![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/Nuri-Killigil-300x221.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Do\u00e7. Dr. Hasip Sayg\u0131l\u0131,<\/p>\n
Mill\u00ee D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezi i\u00e7in<\/p>\n
Nuri Pa\u015fa\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze<\/p>\n
Azerbaycan mill\u00ee m\u00fccadele tarihi<\/p>\n
ile ilgili geni\u015f kat\u0131l\u0131ml\u0131 bir sunum verdi.<\/p>\n
Konu\u015fma, M\u0130SAK de\u015fifre ekibi taraf\u0131ndan yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n
Muhterem Han\u0131mefendiler,<\/p>\n
Say\u0131n Bakanlar\u0131m,<\/p>\n
Maiyetinde \u00e7al\u0131\u015fmakla kendisinden \u00a0\u00e7ok \u015feyler \u00f6\u011frendi\u011fim H\u00fcrmetli B\u00fcy\u00fckel\u00e7im,<\/p>\n
Aziz \u00a0Pa\u015fam,<\/p>\n
Bu konferans\u0131 de\u011ferli bularak gelmi\u015f olan s\u0131n\u0131f arkada\u015flar\u0131m, eski meslekta\u015flar\u0131m ve bu faaliyete bize zemine haz\u0131rlayarak b\u00f6ylesi g\u00fczide se\u00e7kin grubun toplanmas\u0131na vesile olan Milli D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezinin idarecileri,<\/p>\n
Say\u0131n Hocalar\u0131m ve Muhterem dinleyenler,<\/p>\n
Bug\u00fcn Mehmet Emin Resulzade taraf\u0131ndan 28 May\u0131s 1918’de Tiflis’te ilan edilen Azerbaycan Demokratik Halk Cumhuriyeti’nin y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcnde Azerbaycan davas\u0131n\u0131n kilometre ta\u015flar\u0131n\u0131, \u00e7ok derine girmeksizin ana \u00e7izgileriyle o d\u00f6nemin kahramanlar\u0131n\u0131 y\u00e2d edece\u011fiz. Bu \u00e7er\u00e7evede sizlerle akademik bir takdimden ziyade hasbihal tarz\u0131nda bir s\u00f6yle\u015fide bulunaca\u011f\u0131z. \u015eimdi bu s\u00f6yle\u015fiye ge\u00e7meden evvel \u00f6ncelikle \u015funu ifade edelim 1918’de nas\u0131l var\u0131ld\u0131? 19. y\u00fczy\u0131l T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015fe ge\u00e7ti\u011fi ve bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda bize rakip d\u00fc\u015fman olan unsurlar\u0131n da y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7ti\u011fi bir d\u00f6nemdir. Seyir olarak yani, genel genel \u00e7izgi olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz manzara budur.<\/p>\n
Rusya 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndan itibaren T\u00fcrkistan hanl\u0131klar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irmi\u015ftir. Bu hanl\u0131klar\u0131n ele ge\u00e7irilmesinden \u00f6nce dahi 19 y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren Azerbaycan co\u011frafyas\u0131nda mevcut olan hanl\u0131klar\u0131 her t\u00fcrl\u00fc hile ile politik manevray\u0131 kullanarak elde etmi\u015ftir. Buradaki hanl\u0131klar teker teker birbirine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclerek, bir k\u0131s\u0131m devlet g\u00f6revlileri sat\u0131n al\u0131narak \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n kontrol\u00fc ele ge\u00e7irilir. Birinci D\u00fcnya Harbi’ne yani, 1914’e geldi\u011fimizde durum b\u00f6yledir. Bu da dikkat \u00e7ekici bir \u015feydir.<\/p>\n
T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00f6nde gelen devleti olan esas ba\u015frol oyuncusu olan Osmanl\u0131 T\u00fcrkiye’si g\u00fc\u00e7 kaybetmektedir. Her alanda zay\u0131fl\u0131yor ama rakip devletler; kuzeyden Rusya, bat\u0131da daha yeni \u00e7\u0131kan k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fclkeler ve onun bat\u0131daki hamileri olarak bildi\u011fimiz \u00fclkeler, Sanayi \u0130nk\u0131lab\u0131’ndan itibaren hamlelerini yo\u011funla\u015ft\u0131rarak bizi kar\u015f\u0131lar\u0131nda zor durumda b\u0131rak\u0131yorlar. Biz gerekli hamleyi yapamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in b\u00f6yle bir manzara bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n
1917 y\u0131l\u0131nda \u00c7arl\u0131k y\u0131k\u0131l\u0131nca Azerbaycan’da etkin olan Ermeniler silahl\u0131 kuvvetlerde, subay kadrolar\u0131nda, devlet b\u00fcrokrasisinde ve i\u015f hayat\u0131nda Kafkasya’daki M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk\u2019e g\u00f6re kollanm\u0131\u015f olan tercih edilmi\u015f olan unsurlard\u0131r. Fiilen idareyi ele ge\u00e7iriyorlar. \u00c7arl\u0131k devrildikten sonra bunlar\u0131n kurduklar\u0131 idare de ideolojileri ne olursa olsun (bir k\u0131sm\u0131 Men\u015fevik, bir k\u0131sm\u0131 sosyal demokrat, bir k\u0131sm\u0131 Bol\u015fevik) bir s\u00fcr\u00fc sosyal farkl\u0131 fraksiyonlar da mevcuttur. Ancak bunlar\u0131n T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman olanlara kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131k konusunda hi\u00e7bir teredd\u00fctleri yok. \u0130ster Bol\u015fevik, Men\u015fevik ve Ermeni olsun ba\u015fka bir unsur olsun bize ait olan unsurlara bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ayn\u0131d\u0131r. Bunlar Bak\u00fc’de h\u00e2kimiyeti ele ge\u00e7irip M\u00fcsl\u00fcman olan unsura korkun\u00e7 bir zulme ba\u015fl\u0131yorlar.<\/p>\n
\u00c7o\u011funluk olmayan n\u00fcfus alanlar\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk unsuru imha ederek n\u00fcfus \u00e7o\u011funlu\u011funu tesis etmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Balkanlar’da da uygulanm\u0131\u015f ve sonu\u00e7 al\u0131nm\u0131\u015f bir politikad\u0131r bu.\u00a0 Ba\u015far\u0131s\u0131 tescil edilmi\u015f bir uygulama idi. Bak\u00fc’de Kafkasya’da di\u011fer b\u00f6lgelerde M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 parya durumuna d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in n\u00fcfus\u00e7a da k\u0131rmas\u0131 laz\u0131m. Bunu yapmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6yle bir hal ile an\u0131lan d\u00f6nemde \u00c7arl\u0131k devrildi. Kom\u00fcnistler k\u0131sa bir s\u00fcrede y\u00f6netimi ele alm\u0131\u015flard\u0131. Biz Osman T\u00fcrkleri ise 1. D\u00fcnya Harbi’nin sonuna gelmi\u015ftik. Harpte \u00f6nemli cephelerde yenilgiler alm\u0131\u015ft\u0131k. Fakat \u00c7anakkale, Kut\u2019ul Amare ve Gazze gibi ba\u015far\u0131lar\u0131m\u0131zla beraber 30 Ekim 1918’e geldi\u011fimizde ordumuz Bak\u00fc\u2019de Azerbaycan’dad\u0131r. \u0130lgin\u00e7tir Filistin’de bozguna u\u011frayan ordumuz ayn\u0131 hafta i\u00e7inde Bak\u00fc’y\u00fc, Ermeni ve Rus kom\u00fcnist \u00a0i\u015fgalinden kurtarabilmi\u015ftir.<\/p>\n
