{"id":11833,"date":"2020-11-11T19:30:00","date_gmt":"2020-11-11T16:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=11833&preview=true&preview_id=11833"},"modified":"2020-11-11T13:24:35","modified_gmt":"2020-11-11T10:24:35","slug":"mutareke-ve-surgun-hatiralari-batumdan-istanbula","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/mutareke-ve-surgun-hatiralari-batumdan-istanbula\/","title":{"rendered":"M\u00fctareke ve s\u00fcrg\u00fcn hat\u0131ralar\u0131: Batum’dan \u0130stanbul’a"},"content":{"rendered":"

Bu yaz\u0131, Ahmet A\u011fao\u011flu’nun “<\/em>M\u00fctareke ve S\u00fcrg\u00fcn Hat\u0131ralar\u0131” <\/em>kitab\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.
\n<\/em>Eser, Do\u011fu Kitabevi Genel Yay\u0131n Y\u00f6netmenleri
\n<\/em>Ertan E\u011fribel ve Ufuk \u00d6zcan’\u0131n \u00f6zel izniyle kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Batum’dan \u0130stanbul’a gidi\u015f<\/strong><\/h2>\n

1918 y\u0131l\u0131 birinci kanunun sekizi idi. Paris Konferans\u0131na giden Azerbaycan heyeti ile beraber \u0130stanbul’a gelmek \u00fczere Bak\u00fc’den ayr\u0131ld\u0131m. \u0130kinci g\u00fcn\u00fc Tiflis’e geldik. Azerbaycan h\u00fck\u00fbmetini T\u00fcrk oldu\u011fu i\u00e7in tan\u0131mayan itilaf devletleri Tiflis’teki G\u00fcrc\u00fc h\u00fck\u00fbmetini tan\u0131m\u0131\u015flar ve onunla beraber i\u015f g\u00f6rmektedirler. \u0130ki g\u00fcn Tiflis’te kald\u0131ktan sonra Batum’a geldim.<\/p>\n

Batum karmakar\u0131\u015f\u0131k bir h\u00e2ldedir. Sokaklar hep \u0130ngiliz ve T\u00fcrk zabitleri ve askerleri ile dolu; ma\u011flup tarafla galip taraf aras\u0131nda ve her yerde pek ac\u0131 olan teslim ve tesell\u00fcm muamelesi yap\u0131l\u0131yor. \u0130ngilizler silahla beraber askerlerimizin elinde ne bulurlarsa almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Yerli halk bundan \u00e7ok m\u00fcteessirdir; \u00e7ok a\u011flayanlar g\u00f6rd\u00fcm. Vali Cemil Bey de (bug\u00fcn Ankara Hukuk Fak\u00fcltesi M\u00fcd\u00fcr\u00fc ve beynelmilel hukuk m\u00fcderrisi) bizimle beraber \u0130stanbul’a d\u00f6nmektedir.<\/p>\n

Ba\u015fs\u0131z Batum halk\u0131 sersemlemi\u015ftir; ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bilemiyor. \u0130ngilizler \u015fehrin idaresini iki\u015fer Rum, Ermeni ve m\u00fcsl\u00fcmandan ibaret kar\u0131\u015f\u0131k bir heyet eline vermi\u015flerdir; h\u00e2lbuki ahalinin y\u00fczde sekseni m\u00fcsl\u00fcmand\u0131r. Fakat bunlar aras\u0131nda birlik yoktur. Sancakzade Mehmed’in reisli\u011fi ile kurulmu\u015f olan Milli G\u00fcrc\u00fc F\u0131rkas\u0131 Batum’un ve umum Acaristan’\u0131n[1]<\/a> G\u00fcrcistan’la birle\u015fmesini istiyor. Buna kar\u015f\u0131 halktan olanlar ise m\u00fcsl\u00fcman Acaristan’\u0131n benli\u011fini korumak istiyorlar fakat birinciler kadar te\u015fkilatlar\u0131, vas\u0131talar\u0131 yoktur. Bir beyin elinde T\u00fcrk\u00e7e bir gazete oldu\u011fu, bu gazete ile kendi fikirlerini propaganda etti\u011fi ve G\u00fcrcistan devleti taraf\u0131ndan yard\u0131m g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc h\u00e2lde \u00f6tekilerin elinde bir \u015fey yoktur. Bize m\u00fcracaat ettiler. Yine kendilerine hemen mill\u00ee bir meclis ile bir h\u00fck\u00fbmet tasla\u011f\u0131 kurmalar\u0131n\u0131 tavsiye ettik; fakat ellerinde para da olmad\u0131\u011f\u0131ndan Azerbaycan heyeti kendilerine bir miktar para verdi ve Azerbaycan h\u00fck\u00fbmetine bu te\u015fekk\u00fcl\u00fc tutmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde bir tavsiye k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 da yazd\u0131; zaten Azerbaycan’\u0131n Batum konsolosu olan Doktor Mahmut Bilof bu hususta pek b\u00fcy\u00fck hizmet ve yararl\u0131klar g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Be\u015f g\u00fcn Batum’da tren i\u00e7inde kald\u0131ktan sonra Avustralya’n\u0131n “India” nam\u0131ndaki transatlantik gemisi ile \u0130stanbul’a do\u011fru a\u00e7\u0131ld\u0131k. Gemide \u0130ngilizler bizlere \u00e7ok iyi muamele ediyorlar. Bol yedirip i\u00e7iriyorlar. Ve garibi \u015fudur ki para da alm\u0131yorlar.<\/p>\n

