f\u0131 bildiriyor ve daveti kabul etmemesinin sebeplerini a\u00e7\u0131kl\u0131yor. N. Nerimanov’dan farkl\u0131 bir siyas\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fe ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu, ideolojilerinin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, onu Malta esaretinden kurtaran Atat\u00fcrk’\u00fcn \u00f6nderlik etti\u011fi mill\u00ee kurtulu\u015f davas\u0131na fiilen i\u015ftirak etmek arzusunu ve istiklal sava\u015f\u0131na ko\u015fulmay\u0131 kendisi i\u00e7in vicdani ve insani bir bor\u00e7 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc en \u00f6nemli sebepler olarak g\u00f6sterir:<\/p>\n “Pek aziz ve muhterem Neriman Beyefendi,<\/p>\n Eski bir dost hakk\u0131nda g\u00f6sterdi\u011finiz b\u00fcy\u00fck tevecc\u00fche kar\u015f\u0131 \u00e7ok minnettar ve m\u00fcte\u015fekkirim. Fakat \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce beni bu tevecc\u00fchten yararlanmaktan menediyor: Bu \u00fc\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnce, beni do\u011fum yerim olan Azerbaycan’ a gelmekten ve bana teklif olunan y\u00fcksek makam\u0131 kabul etmekten men ediyor. Sizin gibi her \u015feyden evvel a\u00e7\u0131kl\u0131k ve do\u011frulu\u011fa k\u0131ymet veren bir zat\u0131n beni mazur g\u00f6rece\u011finden \u015f\u00fcphe etmiyorum. T\u00fcrkl\u00fck b\u00f6l\u00fcnme kabul etmeyen bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Maksat ona hizmettir. Bu hizmet nerede yap\u0131l\u0131rsa m\u00fcbarektir, mukaddestir. Sizin gibi do\u011fru ve samimi bir zat\u0131n b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk \u00e2leminin ve \u00f6zellikle Osmanl\u0131 T\u00fcrk muhitinin ge\u00e7irmekte oldu\u011fu bug\u00fcnk\u00fc feci buhran aras\u0131nda, Azerbaycan’\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunmas\u0131, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk \u00e2lemi i\u00e7in hay\u0131rl\u0131 bir alamettir. Siz orada kuvvetli bir makam sahibi olarak, ben de Ankara’ da, Ankara reislerinin maiyetinde ve ikimiz de ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z fikir ve kanaatler i\u00e7inde -her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde olan T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hizmet-. \u0130\u015fte mesafelerin uzakl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen bizi birle\u015ftirecek ve tatmin edecek gaye.<\/p>\n Baki g\u00f6zlerinizden h\u00fcrmet ve muhabbetle \u00f6per, karde\u015fim ile ailesini y\u00fcksek himayenize emanet ederim.”<\/p>\n <\/p>\n Ahmet A\u011fao\u011flu ve Dr. Neriman Nerimanov<\/p><\/div>\n <\/p>\n A\u011fao\u011flu, N. Nerimanov’a yazm\u0131\u015f oldu\u011fu sonuncu mektubundan birka\u00e7 g\u00fcn evvel Ankara’ya, o zaman Milli E\u011fitim Bakan\u0131 olan Hamdullah Suphi (Tanr\u0131\u00f6ver) Bey’ e bir mektup yazarak Ankara’ya gelmek istedi\u011fini bildirmi\u015fti. Bu mektupta A\u011fao\u011flu’nun hayat amac\u0131 ifadesini buluyordu -d\u00fcnyan\u0131n neresinde olursa olsun, T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hizmeti en mukaddes g\u00f6rev say\u0131yordu. Bu g\u00f6rev ve getirdi\u011fi hedefler onu Anadolu’ya, mill\u00ee m\u00fccadelenin i\u00e7ine \u00e7ekiyordu.