Kafkas \u0130slam Ordusu Enver Pa\u015fa’n\u0131n gen\u00e7 karde\u015fi 28 ya\u015f\u0131ndaki Nuri Pa\u015fa komutas\u0131nda kuruldu. Kafkas \u0130slam Ordusu\u2019nun hik\u00e2yesi ayr\u0131 geni\u015f bir hik\u00e2yedir. \u015eu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyelim; bu Kafkas b\u00f6lgesinde k\u0131yamet koparken ve etnik gruplar birbiriyle bo\u011fazla\u015f\u0131rken; silahl\u0131 kuvvetlerdeki, b\u00fcrokrasideki, devlet hayat\u0131ndaki ve i\u015f hayat\u0131ndaki etkin Ermeniler, M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk olan unsura ya\u015fama hakk\u0131 dahi vermemekteydi. Bu halde iken Tiflis’te toplanan Azerbaycan Mill\u00ee \u015euras\u0131 konu\u015fmam\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda i\u015faret etti\u011fimiz Azerbaycan Halk Cumhuriyeti veya ba\u015fka kaynaklarda ge\u00e7en ad\u0131yla Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ni 27 May\u0131s 1918’de ilan etti. Ni\u00e7in Tiflis? Bak\u00fc i\u015fgal alt\u0131nda yani g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Azerbaycan’\u0131n k\u00fclt\u00fcr merkezi, ba\u015fkenti ve sanayi \u015fehri Ermenilerin kontrol\u00fc alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Ermeniler, Yeni Sovyet ideolojisinin emrinde olan unsurlarla Azerbaycan halk\u0131na s\u00fcrekli zul\u00fcm, bask\u0131 ve katliam yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00e7etelere kar\u015f\u0131 1918 senesinde, Mehmet Emin Resulzade\u2019nin Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ni Milli \u015eura Reisi olarak ilan etmesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc buna bir silahl\u0131 dayanak sa\u011flamak maksad\u0131yla ba\u015fkomutan vekili Enver Pa\u015fa taraf\u0131ndan Kafkas \u0130slam ordusu tesis edildi. Bu Ordu gerekli subay kadrosu takviyesi yap\u0131ld\u0131ktan sonra yerel ahalinin yani b\u00f6lgede ki M\u00fcsl\u00fcman unsurun da kat\u0131l\u0131m\u0131yla 15 Eyl\u00fcl 1918’de Bak\u00fc\u2019y\u00fc kurtar\u0131yor. Mondros M\u00fctarekesi’nin imzalanmas\u0131ndan 45 g\u00fcn \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fiyor bu. Fakat bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan yani, T\u00fcrkler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ac\u0131 olan nokta \u015fu ki k\u0131sa bir s\u00fcre sonra biz m\u00fctareke ilan ediyoruz. M\u00fctarekenin \u015fartlar\u0131ndan biri de T\u00fcrk ordusunun al\u0131nan b\u00f6lgelerden \u00e7ekilmesidir. Bu olaya dair \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir\u2019in kendi an\u0131lar\u0131n\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur kitap \u201cSuyu Arayan Adam\u201d<\/em> tam Azerbaycan kurtar\u0131lm\u0131\u015fken, hangi ruh hali i\u00e7erisinde sancaklar\u0131m\u0131z\u0131 geri toplay\u0131p d\u00f6nmenin nas\u0131l bir travma yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131n canl\u0131 i\u015faretleri orada g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n Harbi kaybetti\u011fimiz i\u00e7in bu al\u0131nan topraklardan da \u00e7ekilmek zorunda kalm\u0131\u015f\u0131z. Bu bir zarurettir. \u0130kinci bir \u015fey, bu ordu \u00e7ekilince do\u011fal olarak Mehmet Emin Resulzade\u2019nin Azerbaycan Cumhuriyeti dayanaks\u0131z kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u00e7erde Kom\u00fcnist Parti mensuplar\u0131, Bol\u015fevik provokasyonlar\u0131, \u0130ngilizlerin hakeza Ruslar\u0131n i\u015flerini kolayla\u015ft\u0131r\u0131r eylemleri Mehmet Emin Resulzade\u2019nin kurdu\u011fu cumhuriyeti ya\u015famas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z hale getirdi.<\/p>\n Bir fakt\u00f6r daha var bu ac\u0131d\u0131r ama ifade edilmesi gerekir. Anadolu’nun selameti i\u00e7in Anadolu’nun h\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde istiklalini devam ettirebilmesi i\u00e7in Azerbaycan taraf\u0131m\u0131zdan g\u00f6zden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan co\u011frafyas\u0131ndaki karde\u015flerimiz b\u00fcy\u00fck bir bedel \u00f6demi\u015flerdir. Bu ne i\u00e7in? Anadolu’daki Yeni T\u00fcrk Devleti’nin, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nin kurulabilmesi i\u00e7in gerekliydi. Rus yard\u0131m\u0131n\u0131 alabilmek maksad\u0131yla Azerbaycan’\u0131n Ruslar taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesini kabul etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ac\u0131d\u0131r ama hakikatin ifadesi bundan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Reel politik gere\u011fi \u00f6nce Anadolu’nun selameti \u00f6nemlidir. Anadolu’nun ayakta kalabilmesi T\u00fcrk \u00e2leminin payidar olabilmesi i\u00e7in bir tercih yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1920 Nisan ay\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi Ba\u015fkan\u0131 Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n Sovyet liderlerine yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta bu g\u00f6r\u00fclebilir ama \u015funu da itiraf etmek gerekir; ben bir T\u00fcrk vatanda\u015f\u0131 olarak bunu da itiraf etmeliyim; Azerbaycan’\u0131n mektep kitaplar\u0131n\u0131, edebiyat kitaplar\u0131n\u0131 okudum ve bu d\u00f6nemle ilgili bu olayla ilgili bir serzeni\u015f dahi yoktur. Tedrisat kitaplar\u0131nda, \u201cAnkara h\u00fck\u00fcmeti sat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131, i\u015fte Bol\u015fevik ordular\u0131n\u0131 Ankara \u00fczerimize salm\u0131\u015ft\u0131, kendi \u00e7\u0131kar\u0131 i\u00e7in bizi kullanm\u0131\u015ft\u0131r\u201d<\/em> gibi bunu ima eden dolayl\u0131 olarak s\u00f6ylenen hi\u00e7bir \u015fey yoktur. Bunu da \u00f6b\u00fcr taraf\u0131n bu alanla ilgili g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fu alicenapl\u0131k olarak g\u00f6rmekteyim.<\/p>\n Bol\u015fevik i\u015fgali ba\u015flay\u0131nca Nuri Pa\u015fa emrindeki adamlarla Da\u011f\u0131stan\u2019a giriyor ve orada m\u00fccadele ediyor. Bir \u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ama ikmal ve nakliye g\u00fcc\u00fc yok, maddi g\u00fcc\u00fc yok yani her alanda bir yokluk i\u00e7inde. Kendisini bu g\u00f6reve g\u00f6ndermi\u015f olan kadro art\u0131k alan d\u0131\u015f\u0131nda. \u0130ttihat Terakki h\u00fck\u00fcmeti bitmi\u015f, Enver Pa\u015fa ve Talat Pa\u015fa farkl\u0131 yerlerde bir yerlere gitmi\u015fler. Milli M\u00fccadele Ankara’da Mustafa Kemal Pa\u015fa’n\u0131n sevk ve idaresinde ba\u015flam\u0131\u015f. \u00a0Anadolu’nun Kurtulu\u015f m\u00fccadelesi devam ediyor ve ayr\u0131 bir \u015fekilde kendi g\u00fcndemi var. Azerbaycan’a bir yard\u0131m g\u00f6ndermesi veya silahla adam g\u00f6ndermesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n Nuri Pa\u015fa Da\u011f\u0131stan’da da m\u00fccadele ettikten sonra art\u0131k ka\u00e7 ay sonra \u0130stanbul’a geliyor. \u0130stanbul’a gelince Birinci D\u00fcnya Harbi’ndeki di\u011fer bizim askeri ve m\u00fclki liderlerimize yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi Nuri Pa\u015fa\u2019da Harp su\u00e7lusu olarak \u0130ngilizler taraf\u0131ndan tutuklan\u0131yor. Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcne konuluyor. Asl\u0131nda hesap \u015fudur Nuri Pa\u015fa’y\u0131 Batum’a g\u00f6nderecekler ve Batum’da d\u00fczmece bir mahkemede idam edecekler. Hesaplar\u0131 budur. Nuri Pa\u015fa \u0130stanbul’dan derdest edilerek zaten tutuklu vaziyette Batum’da askeri mahkeme g\u00f6nderiliyor. Yarg\u0131lan\u0131p as\u0131ls\u0131n diye g\u00f6nderiliyor. Bu \u015fimdi anlataca\u011f\u0131m \u00e7ok bilinmez bizim kaynaklar\u0131m\u0131zda; Nuri Pa\u015fa Batum\u2019da Askeri cezaevindeyken M\u00fcsavat Partisi taraf\u0131ndan d\u00fczenlenen bir operasyonla birka\u00e7 ki\u015finin de can\u0131na mal olmas\u0131na ra\u011fmen kurtar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Allah korusun operasyon yap\u0131lmam\u0131\u015f olsayd\u0131 as\u0131larak \u015fehit edilecekti. Bu bilgi Azerbaycan Milli Ansiklopedisinde var.<\/p>\n Nuri Pa\u015fa daha sonra Anadolu’ya d\u00f6ner ve Anadolu’da Erzurum’da tutuklan\u0131r. Erzurum’da tutuklanma nedeni de Enver Pa\u015fa’n\u0131n karde\u015fi olmas\u0131d\u0131r. Tamamen siyasi gerek\u00e7elerle\u2026 Neden? 1921’de Anadolu’da Yunan i\u015fgaline kar\u015f\u0131 hayat memat m\u00fccadelesi veriliyor. Yunan Kuvvetleri Ankara yak\u0131nlar\u0131na gelmi\u015f ve Sakarya Harbi kaybedilirse Mustafa Kemal’in liderli\u011fi de tart\u0131\u015f\u0131lacak. Bu durumda Mustafa Kemal m\u00fccadeleyi kaybederse Enver Pa\u015fa da m\u00fccadelenin gelip ba\u015f\u0131na gelecek. Nuri Pa\u015fa da Enver Pa\u015fa’n\u0131n karde\u015fi olmas\u0131 gerek\u00e7esiyle tutuklan\u0131yor. Erzurum’da hapsediliyor ve Enver’in tehlike olarak ge\u00e7mesinden sonra da serbest b\u0131rak\u0131l\u0131yor. 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n sonunda Nuri Pa\u015fa, \u0130stiklal madalyas\u0131n\u0131 1929 gibi ge\u00e7 bir tarihte al\u0131yor. Daha sonra i\u015f hayat\u0131na at\u0131l\u0131yor ve S\u00fctl\u00fcce’de silah fabrikas\u0131 kuruyor. Burada tabanca d\u00e2hil baz\u0131 harp te\u00e7hizat\u0131 \u00fcretiyor. 1949 y\u0131l\u0131nda muhtemelen suikast neticesinde fabrikada meydana gelen bir patlama sonucu Nuri Pa\u015fa vefat ediyor. Nuri Pa\u015fa’n\u0131n ana \u00e7izgisiyle s\u00f6yleyebilece\u011fimiz hayat hik\u00e2yesi b\u00f6yledir.<\/p>\n Azerbaycan M\u00fcsavat H\u00fck\u00fcmeti 27 Nisan 1920 devrildi. Yani Anadolu’da meclisin a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan 3 g\u00fcn sonra. Burada Neriman Nerimanov iktidara geliyor. Kendisi sosyal Demokrat bir ki\u015fidir. Kendisi ve \u00fclkesi i\u00e7in g\u00fczel \u015feyler yapmak isteyen biridir. Ancak siyaseten Mehmet Emin Resulzade ve kadrosuna kar\u015f\u0131 olmu\u015ftur. 1925’te de Nerimanov ku\u015fkulu bir \u015fekilde vefat ediyor. Bug\u00fcnk\u00fc Azerbaycan tarih\u00e7ilerine g\u00f6re o da muhtemelen suikast ile yok edilmi\u015ftir.<\/p>\n Azerbaycan ba\u015flang\u0131\u00e7ta m\u00fcstakil bir devlet gibiydi. Daha sonra Sovyet kom\u00fcnist sistem buralardaki h\u00e2kimiyetini tesis etti. Azerbaycan’\u0131n m\u00fcstakil olan h\u00fcrriyeti Sovyet haline getirildi. Sovyet sistemi i\u00e7erisinde bir devlet\u00e7ik haline geldi. \u0130\u015fte Stalin devrinin ortalar\u0131nda 1930’lu y\u0131llar\u0131n sonunda T\u00fcrk ziyal\u0131lar\u0131<\/em> yani okumu\u015f olan ayd\u0131nlar b\u00fcy\u00fck bir k\u0131r\u0131mdan ge\u00e7irildi. Bunlar imha edildi. D\u00fczmece mahkemelerde i\u015fte ba\u015fta s\u00f6yledi\u011fimiz gibi H\u00fcseyin Cavit, Mikail M\u00fc\u015ffik, Ahmet Cevat<\/em> gibi say\u0131lamayacak kadar insan katledildi. D\u00fczmece mahkemelerde ak\u0131betleri maalesef ac\u0131 oldu. Bunlar da ger\u00e7ekten y\u00fcrekli bir \u015fekilde Sovyet rejimine ve bunlar\u0131n getirdiklerine kar\u015f\u0131 direnebildi. Mesela bunlardan birisi H\u00fcseyin Cavit\u2019tir. Rejim kalpak giymeyi ve tar \u00e7almay\u0131 yasakl\u0131yor. Oysa onlar\u0131n en yayg\u0131n m\u00fczik enstr\u00fcman\u0131 tar ve geleneksel ba\u015fl\u0131klar\u0131 da kalpak. \u00a0Bunlar gericilik alameti olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Sovyet Rus sistemi bunu b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcyor ve bunlara yasak koyuyor. H\u00fcseyin Cavit kitaplar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc g\u00fcne kadar kalpa\u011f\u0131n\u0131 ba\u015f\u0131ndan indirmeme cesaretini g\u00f6stermi\u015ftir. \u00a0Hakikaten Azerbaycan’\u0131n kahraman ziyal\u0131lar\u0131 kendi \u015fahsiyetlerinin gere\u011fini yerine getirmi\u015flerdir. Fakat yeti\u015fmi\u015f ayd\u0131n bir z\u00fcmre karde\u015flerimizin ifadesiyle de helak olmu\u015ftur.<\/p>\n Bu an\u0131lan d\u00f6nemde alfabe de\u011fi\u015fiklikleri olmu\u015ftur. \u00d6nce Arap alfabesinden Latin alfabesine ge\u00e7irmi\u015f ard\u0131ndan 1939’da da Latin harflerinden de Slav Rus harflerine Kiril alfabesine ge\u00e7i\u015f yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00a0Stalin \u00f6l\u00fcnce biraz rahatlama ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n 1950 y\u0131llar\u0131n ba\u015flar\u0131nda bu d\u00fczmece mahkemelerde yok edilen insanlar\u0131n haklar\u0131 Kru\u015f\u00e7ev devrinde geri veriliyor. \u0130ade-i itibar sa\u011flan\u0131yor. H\u00fcseyin Cavit d\u00e2hil olmak \u00fczere o d\u00f6nemin \u00f6nde gelen ma\u011fdurlar\u0131n\u0131n haklar\u0131 sa\u011flan\u0131yor. Yeni d\u00f6nemde Haydar Aliyev’in hay\u0131rl\u0131 i\u015flerinden biri olarak almam\u0131z gereken o devrin ma\u011fdur insanlar\u0131n\u0131n hat\u0131ras\u0131 Haydar Aliyev devrinde Azerbaycan’da yeniden abad edilmi\u015ftir. \u00a0H\u00fcseyin Cavit i\u00e7in olsun Mikail M\u00fc\u015ffik i\u00e7in olsun di\u011fer o devrin kilometre ta\u015f\u0131 diyebilece\u011fimiz d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 diyebilece\u011fimiz \u015fahsiyetlerin an\u0131lar\u0131na heykeller yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bah\u00e7eler ve M\u00fczeler yap\u0131lm\u0131\u015f, kitaplar yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Mehmet Emin Resulzade\u2019nin an\u0131t\u0131 yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bu devir Sovyet rejimi devrilinceye kadar bu sistem devam etti. Eski sistem yani, Kom\u00fcnist sistem \u00e7\u00f6k\u00fcnce Azerbaycan’da da bildi\u011fimiz olaylar oldu. El\u00e7ibey iktidara geldi ancak El\u00e7ibey bu i\u015fi y\u00fcr\u00fctebilecek say\u0131ca yeterli ve kaliteli donan\u0131ml\u0131 bir kadrodan mahrum oldu\u011fu i\u00e7in