8 Birinci Kanun 1918<\/p>\n

Beyo\u011flu \u015fen \u015fat\u0131r, Hali\u00e7’in \u00f6tesi sanki bir mezar<\/strong><\/h2>\n

Ben \u0130stanbul’un M\u00fctareke’den sonraki h\u00e2lini yaln\u0131z Bo\u011fazi\u00e7i’ne girdi\u011fim zaman anlamaya ba\u015flad\u0131m. G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm manzaralar pek ac\u0131kl\u0131 idi: \u0130stihk\u00e2mlarda yaln\u0131z \u0130ngiliz zabitleri idi! Ecnebi neferleri dola\u015f\u0131yorlard\u0131, her tarafta ecnebi bayraklar\u0131 sallan\u0131yordu. R\u0131ht\u0131ma yakla\u015ft\u0131k\u00e7a bu manzaran\u0131n ac\u0131s\u0131 da art\u0131yordu. Art\u0131k g\u00f6r\u00fcyordum ki mill\u00ee hakimiyetten eser kalmam\u0131\u015ft\u0131r; her yere h\u00e2kim ecnebiler! Kafam d\u00f6n\u00fcyor, kalbim par\u00e7alan\u0131yordu.<\/p>\n

\u0130stanbul’a sabah saat on birde geldik; fakat gemi iskeleye yana\u015famad\u0131. \u00dcsk\u00fcdar \u00f6n\u00fcnde bizi ak\u015fam ta saat yediye kadar tuttular; hava ya\u011fmurlu, so\u011fuktu. Nihayet bir mu\u015f[2]<\/a> geldi, bizi ald\u0131. Mu\u015fun \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131k oldu\u011fundan kemiklerime kadar \u0131sland\u0131m. Geminin i\u00e7inde bizi bu kadar efendice muamele eden \u0130ngilizler \u015fimdi tarzlar\u0131n\u0131 tamamen de\u011fi\u015ftirmi\u015fler! Kaba ve sert olmu\u015flard\u0131. Acaba kendi azamet ve h\u00e2kimiyetlerini and\u0131rmak i\u00e7in mi? R\u0131ht\u0131ma yana\u015f\u0131r yana\u015fmaz \u00f6n\u00fcm\u00fcze birka\u00e7 \u0130ngiliz zabiti dikildi. Birer birer adlar\u0131m\u0131z\u0131 sordular, bizi a\u00e7\u0131k ve murdar bir kamyona ald\u0131lar. Bizimle beraber G\u00fcrc\u00fc ve Ermeni heyetleri vard\u0131; G\u00fcrc\u00fc heyetinin i\u00e7inde Cereteli ve \u00c7iheidze gibi Rus ink\u0131lab\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015f me\u015fhur adamlar da vard\u0131, b\u00f6ylece bizi bir s\u00fcr\u00fc tavuk gibi birbirimizin \u00fcst\u00fcne yerle\u015ftirdikten sonra kamyon, Beyo\u011flu’na do\u011fru y\u00fcr\u00fcd\u00fc, \u0130ngiliz sefarethanesinin \u00f6n\u00fcnde durdu, orada bizi merdivenler \u00fczerinde saatlerce beklettikten sonra on bire do\u011fru, yar\u0131n sefarethaneye gelmek \u00fczere \u015fimdilik gidebilece\u011fimizi s\u00f6ylediler. Bu da \u0130ngilizlere mahsus azamet and\u0131rman\u0131n bir ba\u015fka tavr\u0131 idi! Hemen Perapalas’a ko\u015ftum, oradan hi\u00e7bir \u015feyden haberi olmayan aileme \u0130stanbul’a geldi\u011fimi telefonla haber verdim ve bir arabaya atlayarak \u015eehzadeba\u015f\u0131’ndaki evime gittim.