Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk\u00e7e’nin siyas\u00ee tarihi ke\u015fmeke\u015fli oldu\u011fu gibi bug\u00fcn\u00fc de d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
Ge\u00e7mi\u015fin miras\u0131<\/strong><\/h2>\n\u00dcmmet\u00e7ilikten\/mezhep\u00e7ilikten milliyet\u00e7ili\u011fe ge\u00e7i\u015f Azerbaycan\u2019da ger\u00e7ekten ink\u0131lab\u00ee bir hadise oldu. As\u0131rlarla devam eden fikir kal\u0131b\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131, yenisi kuruldu. Mill\u00ee kimli\u011fin merkezine dilin konulmas\u0131 gecikmi\u015f milletle\u015fme d\u00f6nemine art\u0131k girmek demekti. Neden bu haldeyiz? <\/em>sorusuna yan\u0131t arayan fikir b\u00fcy\u00fcklerimiz katiyetle meselenin mahiyetine varma\u011fa \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Kendi diline sar\u0131lmaya \u00e7a\u011fr\u0131da bulunan ayd\u0131nlar\u0131m\u0131z yeterincedir. Zerdabi ve \u015eeyh Cemaleddin\u2019den g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek mill\u00ee fikir sahipleri dilimizin \u00f6nemini vurgulam\u0131\u015f, onu mill\u00ee hedefin merkezine ta\u015f\u0131m\u0131\u015flard\u0131r. K\u0131sa yaz\u0131da fikir b\u00fcy\u00fcklerimizin tamam\u0131n\u0131n dille ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerinden bahsetmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Belki hi\u00e7 gerekli de de\u011fildir. Genel tabloyu \u00e7izebilecek birka\u00e7 \u00f6rnek verece\u011fiz.<\/p>\nAhmed A\u011fao\u011flu (1869-1939), hitap etti\u011fi soyda\u015f\u0131n\u0131n gururunu incitse de, hayat\u0131 boyunca ger\u00e7e\u011fin ac\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekten kendini al\u0131koyamam\u0131\u015ft\u0131r. Dil alan\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015f ve \u015fimdiki sorunlar\u0131m\u0131z\u0131 anlamak i\u00e7in i\u015fte A\u011fao\u011flu gibi ger\u00e7e\u011fin g\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine dik bakmak gerekir. A\u011fao\u011flu, okunmas\u0131 gereken me\u015fhur \u0130ran ve \u0130nk\u0131l\u00e2b\u0131<\/em> eserinde yaz\u0131yor: \u2018Her T\u00fcrk devleti kurularken ibtidada biz onu kendi lisan\u0131na ve kendi \u00f6rf ve adetlerine\u00a0 ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcyoruz… Fakat bir m\u00fcddet ge\u00e7iyor, her yerde T\u00fcrk rehberlerini ba\u015fka lisanlara, ba\u015fka adetlere kap\u0131lm\u0131\u015f buluyoruz… H\u00fck\u00fcmet, ordu, ticaret, ziraat ve hatta edebiyat ellerinde iken \u015fahsiyetlerinin en canl\u0131 ve devaml\u0131 amili olan dillerini tamim ettirmemi\u015fler. Tersine olarak ba\u015fkalar\u0131n\u0131n dillerini devlet dili olarak kabul etmi\u015flerdir ve sahibi olduklar\u0131 devlete T\u00fcrk dedirtme\u011fi ihmal eylemi\u015flerdir. Bu suretle devlet millile\u015fmek kabiliyetini kaybetmi\u015ftir.\u2019[3]<\/a><\/p>\nMehmet Emin Resulzade (1884-1955), A\u011fao\u011flu gibi sert bir \u00fcslubu tercih etmese de de\u011ferlendirmelerinde nettir. 1912\u2019de \u0130ran\u2019daki T\u00fcrkler’in, \u00f6zellikle elit s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n Farsla\u015fmas\u0131n\u0131n iki nedenini kaydediyor: \u015eiilik ve Fars diline a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131k. Ayn\u0131 zamanda kibarca ekler: \u2018\u0130ran\u2019da bir kelime Farisi bilmeyen k\u00fclliyetli T\u00fcrkler vard\u0131r.\u2019[4]<\/a> Me\u015fhur Milli Dirilik<\/em> makaleler dizisinin be\u015fincisi dilin \u00f6nemine adanm\u0131\u015ft\u0131r. Millet kuruculu\u011funda dilin m\u00fcstesna rol\u00fcn\u00fc vurgulayan Resulzade, dilin s\u00f6m\u00fcrgeci-asimilat\u00f6r siyasetlerde ana hedef oldu\u011funu belirtir. O, \u0130slamiyet\u2019e a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f T\u00fcrkler hakk\u0131nda \u2018\u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikten sonra o kadar itigadat-\u0131 diniyyeye merbut olmu\u015flard\u0131r ki, adeta T\u00fcrkl\u00fcklerini bile kaybetmi\u015flerdir\u2019 diye yazar. T\u00fcrk dilinin ba\u015fka dillerden a\u015f\u0131r\u0131 s\u00f6z almas\u0131 onun fikrince T\u00fcrk dilinin \u00f6z\u00fcn\u00fc dahi \u2018harap etmi\u015ftir.\u2019 Resulzade, dilin ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ortak T\u00fcrk s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc haz\u0131rlamak i\u00e7in yerli \u015fivelerden ibaret s\u00f6zl\u00fcklerin tertip edilmesi, yerel edebiyat (folklor) \u00f6rneklerinin toplanmas\u0131 gerekti\u011fi fikrini savunur.[5]<\/a><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/Yusif-Vezir.jpg\")
Yusif Vezir \u00c7emenzeminli<\/p><\/div>\n
Yusif Vezir \u00c7emenzeminli (Yusif Vezirov, 1887-1943) Acemilik M\u00fch\u00fcr\u00fc ve Onunla <\/em>M\u00fcbareze<\/em> adl\u0131 (1913) makalesinde d\u00f6nemin T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u0130ran\/Fars etkisini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Yazar, mill\u00ee hayata \u2018T\u00fcrkl\u00fc\u011fe yabanc\u0131 emellerin kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\u2019 belirtiyor. Bu hali \u2018\u0130ran h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Acem medeniyetinin [k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn] neticesi\u2019 say\u0131yor: \u2018Hangi taraftan hayat\u0131m\u0131za nazar yetirsek, adat ve ayinlerimize, milli medeniyet mahsullerimize \u0130ran\u2019\u0131n koydu\u011fu fena izlere rastl\u0131yoruz.\u2019 Yusif Vezir, medeniyetin baz\u0131 alanlar\u0131nda (kad\u0131n, din, edebiyat) Fars etkisinden bahseder. E\u011fitimde Fars gelene\u011finin s\u00fcrmesi olgusunu \u00f6zellikle vurgular: \u2018Eski mekteplerde \u00e7ocuk kendi dilinde okuyup-yazmaz \u2013 kitaplar ve yaz\u0131lar Fars\u00e7a olur. Tabii, bu mekteplerden \u00e7\u0131kanlar kendileri ile hep bir Farsl\u0131k ta\u015f\u0131rlar. Bunun i\u00e7in de \u015fairlerimiz eserlerini Fars\u00e7a yazar, Fars harflerini taklit ederler ve camiam\u0131z\u0131n s\u0131radan \u00fcyeleri de mektep, senet, ticarete dair hesabatlar ve gayri \u015feyler yazd\u0131k\u00e7a yine Fars diline m\u00fcracaat ederler. Acayip i\u015ftir, iki T\u00fcrk birbiri ile kendi dillerinde konu\u015ftuklar\u0131 halde, birbirine k\u00e2\u011f\u0131t yazarken Fars dilinde yazarlar.\u2019 [6]<\/a> Yazar \u2018Acemin bozuk medeniyetinin Azerbaycan T\u00fcrk hayat\u0131na (bast\u0131\u011f\u0131) bir ele a\u011f\u0131r m\u00fchr\u00fcn n\u00fcfuzundan kurtulmak\u2019 i\u00e7in sekiz \u00f6neri sunar. Birinci \u00f6neriye g\u00f6re gerek \u2018dilimizi Farsl\u0131ktan kurtaral\u0131m.\u2019 Bunun i\u00e7in yeni yaz\u0131lan kitaplar\u0131n \u2018kusurunu d\u00fczeltmek\u2019 (Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fcklerden temizlemek) i\u00e7in gerek hususi cemiyet kurula. Bunun yan\u0131 s\u0131ra (ikinci \u00f6neri), gerek edeb\u00ee dil de Fars s\u00f6zc\u00fcklerinden temizlene (\u2018Edebi dil el edebiyat\u0131ndan <\/em>[folklordan] g\u00f6t\u00fcr\u00fclmelidir\u2019<\/em>).<\/p>\nAli Bey H\u00fcseyinzade-Turan (1864-1940) d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fik yerlerinde da\u011f\u0131n\u0131k meskun olan T\u00fcrkleri \u2018medeniyet yoluna \u00e7\u0131karabilecek dilin\u2019 Arap, Fars, Rus, Frenk dillerinin olamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular, \u2018bu vas\u0131tan\u0131n ancak ve ancak T\u00fcrk dili olaca\u011f\u0131n\u0131\u2019 iddia eder. H\u00fcseyinzade, T\u00fcrk Dilinin Vazifeyi-Medeniyesi <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde yaz\u0131yor: \u2018Biz kendi de\u011fi\u015fik \u015five ve leh\u00e7elerimizi \u0131slah ve t\u00f6vhid ile kendimize mahsus medeni ve edebi bir \u00fcmumi T\u00fcrk dili v\u00fccuda getirebiliriz.\u2019[7]<\/a><\/p>\nH\u00fcseyinzade ve ard\u0131llar\u0131na g\u00f6re \u2018edebi bir umumi T\u00fcrk dilinin yaranmas\u0131nda\u2019 T\u00fcrk\u00e7enin \u0130stanbul \u015fivesi (Osmanl\u0131 dili<\/em>) temel al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Abdulla Sur bu mesele hakk\u0131nda yaz\u0131yordu: \u201c… e\u011fer \u2018tovhidi-lisan\u2019 [dil birli\u011fi] arzusunda isek amalimiz nam\u0131na \u0130stanbul \u015fivesini kabulde teredd\u00fct etmemeliyiz. Zannedersek, bunu bizim gibi her T\u00fcrk o\u011flu M\u00fcsl\u00fcman kimse de ister de\u011fil mi?\u2019 Art\u0131k bi\u00e7imlenmi\u015f \u0130stanbul \u015fivesi temelinde ortak edeb\u00ee dil d\u00fc\u015f\u00fcncesini en kararl\u0131 \u015fekilde Hayat<\/em> gazetesi, ondan sonra ise F\u00fcyuzat<\/em> dergisi savundu.<\/p>\nMirza Alekber Sabir de (1862-1911) birka\u00e7 eserinde dil konular\u0131na m\u00fcnasebetini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f, milliyet\u00e7i (T\u00fcrk\u00e7\u00fc) kesimin ortak T\u00fcrk edeb\u00ee dil g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunmu\u015ftur. Sabir, Osmanl\u0131\u2019daki dilden (Osmanl\u0131ca\u2019<\/em>dan) Azerbaycan\u2019daki dile (T\u00fcrk dili\u2019<\/em>ne) terc\u00fcme gere\u011fini ciddiyetten uzak teklif saym\u0131\u015f, me\u015fhur Taziyane<\/em> \u015fiirinde bu teklifi sunan \u015fah\u0131sla (Genceli\u2019<\/em>yi) alay etmi\u015ftir:<\/p>\n\u2018Osmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrke\u2019 \u2013 bunu bilmem,
\nGer\u00e7ek yaz\u0131yor \u201cGenceli\u201d, yagin ki henekdir [lakapt\u0131r];
\nM\u00fcmk\u00fcn iki dil bir-birine terc\u00fcme, ama
\n\u2018Osmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrke\u2019 ne demektir?!<\/p>\n
\u00a0<\/em>Hayat, F\u00fcyuzat, \u0130r\u015fad, Taze Hayat, \u015eelale<\/em> gibi yay\u0131n organlar\u0131nda Ali Bey H\u00fcseyinzade ve di\u011fer T\u00fcrk\u00e7\u00fclerin \u0130stanbul \u015fivesi temelinde t\u00fcm T\u00fcrkler i\u00e7in ortak edeb\u00ee dil g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, mill\u00ee ayd\u0131nlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu kabul etse de baz\u0131lar\u0131 ku\u015fku ile kar\u015f\u0131lad\u0131. \u0130mla konusu \u00fczerine m\u00fczakereler yo\u011funla\u015farak daha geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde ele al\u0131nd\u0131. \u0130mla konular\u0131 kimlik aray\u0131\u015flar\u0131na ayr\u0131ca h\u0131z kazand\u0131rd\u0131. \u0130mla konular\u0131n\u0131n arkas\u0131nda asl\u0131nda t\u00fcm T\u00fcrkleri bir millet, ya ayr\u0131-ayr\u0131 milletler saymak gibi g\u00f6r\u00fc\u015f farklar\u0131 yer al\u0131yordu. Osmanl\u0131 ve Rusya T\u00fcrklerine m\u00fcnasebetteki farkl\u0131 bak\u0131\u015flar da bu yakla\u015f\u0131m fark\u0131ndan kaynaklanmaktayd\u0131. Ayd\u0131nlar aras\u0131nda Mirza Feteli Ahundov\u2019un a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yolla giden, Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisi alt\u0131nda kalanlar, \u015eii-S\u00fcnni konusuna mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla \u00f6nem verenler, Osmanl\u0131\u2019ya so\u011fuk m\u00fcnasebette idiler. Onlar F\u00fcyuzat\u00e7\u0131lar\u0131n dil, edebiyat ve k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikirlerine \u00e7e\u015fitli delillerle olumsuz m\u00fcnasebet sergilemekteydiler. Temel delil ise Osmanl\u0131 dilinin <\/em>Arap ve Fars s\u00f6zc\u00fckleriyle a\u015f\u0131r\u0131 doldurulmas\u0131, Osmanl\u0131\u2019da istibdat rejiminin olmas\u0131 idi. Onlar bu delillerle Ali Bey H\u00fcseyinzade ve fikirda\u015flar\u0131n\u0131n dil, edebiyat, k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikrini \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Oysaki Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin sadele\u015ftirilmesi ve konu\u015fma diline yakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ak\u0131m\u0131 Tanzimat d\u00f6neminde ba\u015flam\u0131\u015f, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, \u00f6zellikle Gen\u00e7 T\u00fcrkler ink\u0131lab\u0131ndan sonra daha da g\u00fc\u00e7lenmi\u015f, Yeni Lisanc\u0131lar Hareketi<\/em> bu alanda ciddi ba\u015far\u0131lar kazanm\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin yabanc\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerden temizlenmesi sahas\u0131ndaki s\u00f6z konusu geli\u015fmelere bakmaks\u0131z\u0131n, ko\u015fullu olarak halk\u00e7\u0131<\/em> adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu ak\u0131m T\u00fcrk\u00e7\u00fc-milliyet\u00e7i kesimin tek edeb\u00ee dil, dolay\u0131s\u0131yla tek millet g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne olumsuz m\u00fcnasebetini de\u011fi\u015ftirmedi.<\/p>\nAli Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin 1910\u2019da Osmanl\u0131\u2019ya muhaceretinden sonra halk\u00e7\u0131lar\u0131n<\/em> bu meselelere m\u00fcnasebeti daha da sertle\u015fti. Gori Muallimler Seminaryas\u0131\u2019n\u0131n eski \u00f6\u011frencisi Firidun Bey K\u00f6\u00e7erli, 1913\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 Ana Dili<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde normal tenkidi a\u015fan ithamlar bile ileri s\u00fcrd\u00fc: \u2018Bizim Azerbaycan T\u00fcrklerinin dahi \u00f6zlerine mahsus dili vard\u0131r… Allah Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019ye insaf versin. Ka\u015f o alicenap \u0130stanbul\u2019da rahat oturup, bizim \u015fumbaht [kara bahtl\u0131] Kafkasya\u2019ya te\u015frif getirmeyeydi. O cenab\u0131n ilim ve kamal\u0131na s\u00f6z\u00fcm\u00fcz yoktur. S\u00f6z\u00fcm\u00fcz ondad\u0131r ki, ilim ve kamal\u0131ndan bize bir behre vermedi, ancak dilimize bozgunluk sald\u0131, taze dil getirdi. \u00c7evresini bir s\u00fcr\u00fc maymunlar b\u00fcr\u00fcd\u00fc ve ona taklit etmekte biri birine imk\u00e2n vermeyip, b\u00fcy\u00fck h\u00fcnerler<\/em> g\u00f6sterdiler.\u2019 Daha sonra K\u00f6\u00e7erli i\u015fbu, i\u015fte, \u015fimdi, efendim<\/em> gibi s\u00f6zc\u00fcklerin gazete ve dergilerin dilini tamam\u0131yla anla\u015f\u0131lmaz hale getirdi\u011fini diyerek iddia eder: \u2018Bizim akidemizce, bu m\u00fcgellidlik [taklit] ve reftar millete h\u0131yanet etmektir. Biz bir taraftan \u0130lminskiylere, Miroyevlere, Levinskiylere nifrin edip nalay\u0131k s\u00f6zler diyoruz ki, dilimizi at\u0131p, bizi Rusla\u015ft\u0131rmak istiyorlar. Bir taraftan da kendimiz ana dilinin bozgun hale d\u00fc\u015f\u00fcp unutulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz.\u2019[8]<\/a><\/p>\nFiridun Bey K\u00f6\u00e7erli ve di\u011fer halk\u00e7\u0131lar\u0131n <\/em>umum-T\u00fcrk birli\u011fi fikrini savunanlar\u0131 bu t\u00fcr a\u011f\u0131r ithamla su\u00e7lamalar\u0131n\u0131n dayanak noktas\u0131 yoktu. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun ad\u0131n\u0131 zikretti\u011fi Nikolay \u0130lminskiy (1822-91) ve di\u011fer memurlar Rusya \u0130mparatorlu\u011fu d\u00e2hilindeki T\u00fcrklerin dilde, fikirde, i\u015fte birle\u015fmesini istemez, bu birlik \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yapanlar\u0131 daima takip ederlerdi. \u0130lminskiylerin her T\u00fcrk halk\u0131na kendi alfabesi, edeb\u00ee dilini, edebiyat\u0131n\u0131 yaratmak ve onlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak fikirleri sonralar\u0131 Sovyet d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\nB\u00f6ylece Azerbaycan\u2019da ilk mill\u00ee devletin kuruldu\u011fu 1918\u2019e kadar dilimiz hak etti\u011fi resm\u00ee stat\u00fcy\u00fc (siyas\u00ee-idar\u00ee i\u015flerde yaz\u0131 dili) alamam\u0131\u015f, i\u015flenme\/fonksiyonel alan\u0131 k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f (\u00f6zellikle mekteplerde), yabanc\u0131 dillerin (Arap, Fars, sonralar\u0131 Rus) bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden de mill\u00ee fikrin ve mill\u00ee siyas\u00ee hareketin \u00f6nemsedi\u011fi hedefler aras\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131. Mill\u00ee h\u00e2kimiyet di\u011fer mill\u00ee konular gibi dil sorununun da fark\u0131ndayd\u0131. 27 Haziran 1918\u2019de h\u00fck\u00fcmet kurumlar\u0131nda \u2018devlet\u00ee lisan T\u00fcrk dili kabul edildi\u2019; Parlamentoda \u2018dilek\u00e7e T\u00fcrk\u00e7e lisanda olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in encams\u0131z kald\u0131 [i\u015fleme al\u0131nmad\u0131].\u2019<\/p>\n