izlenen baz\u0131 politikalardan \u00f6t\u00fcr\u00fc maalesef ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131. Biz bir \u015feyleri yarg\u0131lam\u0131yoruz s\u00f6yledi\u011fimiz o de\u011fil ama El\u00e7ibey devrildi. Bunun T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’ne \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015feni tam olarak yapt\u0131\u011f\u0131 yapmad\u0131\u011f\u0131 da ayr\u0131 bir konudur. Kimseyi ibra etmiyor ve kimseyi savunmuyorum. El\u00e7ibey iktidarda kalamad\u0131. \u015eimdi bizim g\u00f6nl\u00fcm\u00fcz\u00fcn kimden taraf oldu\u011fu herkes biliyor. Bunu saklamaya da gerek yok. G\u00f6nl\u00fcm\u00fcz elbette El\u00e7ibey taraf\u0131nda ama \u015funu da s\u00f6yleyelim reel politika a\u00e7\u0131s\u0131ndan El\u00e7ibey iktidara geldi\u011finde herkese birden muhasamat ilan etti. Sava\u015f ilan\u0131 anlam\u0131nda de\u011fil ama Ruslar\u0131 itham eden onlar\u0131 hedef g\u00f6steren beyanlar\u0131 oldu. Ermenistan zaten Azerbaycan topra\u011f\u0131n\u0131 i\u015fgal etmi\u015f durumdayd\u0131. Ayn\u0131 anda \u0130ran’\u0131 hedef ald\u0131. D\u00fc\u015fmanlar\u0131n hepsini ayn\u0131 anda telaffuz etti. Bu reel politi\u011fin kabul edece\u011fi bir \u015fey de\u011fildir. Bildi\u011fimiz nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc maalesef El\u00e7ibey muvaffak olamad\u0131. Ondan sonra bildi\u011fimiz Haydar Aliyev ondan sonra o\u011flunun rejiminin idaresi devam ediyor. Ayr\u0131ca bunu s\u00f6ylememiz de bir namus borcudur. Azerbaycan ekonomik hayat y\u00f6n\u00fcyle baz\u0131 alanlar y\u00f6n\u00fcyle ele\u015ftirilebilir ama k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131 y\u00f6n\u00fcyle, musiki y\u00f6n\u00fcyle ve sanat\u0131n b\u00fct\u00fcn alanlar\u0131 konusunda \u00fclkemizle mukayese edilemeyecek kadar ileri bir d\u00fczeydedir. Milli Operas\u0131 var, yani operas\u0131na gitti\u011fimizde siz \u201c\u015eah \u0130smail\u201d ve \u201cKerem ile Asl\u0131\u201d operas\u0131n\u0131 bulabilirsiniz. \u00c2\u015f\u0131k Garip’in operas\u0131n\u0131 bulabilirsiniz siz orada. Size orada \u201csizde ne var?\u201d dediklerinde benim s\u00f6yleyece\u011fim \u00e7ok fazla bir \u015feyim olmad\u0131.<\/p>\n Azerbaycan’da gezerken g\u00f6rece\u011finiz heykeller hakikaten T\u00fcrkiye’de heykel diye g\u00f6rd\u00fcklerimizden \u00e7ok farkl\u0131 idi. Maalesef sanat a\u00e7\u0131s\u0131ndan Atat\u00fcrk’\u00fcn heykellerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 da d\u00e2hil olmak \u00fczere bizdekiler estetik a\u00e7\u0131s\u0131ndan yoksundur. Azerbaycan heykelcilik, opera, ses sanatk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 d\u00e2hil musikide T\u00fcrkiye ile mukayese edilmeyecek kadar ileri hamleler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar kom\u00fcnist rejim yani Sovyet y\u00f6netimi alt\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun da ifade edilmesi laz\u0131m. Rejim tamam kom\u00fcnist rejimidir. Ama bunlar devrin hay\u0131r hanesinde s\u00f6ylenmesi gereken ifade edilmesi gereken \u015feylerdir. Vurgulanmas\u0131 gereken hususlardand\u0131r.<\/p>\n \u0130kinci bir \u015fey sokakta kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar e\u011fitim seviyesi ne olursa olsun T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile ilgili bizim de\u011fer yarg\u0131lar\u0131m\u0131z ile ilgili az ve \u00e7ok bir bilgi sahibidirler. Herhangi bir yerdeki tezg\u00e2htar size Fuzuli\u2019den m\u0131sralar okuyabilir. Memleketimizde maalesef bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. E\u011fitimli de olsa bize dair bizim insan\u0131m\u0131z\u0131n haf\u0131zas\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey yoktur. Orada kabul edelim ki rejim ne olursa olsun -rejime rahmet okuyacak halim yok- Sovyet rejiminin savunucusu da de\u011filim sempatizan\u0131 da de\u011filim ama oradaki sokakta, parkta, oturdu\u011funuz otob\u00fcs dura\u011f\u0131nda ve muhabbet etti\u011finiz \u00e7ayhane de \u00e7ay i\u00e7ti\u011fimiz insan d\u00fcnya edebiyat\u0131ndan T\u00fcrklerin tarihinden edebiyat\u0131ndan sanat\u0131ndan \u015fiirinden sizde hayranl\u0131k uyand\u0131racak kadar bilgi sergileyebilir. Bu da kesinlikle iyi bir \u015feydir.<\/p>\n Opera yayg\u0131n bir \u015fekilde bizdeki gibi belli mevsimlerde belli oyunlar de\u011fildir. Yayg\u0131n bir \u015fekilde opera oynan\u0131r ve paras\u0131 da o g\u00fcnk\u00fc benim mukayeseme g\u00f6re bir \u00f6\u011fretmenin bir memurun bir g\u00fcnl\u00fck yevmiyesi kadard\u0131r. \u00d6yle ucuz bir \u015fey de\u011fildir ve oradaki de seyircilerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 sizin ve benim gibi m\u00fctevaz\u0131 meslek gruplar\u0131ndan olan insanlar\u2026 Paras\u0131n\u0131 verip opera seyrediyorlar. Ama opera da hakikaten operad\u0131r.<\/p>\n \u015eimdi bu anlatacaklar\u0131m ve g\u00f6stereceklerim (sunucu yans\u0131lar\u0131 yap\u0131yor) g\u00f6rsel malzemeye dayal\u0131 olarak Azerbaycan’da bulundu\u011fum devir i\u00e7erisinde g\u00f6rd\u00fcklerimdir. Azerbaycan’da Fahri H\u0131yaban dedikleri Devlet Mezarl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Buras\u0131 bir heykel galerisi a\u00e7\u0131k hava m\u00fczesi galerisi gibidir. Siz kendinize m\u00fczeye mi geldim mezarl\u0131\u011fa m\u0131 sorusunu sorarak ikileme d\u00fc\u015febilirsiniz. Fahri H\u0131yaban Azerbaycan devlet b\u00fcy\u00fcklerinin, sanatk\u00e2rlar\u0131n mezarlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu yerdir. \u00a0Burada yatan yak\u0131n d\u00f6nem Azerbaycan tarihinin \u00f6nemli \u015fahsiyetleri \u00fczerinde biraz dural\u0131m.<\/p>\n Fahri H\u0131yabandaki \u015fairlerden Halil R\u0131za Ulut\u00fcrk \u201cKorkaklar hayatta bin kere \u00f6l\u00fcr ancak cesurlar bir kere \u00f6l\u00fcr\u201d<\/em> buyurmu\u015ftur.\u00a0 Yine demi\u015f ki \u201cAzadl\u0131\u011f\u0131 istemirem! Zerre zerre gram gram! Kolumdaki zincirleri istemirem, gram gram\u2026 Azadl\u0131\u011f\u0131 istirem, bir hep gibi! Derman gibi istirem! Sema gibi g\u00fcne\u015f gibi cihan gibi.\u201d<\/em> demi\u015ftir. Samet Vurgun me\u015fhur Azerbaycan \u015fairinin kabrinde yaz\u0131lan \u015feyleri \u00dczeyir Bey s\u00f6ylemi\u015ftir.