<\/p>\n Her iki mektubun tarihi ve mezmunu tasdik ediyor ki, A\u011fao\u011flu’nun Rusya’daki devrim ideallerine ilgisi, orada cereyan eden olaylar\u0131n mahiyetinden haberdar olmamas\u0131ndan, onlar\u0131 yak\u0131ndan g\u00f6zlemlemek imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan, Bol\u015fevik iktidar\u0131n\u0131n niyetlerini gizli tutma maharetinden do\u011fmu\u015ftur. Aksi halde, “panislamist”, “pant\u00fcrkist”, “kat\u0131 Bat\u0131c\u0131” damgas\u0131 vurulmu\u015f bir insan\u0131n Marksizm’e ve Bol\u015fevizm’e “ideal” olarak bakmas\u0131 mant\u0131\u011fa s\u0131\u011fmayan bir haldir. “Do\u011fu’nun tek ilac\u0131 demokrasidir” diyen bir \u015fahs\u0131n bu ilac\u0131 Rusya’da aramas\u0131n\u0131n sebebini hem yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz imk\u00e2ns\u0131zl\u0131k ve malumats\u0131zl\u0131kta, hem de Bat\u0131 medeniyeti \u00e7evresine mensup emperyalist devletlerin i\u015fgalci siyasetlerinin amans\u0131z neticelerinde aramak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc A\u011fao\u011flu ayn\u0131 d\u00f6nemde kaleme ald\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn yaz\u0131lar\u0131nda \u00e7a\u011fda\u015f medeniyetin demokratik prensiplerini Bat\u0131’da aram\u0131\u015f, Avrupa \u00fclkelerinin toplumsal-siyasi kurulu\u015flar\u0131n\u0131, kurum ve \u00f6rg\u00fctlerini, d\u00fc\u015f\u00fcnce tarzlar\u0131n\u0131 \u00f6rnek olarak benimsemenin Do\u011fu i\u00e7in ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir zaruret oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yolda -Bat\u0131 medeniyetini tam anlam\u0131yla, b\u00fct\u00fcn m\u00fcesseseleriyle birlikte kabul etmek, “bu ve benzeri fikirlerinden, iktisad\u00ee ve i\u00e7tima\u00ee meselelerdeki farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerden dolay\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7ta beraber oldu\u011fu \u0130slamc\u0131 ve T\u00fcrk\u00e7\u00fc ayd\u0131nlarla fikr\u00ee m\u00fccadele i\u00e7ine girmi\u015f, ba\u015fta \u0130smail Gasp\u0131ral\u0131 olmak \u00fczere, Babanzade Ahmet Naim, S\u00fcleyman Nazif, Yakup Kadri, \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir ve Mehmet \u0130zzet taraf\u0131ndan \u015fiddetle tenkit edilmi\u015ftir.” [19]<\/p>\n Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fc s\u0131ras\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u00dc\u00e7 Medeniyet<\/em> eserini nazarda tutarak M.E. Resulzade yaz\u0131yordu ki, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’nun I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’ndaki m\u00fcthi\u015f felaketi A\u011fao\u011flu’nun \u00f6teden beri ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ele\u015ftirilerini belirli bir sistem halinde \u015fekillendirmeye sevk etmi\u015ftir. Uzak Do\u011fu Buda-Brahman medeniyeti gibi Yak\u0131n Do\u011fu \u0130slam medeniyetinin de Bat\u0131 medeniyetine kati surette ma\u011flup oldu\u011funu kendine mahsus keskin bir eda ile yazan A\u011fao\u011flu bu risalesinde bize mutaass\u0131p bir Bat\u0131c\u0131 s\u0131fat\u0131yla takdim olunmaktad\u0131r. [20]<\/p>\n Getirilen s\u0131fatlardan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi, hayat\u0131 boyunca k\u00e2h “panislamist”, “pant\u00fcrkist”, k\u00e2h “kat\u0131, mutaass\u0131p bir Bat\u0131c\u0131” ve hatta bazen Marksizm’e ve Bol\u015fevizm’e meyleden bir fikir ve siyaset adam\u0131 olarak su\u00e7lamalarla kar\u015f\u0131la\u015fan, ele\u015ftirilere maruz kalan A\u011fao\u011flu’nun d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde, yaz\u0131lar\u0131nda g\u00f6sterdi\u011fi belirli a\u015f\u0131r\u0131 tutumlar tarih\u00ee, toplumsal, siyas\u00ee konjonkt\u00fcr ve T\u00fcrkiye’de, Rusya’da, Azerbaycan’da ve genel olarak d\u00fcnyada geli\u015fen olaylar\u0131n h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fmeleri