28 A\u011fustos 1918\u2019de ilk mekteplerin mill\u00eele\u015ftirilmesi hakk\u0131nda 245 say\u0131l\u0131 h\u00fck\u00fcmet karar\u0131 kabul edildi. E\u011fitimin T\u00fcrk dilinde yap\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015f Telif ve Terc\u00fcme Enc\u00fcmeni, ilk ve orta mekteplerde kullan\u0131lacak T\u00fcrk\u00e7e ders kitaplar\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ve bas\u0131m\u0131na ba\u015flad\u0131. \u00dcnl\u00fc ayd\u0131nlar yeni ders kitaplar\u0131n\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 i\u015fine celbedildiler. M\u00fcfredat\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00f6zel bir kurum olu\u015fturuldu. Milliyet\u00e7e T\u00fcrk olanlar\u0131n yaln\u0131z T\u00fcrk mekteplerinde ve s\u0131n\u0131flar\u0131nda okumas\u0131 kural\u0131 belirlendi. \u0130ptidai mekteplerde derslerin yerli T\u00fcrk\u00e7e, orta mekteplerde ise ortak edeb\u00ee T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131 karara ba\u011fland\u0131. T\u00fcrk\u00e7esi zay\u0131f olan \u00f6\u011fretmenlerin s\u00f6z konusu mill\u00eele\u015ftirilmi\u015f mekteplerde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in onlar\u0131n \u00f6\u011fretmen kurslar\u0131ndan ge\u00e7mesi gerekti. Kas\u0131m ay\u0131nda Maarif Naz\u0131r\u0131 Azerbaycan<\/em> gazetesi muhabiriyle sohbetinde \u015eeki ve Gence\u2019deki bu kurslar\u0131 art\u0131k iki y\u00fczden fazla \u00f6\u011fretmenin bitirdi\u011fini haber veriyordu.[9]<\/a> Mekteplerde T\u00fcrk\u00e7enin uygulanmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rmak amac\u0131yla Osmanl\u0131 Devleti\u2019nden ders kitaplar\u0131n\u0131n getirilmesi ve \u00f6\u011fretmenlerin daveti i\u00e7in 1918\u2019in 22 Haziran\u0131nda 213 say\u0131l\u0131 karar verildi. Okuma-yazma kurslar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. Latin alfabesinin hayata ge\u00e7irilmesini sa\u011flayacak kurum olu\u015fturuldu\u2026<\/p>\n27 Haziran karar\u0131n\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de ekleyelim: \u2018\u0130leride b\u00fct\u00fcn mahkeme, idareyi-dahiliyye ve sair devair vazifeleri ba\u015f\u0131nda duranlar bu lisan\u0131 bilenler olana kadar h\u00fck\u00fcmeti m\u00fcesseselerde Rus dili istemal\u0131na [istifadesine] da m\u00fcsaide edilsin.\u2019 D\u00e2hili \u0130\u015fler Naz\u0131r\u0131 Behbud Han Cavan\u015fir 1918\u2019in Kas\u0131m\u0131nda bu konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirerek devlet kurumlar\u0131nda Rus dilinin kullan\u0131m\u0131 \u2018hi\u00e7 de ona olan sevgiden ileri gelmiyor\u2019 diyordu. Onun fikrince bu durum uzun zaman devam etmeyecektir. T\u00fcrk\u00e7e bilmeyen y\u00fcksek vazifeli \u015fah\u0131slar i\u015flerinde kalamayacaklar. \u2018\u0130ki y\u0131l i\u00e7inde Azerbaycan kurumlar\u0131n\u0131n hepsi tamam\u0131yla millile\u015ftirilecektir.\u2019[10]<\/a><\/p>\nAzerbaycan\u2019\u0131n ikinci i\u015fgalinden (27 Nisan 1920) sonra T\u00fcrk\u00e7enin durumunda, onun kullan\u0131m alan\u0131nda, di\u011fer dillerle, \u00f6zellikle \u2018Ekim dili\u2019 Rus\u00e7a ile m\u00fcnasebetinde de\u011fi\u015fiklikler oldu. Uzun yetmi\u015f bir y\u0131ll\u0131k Sovyet d\u00f6neminde T\u00fcrk dilinin durumu farkl\u0131 a\u015famalarda farkl\u0131 \u015fekillerde de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u00d6zetle birka\u00e7 hususu vurgulamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Azerbaycan\u2019da Sovyet rejiminin kurulmas\u0131ndan sonraki ilk y\u0131llarda Halk Komiserleri Sovyeti\u2019nin ba\u015fkan\u0131 Nerimanov resm\u00ee dil alan\u0131nda e\u015fitsizli\u011fin oldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131. Nerimanov, Stalin\u2019in yanl\u0131\u015f uygulamalar\u0131 hakk\u0131nda Stalin\u2019in kendisine yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fik\u00e2yet mektubunda (U\u00e7larda \u0130nk\u0131lab\u0131m\u0131z\u0131n Tarihine Dair<\/em>) Bak\u00fc Sovyet\u2019inde mevcut olan durum hakk\u0131nda yaz\u0131yordu: \u2018Azerbaycan\u2019\u0131n payitaht\u0131nda T\u00fcrkler Bak\u00fc Sovyet\u2019inin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na ister-istemez s\u00f6zl\u00fc veya yaz\u0131l\u0131 \u015fekilde m\u00fcracaat ederken bu m\u00fcracaat Rus dilinde olmal\u0131d\u0131r. Yani Ruslar, Yahudiler ve Ermeniler [Bak\u00fc Sovyet\u2019inin memurlar\u0131] T\u00fcrk dilinde bilmezler. \u0130ddia ederim ki, Devlet Dumas\u0131 d\u00f6neminde [\u00c7arl\u0131k zaman\u0131] T\u00fcrk ahalisi b\u00f6yle s\u0131k\u0131nt\u0131ya maruz kalmazd\u0131.\u2019[11]<\/a>Azerbaycan SSC\u2019nin ba\u015fka devlet kurumlar\u0131nda da dil alan\u0131nda durum ayn\u0131yd\u0131. Rus dilinin h\u00e2kim mevkii ve T\u00fcrk\u00e7enin[12]<\/a> k\u0131s\u0131tl\u0131 alanlarda (\u00f6rn. okullarda) i\u015fletilmesi hali sonraki d\u00f6nemlerde de devam etti. Nikita Kru\u015f\u00e7ev\u2019in h\u00e2kimiyeti (1954-64) zaman\u0131 siyas\u00ee ortam\u0131n g\u00f6rece yumu\u015famas\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilerek yerel h\u00e2kimiyet \u0130mam Mustafayev-Mirza \u0130brahimov\u2013Sad\u0131k Rehimov \u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u015fahs\u0131nda mevcut anayasaya Azerbaycan dilinin devlet dili olmas\u0131<\/em> hakk\u0131nda bir madde ekledi. Bu \u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn mill\u00ee dilin stat\u00fcs\u00fcn\u00fc y\u00fckseltmek istekleri onlar\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 ile sonu\u00e7land\u0131. Sonraki d\u00f6nemlerde de T\u00fcrk\u00e7enin ger\u00e7ek stat\u00fcs\u00fc devaml\u0131 olarak olumsuz y\u00f6nde de\u011fi\u015ftirildi, T\u00fcrk\u00e7e yaln\u0131z e\u011fitim-k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131nda (Rus dilinin yan\u0131nda) kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\nMill\u00ee dilin (T\u00fcrk\u00e7enin) yaln\u0131z e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131yla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fczakere, bazen kar\u015f\u0131 durmalara neden olurdu. Sovyet rejiminin mevcut oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn zaman i\u00e7inde Sovyet devleti T\u00fcrk dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131 daraltmaya, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Rus dilinin rol\u00fcn\u00fc artt\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Mill\u00ee g\u00fc\u00e7ler, mill\u00ee dilin milletle\u015fme s\u00fcrecinde hassas rol\u00fcn\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak onun resm\u00ee stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn y\u00fckseltilmesine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n
Azerbaycan SSC\u2019nin birinci (1921), ikinci (1925) ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc (1937) anayasalar\u0131nda devlet dili anlay\u0131\u015f\u0131 yoktu. 1978 anayasas\u0131nda \u2018Azerbaycan SSC\u2019nin devlet dili Azerbaycan dilidir\u2019 maddesinin kabul\u00fc ise 1978\u2019de G\u00fcrcistan\u2019daki ayaklanmadan sonra G\u00fcrcistan\u2019\u0131n anayasas\u0131nda \u2018G\u00fcrc\u00fc dilinin devlet dili\u2019 olmas\u0131 maddesinin yer almas\u0131ndan sonra Ermenistan ve Azerbaycan SSC anayasalar\u0131nda da ayn\u0131 maddenin yer almas\u0131na Moskova izin verdi. Sovyet anayasas\u0131nda bu maddenin olmas\u0131na ra\u011fmen, mill\u00ee dil Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nde hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ek devlet dili stat\u00fcs\u00fcne sahip olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Sovyet rejiminin T\u00fcrk\u00e7emize y\u00f6nelik siyasetinin farkl\u0131 d\u00f6nemlerden ge\u00e7ti\u011fini tekrar vurgulamak gerekir. 1930\u2019lar\u0131n ortalar\u0131na kadarki d\u00f6nemde dilimizin yabanc\u0131 unsurlardan (\u00f6zellikle Arap-Fars terkiplerinden) temizlenmesi s\u00fcreci ya\u015fand\u0131. 1940\u2019da Kiril alfabesine ge\u00e7tikten sonra Rus s\u00f6zc\u00fckleri ve terimlerinin dilimizi doldurmas\u0131 te\u015fkil ve te\u015fvik edildi. Dilin yap\u0131s\u0131 \u00fczerinde m\u00fchendislik yap\u0131ld\u0131. Sovyet rejiminin son otuz-k\u0131rk y\u0131l\u0131nda ise Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk\u00e7enin kendi temellerine d\u00f6nmesi, temizlenmesi e\u011filimi engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Azerbaycan\u2019daki T\u00fcrk\u00e7enin eski T\u00fcrk\u00e7eden, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de yayg\u0131n olan s\u00f6zc\u00fcklerden ve terimlerden uzak tutulmas\u0131 i\u00e7in devlet sans\u00fcr\u00fc uyguland\u0131. Buna ra\u011fmen dilin yabanc\u0131 unsurlardan temizlenmesi gibi do\u011fal s\u00fcrecin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 tamam\u0131yla almak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki durumu ile mukayesede dilimiz temizlik s\u00fczgecinden ge\u00e7ti ve hayli geli\u015fti.<\/p>\n
Kuzey Azerbaycan\u2019da dil sorunlar\u0131<\/em><\/h2>\nYeniden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanan Kuzey Azerbaycan (Ekim 1991), Sovyetler\u2019den miras kalan dil ortam\u0131na da de\u011fi\u015fiklik getirmek mecburiyetinde kald\u0131. Devam eden mill\u00ee hareketin taleplerinden biri de i\u015fte bu idi.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/427305899-768x432.jpg\")
Ebulfez El\u00e7ibey<\/p><\/div>\n
Ebulfez El\u00e7ibey h\u00e2kimiyeti d\u00f6neminde (1992-93) devlet dilinin 1936\u2019ya dek olan ad\u0131 (T\u00fcrk dili<\/em>) iade edildi (22 Aral\u0131k 1992). Devlet dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi, hakeza resm\u00ee yaz\u0131\u015fmalar\u0131n devlet diline ge\u00e7irilmesi i\u00e7in kararlar al\u0131nd\u0131. Say\u0131ca azl\u0131kta olan halklar\u0131n dillerine resm\u00ee dil stat\u00fcs\u00fc verildi. Mill\u00ee hareketin ve mill\u00ee h\u00fck\u00fcmetin etkisi alt\u0131nda toplumda mill\u00ee e\u011fitime bak\u0131\u015f da de\u011fi\u015fmekteydi. Binlerle aile evlad\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131nda\/b\u00f6lmelerinden alarak T\u00fcrk okullar\u0131na\/b\u00f6lmelerine yazd\u0131rd\u0131. Toplum hayat\u0131n\u0131n mill\u00eele\u015fmesi s\u00fcrecinde mill\u00ee dille (T\u00fcrk\u00e7e<\/em>) ba\u011fl\u0131 sorunlar\u0131n nihayet bir an \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fi \u00fcmitleri do\u011fmu\u015ftu. Fakat olmad\u0131.<\/p>\n1993\u2019den sonra Aliyevler h\u00e2kimiyeti d\u00f6neminde dil siyaseti yeniden Sovyet ayarlar\u0131na geri d\u00f6nd\u00fc. Rusya ve Rus dili unsuru yeniden merkeze getirildi. \u00d6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n (1995) 21. maddesine g\u00f6re \u2018Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin devlet dili Azerbaycan dilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan dilinin geli\u015fmesini sa\u011flar.\u2019 Bu maddenin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde tespit edilmi\u015ftir: \u2018Azerbaycan Cumhuriyeti ahalinin konu\u015ftu\u011fu ba\u015fka dillerin serbest kullan\u0131m\u0131n\u0131 ve geli\u015fmesini sa\u011flar.\u2019<\/p>\n
E\u011fitim Hakk\u0131nda Yasan\u0131n (2009) 7.1. maddesinde \u2018Azerbaycan Cumhuriyetinin e\u011fitim kurumlar\u0131nda tedris dili devlet dili \u2013 Azerbaycan dilidir.\u2019 denilir. Ard\u0131ndan bu maddenin mahiyetini yok sayan bir b\u00f6l\u00fcm vard\u0131r: 7.2. Vatanda\u015flar\u0131n veya e\u011fitim kurumlar\u0131 tesis\u00e7ilerinin iste\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak, Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin taraf oldu\u011fu uluslararas\u0131 anla\u015fmalarda veya uygun y\u00fcr\u00fctme hakimiyeti organ\u0131n\u0131n belirledi\u011fi organla (kurumla) mutab\u0131k kalarak e\u011fitim kurumlar\u0131nda tedrisat uygun devlet e\u011fitim standartlar\u0131 veya uluslararas\u0131 seviyede akredite olunan e\u011fitim programlar\u0131 esas\u0131nda di\u011fer dillerde de [asl\u0131nda Rus\u00e7a] y\u00fcr\u00fct\u00fclebilir. Tedris di\u011fer dillerde y\u00fcr\u00fct\u00fclen umum\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131nda Azerbaycan dili, edebiyat\u0131, tarihi ve co\u011frafyas\u0131 tedris edilmelidir.<\/p>\n
2019\u2019un May\u0131s\u0131nda kabul edilen Umumi E\u011fitim Hakk\u0131nda Kanunun umum\u00ee e\u011fitim alan\u0131nda devlet siyasetinin ana ilkeleri s\u0131ras\u0131nda h\u00fcmanistlik, e\u015fitlik, entegrasyon, kalite, v\u00e2rislik, \u00e7eviklik, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik, vahdet, demokratiklik gibi akla gelen b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn ilkeler s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu ilkeler aras\u0131nda vazge\u00e7ilmez mill\u00eelik ve modernlik ilkelerinin olmas\u0131na gerek g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Bu yasada e\u011fitimin dili hakk\u0131nda maddenin olmamas\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n