\u00a0 Samet Bey’in o\u011flu Yusuf Sameto\u011flu, \u201cUykunuz \u015firin olsun diriler\u201d<\/em> demi\u015f yani ya\u015farken uyuyorsunuz \u00f6l\u00fcnce dirileceksiniz diyor. Bir hadisi \u015eerif’ten al\u0131nt\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Telmih sanat\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n Nabi Hazri yetmi\u015fli y\u0131llarda \u015fiirleri \u00e7\u0131km\u0131\u015f biridir. \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat\u2019tan 1970\u2019li y\u0131llarda \u00e7\u0131kan se\u00e7ilmi\u015f \u015fiirler<\/em> diye kitab\u0131n\u0131 hat\u0131rl\u0131yorum, yanl\u0131\u015f hat\u0131rlam\u0131yorsam. Memmet Aras \u201cAtam\u0131n kitab\u0131\u201d, \u201cAsker And\u0131\u201d, \u201cVatan Beyin Kitaplar\u0131\u201d<\/em> gibi kitaplar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n Memmet Rahim halk \u015fairidir. Halk \u015fairi tabiri devlet sanat\u00e7\u0131s\u0131 olarak anlamak laz\u0131m gelir. Resul R\u0131za Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi’nin -bu on cilttir- redakt\u00f6rl\u00fck g\u00f6revini yap\u0131yor. \u0130lk birinci ciltte T\u00fcrk\u00e7\u00fc ve Turanc\u0131 bulunarak bu cilt yay\u0131ndan kald\u0131r\u0131l\u0131yor. Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisi piyasaya \u00e7\u0131kmadan bu cilt imha ediliyor.<\/p>\n Abdullah \u015eaik \u201cBirle\u015felim T\u00fcrko\u011flu Birle\u015felim T\u00fcrko\u011flu! Bu yol millet yoludur \u00fcnle \u015fanla, tarihimiz doludur!\u201d<\/em> buyurmu\u015ftur. A\u015fa\u011f\u0131da yans\u0131 da g\u00f6r\u00fclen yay\u0131n organlar\u0131nda yaz\u0131lar yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bahtiyar Vahapzade\u2019nin kabri daha yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. 2009 senesinde yap\u0131lmak \u00fczere idi. Azerbaycan ad\u0131n\u0131n Azerbaycan T\u00fcrk Cumhuriyeti olmas\u0131n\u0131 teklif etmi\u015ftir. Bir televizyon yay\u0131n\u0131nda Ruslarla evlenen Azerbaycan erkeklerini \u201cbeynamus\u201d<\/em><\/strong> ilan etmi\u015ftir yani namussuz ilan etmi\u015ftir. Evdeki e\u015fini b\u0131rak\u0131p ba\u015fka bir kad\u0131nla ya\u015famak bu b\u00fcy\u00fck bir felakettir der.<\/p>\n M\u00fcsl\u00fcm Magomayev, \u015eah \u0130smail Operas\u0131’nda \u015eah \u0130smail\u2019i oynam\u0131\u015ft\u0131r. Opera sanat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 da varm\u0131\u015f adamca\u011f\u0131z\u0131n. Gara Garayev\u2019in mezar\u0131nda simsiyah bir mermerin \u00fcst\u00fcnde Kara Karao\u011flu yaz\u0131yor. Esteti\u011fe bakar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/p>\n Bestelerin \u015fahlar \u015fah\u0131 \u00dczeyir Bey. \u00dczeyir Bey M\u00fcsavat H\u00fck\u00fcmetinin faal uzvu -Azerbaycan kaynaklar\u0131n\u0131n ifadesiyle- aktif bir milliyet\u00e7iydi. Sadece fikir adam\u0131 de\u011fil fiilen de karde\u015fi Ceyhun Bey ile beraber M\u00fcsavat H\u00fck\u00fcmetinin \u00f6nemli elemanlar\u0131ndan biriydi. Kom\u00fcnistler iktidar\u0131 ele ge\u00e7irince karde\u015fi Ceyhun Bey \u00fclkeyi terk etti ve Fransa’ya gitti. Tarih\u00e7i de olan Ceyhun Bey\u2019in ad\u0131n\u0131 ben Azerbaycan’a gidinceye kadar bilmiyordum. Ceyhun Bey 1960’l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131na kadar 40 sene s\u00fcrg\u00fcn ya\u015fad\u0131. Karde\u015fi \u00dczeyir Bey ise Azerbaycan’da kald\u0131. Yani kom\u00fcnizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmayacakm\u0131\u015f gibi bir pozisyon belirledi. Ruslar\u0131n istedi\u011fi besteleri de yapt\u0131 ama bunlar\u0131 yaparken \u201cK\u00f6ro\u011flu\u201d gibi bir Opera besteledi. K\u00f6ro\u011flu operas\u0131n\u0131 Stalin seyrettikten sonra ikinci defa bir daha seyretti. Bunun \u00fczerine \u00dczeyir Bey\u2019i Kom\u00fcnist Partisi \u00fcyeli\u011fini ald\u0131lar. 1930\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonu Kom\u00fcnist Parti \u00fcyeli\u011fine al\u0131nmas\u0131 o devir i\u00e7in o g\u00fcnk\u00fc ortam i\u00e7in hayat garantisi ve rahat \u00e7al\u0131\u015fma imk\u00e2n\u0131 gibi kolayl\u0131klar sa\u011flayan bir \u015feydi.<\/p>\n K\u00f6ro\u011flu operas\u0131n\u0131n librettosunu okudum ve DVD\u2019leri de seyrettim. \u015eimdi \u015funu s\u00f6ylemek gerekir, Stalin’in ho\u015funa gidecek kadar uygun temalar vard\u0131r i\u00e7inde. Hani K\u00f6ro\u011flu tiranlara ba\u011f\u0131r\u0131yor, kan i\u00e7enlere ba\u011f\u0131r\u0131yor, zalimlere ba\u011f\u0131r\u0131yor ve meydan okuyor \u015fimdi bu kom\u00fcnistlerin i\u015fine gelir mi gelir. Stalin zannediyor ki \u00dczeyir Bey, eski hanl\u0131klar devrine yani T\u00fcrk devrine hakaret ediyor. Zalim kan i\u00e7ici beyler evet bir anlamda \u00f6yle ama burada b\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck adamlar\u0131n \u00e7etin \u015fartlarda yapmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 \u015feyi yapm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dczeyir Bey iki dilli, m\u00fcnaf\u0131k anlam\u0131nda de\u011fil, kom\u00fcnistlere reddetmeyece\u011fi bir \u015fey s\u00f6ylemi\u015f ama sat\u0131r aralar\u0131nda da kendi tezlerini dile getirmi\u015ftir. Buradaki tiranl\u0131\u011f\u0131 siz bu yeni rejiminin kom\u00fcnist sistemin ceberrut insafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131 insanlara k\u0131yma olarak ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda onlara kar\u015f\u0131 da itiraz etmi\u015f say\u0131labilirsiniz. Yani K\u00f6ro\u011flu librettosunda Operas\u0131’nda metni okudu\u011funuzda bu duyguya da kat\u0131labilirsiniz. \u00d6\u011frencilerimize s\u00f6yl\u00fcyorduk ders \u00e7\u0131karmak i\u00e7in insan\u0131n hayat bilan\u00e7osuna bakmak gerekir. Sonunda art\u0131lar\u0131 m\u0131 fazla hizmetleri mi fazla? Ceyhun Bey gibi yani ad\u0131 san\u0131 bilinmeyen bir memlekette muhacir olarak \u00f6lse daha m\u0131 iyiydi? Hay\u0131r, o iyi olamazd\u0131. Sovyet kom\u00fcnist parti devrinde bir s\u00fcr\u00fc eser verdi. Dolay\u0131s\u0131yla Ceyhun Beyin tercihine sayg\u0131 duyuyorum. Aziz hat\u0131ras\u0131 \u00f6n\u00fcnde onu h\u00fcrmetle y\u00e2d ediyorum ama \u00dczeyir Bey\u2019in de ortada olan eserleriyle iftihar ediyorum. \u0130yi ki sistemin i\u00e7erisinde bar\u0131nabilmi\u015f kelleyi vermemi\u015f ve de kal\u0131c\u0131 olarak kendi alan\u0131nda operalar \u015fiirler bir s\u00fcr\u00fc \u015fey bestelemi\u015ftir. \u00dczeyir Bey tabii sanat\u00e7\u0131 bir aileden geliyor.<\/p>\n 20 As\u0131r Azerbaycan musikisinin alt\u0131n sesi B\u00fclb\u00fcl ad\u0131n\u0131 da Stalin vermi\u015ftir. Azerbaycan’da da Bak\u00fc’de de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esini bildi\u011fi s\u00f6yleniyor.