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0130stanbul’un g\u00f6\u011f\u00fc kara bulutlar ile kapal\u0131. \u015eiddetli ve f\u0131rt\u0131nal\u0131 bir ya\u011fmur \u015fehri y\u0131kam\u0131\u015f, \u0131slatm\u0131\u015f, art\u0131k ya\u011fmur dinmi\u015fti. Fakat ya\u011fmur damlalar\u0131 bir sis perdesi gibi havada sanki as\u0131l\u0131 duruyordu. Buna ra\u011fmen Beyo\u011flu taraf\u0131 \u015fen \u015fat\u0131rd\u0131, b\u00fct\u00fcn evler, ma\u011fazalar, oteller ve lokantalar sanki b\u00fcy\u00fck bir bayram imi\u015f gibi donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ngiliz, Frans\u0131z ve Yunan bayraklar\u0131 evlerin pencerelerinden, ma\u011fazalar\u0131n kap\u0131lar\u0131ndan sark\u0131yor, sokaklar ba\u015ftan ba\u015fa halkla dolu. Gezenler aras\u0131nda h\u00e2k\u00ee elbiseleri ile, kibirli ve gururlu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fleri ile herkesin dikkatini \u00e7eken \u0130ngiliz zabitleri k\u0131zg\u0131n k\u0131zg\u0131n konu\u015fuyorlar, k\u00fcf\u00fcrler savuran Frans\u0131z askerleri, sarho\u015f Yunan bahriyelileri \u00f6tekine berikine \u00e7at\u0131yorlar. Ara s\u0131ra bir Frans\u0131z m\u00fcfrezesi muzika ile sokaktan ge\u00e7iyor, halk alk\u0131\u015fl\u0131yor, “ya\u015fas\u0131n Fransa”, “ya\u015fas\u0131n \u0130ngiltere”, “ya\u015fas\u0131n Yunanistan” ba\u011f\u0131rt\u0131lar\u0131 kopuyor. Bazen bir kafile gen\u00e7 Rumlar vatansever \u015fark\u0131lar okuyarak halk\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7iyor ve b\u00fct\u00fcn evlerin pencerelerinden, d\u00fckk\u00e2n ve ma\u011fazalardan “zito! zito<\/em>!”[3]<\/a> nidalar\u0131 y\u00fckseliyor.<\/p>\n

Sokaklarda fesli hemen yok gibidir, ara s\u0131ra yolunu \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f bir fesli g\u00f6r\u00fcn\u00fcrse de, hemen saklanmaya, karanl\u0131k yan sokaklardan birisine savu\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Vaktinde bunu yapamayan\u0131n hemen fesi al\u0131n\u0131yor ve binbir g\u00fclmeler, kahkahalar ve hakaretler aras\u0131nda par\u00e7alanarak havaya savruluyor.<\/p>\n

\u015eehrin Beyo\u011flu k\u0131sm\u0131 e\u011flencelere dalm\u0131\u015f iken Hali\u00e7’in \u00f6teki taraf\u0131 ba\u015fka bir manzara g\u00f6steriyordu. Emin\u00f6n\u00fc’nden Topkap\u0131’ya ve Ey\u00fcp’e kadar b\u00fct\u00fcn o geni\u015f saha sanki bir mezar kesilmi\u015fti! Sokaklar derin bir karanl\u0131k i\u00e7ine \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f, kimseye rast gelinmiyordu! Kapanm\u0131\u015f kafeslerden gelen s\u00f6n\u00fck \u0131\u015f\u0131klar, mezarlar \u00fczerine yanan kandilleri and\u0131r\u0131yordu, insan sesi i\u015fitilmiyordu. Ara s\u0131ra terkedilmi\u015f bir kedinin ac\u0131 miyavlamalar\u0131, sahipsiz k\u00f6peklerin \u00fcmitsiz havlamalar\u0131 insana anlat\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 bir vah\u015fet hissi veriyordu.<\/p>\n