Mevcut h\u00e2kimiyetin milletle\u015fme s\u00fcrecine olumsuz etkilerinden biri e\u011fitim sisteminde ba\u015flam\u0131\u015f mill\u00eele\u015fmenin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda, Rus dilinin (edebiyat\u0131n\u0131n, tarihinin) yeniden Azerbaycan e\u011fitim sisteminde rol\u00fcn\u00fcn artmas\u0131nda kendini g\u00f6sterdi. Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin istiklalinin yeniden kazan\u0131lmas\u0131ndan ge\u00e7en y\u0131llarda Rus\u00e7a e\u011fitim alanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 azalmad\u0131, tam tersine artt\u0131. Ayna<\/em> gazetesi 1997\u2019nin May\u0131s\u0131nda resm\u00ee istatisti\u011fe dayanarak Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nde 40 adet tamam\u0131yla Rus, 381 adet ise uluslararas\u0131 okul[13]<\/strong><\/a><\/em> var diye tespit ediyor. Genellikle Bak\u00fc\u2019deki bu okullarda \u00f6\u011frenciler Rusya\u2019dan getirilen ders kitaplar\u0131ndan \u00f6\u011freniyor, sonu\u00e7ta \u2018Rus devletinin vatanseverleri olarak yeti\u015ftiriliyorlar<\/em>.\u2019[14]<\/a><\/p>\n2016\u2019n\u0131n ortalar\u0131nda Bak\u00fc\u2019de ve b\u00fct\u00fcn \u00fclkede e\u011fitimin dili hakk\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir makale (Bak\u00fc\u2019de Mekteplerin Ana Dilli B\u00f6l\u00fcmleri Kapan\u0131r<\/em>) yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6rsel medyada enine boyuna m\u00fczakere olundu. Bu makale orta okullarda Rus dilinde tedrisat\u0131n artmas\u0131 e\u011filimi hakk\u0131ndayd\u0131. Makalede, \u00fclkenin 300\u2019e yak\u0131n okulunun Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde 170 bine yak\u0131n \u00f6\u011frenci oldu\u011fu kaydediliyor. Bu, \u00fclke \u00f6\u011frencilerinin %15\u2019e denk gelir. Ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n fikrince \u2018bu rakamlar\u0131 on be\u015f y\u0131l \u00f6ncenin g\u00f6stericileri ile mukayese edersek ciddi art\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. 1990\u2019lar\u0131n sonlar\u0131nda Rus b\u00f6l\u00fcmlerinde 107 bin \u00f6\u011frenci okumaktayd\u0131 ve onlar\u0131n say\u0131s\u0131 toplam \u00f6\u011frenci say\u0131s\u0131n\u0131n %7’si idi.\u2019[15]<\/a> Bak\u00fc\u2019de bu e\u011filim daha \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. 2016\u2019da Bak\u00fc\u2019n\u00fcn 15 elit okulunda<\/em> birinci s\u0131n\u0131fa kabul edilen \u00f6\u011frencilerden 1144\u2019\u00fc Azerbaycan b\u00f6l\u00fcm\u00fcne, 1206\u2019s\u0131 ise Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcne kabul edilmi\u015ftir. Azad Muallimler Birli\u011fi\u2019nin Ba\u015fkan\u0131 Melahat M\u00fcr\u015f\u00fcdl\u00fc bu e\u011filimi \u015fu \u015fekilde de\u011ferlendirmi\u015ftir: \u20181990\u2019lar\u0131n ortalar\u0131ndan farkl\u0131 olarak \u015fimdi Rus b\u00f6l\u00fcmlerine ilgi birka\u00e7 defa artm\u0131\u015ft\u0131r. Sanki 1960-70\u2019lerin imparatorluk [Sovyet] d\u00f6nemini ya\u015f\u0131yoruz. Hatta b\u00f6lge kay\u0131t\u0131nda olan [Bak\u00fc\u2019de ya\u015famayan] ve Rus\u00e7a bilmeyen aileler de \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131na yazd\u0131rmak isterler.\u2019[16]<\/a><\/p>\nGer\u00e7ekten de \u00e7ok acayip bir durumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z: Eski Sovyet cumhuriyetlerinin hemen hemen tamam\u0131nda (T\u00fcrk cumhuriyetleri istisnad\u0131r) Rus\u00e7a e\u011fitim sorununu \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f e\u011fitim sistemlerini tamam\u0131yla mill\u00eele\u015ftirebilmi\u015flerse, neden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n otuzuncu y\u0131l\u0131nda Azerbaycan\u2019da Rus okullar\u0131na e\u011filim art\u0131yor? Rusya \u00fcniversitelerinin yeni-yeni b\u00f6l\u00fcmleri a\u00e7\u0131l\u0131yor? Bu \u00f6nemli konunun muhakkak \u00e7e\u015fitli nedenleri vard\u0131r. Onlardan birka\u00e7\u0131na g\u00f6z atal\u0131m.<\/p>\n
Birincisi, mevcut iktidar Rusya kar\u015f\u0131s\u0131nda sadakatini ispat etmek i\u00e7in e\u011fitim sisteminde Rusya fakt\u00f6r\u00fcne a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6nem vermektedir.[17]<\/a> Bu \u2018hizmeti\u2019 de Rusya’n\u0131n siyas\u00eeleri y\u00fcksek de\u011ferlendirmekteler. Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 defalarca a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda durumdan memnuniyetini beyan etmi\u015ftir. \u00d6zellikle kom\u015fu Rusya y\u00f6nl\u00fc Ermenistan\u2019la mukayesede bu durum dikkati \u00e7ekmektedir. Ermenistan\u2019da Rus okullar\u0131 yok seviyesindedir. Ermeni \u00e7ocuklar\u0131n yaln\u0131z mill\u00ee okullarda okumas\u0131na izin verilir. (Azerbaycan iktidar\u0131n\u0131n bu t\u00fcr siyasetinin \u2018efektifli\u011fi\u2019 ba\u015fka bir meseledir).<\/p>\n\u0130kincisi, halk olarak e\u011fitimin ciddiyeti hen\u00fcz gere\u011fince idrak edilmemi\u015ftir. Mill\u00ee fikirde de bu soruna laz\u0131m\u0131 dikkat g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. \u0130\u015fte bu nedenden dolay\u0131 merhum Melahet M\u00fcr\u015f\u00fcdl\u00fc \u2018Hatta b\u00f6lge kay\u0131t\u0131nda olan [Bak\u00fc\u2019de ya\u015famayan] ve Rus\u00e7a bilmeyen aileler de \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131na yazd\u0131rmak isterler.\u2019 diye feryat ediyordu.<\/p>\n
Sorunun mahiyetini te\u015fkil eden kritik fikir \u015fudur: Okulun g\u00f6revi vatanda\u015f yeti\u015ftirmektir! Yabanc\u0131 okullar Azerbaycan vatanda\u015f\u0131 yeti\u015ftiremez. Sorun dille s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; \u00e7ocuk do\u011fma de\u011ferlerini bilmez, yabanc\u0131 de\u011ferlerin etkisi alt\u0131na d\u00fc\u015fer. Hayat\u0131n\u0131n sonraki d\u00f6nemlerinde bu eksikli\u011fi d\u00fczeltmek imk\u00e2n\u0131 da bulamaz. Yabanc\u0131 okulda yeti\u015fen \u00e7ocuk \u00f6m\u00fcr boyu edindi\u011fi yabanc\u0131 de\u011ferleri do\u011fma\/mill\u00ee de\u011ferlerinden \u00fcst\u00fcn tutar. Vatanda\u015fl\u0131k duygusu ve bilinci olmayanlar\u0131n tekrar \u00fcretildi\u011fi bir \u00fclkede normal millet yaranamaz\/olamaz! Bu t\u00fcr millet b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fc\u011fe, daima g\u00fcvenlik sorunlar\u0131 ile y\u00fcz-y\u00fcze gelmeye mahk\u00fbmdur.<\/p>\n
On dokuzuncu y\u00fczy\u0131lda \u00fcnl\u00fc Rus pedagogu Konstantin U\u015finskiy Rus \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n yabanc\u0131 dillerde e\u011fitim g\u00f6rmesine itiraz etmi\u015ftir. O, \u00e7ocuklara \u00f6z Rus dilinde e\u011fitim verilmesinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc vurgulamaktayd\u0131: \u2018\u00c7ocuk \u00e7evresindeki insanlar\u0131n manev\u00ee ortam\u0131na yaln\u0131z ana dili arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00e2hil olur\u2026 Her e\u015fyan\u0131n \u00f6\u011fretilmesi s\u00f6z formunda \u00e7ocu\u011fa verilir, benimsetilir ve hep s\u00f6zle ifade olunur. S\u00f6z\u00fcn manas\u0131na varma\u011fa al\u0131\u015fmam\u0131\u015f \u00e7ocuk, onun as\u0131l manas\u0131n\u0131 dumanl\u0131 anl\u0131yor veya hi\u00e7 anlam\u0131yor. Yaz\u0131l\u0131 ve temasta onlardan serbest istifade becerileri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hep her bir ba\u015fka e\u015fyan\u0131n \u00f6\u011frenilmesi vakti bu temel eksikliklerden eziyet \u00e7eker. Geli\u015fmesi zorla bozulmayan \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7o\u011fu be\u015f, ya da alt\u0131 ya\u015f\u0131nda iken art\u0131k kendi ana dilinde \u00e7ok d\u00fczg\u00fcn ve h\u0131zl\u0131 konu\u015fur. Fakat d\u00fc\u015f\u00fcnelim; be\u015f ya\u015f\u0131nda ak\u0131ll\u0131 bir \u00e7ocu\u011fun kendi ana dilinde konu\u015ftu\u011fu gibi yabanc\u0131 bir dilde konu\u015fmak i\u00e7in insana ne kadar bilgi, duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce, mant\u0131k, hatta felsefe gerektir.\u2019[18]<\/a><\/p>\nAzerbaycan\u2019da e\u011fitim sisteminin normalle\u015fmesini talep eden ikinci \u015fart\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 etmemeliyiz. Mill\u00ee ve Rus okullar\u0131\/b\u00f6l\u00fcmleri aras\u0131ndaki varsay\u0131lan fark\u0131 gidermek ve mill\u00ee okullar\u0131 vatanda\u015f\u0131n g\u00f6z\u00fcnde daha cazip yapman\u0131n yolu mill\u00ee okullar\u0131n modernle\u015fmesidir.[19]<\/a> Okulun modernle\u015fmesi asl\u0131nda mill\u00ee okullar\u0131 rekabet kabiliyetli etmekten daha \u00e7ok e\u011fitim sisteminin do\u011fas\u0131ndan gelen \u00f6n \u015fartt\u0131r.<\/p>\nKuzey Azerbaycan\u2019da h\u00fck\u00fcmetin dil siyaseti ve \u00fclkedeki mevcut dil ortam\u0131ndan bahsederken ba\u015fka olumsuz halleri de g\u00f6stermek gerekir. T\u00fcrk\u00e7enin anayasada tespit edilen resm\u00ee devlet dili stat\u00fcs\u00fcne ra\u011fmen, devlet dairelerinde Rus\u00e7an\u0131n yaz\u0131 dili olarak kullan\u0131m\u0131na izin verilmektedir. Bir\u00e7ok kamu ve \u00f6zel te\u015fkilatta i\u015fe kabul \u015fartlar\u0131 aras\u0131nda devlet dilinin yan\u0131nda Rus dilini de bilmek zaruri say\u0131l\u0131r. Azerbaycan Cumhuriyeti vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda olan yabanc\u0131lar i\u00e7in devlet dilini bilmek ve uygun s\u0131navlardan ge\u00e7mek \u015fart\u0131 gerekmemektedir. Sovyet d\u00f6neminden miras kalan ve Rus dilinin \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131yan yaz\u0131 kurallar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesine h\u00fck\u00fcmet \u00f6nem vermiyor.[20]<\/a> Devlet dilinin art\u0131k eskimi\u015f Arap, Fars ve Rus s\u00f6zc\u00fcklerinden ve terimlerinden temizlenmesine \u00e7e\u015fitli yollarla engeller yarat\u0131l\u0131yor. Devlet dili l\u00fczumsuz olarak Latin-Yunan k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fckler ve terimlerle dolduruluyor\u2026<\/p>\nB\u00f6ylece Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n otuzuncu y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk\u00e7enin anayasadaki stat\u00fcs\u00fc ile ger\u00e7ek durumu aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131k fark\u0131 m\u00fczakere etmek mecburiyetinde kal\u0131yoruz. Bu mill\u00ee problem toplumda, \u00f6zellikle sosyal medyada en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konular aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
G\u00fcney Azerbaycan’\u0131n dil sorunu<\/em><\/h2>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/guneyazerbaycan-768x483.gif\")
\u0130ran Azerbaycan\u0131’n\u0131 g\u00f6steren harita.<\/p><\/div>\n
\u0130ran\u2019daki T\u00fcrklerin Farsla\u015fmas\u0131n\u0131n iki nedeninden birinin Fars diline a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131 hakk\u0131nda Mehmed Emin Resulzade\u2019nin fikrini kaydetmi\u015ftik. T\u00fcrk elitinin\u00a0 Farsla\u015fmas\u0131 olay\u0131nda Fars dilinin m\u00fchim rol\u00fcne 1912\u2019de dikkati \u00e7eken Resulzade devam ediyor: \u2018H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen memleketin lisan-i resmisi Farisi kalm\u0131\u015f ve merasim ve te\u015frifatta hep Farisi an\u2019anat\u0131 muhafaza olunmu\u015fdur.\u2019 E\u011fitim tamam\u0131yla Fars\u00e7a oldu\u011fundan okumu\u015f kesim zorlukla T\u00fcrk\u00e7e okuyup yazabilir. \u2018H\u00fclasa Arap\u00e7a nas\u0131l bir lisan-i dini ise Farisice de o derece bir selahiyet ve n\u00fcfuzu haiz lisan-i tahrirdir [yaz\u0131 dilidir]. T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fulur, T\u00fcrk\u00e7e nutuk edilir, T\u00fcrk\u00e7e va\u2019azlar s\u00f6ylenir. Fakat yaz\u0131ya gelince hep Farisi kesilir.\u2019[21]<\/a> B\u00f6yle bir gayri-m\u00fcnasib \u015fartlarda yerli T\u00fcrk\u00e7e kendine yol a\u00e7mal\u0131, geli\u015fmeliydi. \u0130ran\u2019da sonraki siyasi geli\u015fmeler T\u00fcrk\u00e7enin durumunun daha da a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n1920 ve 1930\u2019lu y\u0131llar \u0130ran tarihinde aktif millet in\u015fas\u0131 d\u00f6nemidir. R\u0131za Pehlevi y\u00f6netiminin siyaseti \u00e7ok milletli, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc imparatorlu\u011fu bir millet, bir dil, bir k\u00fclt\u00fcr, bir siyasi h\u00e2kimiyetten ibaret \u00fcniter devlete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek gibi iddial\u0131 bir ama\u00e7 ta\u015f\u0131yordu. Fars milliyet\u00e7ili\u011fi, resm\u00ee devlet siyasetinin temelini olu\u015fturuyordu. 1930 y\u0131l\u0131nda Fars dili tek resm\u00ee devlet dili ilan edildi, di\u011fer dillerin e\u011fitim sisteminde, bas\u0131n yay\u0131nda ve devlet y\u00f6netim sisteminde\u00a0 kullan\u0131lmas\u0131 yasakland\u0131.<\/p>\n
R\u0131za \u015eah h\u00fck\u00fcmetinin \u0131rk\u00e7\u0131 siyasetinin as\u0131l hedeflerinden biri, \u0130ran\u2019da T\u00fcrk dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamak ve e\u011fer m\u00fcmk\u00fcnse bu dili unutturmakt\u0131. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da yeni a\u00e7\u0131lan devlet okullar\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e derslerin konulmas\u0131n\u0131n yasaklanmas\u0131 bir yana, okullarda s\u00f6zl\u00fc sohbetlerde T\u00fcrk\u00e7eden yararlanma, ana dili T\u00fcrk\u00e7eden ba\u015fka dil bilmeyen \u00e7ocuklara derslerin T\u00fcrk\u00e7e anlat\u0131lmas\u0131 bile yasakland\u0131. Tahran\u2019dan g\u00f6nderilen e\u011fitim m\u00fcd\u00fcrleri bu alanda \u00f6zellikle aktif faaliyet g\u00f6sterdiler. Onlar\u0131n aras\u0131nda A. M\u00f6vs\u00fcmi ve G. Z\u00f6vki ayr\u0131ca an\u0131lmal\u0131d\u0131r. M\u00f6vs\u00fcmi\u2019nin \u2018T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n boynuna boyunduruk ge\u00e7irip ah\u0131ra ba\u011flay\u0131n\u2019 \u00f6nerisi, Z\u00f6vki\u2019nin ise Azerbaycan\u2019daki eski okullarda teneff\u00fcs zaman\u0131 T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131 cezaland\u0131rmak i\u00e7in \u2018ceza sand\u0131klar\u0131\u2019 konulmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki \u00f6nerisi uzun y\u0131llar yerli halk\u0131n haf\u0131zas\u0131ndan silinmedi.[22]<\/sup><\/a><\/p>\nT\u00fcrk dili, di\u011fer k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131ndan da \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Ana dilinde kitap ve gazete yay\u0131m\u0131,\u00a0 g\u00f6steriler, etkinlikler, hatta yas ve taziye meclislerinde T\u00fcrk dilinden istifadenin kar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Bir zamanlar Tebriz\u2019de tiyatro oyunlar\u0131 insanlar\u0131n ilgisini \u00e7ekti\u011fi halde, bundan sonra Fars\u00e7a olmas\u0131 tiyatro salonlar\u0131n\u0131n bo\u015f kalmas\u0131na neden oldu.<\/p>\n