<\/p>\n Azerbaycan’da \u0130lk T\u00fcrk\u00e7e gazete \u00e7\u0131kartan Hasan Bey Zerdabi\u2019dir. Gazetesinin ad\u0131 Ekinci\u2019dir. Cafer Cabbarl\u0131 1912 Trablusgarp Harbi ile 1913 Edirne’nin kurtar\u0131lmas\u0131nda T\u00fcrk ordusunun, T\u00fcrk askerinin kahramanl\u0131klar\u0131n\u0131 anlatan piyesler yazd\u0131. Yeni rejim yerle\u015fince de oraya uygun \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Mesela G\u00fcney Azerbaycan ile ilgili bir \u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Yani bu insanlar kom\u00fcnist oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne ra\u011fmen f\u0131rsat\u0131n\u0131 bulunca bir \u015feyler yapmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f insanlard\u0131r.<\/p>\n Mehmet Sait Ordubadi tarihi romanlar yazar\u0131d\u0131r. \u015eu ta\u015flar\u0131n \u00fczerinde Kiril harfleriyle adam\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 eserler adlar\u0131 yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Bunlar \u201cD\u00f6v\u00fc\u015fen \u015eeher\u201d<\/em> Kiril harfleri ile yaz\u0131l\u0131yor \u201cGizli Bak\u00fc\u201d, \u201cDumanl\u0131 Tebriz\u201d, \u201cK\u0131l\u0131\u00e7 ve Kalem\u201d<\/em><\/p>\n Ziya B\u00fcnyadov\u2019un \u015fimdi bir hik\u00e2yesini kaba olmakla beraber zihinlerde kal\u0131c\u0131 olmas\u0131 sebebiyle anlataca\u011f\u0131m. Bizde de Osmanl\u0131 son d\u00f6neminden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar uygulanan bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 vard\u0131r. Me\u015fhur rejim muhalifi Sakharov, Ermeni as\u0131ll\u0131 e\u015fiyle birlikte Azerbaycan\u2019a geliyor ve ak\u0131l veriyor; \u201cSiz b\u00fcy\u00fck devletsiniz Ermenilere istediklerini verin, siz b\u00fcy\u00fcks\u00fcn\u00fcz\u201d <\/em>bu retorik bize 19. y\u00fczy\u0131ldan itibaren uygulan\u0131r. Sakharov rejim muhalifi Ermeni e\u015finin y\u00f6nlendirmesiyle beraber bunu s\u00f6yl\u00fcyor. Ziya Bey \u00e7\u0131k\u0131yor cevap ve veriyor \u00f6z\u00fcr dilerim herkesten diyor ki \u201cO kahpeni de al defol git bu topraklardan\u201d<\/strong><\/em> b\u00f6yle bir adamd\u0131r. B\u00f6yle bir tarih\u00e7idir. 1997 y\u0131l\u0131nda Azeri karde\u015flerimizin s\u00f6yledi\u011fi \u015fekilde \u201cm\u00fcemmeli\u201d<\/em> bir \u015fekilde \u00f6l\u00fcyor.<\/p>\n Haydar H\u00fcseyino\u011flu diye bir ilim adam\u0131 19. y\u00fczy\u0131la dair bir kitap yaz\u0131yor. 1940’lar\u0131n sonunda bizim tarihimizi bize g\u00f6re anlat\u0131yor. Rejim istedi\u011fi tarzda yazm\u0131yor diye d\u00f6nemin Devlet Ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan hakarete u\u011fruyor. A\u011f\u0131r ele\u015ftiriler al\u0131yor ve ondan sonra bask\u0131lara dayanamay\u0131nca da rahmetli tarih\u00e7i intihar ediyor. Bu da onun kabridir.<\/p>\n Azerbaycan’\u0131n \u00a0 \u00dcmummilli Lideri Ali R\u0131za o\u011flu Haydar Aliyev, e\u015fi Zarife Aliyeva, Kaynatas\u0131 Aziz Bey heykelleri burada bulunmaktad\u0131r. El\u00e7ibey Heykelin \u00fcst\u00fcnde bir \u015fey yazm\u0131yor. Ebulfez El\u00e7ibey diye sadece yaz\u0131yor.<\/p>\n Bu mezarl\u0131kta Kiril alfabesi eski d\u00f6nemde, yeni d\u00f6nemde bu ve eski Kirille yaz\u0131lanlar \u00a0Latin\u2019e \u00e7evrilmi\u015ftir. Yeni defnedilenler de do\u011fal olarak Latin harfleri ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir mezar ta\u015f\u0131 var ki buradaki ibare Fars harfleri ile yaz\u0131lm\u0131\u015f ben bu yaz\u0131y\u0131 Azerbaycan Akademiler Komutan\u0131 Necef Pa\u015fa\u2019ya g\u00f6sterdim. Necef Pa\u015fa ben de bilmiyorum bu niye Fars alfabesi ile yaz\u0131lm\u0131\u015f dedi. Fikrimce ni\u00e7in Fars harfleriyle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ben \u00e7\u00f6zd\u00fcm. Fars\u00e7a metni okuduktan sonra Cafer Pi\u015fevari G\u00fcney Azerbaycan’da Tebriz’de Azerbaycan Milli H\u00fck\u00fcmetini kurmu\u015ftu. \u0130kinci D\u00fcnya Harbi s\u0131ralar\u0131nda bir m\u00fcddet Ruslar bu h\u00fck\u00fcmeti ba\u015fta desteklediler. Daha sonra bu politikalar\u0131ndan d\u00f6n\u00fcnce Cafer Bey\u2019i zorla Azerbaycan\u2019a yani Sovyet Azerbaycan topra\u011f\u0131na getirdiler ve bug\u00fcnk\u00fc Azerbaycan’da ki tarih kitaplar\u0131n\u0131n ifadesi ile muammal\u0131 bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fc. Yani \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc terc\u00fcmesi budur. Fars alfabesini sokaktaki insanlar okuyamaz yani akademisyenler elbet okuyabilirler aralar\u0131nda vard\u0131r. Ama parlak bir zihin sahibi biri orada bize ara \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmu\u015f. Cafer beyin aziz hat\u0131ras\u0131 i\u00e7in \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015f, tabi elbette alfabe Fars alfabesi ama ifade T\u00fcrk\u00e7edir. \u015eimdi Cafer Bey’in heykeli \u00fczerinde yaz\u0131lan \u015funlar; \u201cAzerbaycan halk\u0131 f\u0131rkam\u0131z\u0131n ve \u015fehametli fedailerimizin yani kahramanlar\u0131m\u0131z\u0131n yaln\u0131z Azerbaycan’a de\u011fil b\u00fct\u00fcn \u0130ran’a etti\u011fi tarihi hizmetleri y\u00fcz y\u0131llarca anlat\u0131lacakt\u0131r.\u201d<\/em> Seyyid Cafer Pi\u015fevari\u2019nin mezar\u0131nda bu yaz\u0131yor. Cafer Beyin kabrinde ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey yoktur. Ondan sonra bunun iyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f bir ara \u00e7\u00f6z\u00fcm oldu\u011fu yarg\u0131s\u0131na vard\u0131m. Yani a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde bunu yazamaz ve buna Sovyet rejimi m\u00fcsaade etmez. Nams\u0131z ni\u015fanesiz mezar ta\u015f\u0131 kalacak ama b\u00f6yle de yazm\u0131\u015f ki \u015f\u00fck\u00fcr hi\u00e7 olmazsa Cafer Bey\u2019in an\u0131s\u0131na bu dikilmi\u015f diyoruz. Tebriz’de Milli H\u00fck\u00fcmeti kuran Cafer Bey\u2019in an\u0131s\u0131na.<\/p>\n Yahya Bey’in de heykeli alt\u0131nda Fars\u00e7a bir \u015feyler yaz\u0131yor. Bir daha altta milis askerleri bir bayrak tutuyorlar. Gulam Yahya Dani\u015feyan<\/em> ismi yaz\u0131lm\u0131\u015f.\u00a0Fars alfabesi ile kimse bilmiyor ne oldu\u011funu ve o milislerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bayra\u011f\u0131n \u00fczerinde \u201c21 Azer 1326<\/em>\u201d yaz\u0131yor. Hicri ve Rumi takvime g\u00f6re de\u011fil. \u0130ranl\u0131lar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u015eemsi takvime g\u00f6re \u201c12 Aral\u0131k 1945\u201d<\/em> Azerbaycan Tebriz Milli H\u00fck\u00fcmetinin kurulu\u015f y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Bunda da ayn\u0131 sembolizmi kullanm\u0131\u015f zek\u00e2 sahibi insanlar vard\u0131r. Yahya Bey de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Cafer beyin yak\u0131n elemanlar\u0131ndan biri \u00fcst d\u00fczey bir insan ki heykeli dikilmi\u015ftir. An\u0131s\u0131na \u201c21 Azer 1326\u201d<\/em> demi\u015f ve bayra\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcnde bu tarih yaz\u0131yor. Bunu muammal\u0131 ve sembolik bir \u015fekilde bu tarz ifade etme l\u00fczumu g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu da anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla Tebriz Milli H\u00fck\u00fcmetine hizmet eden y\u00fcksek \u015fahsiyetlerden birisidir.