\u0130stanbul sanki yerin dibine girmi\u015f; Yenikap\u0131’dan Ey\u00fcp’e kadar s\u0131ralanan o muhte\u015fem abideler, eski harabeler aras\u0131nda y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f mabetlerin enkazlar\u0131n\u0131 and\u0131r\u0131yordu. Bu \u0131slak hava, bu bo\u015f ve karanl\u0131k sokaklar, mabetleri b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f bu elem, ard\u0131 arkas\u0131 gelmeyecek bir felaket ve matem hissi ile insan\u0131 i\u00e7inden \u00fcrpertiyordu; fakat bu, yaln\u0131z bir matem de de\u011fildi: Evlerine t\u0131kanm\u0131\u015f, hari\u00e7le alakay\u0131 kesmi\u015f T\u00fcrkler, d\u00fcnyadan da saklan\u0131yorlar, insanlardan da \u00e7ekiniyorlard\u0131! Evet! Haricin beriki taraf\u0131 hem utan\u0131yor, hem i\u00e7inden kendisini yiyor! Ve bu h\u00e2l onun sokaklar\u0131n\u0131n ta\u015flar\u0131nda, evlerinin kafeslerinde, camilerinin \u015ferefelerinde apa\u00e7\u0131k g\u00f6z\u00fckmekte idi! Her \u015fey ba\u015f\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 dikmi\u015f, \u00e7ekiniyor ve i\u00e7inden a\u011fl\u0131yor! Ben de aylardan beri ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131m aileme utanarak, a\u011flayarak kavu\u015ftum!<\/p>\n

21 \u0130kinci Kanun 1918<\/p>\n

\u0130zzet Bey’in b\u00fct\u00fcn gayreti ittihat\u00e7\u0131larla u\u011fra\u015fmak<\/strong><\/h2>\n

Bug\u00fcn \u0130stanbul gazeteleri benim \u0130stanbul’a geldi\u011fimi kaydediyorlar. Azerbaycan’da bulundu\u011fum s\u0131ralarda burada ge\u00e7mi\u015f olan vak’alar hakk\u0131nda yava\u015f yava\u015f bir fikir edinebiliyorum. \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti kendi kendini feshetmi\u015ftir. Reisleri Avrupa’ya gitmi\u015flerdir. \u0130zzet Pa\u015fa kabinesi istifa eylemi\u015f; sebebi padi\u015fah\u0131n Cavid Bey’le Hayri Efendi’nin kabineden \u00e7\u0131kar\u0131lmalar\u0131n\u0131 talep etmi\u015f olmas\u0131 ve \u0130zzet Pa\u015fa’n\u0131n buna raz\u0131 olmamas\u0131 imi\u015f.<\/p>\n

\u0130zzet Pa\u015fa’n\u0131n yerine sab\u0131k Londra sefiri Tevfik Pa\u015fa getirilmi\u015ftir. Dahiliye Nezareti’ni Nafia naz\u0131r\u0131 \u0130zzet Bey muvakkaten idare etmektedir. Bu \u0130zzet Bey’ i ben Azerbaycan’ dan gelerek tabiiyetimi de\u011fi\u015ftirdi\u011fim zaman tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131m. O zaman tabiiyet kalemi m\u00fcd\u00fcr\u00fc idi. \u015eimdi bu adam ecnebilerin arzular\u0131n\u0131 icra etmekte ve b\u00fct\u00fcn gayretini \u0130ttihat\u00e7\u0131lar ile u\u011fra\u015fmaya sarf ediyor.<\/p>\n

22 \u0130kinci Kanun 1918<\/p>\n

T\u00fcrk ahaliye kar\u015f\u0131 t\u00fcrl\u00fc hakaret ve zorbal\u0131klar<\/strong><\/h2>\n

Frans\u0131zca \u0130stanbul gazetesi hakk\u0131mda k\u00fcf\u00fcr ve hakaretle dolu bir makale ne\u015fretti; yine Frans\u0131zca \u00e7\u0131kan Kurie<\/em> de T\u00fcrki<\/em> nam\u0131ndaki gazetede sert bir cevap verdim. Ertesi g\u00fcn\u00fc \u015fiddetli bir \u0130spanyola[4]<\/a> tutularak yata\u011fa serildim. \u0130spanyol zat\u00fcrreye \u00e7evrildi. 40 derece hararetle on d\u00f6rt g\u00fcn bayg\u0131n bir halde kalm\u0131\u015f\u0131m; fakat tehlikeyi atlatarak, yatakta gazeteleri yeniden okuma\u011fa ba\u015flad\u0131m.<\/p>\n