1920-1930\u2019lu y\u0131llar, Azerbaycan\u2019daki kurumlara merkezden g\u00f6nderilen memurlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131yla da dikkati \u00e7ekmektedir. Pek \u00e7ok kurumun memurlar\u0131 daha \u00f6nce de Tahran\u2019dan g\u00f6nderiliyordu. R\u0131za \u015eah d\u00f6neminde bu, kitlesel bir h\u00e2l almaya ba\u015flad\u0131. Bu memurlar\u0131n yerel halk\u0131n dilini bilmeleri zorunlu say\u0131lm\u0131yordu. Aksine, onlara T\u00fcrk dilinin ve medeniyetinin a\u015fa\u011f\u0131lanmas\u0131, b\u00f6ylelikle Azerbaycan T\u00fcrklerinde a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksi olu\u015fturarak asimilasyona y\u00f6nlendirme g\u00f6revi veriliyordu. Azerbaycan\u2019a vali olarak g\u00f6nderilmi\u015f olan Abdulla Mustofi sonralar\u0131 bask\u0131 alt\u0131nda tuttu\u011fu Azerbaycan halk\u0131\u00a0hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201cAzerbaycan halk\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e\u00a0k\u0131r\u0131ldatmas\u0131na [bolgur kerden<\/em>] ra\u011fmen, onlarda olan \u0130ranl\u0131l\u0131k ruhu \u00fclkemizin hi\u00e7bir yerinde yoktur.\u201d[23]<\/sup><\/a> Bu vilayette T\u00fcrk dilinin matem yerlerinde konu\u015fulmas\u0131 bile yasaklanm\u0131\u015ft\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u2018Daryu\u015f ve Kambiz\u2019in halefleri Efrasiyab [Alper Tunga] ve Cengiz\u2019in dilinde konu\u015famazlard\u0131.\u2019[24]<\/sup><\/a><\/p>\nT\u00fcrkler\u2019in \u00fclke siyasetinde ad\u0131m ad\u0131m mevkiini teslim etmesi 1920-30\u2019larda onu mazlum millet durumuna s\u00fcr\u00fckledi. R\u0131za \u015eah\u2019\u0131n dikta rejiminin timsalinde devlet T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 modernle\u015fen \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in ba\u015fl\u0131ca tehlike sayd\u0131, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc hedef alarak ona cidd\u00ee darbeler vurdu. T\u00fcrkler aras\u0131nda okur-yazar kesim, \u00f6zellikle memur s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131nda \u0130ranc\u0131l\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrk ahalisinin \u00e7o\u011funlu\u011fu aras\u0131nda \u0130ran devleti-T\u00fcrk milleti m\u00fcnasebetlerine a\u00e7\u0131kl\u0131k geldi. T\u00fcrk ahalisinin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u0130ran devleti<\/em> anlay\u0131\u015f\u0131ndan kopma ya\u015fand\u0131.<\/p>\n1941\u2019d\u0259 Sovyetler’in \u0130ran\u2019\u0131n kuzeyini, \u0130ngiltere\u2019nin ise g\u00fcneyini i\u015fgal etmesi \u00fclkedeki siyas\u00ee durumu de\u011fi\u015ftirdi. \u0130ran\u2019da g\u00f6receli liberal siyas\u00ee ortam olu\u015ftu. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da toplumsal-siyas\u00ee hayat canland\u0131. Yirmi y\u0131ll\u0131k anti-T\u00fcrk, anti-Azerbaycan rejimin buradaki Fars memurlar\u0131 halk\u0131n intikam duygusundan korkarak Tahran\u2019a ka\u00e7t\u0131lar. T\u00fcrk dili \u00fczerine getirilen yasaklar kald\u0131r\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Mill\u00ee ruhlu ayd\u0131nlar yeni ortaya \u00e7\u0131kan imk\u00e2nlar\u0131 de\u011ferlendirerek harekete ge\u00e7tiler. Tebriz\u2019de bas\u0131lan Azerbaycan<\/em> gazetesinin resm\u00ee \u0130ran milleti<\/em>\u00a0anlay\u0131\u015f\u0131ndan farkl\u0131 bir millet kavram\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131 da ilgin\u00e7tir. Gazetenin sayfalar\u0131nda s\u0131kl\u0131kla Azerbaycan milleti<\/em>\u00a0<\/em>anlay\u0131\u015f\u0131na[25]<\/a> rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Gazeteye g\u00f6re, bu millet \u2018\u2026 duygu, dil, gelenek ve toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sahip halkt\u0131r\u2019.[26]<\/sup><\/a> Milleti olu\u015fturan unsurlar aras\u0131nda dile b\u00fcy\u00fck \u00f6nem veriliyor, dil milletin temel alameti say\u0131l\u0131yordu.[27]<\/sup><\/a> Azerbaycan Cemiyeti<\/em>\u00a0ve bas\u0131n organ\u0131na g\u00f6re, \u0130ran\u2019da tek bir dil olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u0130ran milleti<\/em> de yoktur, \u00e7ok milletli \u0130ran toplumunu (\u0130ran milliyeti<\/em>ni) birle\u015ftiren as\u0131l \u015fart \u2018ama\u00e7 ve ideal birli\u011fi\u2019 olabilir.[28]<\/sup><\/a> Azerbaycan T\u00fcrklerinin ayr\u0131 bir millet oldu\u011funu ispatlamak i\u00e7in gazetede mill\u00ee dilin \u00f6nemine vurgu yap\u0131l\u0131yor, onun (T\u00fcrk\u00e7enin) di\u011fer dillerle (ilk ba\u015fta Fars\u00e7a\u00a0ile) e\u015fitli\u011fi konusunda \u0131srar ediliyordu. Dil sorunu, Azerbaycan Cemiyeti<\/em> i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir \u2018k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izgi\u2019 olarak kabul edilmekteydi. Gazete, 15 Aral\u0131k 1941 tarihli say\u0131s\u0131nda kararl\u0131l\u0131kla \u015funu yazmaktayd\u0131: \u201cHer kim dilimize, geleneklerimize, kaynaklar\u0131m\u0131za kastetmek isterse, biz onu d\u00fc\u015fman\u0131m\u0131z olarak g\u00f6recek ve son nefesimize kadar onlar\u0131 yok etmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.\u201d<\/p>\n21 Azer hareketi ve Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet d\u00f6nemi (1945-46) \u00fcst\u00fcnde durulan en \u00f6nemli konulardan birinin mill\u00ee dil olmas\u0131 do\u011fald\u0131. Mill\u00ee hareketlerin mill\u00ee dil ve k\u00fclt\u00fcr konular\u0131na birinci dereceli \u00f6nem vermesi umum\u00ee haldir. Bu, Azerbaycan\u2019\u0131n mill\u00ee g\u00fc\u00e7lerinin \u00f6zellikle hassas yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 konuydu. \u00c7\u00fcnk\u00fc R\u0131za Pehlevi rejiminin T\u00fcrkl\u00fc\u011fe m\u00fcnasebette uygulad\u0131\u011f\u0131\u00a0 siyasetin en kritik alan\u0131 i\u015fte bu mill\u00ee dil ve mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki yasaklar idi. Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet ilk ba\u015ftan i\u015flerini ana dilinde kurdu, e\u011fitim sistemini ana diline ge\u00e7irdi, okuma-yazma kurslar\u0131, onlarla yeni okul a\u00e7\u0131ld\u0131, Tebriz\u2019de devlet \u00fcniversitesi, dram tiyatrosu ve filarmoni orkestras\u0131, \u015fair ve yaz\u0131c\u0131lar enc\u00fcmeni, bestek\u00e2r ve mimarlar cemiyeti kuruldu, ana dilinde ders kitaplar\u0131 bas\u0131ld\u0131 vs. Tahran\u2019la m\u00fczakerelerde Azerbaycan temsilcileri dil meselesinden taviz vermeyeceklerini belirtmi\u015f, sonu\u00e7ta anla\u015fman\u0131n elde olunmas\u0131 u\u011fruna Azerbaycan\u2019daki okullarda ve \u00fcniversitelerde e\u011fitimin \u2018Fars ve Azerbaycan dillerinde icra edilmesi\u2019<\/em> hakk\u0131nda maddenin eklenmesine r\u0131za g\u00f6stermi\u015fler.<\/p>\n\u0130ran h\u00fck\u00fcmeti 1945\u2019in sonlar\u0131ndan itibaren G\u00fcney Azerbaycan\u2019a, sava\u015fta ma\u011flup etti\u011fi \u00fclke gibi bakmaya ba\u015flad\u0131. Muhammed R\u0131za Pehlevi rejiminin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn d\u00f6nem boyunca (1979 y\u0131l\u0131na kadar) \u0130ran\u2019\u0131n siyas\u00ee hayat\u0131ndaki \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7ler (\u00f6rne\u011fin 1949-1953 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki demokratik hareket, 1962 y\u0131l\u0131ndan itibaren ba\u015flayan \u2018Ak Devrim\u2019 olarak adland\u0131r\u0131lan reformlar) olmas\u0131na ra\u011fmen, Tahran\u2019\u0131n G\u00fcney Azerbaycan\u2019a y\u00f6nelik eski tutumu de\u011fi\u015fmedi.<\/p>\n
Pehlevi rejiminin Farsla\u015ft\u0131rma siyasetinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken, Celal Ale-Ahmed\u2019in verdi\u011fi bu olguya da dikkat \u00e7ekmeye de\u011fer. Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk ahalisi ile \u00e7evrilmi\u015f \u0130ran\u00a0dilli ahali gruplar\u0131 h\u0131zla T\u00fcrkle\u015fmek \u00fczere idi. Milliyet\u00e7e Tat<\/em> olan \u0130ran\u2019\u0131n bu demokrat yazar\u0131 \u015fu ilgin\u00e7 sonucu ifade ediyor. Son zamanlara kadar Zencan eyaletindeki eski Zehra b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yirmi sekiz k\u00f6y\u00fc Tat dilinde konu\u015furken, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yakla\u015f\u0131k dokuz k\u00f6yde Tat dili konu\u015fuluyor. Yazar konuyu \u015fu s\u00f6zlerle vurguluyor: \u201cZencan ve Mara\u011fa\u2019dan gelen T\u00fcrk dili kas\u0131rga gibi yoluna \u00e7\u0131kan \u0130ran leh\u00e7elerinin hepsini s\u00fcp\u00fcr\u00fcp g\u00f6t\u00fcrmekteydi.\u201d[29]<\/sup><\/a> \u0130ran\u2019\u0131n eski E\u011fitim Bakan\u0131 Amuhte de bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 itiraf etme mecburiyetinde kalm\u0131\u015f, 1953-62 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda devletin e\u011fitim sistemi kar\u015f\u0131s\u0131nda koydu\u011fu amaca ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131: \u201cAyn\u0131 y\u0131llar boyunca Azerbaycan\u2019\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve e\u011fitimi sahas\u0131nda \u00f6nemli bir geli\u015fme g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Fars\u00a0dili Azerbaycan ahalisi aras\u0131nda yay\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d[30]<\/sup><\/a> Ahalinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn e\u011fitimsiz oldu\u011fu bir \u00fclkede Farsla\u015ft\u0131rma siyasetinin ba\u015far\u0131s\u0131 Pan-\u0130ranist siyaset\u00e7ilerin ve yazarlar\u0131n arzusu olarak kald\u0131. Yukar\u0131da da kaydetti\u011fimiz gibi, 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131nda Do\u011fu Azerbaycan vilayetinde alt\u0131 ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fck ahalinin yaln\u0131z %36,2\u2018si, Bat\u0131 Azerbaycan\u2019da %25,4\u2019\u00fc, Zencan\u2019da ise %30,3\u2019\u00fc okuma-yazma biliyordu.<\/p>\nPehlevi rejiminin asimilasyon siyasetinin ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu alanlar da vard\u0131. Bu siyaset Azerbaycan\u2019\u0131n sosyo-ekonomik bak\u0131mdan geride kalmas\u0131na, halk\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kendi vatan\u0131n\u0131 terk etmesine, buran\u0131n meden\u00ee a\u00e7\u0131dan gerilemesine neden olmu\u015ftur. Bu siyasetin en \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131ndan biri de T\u00fcrkler aras\u0131nda milletle\u015fme (millet in\u015faas\u0131) s\u00fcrecinin son derece geciktirilmesi oldu. Bu a\u015famada da mill\u00ee konsolidasyonun \u00f6nemli \u015fartlar\u0131 olu\u015famad\u0131. \u0130slam devrimi arifesinde resm\u00ee Pan-\u0130ranist, \u0131rk\u00e7\u0131 tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015f\u00fcphe alt\u0131na alabilecek mill\u00ee ge\u00e7mi\u015f anlay\u0131\u015f\u0131 olu\u015famad\u0131, Azerbaycan\u2019\u0131n gelece\u011fi ile ba\u011flant\u0131l\u0131 gerek\u00e7elendirilmi\u015f kavramlar ortaya at\u0131lmad\u0131, farkl\u0131 sebeplerden milletin ve dilin ad\u0131 ile ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00e7e\u015fitlilik (T\u00fcrk, Azerbaycanl\u0131<\/em>, Azeri<\/em>) olu\u015ftu.<\/p>\n\u0130ran\u2019daki son devrim (1979) de Fars olmayanlar\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmedi. T\u00fcrk\u00e7e’nin durumunda dikkat \u00e7eken b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, anayasada \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7ok milletli \u00fclke olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi dolay\u0131s\u0131 ile itiraf olundu. Konu, Anayasa\u2019n\u0131n 19. maddesinde \u015f\u00f6yle yer almaktad\u0131r: \u201c\u0130ran halk\u0131 kavim<\/em>\u00a0ve taife<\/em> mensubiyetine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n e\u015fit haklara sahiptir; renk, \u0131rk, dil ayr\u0131cal\u0131k i\u00e7in esas olamaz.\u201d \u00d6nceki anayasaya g\u00f6re bu, onun bir art\u0131s\u0131 oldu. Fakat eski anayasada devlet dili kavram\u0131n\u0131n olmamas\u0131na ra\u011fmen, \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti’nin Anayasas\u0131nda \u015fu ifade yer almaktad\u0131r: \u201c\u0130ran halk\u0131n\u0131n resm\u00ee ortak dili ve alfabesi Fars\u00e7a’d\u0131r.\u201d (15. madde). Tam da burada mazlum halklara \u2018sus pay\u0131\u2019 teklif edilmekteydi: \u201cBas\u0131n, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131 ve okullarda edebiyat derslerinin \u00f6\u011fretiminde Fars\u00e7a ile birlikte yerel [bumi<\/em>] ve etnik [kavm\u00ee<\/em>] dillerin kullan\u0131m\u0131 serbesttir.\u201d<\/p>\nT\u00fcrkler\u2019in dil ve k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki beklentileri de ger\u00e7ekle\u015fmedi. Yeni \u0130slam\u00ee y\u00f6netim kendi konumunu g\u00fc\u00e7lendirdikten hemen sonra T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn serbest geli\u015fimi d\u00f6nemini sonland\u0131rd\u0131, onu \u00f6nceki Pehlevi hakimiyeti d\u00f6neminin mazlum konumuna d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
Fakat T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc u\u011frunda m\u00fccadele yeni \u0130slam rejiminin belirledi\u011fi sert normlarda ve \u00e7er\u00e7evede de devam etmektedir. Ana hedef yine de mill\u00ee dilin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesidir. Her cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7imlerinde aday g\u00f6sterilen siyas\u00eeler, \u00e7o\u011funlukla Tebriz\u2019e ve Azerbaycan\u2019\u0131n di\u011fer \u015fehirlerine seferlerinde c\u00fczi hak sa\u011flayan 15 ve 19. maddelerin uygulanaca\u011f\u0131 vaadini vermi\u015f, ancak cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildikten sonra bu vaadini unutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
2006\u2019n\u0131n May\u0131s\u0131nda resm\u00ee \u0130ran <\/em>gazetesinin T\u00fcrkleri a\u015fa\u011f\u0131lamas\u0131na kar\u015f\u0131 ba\u015flayan protesto hareketlerinde on binlerce insan, spontane \u015fekilde Azerbaycan\u2019\u0131n hemen hemen t\u00fcm \u015fehirlerinde, hakeza Tahran\u2019da sokaklara d\u00f6k\u00fcld\u00fc. Protestocular\u0131n polisle \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ve \u00e7ok say\u0131da \u00f6l\u00fcm\u00fcn olmas\u0131 sorunun basit bir karikat\u00fcr meselesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00c7e\u015fitli talepler aras\u0131nda T\u00fcrk dili hakk\u0131ndaki talepler daha \u00e7ok seslendi: “T\u00fcrk dilinde medrese, olmal\u0131d\u0131r herkese!”, “T\u00fcrk dilini atmar\u0131z, Fars diline satmar\u0131z!”, “T\u00fcrk’\u00fcn dili \u00f6len de\u011fil, Fars diline d\u00f6nen de\u011fil!”, “T\u00fcrk dili \u0130ran\u2019da resm\u00ee devlet dili olmal\u0131d\u0131r!”<\/em> 28 May\u0131s\u2019ta \u0130slam \u015eura Meclisi binas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda okunan kararnamenin (Mill\u00ee Manifesto<\/em>) otuz \u00fc\u00e7 maddesinden alt\u0131s\u0131 direkt mill\u00ee dille ilgili problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi zarureti hakk\u0131nda idi. Burada \u2018T\u00fcrk dilinin resmen tan\u0131nmas\u0131\u2019<\/em>; Azeri<\/em> ad\u0131n\u0131n kullan\u0131lmamas\u0131; T\u00fcrk\u00e7e radyo-televizyon merkezinin, T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131 kurumunun kurulmas\u0131; \u00fclke \u00fcniversitelerinde T\u00fcrk dili b\u00f6l\u00fcmlerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131;[31]<\/a> T\u00fcrk\u00e7e kitaplar\u0131n bas\u0131m\u0131na yard\u0131m edilmesi; \u2018Fars dilinde eskinaslarla <\/em>[ka\u011f\u0131t parayla] birlikte Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esinde de eskinaslar\u0131n \u00e7ap\u0131 <\/em>[bas\u0131lmas\u0131]\u2019<\/em>;[Yeni do\u011fulan \u00e7ocuklara]\u2018T\u00fcrk\u00e7e adlar\u0131n koyulmas\u0131na mani olmamak\u2019<\/em> gibi talepler yer alm\u0131\u015ft\u0131r.[32]<\/a><\/p>\nSonu\u00e7<\/em><\/h2>\nUzun as\u0131rlar boyu yabanc\u0131 diller T\u00fcrk yurdu Azerbaycan\u2019da din\u00ee kurumlar, kan\u00e7\u0131larya ve e\u011fitim dilleri oldular. Bu dillerin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011fe ayk\u0131r\u0131 de\u011ferleri dayatt\u0131lar, y\u00f6netim-siyaset ve k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131n\u0131n millile\u015fmesine mani oldular. T\u00fcrk dili onlarla uzun m\u00fccadele yolu ge\u00e7ti, arkas\u0131nda devlet g\u00fcc\u00fc olan dillerin mukavemetini k\u0131rarak zamanla stat\u00fcs\u00fcn\u00fc y\u00fckseltti, kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletti. T\u00fcrk dili dramatik tarih\u00ee m\u00fccadelesi ile muhte\u015fem bir abideyi hak etmi\u015ftir.<\/p>\n