<\/p>\n Fahri H\u0131yaban i\u00e7in Devlet Mezarl\u0131\u011f\u0131 deyince itiraz edilse dahi \u015funu s\u00f6yleyelim; bu kom\u00fcnist rejimin h\u00e2kim oldu\u011fu devirde M\u00fcsavat Partisi d\u00f6neminde \u00f6ld\u00fcr\u00fclen kom\u00fcnistler i\u00e7in de mezar ta\u015flar\u0131 vard\u0131r. \u00dczerlerinde tabi M\u00fcsavat katillerinin ellerinde \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f filan adam yazmaktad\u0131r. Devlet Mezarl\u0131\u011f\u0131 dedi\u011fimizin kan\u0131t\u0131 olarak s\u00f6yl\u00fcyorum madalya sahibi General H\u00fcseyin Cem\u015fidovi\u00e7 ve Sovyet ba\u015fka generaller vard\u0131r. Sovyet ittifak\u0131 kahraman\u0131 Refiyev Necefli Recepelio\u011flu gibi isimler vard\u0131r. Eski Kom\u00fcnist devrinin ha\u015fmetli b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc Mir Be\u015fir Fettaho\u011flu Kas\u0131mov; Kom\u00fcnist Partisinin g\u00f6rkemli hadimi ve Sovyet devleti’nin faal kurucusu, mert \u0130nk\u0131lap\u00e7\u0131 Bol\u015fevik<\/em> diye an\u0131lmaktad\u0131r. Yani eski devrin lisan\u0131 b\u00f6yledir.<\/p>\n \u015eehitler H\u0131yaban\u0131, Azerbaycan Harek\u00e2t\u0131nda \u015fehit olan askerlerimizin defnedildi\u011fi yerdir.\u00a0 Daha sonra Sovyet Kom\u00fcnist rejimi kuruldu\u011funda bu mezarlar\u0131n \u00fczerinde e\u011flence yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerler oldu. Sovyet sistemi \u00e7\u00f6kt\u00fckten sonra burada tekrar eski \u015fehitlerimizin mezarlar\u0131 restore edildi. Son 1990 Ocak ay\u0131nda sivil direni\u015fte hayat\u0131n\u0131 kaybedip \u015fehit olan Azerbaycan evlatlar\u0131n\u0131n da kabirleri \u015eehitler H\u0131yaban\u0131na defnedildi. Bug\u00fcn g\u00fczel bir gezi yerlerinden birisidir.<\/p>\n Sovyet devirlerinde \u015fehre h\u00e2kim bu tepenin \u00fczerinde Kirov\u2019un bir heykeli vard\u0131. Stalin\u2019in Azerbaycan’\u0131 kendisine emanet etti\u011fi bu adamd\u0131r. Daha sonra 1930’larda komplo esnas\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fclecektir. Ama bunun heykeli son devre yani 20 – 25 y\u0131l evvele kadar durdu. B\u00f6yle muhte\u015fem devasa bir heykeldi. \u015eehrin en b\u00fcy\u00fck, en y\u00fcksek yerinde ve \u015fehri o heykel kontrol alt\u0131nda tutuyor. \u00d6yle bir manzara bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n Nuri Pa\u015fa komutas\u0131ndaki Kafkas \u0130slam Ordusunun 81. y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcnde kahramanlar\u0131n aziz hat\u0131ras\u0131 i\u00e7in bir an\u0131t dikmi\u015flerdir. \u015eehitliklerimizin \u00e7o\u011funa bakarsak \u015fehitlerimizin\u00a0\u00e7o\u011fu art\u0131k vatan\u0131m\u0131za d\u00e2hil olmayan topraklar\u0131m\u0131zdan gelmi\u015f olan askerler oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Kud\u00fcs, Kerk\u00fck, Suriye, Kosova, Preveze ve Manast\u0131r askerlerimizin do\u011fum yerleridir. An\u0131lan d\u00f6nemde Nuri Pa\u015fa’n\u0131n Kafkas \u0130slam ordusundaki asker kayna\u011f\u0131 bu b\u00f6lgelerdir. . Kafkas \u0130slam Ordusunun rakam da hata yapabilirim 1000 ile 2000 aras\u0131 bir \u015fehit say\u0131s\u0131 mevcuttur.<\/p>\n Size bir de \u201cBibi Heybet Mescidini\u201d<\/em> anlatmak istiyorum. Bir \u015fehrin d\u0131\u015f\u0131nda tarihi eski bir mezarl\u0131\u011f\u0131n oldu\u011fu bir yerdedir. Hik\u00e2yesi k\u0131saca \u015f\u00f6yle; Bibi Heybet, 12 \u0130mamlardan Musa Kaz\u0131m’\u0131n k\u0131z\u0131 ve \u0130mam R\u0131za’n\u0131n bac\u0131s\u0131 imi\u015f. Bibi denen ki\u015fi oradaki anlay\u0131\u015fa g\u00f6re Bibi hala demektir. Bibi mescidinin d\u0131\u015f\u0131nda \u0130mam R\u0131za’n\u0131n bir o\u011flu ve iki k\u0131z\u0131n\u0131n da mezar\u0131 bulunuyormu\u015f.<\/p>\n 1936 y\u0131l\u0131nda Sovyet rejimince y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f yerine hamam yap\u0131lm\u0131\u015f ve tabii 1990’l\u0131 y\u0131llardan sonra mescit tekrar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hem de minaresi, tek minare iken artm\u0131\u015f iki olmu\u015ftur. Minarenin ad\u0131 da \u201cHeyder Minaresi\u201d<\/em> yani Haydar Aliyev’e atfedilmi\u015f. Minarenin arkas\u0131ndaki tepelik alanda bir mezarl\u0131k bulunmaktad\u0131r. Bu mescidin hemen kar\u015f\u0131s\u0131ndaki tepe yama\u00e7lar\u0131nda eski bir mezarl\u0131k bulunuyor. Bu mezarl\u0131\u011f\u0131 A\u011fustos ay\u0131nda bir Ramazan g\u00fcn\u00fc ziyaret etmi\u015ftim. \u0130lgin\u00e7 \u015feyler g\u00f6rd\u00fcm. Bir mezar g\u00f6rd\u00fcm. \u00d6n tarafa k\u0131z\u0131l y\u0131ld\u0131z ve orak-\u00e7eki\u00e7 resmedilmi\u015f. Ancak arka tarafa dini muhteval\u0131 farkl\u0131 \u015feyleri ise eski harfler ile yazm\u0131\u015flar. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe aldanmay\u0131n, g\u00f6rd\u00fckleriniz zahiridir ve bekle n\u00fcfuz et<\/em> diyen Bahtiyar Bey\u2019in m\u0131sralar\u0131n\u0131n i\u015fte aynen ispat\u0131 b\u00f6yledir. Arkas\u0131nda g\u00f6nl\u00fcnden ge\u00e7eni yazm\u0131\u015f, \u00f6n tarafa orak-\u00e7eki\u00e7 ve k\u0131z\u0131l y\u0131ld\u0131z\u0131 koymu\u015ftur. \u0130nsano\u011flu b\u00f6yle bir \u015fey ve \u00e7\u00f6z\u00fcm t\u00fckenmez.<\/p>\n Fahri H\u0131yaban gibi haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m epey g\u00f6rsel malzemeli takdim daha var ancak bug\u00fcn hepsini burada sunmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u00a0 K\u0131saca \u015funu ifade edelim; Bug\u00fcn niye biz Mehmet Emin Resulzade\u2019yi anlatm\u0131yoruz? Niye burada sadece El\u00e7ibey\u2019i anlatm\u0131yoruz? Evet, olabilir s\u00f6ylenebilir buna hi\u00e7bir itiraz\u0131m yok ama genel tabloyu \u00e7izmedi\u011fimiz s\u00fcrece, genel tabloyu anlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece ger\u00e7e\u011fi g\u00f6remeyiz. \u015eimdi bu g\u00f6nl\u00fcm\u00fczden ge\u00e7enleri birbirimize s\u00f6yleyip, birbirimizi alevlendirip, kalplerimizin b\u00f6yle yekpare vurdu\u011fu bir hale gelmek bizim hedefimiz de\u011fildir. Genel olarak neler oldu neler bitti bunu sorguluyoruz. Bu tablonun i\u00e7erisinde nereden nereye gelindi? Bu konuyla ilgili az\u0131c\u0131k merak uyand\u0131rabildiysem ben kendimi ba\u015far\u0131l\u0131 sayabilirim.