ile izah olunmal\u0131d\u0131r. Bu noktada, fikr\u00ee ideallere ba\u011fl\u0131 olarak h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fmelerle tan\u0131k olunan toplumsal durum, dahil\u00ee ve haric\u00ee siyaset ve olaylar\u0131n gidi\u015fat\u0131 da nazara al\u0131nmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc A\u011fao\u011flu’na y\u00f6neltilen su\u00e7lamalar\u0131n tam ve mant\u0131kl\u0131 bir esas\u0131 yoktur. Bu su\u00e7lamalar\u0131n her birini A\u011fao\u011flu, eserlerinde defalarca cevapland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. N. Nerimanov’a yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplardan bir y\u0131l sonra, 1922 a\u011fustosunda bu konuda \u015f\u00f6yle yazar: “D\u00fcnyada hi\u00e7bir millet harici siyasetini m\u00fcspet, daimi, de\u011fi\u015fmez esaslar ve prensipler \u00fczerinde kuramaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc harici m\u00fcnasebetin mahiyet ve istikameti yaln\u0131z o milletin iradesine tabi de\u011fildir. Bu iradenin haricinde zuhur eden bir\u00e7ok avamil ve hadisat her g\u00fcn o m\u00fcnasebeti ihlal edebilir ve siyasi adamlar\u0131n b\u00fct\u00fcn maharet ve gayretleri bu tahavv\u00fclleri vaktinde m\u00fc\u015fahede ve kaydederek mensup oldu\u011fu memleketin ibre-i siyasetini ona g\u00f6re \u00e7evirmekten ibarettir. D\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015fman bug\u00fcn dost olabilir ve aksine bug\u00fcnk\u00fc dost yar\u0131n d\u00fc\u015fman olabilir. Ona g\u00f6re de aram\u0131zdaki \u015eark ve Garp’a ait i\u00e7tihat ihtilaflar\u0131 s\u0131rf harici siyaset sahas\u0131na mahdut kal\u0131rsa, b\u00f6yle bir ihtilafta memleket i\u00e7in hi\u00e7bir zarar ve ziyan g\u00f6rmeyiz. Biz bug\u00fcn \u015eark siyaseti taraftar\u0131y\u0131z. Zira memleketin menafiini bunda g\u00f6r\u00fcyoruz ve bug\u00fcnk\u00fc \u015ferait devam etti\u011fi, \u015eark akvam\u0131 ve hususiyle Rusya’da bug\u00fcnk\u00fc vaziyet idame edildi\u011fi m\u00fcddet\u00e7e, bu siyasetin taraftar\u0131 olaca\u011f\u0131z. Lakin yar\u0131n herhangi bir sebep dolay\u0131s\u0131yla, mesela Rusya’da kar\u015f\u0131devrim iktidara gelerek emperyalist siyaset tekrar hakim olursa, derhal siyasetimizin de\u011fi\u015fmesini arzu ederim. Zira o zaman bug\u00fcnk\u00fc siyasetin memleketim i\u00e7in pek muz\u0131r olaca\u011f\u0131na da tamamen kaniim.” [21]<\/p>\n G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, gerek fikir adam\u0131, gerekse siyaset adam\u0131 olarak A\u011fao\u011flu’nun amac\u0131 tektir: T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hizmet, k\u00fclt\u00fcre sahip \u00e7\u0131kmak \u015fart\u0131yla \u00e7a\u011fda\u015f medeniyeti benimsernek ve demokratik prensiplere dayanan bir toplum in\u015fa etmek. “Kalple, hisle \u015earkl\u0131 olmak, dima\u011fla, kafa ile Garpl\u0131 olmak; i\u015fte bizim memleketimiz i\u00e7in arzu etti\u011fimiz en y\u00fcksek ideal ve tasavvur edebildi\u011fimiz yegane \u00e7are-yi necat! Bir s\u00f6zle k\u00fclt\u00fcr itibariyle T\u00fcrk-\u0130slam kalmak ve medeniyet itibariyle de Avrupal\u0131 olmak isterim.” [22]<\/p>\n \u015e\u00fcphesiz Ahmet A\u011fao\u011flu gibi b\u00fcy\u00fck bir hayat dram\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f, tecr\u00fcbeli bir siyaset adam\u0131n\u0131n Azerbaycan’a giderek orada faaliyet g\u00f6stermek istemesi, her \u015feyden evvel onun vatanperverli\u011fini g\u00f6steriyordu. Bol\u015fevik ideallerinin insanl\u0131\u011f\u0131 kurtarabilece\u011fi konusundaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerine gelirsek, bu tabi\u00ee ki bir aldan\u0131\u015ft\u0131; hem de \u00fcmitsizlikten do\u011fan bir aldan\u0131\u015f. Bol\u015fevikler iktidara geldikleri ilk d\u00f6nemde son derece \u00e7ekici g\u00f6r\u00fcnen \u015fiarlar\u0131n arkas\u0131na gizlenerek bir m\u00fcddet kendilerini ezilenlerin dostu, k\u00f6leli\u011fin, zul\u00fcm ve istismar\u0131n tavizsiz d\u00fc\u015fman\u0131 olarak tan\u0131tm\u0131\u015flard\u0131. O y\u0131llarda Sovyet Rusya’daki geli\u015fmelere derinden vak\u0131f olmayan A\u011fao\u011flu da ilk a\u015famada Bol\u015fevik \u015fiarlar\u0131n\u0131n bu zahiri \u00e7ekicili\u011fine kap\u0131lm\u0131\u015f olabilirdi.<\/p>\n Ahmet A\u011fao\u011flu’nun m\u00fccadelesine ve ideallerine ters g\u00f6r\u00fcnen ilk rnektubuyla ilgili olarak \u00f6nemli bir ayr\u0131nt\u0131ya -mektubun kime g\u00f6nderildi\u011fine de dikkat etmek gerekir. A\u011fao\u011flu, Neriman Nerimanov’u yeterince yak\u0131ndan ve iyi tan\u0131yordu; fikir ve ideallerine nas\u0131l derinden ba\u011fl\u0131 bir insan oldu\u011funu biliyordu. \u0130nan\u0131yordu ki, Neriman Nerimanov liderlik \u00e7\u0131karlar\u0131 ad\u0131na kendi ilkelerinden taviz vermezdi. Bu bak\u0131mdan A\u011fao\u011flu Sovyet Azerbaycan\u0131’nda Doktor Nerimanov’un rehberli\u011fi ile halk ve millet i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn saym\u0131\u015ft\u0131. Ve nihayet, unutmayal\u0131m ki, mektup Roma’dan, iki y\u0131ldan uzun s\u00fcre devam eden s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131ndan sonra, yeterince \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmeye f\u0131rsat olunmadan ve tahlil yap\u0131lmadan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n [1] Kemal Talibzade, Ahmed A\u011fao\u011flu ve Onun ‘Rus Edebiyyat\u0131n\u0131n Umumi Seciyeleri Eseri’, Se\u00e7ilmi\u015f Eserleri, 2. cilt, Bak\u00fc: Azerne\u015fr, 1994, s. 305.<\/p>\n [2] Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918-1920) Parlament (I. kitap, Stenografik Hesabatlar), Bak\u00fc: “Azerbaycan” Ne\u015friyat\u0131, 1998.<\/p>\n [3] F. G\u00fclseven, “Ahmed A\u011fao\u011flu’nun Hayat\u0131, Fikirleri, Siyasi ve Sosyal M\u00fccadeleleri”, Azerbaycan, Say\u0131: 268, Ankara, 1989, s. 90-96.<\/p>\n [4] H\u00fcseynov \u015eahnezer, Al\u0131med Bey A\u011fao\u011flu’nun D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Bak\u00fc, 1998, s. 9.<\/p>\n [5] A. A\u011fao\u011flu, \u0130htilal mi, \u0130nk\u0131lap m\u0131?, Ankara, 1942, s. 53-54.<\/p>\n [6] A. A\u011fao\u011flu, \u0130htilal mi, \u0130nk\u0131lap m\u0131?, Ankara, 1942, s. 54.<\/p>\n [7] A. A\u011fao\u011flu, \u00dc\u00e7 Medeniyet, \u0130stanbul, 1972, s. 55.<\/p>\n [8] A. A\u011fao\u011flu, \u00dc\u00e7 Medeniyet, \u0130stanbul, 1972, s. 57.<\/p>\n [9] A. A\u011fao\u011flu, \u00dc\u00e7 Medeniyet, \u0130stanbul, 1972, s. 57-58.<\/p>\n [10] A. A\u011fao\u011flu, \u0130htilal mi, \u0130nk\u0131lap m\u0131?, Ankara, 1942, s. 39.<\/p>\n [11] Vilayet Quliyev, A\u011fao\u011flular, Bak\u00fc: Ozan, 1997, s. 37.<\/p>\n [12] Vilayet Quliyev, A\u011fao\u011flular, Bak\u00fc: Ozan, 1997, s. 37.<\/p>\n [13] H\u00fcseynov \u015eahnezer, Ahmed Bey A\u011fao\u011flu’nun D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Bak\u00fc, 1998, s. 9.<\/p>\n [14] Emek\u00e7i s\u0131n\u0131f, proletarya.<\/p>\n [15] Propaganda.<\/p>\n [16] S. Aralov, Vospominaniya sovetskoqo diplomata, Moskova, 1960.<\/p>\n [17] H\u00fcseynov \u015eahnezer, Ahmed Bey A\u011fao\u011flu’nun D\u00fcnya G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, Bak\u00fc, 1998, s. 10.