Kuzey Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk\u00e7e’nin (Azerbaycan dilinin<\/em>) rakipsiz devlet dili durumuna getirilmesi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en \u00f6nemli mill\u00ee meselelerindendir. Y\u00f6netimde, e\u011fitim sisteminde anayasal talep yerine getirilmelidir. Bu, her \u015feyden \u00f6nce Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin g\u00fcvenlik meselesidir. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck kanunlarda tespit edilen taleptir: Devlet mill\u00ee medeniyetin korunmas\u0131 ve geli\u015fmesinden sorumludur. <\/em>Dil milletin kurucu unsurlar\u0131ndan biridir. Dil problemini \u00e7\u00f6zememi\u015f bir millet, hen\u00fcz milletle\u015fme s\u00fcrecinde gereken daha birka\u00e7 a\u015famay\u0131 ge\u00e7mek zorundad\u0131r, demektir.<\/p>\nG\u00fcney Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk dili hak etti\u011fi stat\u00fcye sahip olmal\u0131d\u0131r ve sahip olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc otuz be\u015f milyonluk bir toplumun dilini a\u015fa\u011f\u0131lamak, onu d\u00fckk\u00e2n-pazar dili seviyesinde (bumi<\/em> veya g\u00f6vmi<\/em>) tutmak ak\u0131l almaz yakla\u015f\u0131md\u0131r, adaletsizliktir. Hem de etnik\/mill\u00ee geli\u015fmenin do\u011fas\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Kimi mill\u00ee gruplar\u0131n dil meselesini k\u00fc\u00e7\u00fcmsemesi de ak\u0131l almaz bir ba\u015fka yanl\u0131\u015f yakla\u015f\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e’nin resm\u00ee stat\u00fcye sahip olmas\u0131 \u0130ran\u2019da Azerbaycan\/T\u00fcrk meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n[1]<\/a> Bkz. Nesib Nesibli, G\u00fcney ile Kuzey Azerbaycan Sorunlar\u0131<\/em>, Ankara: Tebaren, 2017, \u00f6zellikle Milletle\u015fme S\u00fcrecinde Mezhebin Konumu b\u00f6l\u00fcm\u00fc, s. 33-66.<\/p>\n[2]<\/a> Bu yaz\u0131da T\u00fcrk\u00e7e<\/em> ifadesiyle Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi kastedilmektedir. Netle\u015ftirmek gerekti\u011finde Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi<\/em>\u2026 \u015fekli uygun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n[3]<\/a> Ahmed A\u011fao\u011flu, \u0130ran ve \u0130nk\u0131lab\u0131<\/em>, Ankara, 1941, s. 10-12. Mill\u00ee tarihimizin bu olgusunu yaln\u0131z A\u011fao\u011flu de\u011fil, birka\u00e7 fikir b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fcz\u00fclerek kayda alm\u0131\u015ft\u0131r. Orta \u00e7a\u011flarda dilimizin resm\u00ee durumu hakk\u0131nda tarih\u00ee ger\u00e7e\u011fe uygun olmayan ama kula\u011fa ho\u015f gelen fikirler yay\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Safevi Devleti\u2019nde devlet defterhane i\u015flerinin T\u00fcrk\u00e7e y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc (ke\u015fke \u00f6yle olayd\u0131!) iddia ediliyor. Oysaki \u0130lhanl\u0131lar d\u00f6neminde yaz\u0131 i\u015flerinin Uygur yaz\u0131s\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc istisna olmakla orta \u00e7a\u011flarda Azerbaycan co\u011frafyas\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e, yaz\u0131 i\u015flerinden ve mektepten uzak tutuldu. Dikkat \u00e7eken bir tarih\u00ee olgu daha: Kuzey Azerbaycan\u2019daki hanlar\u0131n on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne yard\u0131m hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 mektuplar\u0131n kahir \u00e7o\u011funlu\u011fu Fars\u00e7ayd\u0131!<\/p>\n[4]<\/a>Mehmed Emin Resulzade, \u0130ran T\u00fcrkleri<\/em>, \u0130stanbul: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Vakf\u0131, 1993, s. 32.<\/p>\n[5]<\/a> M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, \u018fs\u0259rl\u0259ri,<\/em> II cild, 1909-1914, Toplayan\u0131 \u015eirm\u0259mm\u0259d H\u00fcseynov, Bak\u0131: \u015eirvann\u0259\u015fr, 2001, s. 476-479.<\/p>\n[6]<\/a> Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli, \u018fs\u0259rl\u0259ri,<\/em> III cild, Bak\u0131: Avrasya Press, 2005, s. 334-335.<\/p>\n[7]<\/a>F\u00fcyuzat,<\/em> 1907, N 9, s. 140.<\/p>\n[8]<\/a> Az\u0259rbaycan publisistikas\u0131 antologiyas\u0131,<\/em> Bak\u0131: \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, 2007, s. 124-125.<\/p>\n[9]<\/a> Az\u0259rbaycan<\/em> (Bak\u0131), 12.11.1918.<\/p>\n[10]<\/a> \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d<\/em> (Bak\u0131), 01.11.1918.<\/p>\n[11]<\/a> N\u0259riman N\u0259rimanov, Ucqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair (\u0130. V. Stalin\u0259 m\u0259ktub<\/em>), Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1992, s. 38.<\/p>\n[12]<\/a> 1936\u2019da T\u00fcrk dilinin \u2018Azerbaycan dili\u2019<\/em>ne d\u00f6n\u00fc\u015fmesi \u00f6zel konu oldu\u011fundan bu makalede i\u015flenmeyecektir. Bu konu hakk\u0131nda bkz:https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=2<\/p>\n[13]<\/strong><\/em><\/a> Bu tip okullar iki b\u00f6l\u00fcmden – Azerbaycan ve Rus b\u00f6l\u00fcmlerinden ibarettir.<\/p>\n[14]<\/a> C. N\u0259sibov, \u201cV\u0259t\u0259nimiz \u2013 ana Rusiyad\u0131r.\u201d Az\u0259rbaycan\u0131n rusdilli m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan d\u0259rslikl\u0259r alt\u0131 ya\u015fl\u0131 birinci sinif \u015fagirdl\u0259rimiz\u0259 bu ideyan\u0131 t\u0259lqin edirl\u0259r\u201d, Ayna<\/em>, 9 may 1997.<\/p>\n[15]<\/a> \u201cBak\u0131da m\u0259kt\u0259bl\u0259rin anadilli b\u00f6lm\u0259l\u0259ri ba\u011flan\u0131r\u201d, Milli.Az,<\/em> 04.06.2016.<\/p>\n[16]<\/a> Ayn\u0131 kaynak.<\/p>\n[17]<\/a> Rusya Federasyonu s\u0131n\u0131r\u0131nda Kusar b\u00f6lgesindeki Rus okullar\u0131nda tahsil alan Lezgi etnik az\u0131nl\u0131k aras\u0131nda Rusya\u2019ya meylin olmas\u0131 taacc\u00fcb do\u011furmamal\u0131d\u0131r. Eninde sonunda burada olas\u0131 bir separatism tehdidinin bir nedeni de s\u00f6z konusu yanl\u0131\u015f e\u011fitim politikas\u0131 say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n[18]<\/a> \u041a.\u0414. \u0423\u0448\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439, \u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0435\u0434\u0430\u0433\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f<\/em>, \u0442. 2, \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430: \u0423\u0447\u043f\u0435\u0434\u0433\u0438\u0437, 1954, \u0441. 642, 543.<\/p>\n[19]<\/a> \u00d6nce Azerbaycan b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn seviyesini y\u00fckseltin, sonra Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u011flanmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; Rus okullar\u0131 ba\u011flansa, Rusya bize \u00f6fkelenir; Azerbaycan dilinde kitap azd\u0131r; Rus dilini bilmek vaciptir, \u00e7\u00fcnk\u00fc Rusya kom\u015fumuzdur, temel ticaretimizi de Rusya ile y\u00fcr\u00fct\u00fcyoruz; Azerbaycan Halk Cumhuriyetini kuranlar Rus\u00e7a tahsil g\u00f6rm\u00fc\u015fler, fakat bu, onlara ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurmalar\u0131na mani olmam\u0131\u015ft\u0131 <\/em>gibi tirajlanan fikirleri ciddiye almad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan \u00fcst\u00fcnde durmaya gerek g\u00f6rmedik.<\/p>\n[20]<\/a> Bkz: https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=8<\/p>\n[21]<\/a> Mehmed Emin Resulzade, \u0130ran T\u00fcrkleri<\/em>, s. 31.<\/p>\n[22]<\/a> \u015e\u00f6vk\u0259t Ta\u011f\u0131yeva, \u018fkr\u0259m R\u0259himli (Bije), S\u0259m\u0259d Bayramzad\u0259, G\u00fcney Az\u0259rbaycan<\/em>, Bak\u0131: Orxan, 2000, s. 203.<\/p>\n[23]<\/a> Abdulla Mustofi, \u015e\u0259rhe zendegiye m\u0259n ya tarixe ectemai v\u0259 edariye doureye Qacariyye<\/em>, III cild, II hiss\u0259, Tehran, 1326, s. 178.<\/p>\n[24]<\/a> D\u0259d\u0259 Qorqud<\/em>, N 2, 1980, s. 24.<\/p>\n[25]<\/a> Bu d\u00f6nemde g\u00fcnl\u00fck konu\u015fmada kullan\u0131lan T\u00fcrk, T\u00fcrk dili <\/em>kavramlar\u0131 yerine, belgelerde ve yaz\u0131larda genelde Azerbaycan halk\u0131<\/em>, Azerbaycan milleti<\/em>, Azerbaycan dili<\/em> terimleri kullan\u0131l\u0131yordu. Bu, Sovyet Azerbaycan\u0131\u2019nda yeni kabul edilen Azerbaycanl\u0131<\/em>\u00a0kavram\u0131n\u0131n hareket liderleri taraf\u0131ndan G\u00fcney Azerbaycan\u2019da kopyalanmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan bir giri\u015fimdi.<\/p>\n[26]<\/a> Az\u0259rbaycan<\/em> (T\u0259briz), 18.12.1941.<\/p>\n[27]<\/a> A.g.e., 12.11. 1941.<\/p>\n[28]<\/a> A.g.e., 05.01.1942.<\/p>\n[29]<\/a> Celal Ale-Ahmed, Tatne\u015finhaye boluke Z\u0259hra,<\/em> Tahran, 1958, s. 43.<\/p>\n[30]<\/a> Xand\u0259niha,<\/em> 11.09.1962, s.9.<\/p>\n
Ahmed A\u011fao\u011flu (1869-1939), hitap etti\u011fi soyda\u015f\u0131n\u0131n gururunu incitse de, hayat\u0131 boyunca ger\u00e7e\u011fin ac\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekten kendini al\u0131koyamam\u0131\u015ft\u0131r. Dil alan\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015f ve \u015fimdiki sorunlar\u0131m\u0131z\u0131 anlamak i\u00e7in i\u015fte A\u011fao\u011flu gibi ger\u00e7e\u011fin g\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u00e7ine dik bakmak gerekir. A\u011fao\u011flu, okunmas\u0131 gereken me\u015fhur \u0130ran ve \u0130nk\u0131l\u00e2b\u0131<\/em> eserinde yaz\u0131yor: \u2018Her T\u00fcrk devleti kurularken ibtidada biz onu kendi lisan\u0131na ve kendi \u00f6rf ve adetlerine\u00a0 ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcyoruz… Fakat bir m\u00fcddet ge\u00e7iyor, her yerde T\u00fcrk rehberlerini ba\u015fka lisanlara, ba\u015fka adetlere kap\u0131lm\u0131\u015f buluyoruz… H\u00fck\u00fcmet, ordu, ticaret, ziraat ve hatta edebiyat ellerinde iken \u015fahsiyetlerinin en canl\u0131 ve devaml\u0131 amili olan dillerini tamim ettirmemi\u015fler. Tersine olarak ba\u015fkalar\u0131n\u0131n dillerini devlet dili olarak kabul etmi\u015flerdir ve sahibi olduklar\u0131 devlete T\u00fcrk dedirtme\u011fi ihmal eylemi\u015flerdir. Bu suretle devlet millile\u015fmek kabiliyetini kaybetmi\u015ftir.\u2019[3]<\/a><\/p>\n Mehmet Emin Resulzade (1884-1955), A\u011fao\u011flu gibi sert bir \u00fcslubu tercih etmese de de\u011ferlendirmelerinde nettir. 1912\u2019de \u0130ran\u2019daki T\u00fcrkler’in, \u00f6zellikle elit s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n Farsla\u015fmas\u0131n\u0131n iki nedenini kaydediyor: \u015eiilik ve Fars diline a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131k. Ayn\u0131 zamanda kibarca ekler: \u2018\u0130ran\u2019da bir kelime Farisi bilmeyen k\u00fclliyetli T\u00fcrkler vard\u0131r.\u2019[4]<\/a> Me\u015fhur Milli Dirilik<\/em> makaleler dizisinin be\u015fincisi dilin \u00f6nemine adanm\u0131\u015ft\u0131r. Millet kuruculu\u011funda dilin m\u00fcstesna rol\u00fcn\u00fc vurgulayan Resulzade, dilin s\u00f6m\u00fcrgeci-asimilat\u00f6r siyasetlerde ana hedef oldu\u011funu belirtir. O, \u0130slamiyet\u2019e a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f T\u00fcrkler hakk\u0131nda \u2018\u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikten sonra o kadar itigadat-\u0131 diniyyeye merbut olmu\u015flard\u0131r ki, adeta T\u00fcrkl\u00fcklerini bile kaybetmi\u015flerdir\u2019 diye yazar. T\u00fcrk dilinin ba\u015fka dillerden a\u015f\u0131r\u0131 s\u00f6z almas\u0131 onun fikrince T\u00fcrk dilinin \u00f6z\u00fcn\u00fc dahi \u2018harap etmi\u015ftir.\u2019 Resulzade, dilin ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ortak T\u00fcrk s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc haz\u0131rlamak i\u00e7in yerli \u015fivelerden ibaret s\u00f6zl\u00fcklerin tertip edilmesi, yerel edebiyat (folklor) \u00f6rneklerinin toplanmas\u0131 gerekti\u011fi fikrini savunur.[5]<\/a><\/p>\n Yusif Vezir \u00c7emenzeminli<\/p><\/div>\n Yusif Vezir \u00c7emenzeminli (Yusif Vezirov, 1887-1943) Acemilik M\u00fch\u00fcr\u00fc ve Onunla <\/em>M\u00fcbareze<\/em> adl\u0131 (1913) makalesinde d\u00f6nemin T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u0130ran\/Fars etkisini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Yazar, mill\u00ee hayata \u2018T\u00fcrkl\u00fc\u011fe yabanc\u0131 emellerin kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131\u2019 belirtiyor. Bu hali \u2018\u0130ran h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, Acem medeniyetinin [k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn] neticesi\u2019 say\u0131yor: \u2018Hangi taraftan hayat\u0131m\u0131za nazar yetirsek, adat ve ayinlerimize, milli medeniyet mahsullerimize \u0130ran\u2019\u0131n koydu\u011fu fena izlere rastl\u0131yoruz.\u2019 Yusif Vezir, medeniyetin baz\u0131 alanlar\u0131nda (kad\u0131n, din, edebiyat) Fars etkisinden bahseder. E\u011fitimde Fars gelene\u011finin s\u00fcrmesi olgusunu \u00f6zellikle vurgular: \u2018Eski mekteplerde \u00e7ocuk kendi dilinde okuyup-yazmaz \u2013 kitaplar ve yaz\u0131lar Fars\u00e7a olur. Tabii, bu mekteplerden \u00e7\u0131kanlar kendileri ile hep bir Farsl\u0131k ta\u015f\u0131rlar. Bunun i\u00e7in de \u015fairlerimiz eserlerini Fars\u00e7a yazar, Fars harflerini taklit ederler ve camiam\u0131z\u0131n s\u0131radan \u00fcyeleri de mektep, senet, ticarete dair hesabatlar ve gayri \u015feyler yazd\u0131k\u00e7a yine Fars diline m\u00fcracaat ederler. Acayip i\u015ftir, iki T\u00fcrk birbiri ile kendi dillerinde konu\u015ftuklar\u0131 halde, birbirine k\u00e2\u011f\u0131t yazarken Fars dilinde yazarlar.\u2019 [6]<\/a> Yazar \u2018Acemin bozuk medeniyetinin Azerbaycan T\u00fcrk hayat\u0131na (bast\u0131\u011f\u0131) bir ele a\u011f\u0131r m\u00fchr\u00fcn n\u00fcfuzundan kurtulmak\u2019 i\u00e7in sekiz \u00f6neri sunar. Birinci \u00f6neriye g\u00f6re gerek \u2018dilimizi Farsl\u0131ktan kurtaral\u0131m.\u2019 Bunun i\u00e7in yeni yaz\u0131lan kitaplar\u0131n \u2018kusurunu d\u00fczeltmek\u2019 (Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fcklerden temizlemek) i\u00e7in gerek hususi cemiyet kurula. Bunun yan\u0131 s\u0131ra (ikinci \u00f6neri), gerek edeb\u00ee dil de Fars s\u00f6zc\u00fcklerinden temizlene (\u2018Edebi dil el edebiyat\u0131ndan <\/em>[folklordan] g\u00f6t\u00fcr\u00fclmelidir\u2019<\/em>).