<\/p>\n Azerbaycan konusunda o topraklara ayak basmam\u0131\u015f insanlar\u0131n ilgi duyabilece\u011fi baz\u0131 \u015feyleri s\u00f6ylememizin de engel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. K\u00fclt\u00fcr\u00fcnde, sanat\u0131nda ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde bizimle ilgili benzerliklerinin ve bizden daha iyi olan hususlar\u0131n\u0131n telaffuzunda ben bir sak\u0131nca g\u00f6rm\u00fcyorum. Bunlar\u0131n bilinmesi laz\u0131m gelir. Niye El\u00e7ibey kaybetti? Bu bir tez konusu olur. Bundan bir doktora tezi yazars\u0131n\u0131z. Merhum Mehmet Emin Resulzade\u2019yi anlatmak ayr\u0131 bir konudur. Bu da anlatabilir. Biz bir genel yani 1918\u2019de ne oldu, 1992\u2019de ne oldu ve biz 2009’da neler g\u00f6rd\u00fck. \u015e\u00f6yle bir hasbihal gibi bir s\u00f6yle\u015fi tarz\u0131nda bir \u015feyler s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Beni sab\u0131rla dinledi\u011finiz i\u00e7in hepinize te\u015fekk\u00fcr ediyorum.<\/p>\n <\/p>\n Misafir Sorusu 1:<\/strong> T\u00fcrklerinin Azerbaycan T\u00fcrklerinin sanatta ilerlemesi, Sovyet sistemi rejimi taraf\u0131ndan m\u0131 y\u00f6nlendirildi? Yoksa bask\u0131 alt\u0131ndaki millet bir \u00f6d\u00fcnleme mi yapmak istedi? Psikolojik \u00f6d\u00fcnleme mi yapt\u0131lar yani bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f duygular\u0131 sanat y\u00f6n\u00fcnden mi ilerledi?<\/p>\n Hasip Sayg\u0131l\u0131:<\/strong> Ben operalar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 DVD\u2019lerden seyrettim. Sovyet sisteminin maksad\u0131 T\u00fcrkler k\u00fclt\u00fcr k\u00f6klerini unutmas\u0131nlar, mazi ile irtibatlar\u0131 kopmas\u0131n gibi bir Rus politikas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. B\u00fct\u00fcn alanlar kapat\u0131l\u0131nca, baz\u0131 alanlarda mecburen a\u00e7\u0131k tutmak durumunda bulunmu\u015flard\u0131r. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorum manevra alan\u0131 olarak b\u0131rak\u0131lan alanlarda \u00f6zg\u00fcr milli kendi tarihi kodlar\u0131na uygun eserlerle i\u00e7erik \u00fcretmi\u015flerdir. A\u00e7\u0131n Kerem ile Asl\u0131 ve \u015eah \u0130smail Operas\u0131\u2019n\u0131 seyredin. Bunlar tarihi miras\u0131n eski Sovyet format\u0131nda da olsa da \u00f6zde k\u00fclt\u00fcr ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Rejimin gayesi elbette bu de\u011fil ama bu alanda \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle neticede hi\u00e7 de hafifsenmeyecek bir \u015fekilde \u00fcr\u00fcnler ortaya konmu\u015ftur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. T\u00fcrkiye’deki opera ve heykelin Azerbaycan’\u0131n yan\u0131nda s\u00f6z\u00fc bile edilemez. Estetik de\u011ferler a\u00e7\u0131s\u0131ndan da oradaki ortalama bir insan\u0131n kendi k\u00fclt\u00fcr d\u00fcnyam\u0131za ait bildikleri bizim ortamdan \u00e7ok y\u00fcksek.<\/p>\n Misafir Sorusu 2:<\/strong> Sanat anlay\u0131\u015f\u0131 Azerbaycan hayat\u0131nda milli duygular\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ileriki zamanlarda olumlu mu olumsuz mu oldu?<\/p>\n Hasip Sayg\u0131l\u0131:<\/strong> Ben olumlu oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Kayda de\u011ferdir. Bunlar olmasayd\u0131 baz\u0131 \u015feylerden mahrum olabilirlerdi. Bunlar\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00fcrettikleri sanat \u00fcr\u00fcnleri bizim maksad\u0131m\u0131za da hizmet etti diyemeyiz ama hizmet edenler olmu\u015ftur. \u0130\u015fimize yarayan Sovyet d\u00f6neminde az\u0131msanmayacak say\u0131da \u00fcr\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. K\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7\u0131kma yapal\u0131m 1986\u2019da Cengiz Aytmatov’un \u201cG\u00fcn Olur Asra Bedel\u201d kitab\u0131n\u0131 okumu\u015ftum. 1986’da Sovyet sistemi ayakta ben Cengiz Bey’in daha evvel kitab\u0131n\u0131 okumam\u0131\u015ft\u0131m. 1986’da ben \u00fcste\u011fmendim, okudu\u011fumda hayretler i\u00e7erisinde kald\u0131m. Daha ya\u015f\u0131m tecr\u00fcbem \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Adam Sovyet sisteminin kal\u0131plar\u0131yla milliyet\u00e7ilik yap\u0131yor. O zaman bu adama hayranl\u0131k beslemi\u015ftim. Bu adam hem sisteminin i\u00e7erisinde, Kom\u00fcnist Partinin imtiyaz\u0131 alt\u0131nda hem de onlar\u0131n kal\u0131b\u0131na g\u00f6re mesajlar veriyor. \u00a0Diyor ki bu destanlar ecdad\u0131m\u0131z\u0131n bize b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 mesajlard\u0131r. Bu kadar a\u00e7\u0131k s\u00f6ylemi\u015ftir. \u015eimdi \u015funu diyece\u011fim ben \u201cBunlar Kom\u00fcnist Partisinin yeti\u015ftirmesi adamlar, bunlar\u0131n hepsinin toptan Allah belas\u0131n\u0131 versin, hepsi Ruslara \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f hepsi milletini esir yapmak isteyen insanlara alet oldular\u201d<\/em> diye Rus Devri’nde yeti\u015fenlerin hepsini \u00e7izeyim. Ancak bu haks\u0131zl\u0131k olur. Bunlar\u0131n i\u00e7erisinde de Ruslara hizmeti daha fazla olan da olabilir. Bize kal\u0131c\u0131 eser b\u0131rakmayanlar da olabilir ama Cengiz Bey \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi o devir i\u00e7erisinde ya\u015fay\u0131p da bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn bizim birikimimizin terc\u00fcman\u0131 olan kalemler de az de\u011fildir. De\u011ferlendirirken di\u011fer sanat alanlar\u0131na dair ya\u015f\u0131m gere\u011fi ben biraz daha \u0131l\u0131ml\u0131 bak\u0131yorum. Bunlar\u0131 hemen kesip atal\u0131m diye yakla\u015f\u0131m olamaz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Azerbaycan T\u00fcrklerinin milli m\u00fccadele tarihi T\u00fcrkiye\u2019nin Nuri Pa\u015fa vas\u0131tas\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 etkiden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar detayl\u0131 olarak incelenmi\u015ftir. Sovyet d\u00f6neminde T\u00fcrk milli ruhunun nas\u0131l korundu\u011fu ayd\u0131nlar\u0131n faaliyetlerinden \u00f6rneklerle anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n","protected":false},"author":24,"featured_media":1275,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,68,69],"tags":[],"coauthors":[26],"class_list":["post-1273","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk","category-yakin-cografya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1273","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/24"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1273"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1273\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1275"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1273"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1273"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=1273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}