<\/p>\n [18] F. G\u00fclseven, “Ahmet A\u011fao\u011flu’nun Hayat\u0131, Fikirleri, Siyasi ve Sosyal M\u00fccadeleleri”, Azerbaycan, Say\u0131: 268, Ankara, 1989, s. 96.<\/p>\n [19] \u0130slam Ensiklopediyas\u0131, A. A\u011fao\u011flu maddesi, I. cilt, s. 465.<\/p>\n [20] Resulzade M. Emin, Ahmet A\u011fao\u011flu’nun Vefat\u0131 M\u00fcnasebetiyle Yazd\u0131\u011f\u0131 Makale, \u0130stik\/al, Berlin, 1 939.<\/p>\n [21] A. A\u011fao\u011flu, \u0130htilal mi, \u0130nk\u0131lap m\u0131?, Ankara, 1942, s. 64.<\/p>\n [22] A. A\u011fao\u011flu, \u0130htilal mi, \u0130nk\u0131lap m\u0131?, Ankara, 1942, s 65.<\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Gerek fikir adam\u0131, gerekse siyaset adam\u0131 olarak A\u011fao\u011flu’nun amac\u0131 tektir: T\u00fcrkl\u00fc\u011fe hizmet, k\u00fclt\u00fcre sahip \u00e7\u0131kmak \u015fart\u0131yla \u00e7a\u011fda\u015f medeniyeti benimsernek ve demokratik prensiplere dayanan bir toplum in\u015fa etmek.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":11789,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,68],"tags":[1219],"coauthors":[4],"class_list":["post-11784","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk","tag-ahmet-agaoglu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11784","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11784"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11784\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11807,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11784\/revisions\/11807"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11789"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11784"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11784"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11784"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=11784"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/em>Eser, Do\u011fu Kitabevi Genel Yay\u0131n Y\u00f6netmenleri
\n<\/em>Ertan E\u011fribel ve Ufuk \u00d6zcan’\u0131n \u00f6zel izniyle kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\nKurtulu\u015f yolu arayan bir ayd\u0131n<\/strong><\/h2>\n
“Osmanl\u0131 devleti kedi gibi kendi yavrular\u0131n\u0131 yiyor”<\/strong><\/h2>\n
\u0130stanbul h\u00fck\u00fcmetinin onursuzlu\u011fu ve ihaneti<\/strong><\/h2>\n
\nmilletler daima mahdut bir azl\u0131ktan ibaret olan z\u00fcmre taraf\u0131ndan idare olunmu\u015flar ve olunacaklar. Mesele yaln\u0131z bu azl\u0131\u011f\u0131n m\u00fcracaat etti\u011fi ilham\u0131n menba\u0131ndan ve mahiyetinden, idare-i devlete verdi\u011fi \u015fekil ve istikametten, takip etti\u011fi gayelerden ibarettir. As\u0131l m\u00fchim ve canl\u0131 mesele budur.” [10]<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/8e567608_1026_4139_a40d_cce58a2f0b9f-768x361.jpg\")
Neriman Nerimanov’a ilk mektup<\/strong><\/h2>\n
Yol ayr\u0131m\u0131<\/strong><\/h2>\n
\n1. Temsil etti\u011finiz fikir sistemine kat\u0131lmamaktay\u0131m,
\n2. T\u00fcrkler i\u00e7in tek kurtulu\u015f imk\u00e2n\u0131n\u0131n Osmanl\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcnde bulundu\u011fu hakk\u0131nda sizce de bilinen eski fikir ve kanaatim,
\n3. Beni esaretten kurtararak bana yeniden can ve varl\u0131k vermi\u015f olan Ankara’ya ko\u015fman\u0131n benim i\u00e7in bir namus borcu oldu\u011fu fikrim.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/10\/\u018fhm\u0259d-b\u0259y-Agaoglu-v\u0259-N\u0259riman-N\u0259rimanov.jpg\")
\n
Dipnotlar:<\/strong><\/h2>\n