<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade-Turan (1864-1940) d\u00fcnyan\u0131n de\u011fi\u015fik yerlerinde da\u011f\u0131n\u0131k meskun olan T\u00fcrkleri \u2018medeniyet yoluna \u00e7\u0131karabilecek dilin\u2019 Arap, Fars, Rus, Frenk dillerinin olamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgular, \u2018bu vas\u0131tan\u0131n ancak ve ancak T\u00fcrk dili olaca\u011f\u0131n\u0131\u2019 iddia eder. H\u00fcseyinzade, T\u00fcrk Dilinin Vazifeyi-Medeniyesi <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde yaz\u0131yor: \u2018Biz kendi de\u011fi\u015fik \u015five ve leh\u00e7elerimizi \u0131slah ve t\u00f6vhid ile kendimize mahsus medeni ve edebi bir \u00fcmumi T\u00fcrk dili v\u00fccuda getirebiliriz.\u2019[7]<\/a><\/p>\n H\u00fcseyinzade ve ard\u0131llar\u0131na g\u00f6re \u2018edebi bir umumi T\u00fcrk dilinin yaranmas\u0131nda\u2019 T\u00fcrk\u00e7enin \u0130stanbul \u015fivesi (Osmanl\u0131 dili<\/em>) temel al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Abdulla Sur bu mesele hakk\u0131nda yaz\u0131yordu: \u201c… e\u011fer \u2018tovhidi-lisan\u2019 [dil birli\u011fi] arzusunda isek amalimiz nam\u0131na \u0130stanbul \u015fivesini kabulde teredd\u00fct etmemeliyiz. Zannedersek, bunu bizim gibi her T\u00fcrk o\u011flu M\u00fcsl\u00fcman kimse de ister de\u011fil mi?\u2019 Art\u0131k bi\u00e7imlenmi\u015f \u0130stanbul \u015fivesi temelinde ortak edeb\u00ee dil d\u00fc\u015f\u00fcncesini en kararl\u0131 \u015fekilde Hayat<\/em> gazetesi, ondan sonra ise F\u00fcyuzat<\/em> dergisi savundu.<\/p>\n Mirza Alekber Sabir de (1862-1911) birka\u00e7 eserinde dil konular\u0131na m\u00fcnasebetini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f, milliyet\u00e7i (T\u00fcrk\u00e7\u00fc) kesimin ortak T\u00fcrk edeb\u00ee dil g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savunmu\u015ftur. Sabir, Osmanl\u0131\u2019daki dilden (Osmanl\u0131ca\u2019<\/em>dan) Azerbaycan\u2019daki dile (T\u00fcrk dili\u2019<\/em>ne) terc\u00fcme gere\u011fini ciddiyetten uzak teklif saym\u0131\u015f, me\u015fhur Taziyane<\/em> \u015fiirinde bu teklifi sunan \u015fah\u0131sla (Genceli\u2019<\/em>yi) alay etmi\u015ftir:<\/p>\n \u2018Osmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrke\u2019 \u2013 bunu bilmem, \u00a0<\/em>Hayat, F\u00fcyuzat, \u0130r\u015fad, Taze Hayat, \u015eelale<\/em> gibi yay\u0131n organlar\u0131nda Ali Bey H\u00fcseyinzade ve di\u011fer T\u00fcrk\u00e7\u00fclerin \u0130stanbul \u015fivesi temelinde t\u00fcm T\u00fcrkler i\u00e7in ortak edeb\u00ee dil g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, mill\u00ee ayd\u0131nlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu kabul etse de baz\u0131lar\u0131 ku\u015fku ile kar\u015f\u0131lad\u0131. \u0130mla konusu \u00fczerine m\u00fczakereler yo\u011funla\u015farak daha geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde ele al\u0131nd\u0131. \u0130mla konular\u0131 kimlik aray\u0131\u015flar\u0131na ayr\u0131ca h\u0131z kazand\u0131rd\u0131. \u0130mla konular\u0131n\u0131n arkas\u0131nda asl\u0131nda t\u00fcm T\u00fcrkleri bir millet, ya ayr\u0131-ayr\u0131 milletler saymak gibi g\u00f6r\u00fc\u015f farklar\u0131 yer al\u0131yordu. Osmanl\u0131 ve Rusya T\u00fcrklerine m\u00fcnasebetteki farkl\u0131 bak\u0131\u015flar da bu yakla\u015f\u0131m fark\u0131ndan kaynaklanmaktayd\u0131. Ayd\u0131nlar aras\u0131nda Mirza Feteli Ahundov\u2019un a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 yolla giden, Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisi alt\u0131nda kalanlar, \u015eii-S\u00fcnni konusuna mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla \u00f6nem verenler, Osmanl\u0131\u2019ya so\u011fuk m\u00fcnasebette idiler. Onlar F\u00fcyuzat\u00e7\u0131lar\u0131n dil, edebiyat ve k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikirlerine \u00e7e\u015fitli delillerle olumsuz m\u00fcnasebet sergilemekteydiler. Temel delil ise Osmanl\u0131 dilinin <\/em>Arap ve Fars s\u00f6zc\u00fckleriyle a\u015f\u0131r\u0131 doldurulmas\u0131, Osmanl\u0131\u2019da istibdat rejiminin olmas\u0131 idi. Onlar bu delillerle Ali Bey H\u00fcseyinzade ve fikirda\u015flar\u0131n\u0131n dil, edebiyat, k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikrini \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Oysaki Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin sadele\u015ftirilmesi ve konu\u015fma diline yakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ak\u0131m\u0131 Tanzimat d\u00f6neminde ba\u015flam\u0131\u015f, yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, \u00f6zellikle Gen\u00e7 T\u00fcrkler ink\u0131lab\u0131ndan sonra daha da g\u00fc\u00e7lenmi\u015f, Yeni Lisanc\u0131lar Hareketi<\/em> bu alanda ciddi ba\u015far\u0131lar kazanm\u0131\u015ft\u0131. Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin yabanc\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerden temizlenmesi sahas\u0131ndaki s\u00f6z konusu geli\u015fmelere bakmaks\u0131z\u0131n, ko\u015fullu olarak halk\u00e7\u0131<\/em> adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu ak\u0131m T\u00fcrk\u00e7\u00fc-milliyet\u00e7i kesimin tek edeb\u00ee dil, dolay\u0131s\u0131yla tek millet g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne olumsuz m\u00fcnasebetini de\u011fi\u015ftirmedi.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin 1910\u2019da Osmanl\u0131\u2019ya muhaceretinden sonra halk\u00e7\u0131lar\u0131n<\/em> bu meselelere m\u00fcnasebeti daha da sertle\u015fti. Gori Muallimler Seminaryas\u0131\u2019n\u0131n eski \u00f6\u011frencisi Firidun Bey K\u00f6\u00e7erli, 1913\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 Ana Dili<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde normal tenkidi a\u015fan ithamlar bile ileri s\u00fcrd\u00fc: \u2018Bizim Azerbaycan T\u00fcrklerinin dahi \u00f6zlerine mahsus dili vard\u0131r… Allah Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019ye insaf versin. Ka\u015f o alicenap \u0130stanbul\u2019da rahat oturup, bizim \u015fumbaht [kara bahtl\u0131] Kafkasya\u2019ya te\u015frif getirmeyeydi. O cenab\u0131n ilim ve kamal\u0131na s\u00f6z\u00fcm\u00fcz yoktur. S\u00f6z\u00fcm\u00fcz ondad\u0131r ki, ilim ve kamal\u0131ndan bize bir behre vermedi, ancak dilimize bozgunluk sald\u0131, taze dil getirdi. \u00c7evresini bir s\u00fcr\u00fc maymunlar b\u00fcr\u00fcd\u00fc ve ona taklit etmekte biri birine imk\u00e2n vermeyip, b\u00fcy\u00fck h\u00fcnerler<\/em> g\u00f6sterdiler.\u2019 Daha sonra K\u00f6\u00e7erli i\u015fbu, i\u015fte, \u015fimdi, efendim<\/em> gibi s\u00f6zc\u00fcklerin gazete ve dergilerin dilini tamam\u0131yla anla\u015f\u0131lmaz hale getirdi\u011fini diyerek iddia eder: \u2018Bizim akidemizce, bu m\u00fcgellidlik [taklit] ve reftar millete h\u0131yanet etmektir. Biz bir taraftan \u0130lminskiylere, Miroyevlere, Levinskiylere nifrin edip nalay\u0131k s\u00f6zler diyoruz ki, dilimizi at\u0131p, bizi Rusla\u015ft\u0131rmak istiyorlar. Bir taraftan da kendimiz ana dilinin bozgun hale d\u00fc\u015f\u00fcp unutulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz.\u2019[8]<\/a><\/p>\n Firidun Bey K\u00f6\u00e7erli ve di\u011fer halk\u00e7\u0131lar\u0131n <\/em>umum-T\u00fcrk birli\u011fi fikrini savunanlar\u0131 bu t\u00fcr a\u011f\u0131r ithamla su\u00e7lamalar\u0131n\u0131n dayanak noktas\u0131 yoktu. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun ad\u0131n\u0131 zikretti\u011fi Nikolay \u0130lminskiy (1822-91) ve di\u011fer memurlar Rusya \u0130mparatorlu\u011fu d\u00e2hilindeki T\u00fcrklerin dilde, fikirde, i\u015fte birle\u015fmesini istemez, bu birlik \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 yapanlar\u0131 daima takip ederlerdi. \u0130lminskiylerin her T\u00fcrk halk\u0131na kendi alfabesi, edeb\u00ee dilini, edebiyat\u0131n\u0131 yaratmak ve onlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak fikirleri sonralar\u0131 Sovyet d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n B\u00f6ylece Azerbaycan\u2019da ilk mill\u00ee devletin kuruldu\u011fu 1918\u2019e kadar dilimiz hak etti\u011fi resm\u00ee stat\u00fcy\u00fc (siyas\u00ee-idar\u00ee i\u015flerde yaz\u0131 dili) alamam\u0131\u015f, i\u015flenme\/fonksiyonel alan\u0131 k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f (\u00f6zellikle mekteplerde), yabanc\u0131 dillerin (Arap, Fars, sonralar\u0131 Rus) bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu y\u00fczden de mill\u00ee fikrin ve mill\u00ee siyas\u00ee hareketin \u00f6nemsedi\u011fi hedefler aras\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131. Mill\u00ee h\u00e2kimiyet di\u011fer mill\u00ee konular gibi dil sorununun da fark\u0131ndayd\u0131. 27 Haziran 1918\u2019de h\u00fck\u00fcmet kurumlar\u0131nda \u2018devlet\u00ee lisan T\u00fcrk dili kabul edildi\u2019; Parlamentoda \u2018dilek\u00e7e T\u00fcrk\u00e7e lisanda olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in encams\u0131z kald\u0131 [i\u015fleme al\u0131nmad\u0131].\u2019<\/p>\n 28 A\u011fustos 1918\u2019de ilk mekteplerin mill\u00eele\u015ftirilmesi hakk\u0131nda 245 say\u0131l\u0131 h\u00fck\u00fcmet karar\u0131 kabul edildi. E\u011fitimin T\u00fcrk dilinde yap\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla olu\u015fturulmu\u015f Telif ve Terc\u00fcme Enc\u00fcmeni, ilk ve orta mekteplerde kullan\u0131lacak T\u00fcrk\u00e7e ders kitaplar\u0131n\u0131n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na ve bas\u0131m\u0131na ba\u015flad\u0131. \u00dcnl\u00fc ayd\u0131nlar yeni ders kitaplar\u0131n\u0131n yaz\u0131lmas\u0131 i\u015fine celbedildiler. M\u00fcfredat\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00f6zel bir kurum olu\u015fturuldu. Milliyet\u00e7e T\u00fcrk olanlar\u0131n yaln\u0131z T\u00fcrk mekteplerinde ve s\u0131n\u0131flar\u0131nda okumas\u0131 kural\u0131 belirlendi. \u0130ptidai mekteplerde derslerin yerli T\u00fcrk\u00e7e, orta mekteplerde ise ortak edeb\u00ee T\u00fcrk\u00e7e olmas\u0131 karara ba\u011fland\u0131. T\u00fcrk\u00e7esi zay\u0131f olan \u00f6\u011fretmenlerin s\u00f6z konusu mill\u00eele\u015ftirilmi\u015f mekteplerde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in onlar\u0131n \u00f6\u011fretmen kurslar\u0131ndan ge\u00e7mesi gerekti. Kas\u0131m ay\u0131nda Maarif Naz\u0131r\u0131 Azerbaycan<\/em> gazetesi muhabiriyle sohbetinde \u015eeki ve Gence\u2019deki bu kurslar\u0131 art\u0131k iki y\u00fczden fazla \u00f6\u011fretmenin bitirdi\u011fini haber veriyordu.[9]<\/a> Mekteplerde T\u00fcrk\u00e7enin uygulanmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rmak amac\u0131yla Osmanl\u0131 Devleti\u2019nden ders kitaplar\u0131n\u0131n getirilmesi ve \u00f6\u011fretmenlerin daveti i\u00e7in 1918\u2019in 22 Haziran\u0131nda 213 say\u0131l\u0131 karar verildi. Okuma-yazma kurslar\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. Latin alfabesinin hayata ge\u00e7irilmesini sa\u011flayacak kurum olu\u015fturuldu\u2026<\/p>\n 27 Haziran karar\u0131n\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de ekleyelim: \u2018\u0130leride b\u00fct\u00fcn mahkeme, idareyi-dahiliyye ve sair devair vazifeleri ba\u015f\u0131nda duranlar bu lisan\u0131 bilenler olana kadar h\u00fck\u00fcmeti m\u00fcesseselerde Rus dili istemal\u0131na [istifadesine] da m\u00fcsaide edilsin.\u2019 D\u00e2hili \u0130\u015fler Naz\u0131r\u0131 Behbud Han Cavan\u015fir 1918\u2019in Kas\u0131m\u0131nda bu konuya a\u00e7\u0131kl\u0131k getirerek devlet kurumlar\u0131nda Rus dilinin kullan\u0131m\u0131 \u2018hi\u00e7 de ona olan sevgiden ileri gelmiyor\u2019 diyordu. Onun fikrince bu durum uzun zaman devam etmeyecektir. T\u00fcrk\u00e7e bilmeyen y\u00fcksek vazifeli \u015fah\u0131slar i\u015flerinde kalamayacaklar. \u2018\u0130ki y\u0131l i\u00e7inde Azerbaycan kurumlar\u0131n\u0131n hepsi tamam\u0131yla millile\u015ftirilecektir.\u2019[10]<\/a><\/p>\n Azerbaycan\u2019\u0131n ikinci i\u015fgalinden (27 Nisan 1920) sonra T\u00fcrk\u00e7enin durumunda, onun kullan\u0131m alan\u0131nda, di\u011fer dillerle, \u00f6zellikle \u2018Ekim dili\u2019 Rus\u00e7a ile m\u00fcnasebetinde de\u011fi\u015fiklikler oldu. Uzun yetmi\u015f bir y\u0131ll\u0131k Sovyet d\u00f6neminde T\u00fcrk dilinin durumu farkl\u0131 a\u015famalarda farkl\u0131 \u015fekillerde de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u00d6zetle birka\u00e7 hususu vurgulamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n Azerbaycan\u2019da Sovyet rejiminin kurulmas\u0131ndan sonraki ilk y\u0131llarda Halk Komiserleri Sovyeti\u2019nin ba\u015fkan\u0131 Nerimanov resm\u00ee dil alan\u0131nda e\u015fitsizli\u011fin oldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131. Nerimanov, Stalin\u2019in yanl\u0131\u015f uygulamalar\u0131 hakk\u0131nda Stalin\u2019in kendisine yazd\u0131\u011f\u0131 \u015fik\u00e2yet mektubunda (U\u00e7larda \u0130nk\u0131lab\u0131m\u0131z\u0131n Tarihine Dair<\/em>) Bak\u00fc Sovyet\u2019inde mevcut olan durum hakk\u0131nda yaz\u0131yordu: \u2018Azerbaycan\u2019\u0131n payitaht\u0131nda T\u00fcrkler Bak\u00fc Sovyet\u2019inin \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na ister-istemez s\u00f6zl\u00fc veya yaz\u0131l\u0131 \u015fekilde m\u00fcracaat ederken bu m\u00fcracaat Rus dilinde olmal\u0131d\u0131r. Yani Ruslar, Yahudiler ve Ermeniler [Bak\u00fc Sovyet\u2019inin memurlar\u0131] T\u00fcrk dilinde bilmezler. \u0130ddia ederim ki, Devlet Dumas\u0131 d\u00f6neminde [\u00c7arl\u0131k zaman\u0131] T\u00fcrk ahalisi b\u00f6yle s\u0131k\u0131nt\u0131ya maruz kalmazd\u0131.\u2019[11]<\/a>Azerbaycan SSC\u2019nin ba\u015fka devlet kurumlar\u0131nda da dil alan\u0131nda durum ayn\u0131yd\u0131. Rus dilinin h\u00e2kim mevkii ve T\u00fcrk\u00e7enin[12]<\/a> k\u0131s\u0131tl\u0131 alanlarda (\u00f6rn. okullarda) i\u015fletilmesi hali sonraki d\u00f6nemlerde de devam etti. Nikita Kru\u015f\u00e7ev\u2019in h\u00e2kimiyeti (1954-64) zaman\u0131 siyas\u00ee ortam\u0131n g\u00f6rece yumu\u015famas\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilerek yerel h\u00e2kimiyet \u0130mam Mustafayev-Mirza \u0130brahimov\u2013Sad\u0131k Rehimov \u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u015fahs\u0131nda mevcut anayasaya Azerbaycan dilinin devlet dili olmas\u0131<\/em> hakk\u0131nda bir madde ekledi. Bu \u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn mill\u00ee dilin stat\u00fcs\u00fcn\u00fc y\u00fckseltmek istekleri onlar\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmas\u0131 ile sonu\u00e7land\u0131. Sonraki d\u00f6nemlerde de T\u00fcrk\u00e7enin ger\u00e7ek stat\u00fcs\u00fc devaml\u0131 olarak olumsuz y\u00f6nde de\u011fi\u015ftirildi, T\u00fcrk\u00e7e yaln\u0131z e\u011fitim-k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131nda (Rus dilinin yan\u0131nda) kullan\u0131ld\u0131.