Alemdar gazetesinde Refi Cevat, Sabah’ta Ali Kemal \u0130ttihat\u00e7\u0131lara ate\u015f ya\u011fd\u0131r\u0131yorlar. Ayn\u0131 zamanda \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n tevkifine ba\u015flanm\u0131\u015f; \u015fimdiden H\u00fcseyin Cahit, Ziya G\u00f6kalp, Rahmi, Hac\u0131 Adil, Kemal beyler ve Vehip Pa\u015fa ve saire tutulmu\u015flard\u0131r. Buna bakmayarak gazeteler yine memnun de\u011fildirler. Bunlardan bir k\u0131sm\u0131 Tevfik Pa\u015fa’y\u0131 \u0130ttihat\u00e7\u0131lara kar\u015f\u0131 zaaf ile, di\u011ferleri ise umumiyetle liyakatsizlikle itham ediyorlar. Celal Nuri ve Ahmet Emin beyler kabineyi m\u00fcdafaa ediyorlar. Celal Nuri Bey, Ali Kemal’in jurnallerini ne\u015fretmeye ba\u015flad\u0131. Fakat Ali Kemal, Refi Cevat zorlu \u00e7\u0131kt\u0131lar. Tevfik Pa\u015fa kabinesi d\u00fc\u015ft\u00fc. Yerine s\u0131rf \u0130tilaf\u00e7\u0131lardan m\u00fcrekkep Damat Ferit Pa\u015fa, Ali Kemal ve Mustafa Sabri kabinesi geldi ve derhal ittihat\u00e7\u0131lar\u0131 toplamaya ba\u015flad\u0131lar. Sab\u0131k Sadrazam Sait Halim Pa\u015fa, Ayan Reisi Rifat Bey, sab\u0131k vekillerden \u015e\u00fckr\u00fc, Ahmet, Nesimi, \u0130brahim, Halil, Ali M\u00fcnif, Fethi beyler ile sab\u0131k mebuslardan Habip, Ali Galip, Hasan Fehmi beyler ve Ayan ba\u015fkatibi M\u00fc\u015ftak beyler hapsedildiler. Celal Nuri Bey’le Ahmet Emin Bey de tutuldular.<\/p>\n

Bu aral\u0131k ayan reisi Ahmet R\u0131za Bey’le ayandan \u00c7\u00fcr\u00fcksulu Mahmut Pa\u015fa “Mill\u00ee Blok” adl\u0131 bir cemiyet kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Fakat \u0130tilaf gazeteleri kendilerine \u015fiddetli h\u00fccumlar yapmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Yine bu aral\u0131k veliaht, Frans\u0131z gazeteleri muhabirleri ile bir m\u00fclakat yap\u0131yor. Bu m\u00fclakat ba\u015ftanba\u015fa bir \u015findir![5]<\/a> Yabanc\u0131lara ho\u015f g\u00f6r\u00fcnmek i\u00e7in onlar\u0131 ok\u015fuyor ve \u0130tilaf aleyhine harb edenleri, yani b\u00fct\u00fcn milleti zemmediyor.<\/p>\n

\u0130stanbul’da h\u00fckumet \u0130ttihat\u00e7\u0131lar ile u\u011fra\u015f\u0131rken Rum ve Ermeniler gerek \u015fehrin i\u00e7inde ve gerek ta\u015frada binbir rezaletler yapmaktad\u0131rlar. Ta\u015frada Rum ve Ermeni \u00e7eteleri kasabalar\u0131 basmakta, T\u00fcrk halk\u0131n\u0131 ya\u011fma etmektedirler. \u015eehrin i\u00e7inde T\u00fcrk ahaliye her t\u00fcrl\u00fc hakaret ve zorbal\u0131k yapmaktad\u0131rlar. Hayas\u0131zl\u0131k bir dereceye vard\u0131 ki Rum ve Ermeniler, papazlar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere toplan\u0131yor, Osmanl\u0131 tabiiyetinden \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor, Paris konferans\u0131na yeti\u015ftirmek \u00fczere bir heyet g\u00f6ndermeye karar veriyorlar.<\/p>\n

14 Mart 1919<\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a> G\u00fcrcistan\u2019\u0131n g\u00fcneybat\u0131 kesiminde yer alan \u00f6zerk cumhuriyet.<\/p>\n

[2]<\/a> K\u00fc\u00e7\u00fck gezinti vapuru.<\/p>\n

[3]<\/a> Yunanca, ya\u015fa.<\/p>\n

[4]<\/a> \u0130spanyol gribi<\/p>\n

[5]<\/a> \u015eeyn: Kusur, ay\u0131p, kabahat.<\/p>\n