<\/p>\n Mill\u00ee dilin (T\u00fcrk\u00e7enin) yaln\u0131z e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131yla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fczakere, bazen kar\u015f\u0131 durmalara neden olurdu. Sovyet rejiminin mevcut oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn zaman i\u00e7inde Sovyet devleti T\u00fcrk dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131 daraltmaya, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Rus dilinin rol\u00fcn\u00fc artt\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Mill\u00ee g\u00fc\u00e7ler, mill\u00ee dilin milletle\u015fme s\u00fcrecinde hassas rol\u00fcn\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak onun resm\u00ee stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn y\u00fckseltilmesine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n Azerbaycan SSC\u2019nin birinci (1921), ikinci (1925) ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc (1937) anayasalar\u0131nda devlet dili anlay\u0131\u015f\u0131 yoktu. 1978 anayasas\u0131nda \u2018Azerbaycan SSC\u2019nin devlet dili Azerbaycan dilidir\u2019 maddesinin kabul\u00fc ise 1978\u2019de G\u00fcrcistan\u2019daki ayaklanmadan sonra G\u00fcrcistan\u2019\u0131n anayasas\u0131nda \u2018G\u00fcrc\u00fc dilinin devlet dili\u2019 olmas\u0131 maddesinin yer almas\u0131ndan sonra Ermenistan ve Azerbaycan SSC anayasalar\u0131nda da ayn\u0131 maddenin yer almas\u0131na Moskova izin verdi. Sovyet anayasas\u0131nda bu maddenin olmas\u0131na ra\u011fmen, mill\u00ee dil Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nde hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ek devlet dili stat\u00fcs\u00fcne sahip olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Sovyet rejiminin T\u00fcrk\u00e7emize y\u00f6nelik siyasetinin farkl\u0131 d\u00f6nemlerden ge\u00e7ti\u011fini tekrar vurgulamak gerekir. 1930\u2019lar\u0131n ortalar\u0131na kadarki d\u00f6nemde dilimizin yabanc\u0131 unsurlardan (\u00f6zellikle Arap-Fars terkiplerinden) temizlenmesi s\u00fcreci ya\u015fand\u0131. 1940\u2019da Kiril alfabesine ge\u00e7tikten sonra Rus s\u00f6zc\u00fckleri ve terimlerinin dilimizi doldurmas\u0131 te\u015fkil ve te\u015fvik edildi. Dilin yap\u0131s\u0131 \u00fczerinde m\u00fchendislik yap\u0131ld\u0131. Sovyet rejiminin son otuz-k\u0131rk y\u0131l\u0131nda ise Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk\u00e7enin kendi temellerine d\u00f6nmesi, temizlenmesi e\u011filimi engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Azerbaycan\u2019daki T\u00fcrk\u00e7enin eski T\u00fcrk\u00e7eden, \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de yayg\u0131n olan s\u00f6zc\u00fcklerden ve terimlerden uzak tutulmas\u0131 i\u00e7in devlet sans\u00fcr\u00fc uyguland\u0131. Buna ra\u011fmen dilin yabanc\u0131 unsurlardan temizlenmesi gibi do\u011fal s\u00fcrecin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 tamam\u0131yla almak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki durumu ile mukayesede dilimiz temizlik s\u00fczgecinden ge\u00e7ti ve hayli geli\u015fti.<\/p>\n Yeniden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanan Kuzey Azerbaycan (Ekim 1991), Sovyetler\u2019den miras kalan dil ortam\u0131na da de\u011fi\u015fiklik getirmek mecburiyetinde kald\u0131. Devam eden mill\u00ee hareketin taleplerinden biri de i\u015fte bu idi.<\/p>\n Ebulfez El\u00e7ibey<\/p><\/div>\n Ebulfez El\u00e7ibey h\u00e2kimiyeti d\u00f6neminde (1992-93) devlet dilinin 1936\u2019ya dek olan ad\u0131 (T\u00fcrk dili<\/em>) iade edildi (22 Aral\u0131k 1992). Devlet dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesi, hakeza resm\u00ee yaz\u0131\u015fmalar\u0131n devlet diline ge\u00e7irilmesi i\u00e7in kararlar al\u0131nd\u0131. Say\u0131ca azl\u0131kta olan halklar\u0131n dillerine resm\u00ee dil stat\u00fcs\u00fc verildi. Mill\u00ee hareketin ve mill\u00ee h\u00fck\u00fcmetin etkisi alt\u0131nda toplumda mill\u00ee e\u011fitime bak\u0131\u015f da de\u011fi\u015fmekteydi. Binlerle aile evlad\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131nda\/b\u00f6lmelerinden alarak T\u00fcrk okullar\u0131na\/b\u00f6lmelerine yazd\u0131rd\u0131. Toplum hayat\u0131n\u0131n mill\u00eele\u015fmesi s\u00fcrecinde mill\u00ee dille (T\u00fcrk\u00e7e<\/em>) ba\u011fl\u0131 sorunlar\u0131n nihayet bir an \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fi \u00fcmitleri do\u011fmu\u015ftu. Fakat olmad\u0131.<\/p>\n 1993\u2019den sonra Aliyevler h\u00e2kimiyeti d\u00f6neminde dil siyaseti yeniden Sovyet ayarlar\u0131na geri d\u00f6nd\u00fc. Rusya ve Rus dili unsuru yeniden merkeze getirildi. \u00d6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n Yeni anayasan\u0131n (1995) 21. maddesine g\u00f6re \u2018Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin devlet dili Azerbaycan dilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan dilinin geli\u015fmesini sa\u011flar.\u2019 Bu maddenin ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde tespit edilmi\u015ftir: \u2018Azerbaycan Cumhuriyeti ahalinin konu\u015ftu\u011fu ba\u015fka dillerin serbest kullan\u0131m\u0131n\u0131 ve geli\u015fmesini sa\u011flar.\u2019<\/p>\n E\u011fitim Hakk\u0131nda Yasan\u0131n (2009) 7.1. maddesinde \u2018Azerbaycan Cumhuriyetinin e\u011fitim kurumlar\u0131nda tedris dili devlet dili \u2013 Azerbaycan dilidir.\u2019 denilir. Ard\u0131ndan bu maddenin mahiyetini yok sayan bir b\u00f6l\u00fcm vard\u0131r: 7.2. Vatanda\u015flar\u0131n veya e\u011fitim kurumlar\u0131 tesis\u00e7ilerinin iste\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutularak, Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin taraf oldu\u011fu uluslararas\u0131 anla\u015fmalarda veya uygun y\u00fcr\u00fctme hakimiyeti organ\u0131n\u0131n belirledi\u011fi organla (kurumla) mutab\u0131k kalarak e\u011fitim kurumlar\u0131nda tedrisat uygun devlet e\u011fitim standartlar\u0131 veya uluslararas\u0131 seviyede akredite olunan e\u011fitim programlar\u0131 esas\u0131nda di\u011fer dillerde de [asl\u0131nda Rus\u00e7a] y\u00fcr\u00fct\u00fclebilir. Tedris di\u011fer dillerde y\u00fcr\u00fct\u00fclen umum\u00ee e\u011fitim kurumlar\u0131nda Azerbaycan dili, edebiyat\u0131, tarihi ve co\u011frafyas\u0131 tedris edilmelidir.<\/p>\n 2019\u2019un May\u0131s\u0131nda kabul edilen Umumi E\u011fitim Hakk\u0131nda Kanunun umum\u00ee e\u011fitim alan\u0131nda devlet siyasetinin ana ilkeleri s\u0131ras\u0131nda h\u00fcmanistlik, e\u015fitlik, entegrasyon, kalite, v\u00e2rislik, \u00e7eviklik, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik, vahdet, demokratiklik gibi akla gelen b\u00fct\u00fcn m\u00fcmk\u00fcn ilkeler s\u0131ralanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu ilkeler aras\u0131nda vazge\u00e7ilmez mill\u00eelik ve modernlik ilkelerinin olmas\u0131na gerek g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Bu yasada e\u011fitimin dili hakk\u0131nda maddenin olmamas\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n Mevcut h\u00e2kimiyetin milletle\u015fme s\u00fcrecine olumsuz etkilerinden biri e\u011fitim sisteminde ba\u015flam\u0131\u015f mill\u00eele\u015fmenin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda, Rus dilinin (edebiyat\u0131n\u0131n, tarihinin) yeniden Azerbaycan e\u011fitim sisteminde rol\u00fcn\u00fcn artmas\u0131nda kendini g\u00f6sterdi. Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin istiklalinin yeniden kazan\u0131lmas\u0131ndan ge\u00e7en y\u0131llarda Rus\u00e7a e\u011fitim alanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 azalmad\u0131, tam tersine artt\u0131. Ayna<\/em> gazetesi 1997\u2019nin May\u0131s\u0131nda resm\u00ee istatisti\u011fe dayanarak Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nde 40 adet tamam\u0131yla Rus, 381 adet ise uluslararas\u0131 okul[13]<\/strong><\/a><\/em> var diye tespit ediyor. Genellikle Bak\u00fc\u2019deki bu okullarda \u00f6\u011frenciler Rusya\u2019dan getirilen ders kitaplar\u0131ndan \u00f6\u011freniyor, sonu\u00e7ta \u2018Rus devletinin vatanseverleri olarak yeti\u015ftiriliyorlar<\/em>.\u2019[14]<\/a><\/p>\n 2016\u2019n\u0131n ortalar\u0131nda Bak\u00fc\u2019de ve b\u00fct\u00fcn \u00fclkede e\u011fitimin dili hakk\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir makale (Bak\u00fc\u2019de Mekteplerin Ana Dilli B\u00f6l\u00fcmleri Kapan\u0131r<\/em>) yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6rsel medyada enine boyuna m\u00fczakere olundu. Bu makale orta okullarda Rus dilinde tedrisat\u0131n artmas\u0131 e\u011filimi hakk\u0131ndayd\u0131. Makalede, \u00fclkenin 300\u2019e yak\u0131n okulunun Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde 170 bine yak\u0131n \u00f6\u011frenci oldu\u011fu kaydediliyor. Bu, \u00fclke \u00f6\u011frencilerinin %15\u2019e denk gelir. Ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n fikrince \u2018bu rakamlar\u0131 on be\u015f y\u0131l \u00f6ncenin g\u00f6stericileri ile mukayese edersek ciddi art\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. 1990\u2019lar\u0131n sonlar\u0131nda Rus b\u00f6l\u00fcmlerinde 107 bin \u00f6\u011frenci okumaktayd\u0131 ve onlar\u0131n say\u0131s\u0131 toplam \u00f6\u011frenci say\u0131s\u0131n\u0131n %7’si idi.\u2019[15]<\/a> Bak\u00fc\u2019de bu e\u011filim daha \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. 2016\u2019da Bak\u00fc\u2019n\u00fcn 15 elit okulunda<\/em> birinci s\u0131n\u0131fa kabul edilen \u00f6\u011frencilerden 1144\u2019\u00fc Azerbaycan b\u00f6l\u00fcm\u00fcne, 1206\u2019s\u0131 ise Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcne kabul edilmi\u015ftir. Azad Muallimler Birli\u011fi\u2019nin Ba\u015fkan\u0131 Melahat M\u00fcr\u015f\u00fcdl\u00fc bu e\u011filimi \u015fu \u015fekilde de\u011ferlendirmi\u015ftir: \u20181990\u2019lar\u0131n ortalar\u0131ndan farkl\u0131 olarak \u015fimdi Rus b\u00f6l\u00fcmlerine ilgi birka\u00e7 defa artm\u0131\u015ft\u0131r. Sanki 1960-70\u2019lerin imparatorluk [Sovyet] d\u00f6nemini ya\u015f\u0131yoruz. Hatta b\u00f6lge kay\u0131t\u0131nda olan [Bak\u00fc\u2019de ya\u015famayan] ve Rus\u00e7a bilmeyen aileler de \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131na yazd\u0131rmak isterler.\u2019[16]<\/a><\/p>\n Ger\u00e7ekten de \u00e7ok acayip bir durumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z: Eski Sovyet cumhuriyetlerinin hemen hemen tamam\u0131nda (T\u00fcrk cumhuriyetleri istisnad\u0131r) Rus\u00e7a e\u011fitim sorununu \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f e\u011fitim sistemlerini tamam\u0131yla mill\u00eele\u015ftirebilmi\u015flerse, neden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n otuzuncu y\u0131l\u0131nda Azerbaycan\u2019da Rus okullar\u0131na e\u011filim art\u0131yor? Rusya \u00fcniversitelerinin yeni-yeni b\u00f6l\u00fcmleri a\u00e7\u0131l\u0131yor? Bu \u00f6nemli konunun muhakkak \u00e7e\u015fitli nedenleri vard\u0131r. Onlardan birka\u00e7\u0131na g\u00f6z atal\u0131m.<\/p>\n Birincisi, mevcut iktidar Rusya kar\u015f\u0131s\u0131nda sadakatini ispat etmek i\u00e7in e\u011fitim sisteminde Rusya fakt\u00f6r\u00fcne a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6nem vermektedir.[17]<\/a> Bu \u2018hizmeti\u2019 de Rusya’n\u0131n siyas\u00eeleri y\u00fcksek de\u011ferlendirmekteler. Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 defalarca a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda durumdan memnuniyetini beyan etmi\u015ftir. \u00d6zellikle kom\u015fu Rusya y\u00f6nl\u00fc Ermenistan\u2019la mukayesede bu durum dikkati \u00e7ekmektedir. Ermenistan\u2019da Rus okullar\u0131 yok seviyesindedir. Ermeni \u00e7ocuklar\u0131n yaln\u0131z mill\u00ee okullarda okumas\u0131na izin verilir. (Azerbaycan iktidar\u0131n\u0131n bu t\u00fcr siyasetinin \u2018efektifli\u011fi\u2019 ba\u015fka bir meseledir).<\/p>\n \u0130kincisi, halk olarak e\u011fitimin ciddiyeti hen\u00fcz gere\u011fince idrak edilmemi\u015ftir. Mill\u00ee fikirde de bu soruna laz\u0131m\u0131 dikkat g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. \u0130\u015fte bu nedenden dolay\u0131 merhum Melahet M\u00fcr\u015f\u00fcdl\u00fc \u2018Hatta b\u00f6lge kay\u0131t\u0131nda olan [Bak\u00fc\u2019de ya\u015famayan] ve Rus\u00e7a bilmeyen aileler de \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 Rus okullar\u0131na yazd\u0131rmak isterler.\u2019 diye feryat ediyordu.<\/p>\n Sorunun mahiyetini te\u015fkil eden kritik fikir \u015fudur: Okulun g\u00f6revi vatanda\u015f yeti\u015ftirmektir! Yabanc\u0131 okullar Azerbaycan vatanda\u015f\u0131 yeti\u015ftiremez. Sorun dille s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir; \u00e7ocuk do\u011fma de\u011ferlerini bilmez, yabanc\u0131 de\u011ferlerin etkisi alt\u0131na d\u00fc\u015fer. Hayat\u0131n\u0131n sonraki d\u00f6nemlerinde bu eksikli\u011fi d\u00fczeltmek imk\u00e2n\u0131 da bulamaz. Yabanc\u0131 okulda yeti\u015fen \u00e7ocuk \u00f6m\u00fcr boyu edindi\u011fi yabanc\u0131 de\u011ferleri do\u011fma\/mill\u00ee de\u011ferlerinden \u00fcst\u00fcn tutar. Vatanda\u015fl\u0131k duygusu ve bilinci olmayanlar\u0131n tekrar \u00fcretildi\u011fi bir \u00fclkede normal millet yaranamaz\/olamaz! Bu t\u00fcr millet b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fc\u011fe, daima g\u00fcvenlik sorunlar\u0131 ile y\u00fcz-y\u00fcze gelmeye mahk\u00fbmdur.<\/p>\n On dokuzuncu y\u00fczy\u0131lda \u00fcnl\u00fc Rus pedagogu Konstantin U\u015finskiy Rus \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n yabanc\u0131 dillerde e\u011fitim g\u00f6rmesine itiraz etmi\u015ftir. O, \u00e7ocuklara \u00f6z Rus dilinde e\u011fitim verilmesinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc vurgulamaktayd\u0131: \u2018\u00c7ocuk \u00e7evresindeki insanlar\u0131n manev\u00ee ortam\u0131na yaln\u0131z ana dili arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla d\u00e2hil olur\u2026 Her e\u015fyan\u0131n \u00f6\u011fretilmesi s\u00f6z formunda \u00e7ocu\u011fa verilir, benimsetilir ve hep s\u00f6zle ifade olunur. S\u00f6z\u00fcn manas\u0131na varma\u011fa al\u0131\u015fmam\u0131\u015f \u00e7ocuk, onun as\u0131l manas\u0131n\u0131 dumanl\u0131 anl\u0131yor veya hi\u00e7 anlam\u0131yor. Yaz\u0131l\u0131 ve temasta onlardan serbest istifade becerileri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hep her bir ba\u015fka e\u015fyan\u0131n \u00f6\u011frenilmesi vakti bu temel eksikliklerden eziyet \u00e7eker. Geli\u015fmesi zorla bozulmayan \u00e7ocuklar\u0131n \u00e7o\u011fu be\u015f, ya da alt\u0131 ya\u015f\u0131nda iken art\u0131k kendi ana dilinde \u00e7ok d\u00fczg\u00fcn ve h\u0131zl\u0131 konu\u015fur. Fakat d\u00fc\u015f\u00fcnelim; be\u015f ya\u015f\u0131nda ak\u0131ll\u0131 bir \u00e7ocu\u011fun kendi ana dilinde konu\u015ftu\u011fu gibi yabanc\u0131 bir dilde konu\u015fmak i\u00e7in insana ne kadar bilgi, duygu, d\u00fc\u015f\u00fcnce, mant\u0131k, hatta felsefe gerektir.\u2019[18]<\/a><\/p>\n Azerbaycan\u2019da e\u011fitim sisteminin normalle\u015fmesini talep eden ikinci \u015fart\u0131 da g\u00f6z ard\u0131 etmemeliyiz. Mill\u00ee ve Rus okullar\u0131\/b\u00f6l\u00fcmleri aras\u0131ndaki varsay\u0131lan fark\u0131 gidermek ve mill\u00ee okullar\u0131 vatanda\u015f\u0131n g\u00f6z\u00fcnde daha cazip yapman\u0131n yolu mill\u00ee okullar\u0131n modernle\u015fmesidir.[19]<\/a> Okulun modernle\u015fmesi asl\u0131nda mill\u00ee okullar\u0131 rekabet kabiliyetli etmekten daha \u00e7ok e\u011fitim sisteminin do\u011fas\u0131ndan gelen \u00f6n \u015fartt\u0131r.<\/p>\n Kuzey Azerbaycan\u2019da h\u00fck\u00fcmetin dil siyaseti ve \u00fclkedeki mevcut dil ortam\u0131ndan bahsederken ba\u015fka olumsuz halleri de g\u00f6stermek gerekir. T\u00fcrk\u00e7enin anayasada tespit edilen resm\u00ee devlet dili stat\u00fcs\u00fcne ra\u011fmen, devlet dairelerinde Rus\u00e7an\u0131n yaz\u0131 dili olarak kullan\u0131m\u0131na izin verilmektedir. Bir\u00e7ok kamu ve \u00f6zel te\u015fkilatta i\u015fe kabul \u015fartlar\u0131 aras\u0131nda devlet dilinin yan\u0131nda Rus dilini de bilmek zaruri say\u0131l\u0131r. Azerbaycan Cumhuriyeti vatanda\u015fl\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda olan yabanc\u0131lar i\u00e7in devlet dilini bilmek ve uygun s\u0131navlardan ge\u00e7mek \u015fart\u0131 gerekmemektedir. Sovyet d\u00f6neminden miras kalan ve Rus dilinin \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131yan yaz\u0131 kurallar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesine h\u00fck\u00fcmet \u00f6nem vermiyor.[20]<\/a> Devlet dilinin art\u0131k eskimi\u015f Arap, Fars ve Rus s\u00f6zc\u00fcklerinden ve terimlerinden temizlenmesine \u00e7e\u015fitli yollarla engeller yarat\u0131l\u0131yor. Devlet dili l\u00fczumsuz olarak Latin-Yunan k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fckler ve terimlerle dolduruluyor\u2026<\/p>\n B\u00f6ylece Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n otuzuncu y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk\u00e7enin anayasadaki stat\u00fcs\u00fc ile ger\u00e7ek durumu aras\u0131ndaki a\u00e7\u0131k fark\u0131 m\u00fczakere etmek mecburiyetinde kal\u0131yoruz. Bu mill\u00ee problem toplumda, \u00f6zellikle sosyal medyada en \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lan konular aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n \u0130ran Azerbaycan\u0131’n\u0131 g\u00f6steren harita.<\/p><\/div>\n \u0130ran\u2019daki T\u00fcrklerin Farsla\u015fmas\u0131n\u0131n iki nedeninden birinin Fars diline a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131 hakk\u0131nda Mehmed Emin Resulzade\u2019nin fikrini kaydetmi\u015ftik. T\u00fcrk elitinin\u00a0 Farsla\u015fmas\u0131 olay\u0131nda Fars dilinin m\u00fchim rol\u00fcne 1912\u2019de dikkati \u00e7eken Resulzade devam ediyor: \u2018H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcne ra\u011fmen memleketin lisan-i resmisi Farisi kalm\u0131\u015f ve merasim ve te\u015frifatta hep Farisi an\u2019anat\u0131 muhafaza olunmu\u015fdur.\u2019 E\u011fitim tamam\u0131yla Fars\u00e7a oldu\u011fundan okumu\u015f kesim zorlukla T\u00fcrk\u00e7e okuyup yazabilir. \u2018H\u00fclasa Arap\u00e7a nas\u0131l bir lisan-i dini ise Farisice de o derece bir selahiyet ve n\u00fcfuzu haiz lisan-i tahrirdir [yaz\u0131 dilidir]. T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fulur, T\u00fcrk\u00e7e nutuk edilir, T\u00fcrk\u00e7e va\u2019azlar s\u00f6ylenir. Fakat yaz\u0131ya gelince hep Farisi kesilir.\u2019[21]<\/a> B\u00f6yle bir gayri-m\u00fcnasib \u015fartlarda yerli T\u00fcrk\u00e7e kendine yol a\u00e7mal\u0131, geli\u015fmeliydi. \u0130ran\u2019da sonraki siyasi geli\u015fmeler T\u00fcrk\u00e7enin durumunun daha da a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n 1920 ve 1930\u2019lu y\u0131llar \u0130ran tarihinde aktif millet in\u015fas\u0131 d\u00f6nemidir. R\u0131za Pehlevi y\u00f6netiminin siyaseti \u00e7ok milletli, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc imparatorlu\u011fu bir millet, bir dil, bir k\u00fclt\u00fcr, bir siyasi h\u00e2kimiyetten ibaret \u00fcniter devlete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek gibi iddial\u0131 bir ama\u00e7 ta\u015f\u0131yordu. Fars milliyet\u00e7ili\u011fi, resm\u00ee devlet siyasetinin temelini olu\u015fturuyordu. 1930 y\u0131l\u0131nda Fars dili tek resm\u00ee devlet dili ilan edildi, di\u011fer dillerin e\u011fitim sisteminde, bas\u0131n yay\u0131nda ve devlet y\u00f6netim sisteminde\u00a0 kullan\u0131lmas\u0131 yasakland\u0131.<\/p>\n R\u0131za \u015eah h\u00fck\u00fcmetinin \u0131rk\u00e7\u0131 siyasetinin as\u0131l hedeflerinden biri, \u0130ran\u2019da T\u00fcrk dilinin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamak ve e\u011fer m\u00fcmk\u00fcnse bu dili unutturmakt\u0131. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da yeni a\u00e7\u0131lan devlet okullar\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e derslerin konulmas\u0131n\u0131n yasaklanmas\u0131 bir yana, okullarda s\u00f6zl\u00fc sohbetlerde T\u00fcrk\u00e7eden yararlanma, ana dili T\u00fcrk\u00e7eden ba\u015fka dil bilmeyen \u00e7ocuklara derslerin T\u00fcrk\u00e7e anlat\u0131lmas\u0131 bile yasakland\u0131. Tahran\u2019dan g\u00f6nderilen e\u011fitim m\u00fcd\u00fcrleri bu alanda \u00f6zellikle aktif faaliyet g\u00f6sterdiler. Onlar\u0131n aras\u0131nda A. M\u00f6vs\u00fcmi ve G. Z\u00f6vki ayr\u0131ca an\u0131lmal\u0131d\u0131r. M\u00f6vs\u00fcmi\u2019nin \u2018T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n boynuna boyunduruk ge\u00e7irip ah\u0131ra ba\u011flay\u0131n\u2019 \u00f6nerisi, Z\u00f6vki\u2019nin ise Azerbaycan\u2019daki eski okullarda teneff\u00fcs zaman\u0131 T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131 cezaland\u0131rmak i\u00e7in \u2018ceza sand\u0131klar\u0131\u2019 konulmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki \u00f6nerisi uzun y\u0131llar yerli halk\u0131n haf\u0131zas\u0131ndan silinmedi.[22]<\/sup><\/a><\/p>\n T\u00fcrk dili, di\u011fer k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131ndan da \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Ana dilinde kitap ve gazete yay\u0131m\u0131,\u00a0 g\u00f6steriler, etkinlikler, hatta yas ve taziye meclislerinde T\u00fcrk dilinden istifadenin kar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. Bir zamanlar Tebriz\u2019de tiyatro oyunlar\u0131 insanlar\u0131n ilgisini \u00e7ekti\u011fi halde, bundan sonra Fars\u00e7a olmas\u0131 tiyatro salonlar\u0131n\u0131n bo\u015f kalmas\u0131na neden oldu.<\/p>\n 1920-1930\u2019lu y\u0131llar, Azerbaycan\u2019daki kurumlara merkezden g\u00f6nderilen memurlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131yla da dikkati \u00e7ekmektedir. Pek \u00e7ok kurumun memurlar\u0131 daha \u00f6nce de Tahran\u2019dan g\u00f6nderiliyordu. R\u0131za \u015eah d\u00f6neminde bu, kitlesel bir h\u00e2l almaya ba\u015flad\u0131. Bu memurlar\u0131n yerel halk\u0131n dilini bilmeleri zorunlu say\u0131lm\u0131yordu. Aksine, onlara T\u00fcrk dilinin ve medeniyetinin a\u015fa\u011f\u0131lanmas\u0131, b\u00f6ylelikle Azerbaycan T\u00fcrklerinde a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksi olu\u015fturarak asimilasyona y\u00f6nlendirme g\u00f6revi veriliyordu. Azerbaycan\u2019a vali olarak g\u00f6nderilmi\u015f olan Abdulla Mustofi sonralar\u0131 bask\u0131 alt\u0131nda tuttu\u011fu Azerbaycan halk\u0131\u00a0hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yordu: \u201cAzerbaycan halk\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e\u00a0k\u0131r\u0131ldatmas\u0131na [bolgur kerden<\/em>] ra\u011fmen, onlarda olan \u0130ranl\u0131l\u0131k ruhu \u00fclkemizin hi\u00e7bir yerinde yoktur.\u201d[23]<\/sup><\/a> Bu vilayette T\u00fcrk dilinin matem yerlerinde konu\u015fulmas\u0131 bile yasaklanm\u0131\u015ft\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u2018Daryu\u015f ve Kambiz\u2019in halefleri Efrasiyab [Alper Tunga] ve Cengiz\u2019in dilinde konu\u015famazlard\u0131.\u2019[24]<\/sup><\/a><\/p>\n T\u00fcrkler\u2019in \u00fclke siyasetinde ad\u0131m ad\u0131m mevkiini teslim etmesi 1920-30\u2019larda onu mazlum millet durumuna s\u00fcr\u00fckledi. R\u0131za \u015eah\u2019\u0131n dikta rejiminin timsalinde devlet T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 modernle\u015fen \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in ba\u015fl\u0131ca tehlike sayd\u0131, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc hedef alarak ona cidd\u00ee darbeler vurdu. T\u00fcrkler aras\u0131nda okur-yazar kesim, \u00f6zellikle memur s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131nda \u0130ranc\u0131l\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrk ahalisinin \u00e7o\u011funlu\u011fu aras\u0131nda \u0130ran devleti-T\u00fcrk milleti m\u00fcnasebetlerine a\u00e7\u0131kl\u0131k geldi. T\u00fcrk ahalisinin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u0130ran devleti<\/em> anlay\u0131\u015f\u0131ndan kopma ya\u015fand\u0131.<\/p>\n 1941\u2019d\u0259 Sovyetler’in \u0130ran\u2019\u0131n kuzeyini, \u0130ngiltere\u2019nin ise g\u00fcneyini i\u015fgal etmesi \u00fclkedeki siyas\u00ee durumu de\u011fi\u015ftirdi. \u0130ran\u2019da g\u00f6receli liberal siyas\u00ee ortam olu\u015ftu. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da toplumsal-siyas\u00ee hayat canland\u0131. Yirmi y\u0131ll\u0131k anti-T\u00fcrk, anti-Azerbaycan rejimin buradaki Fars memurlar\u0131 halk\u0131n intikam duygusundan korkarak Tahran\u2019a ka\u00e7t\u0131lar. T\u00fcrk dili \u00fczerine getirilen yasaklar kald\u0131r\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Mill\u00ee ruhlu ayd\u0131nlar yeni ortaya \u00e7\u0131kan imk\u00e2nlar\u0131 de\u011ferlendirerek harekete ge\u00e7tiler. Tebriz\u2019de bas\u0131lan Azerbaycan<\/em> gazetesinin resm\u00ee \u0130ran milleti<\/em>\u00a0anlay\u0131\u015f\u0131ndan farkl\u0131 bir millet kavram\u0131n\u0131 ortaya koymas\u0131 da ilgin\u00e7tir. Gazetenin sayfalar\u0131nda s\u0131kl\u0131kla Azerbaycan milleti<\/em>\u00a0<\/em>anlay\u0131\u015f\u0131na[25]<\/a> rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Gazeteye g\u00f6re, bu millet \u2018\u2026 duygu, dil, gelenek ve toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne sahip halkt\u0131r\u2019.[26]<\/sup><\/a> Milleti olu\u015fturan unsurlar aras\u0131nda dile b\u00fcy\u00fck \u00f6nem veriliyor, dil milletin temel alameti say\u0131l\u0131yordu.[27]<\/sup><\/a> Azerbaycan Cemiyeti<\/em>\u00a0ve bas\u0131n organ\u0131na g\u00f6re, \u0130ran\u2019da tek bir dil olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u0130ran milleti<\/em> de yoktur, \u00e7ok milletli \u0130ran toplumunu (\u0130ran milliyeti<\/em>ni) birle\u015ftiren as\u0131l \u015fart \u2018ama\u00e7 ve ideal birli\u011fi\u2019 olabilir.[28]<\/sup><\/a> Azerbaycan T\u00fcrklerinin ayr\u0131 bir millet oldu\u011funu ispatlamak i\u00e7in gazetede mill\u00ee dilin \u00f6nemine vurgu yap\u0131l\u0131yor, onun (T\u00fcrk\u00e7enin) di\u011fer dillerle (ilk ba\u015fta Fars\u00e7a\u00a0ile) e\u015fitli\u011fi konusunda \u0131srar ediliyordu. Dil sorunu, Azerbaycan Cemiyeti<\/em> i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir \u2018k\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7izgi\u2019 olarak kabul edilmekteydi. Gazete, 15 Aral\u0131k 1941 tarihli say\u0131s\u0131nda kararl\u0131l\u0131kla \u015funu yazmaktayd\u0131: \u201cHer kim dilimize, geleneklerimize, kaynaklar\u0131m\u0131za kastetmek isterse, biz onu d\u00fc\u015fman\u0131m\u0131z olarak g\u00f6recek ve son nefesimize kadar onlar\u0131 yok etmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.\u201d<\/p>\n 21 Azer hareketi ve Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet d\u00f6nemi (1945-46) \u00fcst\u00fcnde durulan en \u00f6nemli konulardan birinin mill\u00ee dil olmas\u0131 do\u011fald\u0131. Mill\u00ee hareketlerin mill\u00ee dil ve k\u00fclt\u00fcr konular\u0131na birinci dereceli \u00f6nem vermesi umum\u00ee haldir. Bu, Azerbaycan\u2019\u0131n mill\u00ee g\u00fc\u00e7lerinin \u00f6zellikle hassas yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 konuydu. \u00c7\u00fcnk\u00fc R\u0131za Pehlevi rejiminin T\u00fcrkl\u00fc\u011fe m\u00fcnasebette uygulad\u0131\u011f\u0131\u00a0 siyasetin en kritik alan\u0131 i\u015fte bu mill\u00ee dil ve mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki yasaklar idi. Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet ilk ba\u015ftan i\u015flerini ana dilinde kurdu, e\u011fitim sistemini ana diline ge\u00e7irdi, okuma-yazma kurslar\u0131, onlarla yeni okul a\u00e7\u0131ld\u0131, Tebriz\u2019de devlet \u00fcniversitesi, dram tiyatrosu ve filarmoni orkestras\u0131, \u015fair ve yaz\u0131c\u0131lar enc\u00fcmeni, bestek\u00e2r ve mimarlar cemiyeti kuruldu, ana dilinde ders kitaplar\u0131 bas\u0131ld\u0131 vs. Tahran\u2019la m\u00fczakerelerde Azerbaycan temsilcileri dil meselesinden taviz vermeyeceklerini belirtmi\u015f, sonu\u00e7ta anla\u015fman\u0131n elde olunmas\u0131 u\u011fruna Azerbaycan\u2019daki okullarda ve \u00fcniversitelerde e\u011fitimin \u2018Fars ve Azerbaycan dillerinde icra edilmesi\u2019<\/em> hakk\u0131nda maddenin eklenmesine r\u0131za g\u00f6stermi\u015fler.<\/p>\n \u0130ran h\u00fck\u00fcmeti 1945\u2019in sonlar\u0131ndan itibaren G\u00fcney Azerbaycan\u2019a, sava\u015fta ma\u011flup etti\u011fi \u00fclke gibi bakmaya ba\u015flad\u0131. Muhammed R\u0131za Pehlevi rejiminin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn d\u00f6nem boyunca (1979 y\u0131l\u0131na kadar) \u0130ran\u2019\u0131n siyas\u00ee hayat\u0131ndaki \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7ler (\u00f6rne\u011fin 1949-1953 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki demokratik hareket, 1962 y\u0131l\u0131ndan itibaren ba\u015flayan \u2018Ak Devrim\u2019 olarak adland\u0131r\u0131lan reformlar) olmas\u0131na ra\u011fmen, Tahran\u2019\u0131n G\u00fcney Azerbaycan\u2019a y\u00f6nelik eski tutumu de\u011fi\u015fmedi.<\/p>\n Pehlevi rejiminin Farsla\u015ft\u0131rma siyasetinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken, Celal Ale-Ahmed\u2019in verdi\u011fi bu olguya da dikkat \u00e7ekmeye de\u011fer. Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk ahalisi ile \u00e7evrilmi\u015f \u0130ran\u00a0dilli ahali gruplar\u0131 h\u0131zla T\u00fcrkle\u015fmek \u00fczere idi. Milliyet\u00e7e Tat<\/em> olan \u0130ran\u2019\u0131n bu demokrat yazar\u0131 \u015fu ilgin\u00e7 sonucu ifade ediyor. Son zamanlara kadar Zencan eyaletindeki eski Zehra b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yirmi sekiz k\u00f6y\u00fc Tat dilinde konu\u015furken, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yakla\u015f\u0131k dokuz k\u00f6yde Tat dili konu\u015fuluyor. Yazar konuyu \u015fu s\u00f6zlerle vurguluyor: \u201cZencan ve Mara\u011fa\u2019dan gelen T\u00fcrk dili kas\u0131rga gibi yoluna \u00e7\u0131kan \u0130ran leh\u00e7elerinin hepsini s\u00fcp\u00fcr\u00fcp g\u00f6t\u00fcrmekteydi.\u201d[29]<\/sup><\/a> \u0130ran\u2019\u0131n eski E\u011fitim Bakan\u0131 Amuhte de bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 itiraf etme mecburiyetinde kalm\u0131\u015f, 1953-62 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda devletin e\u011fitim sistemi kar\u015f\u0131s\u0131nda koydu\u011fu amaca ula\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131: \u201cAyn\u0131 y\u0131llar boyunca Azerbaycan\u2019\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve e\u011fitimi sahas\u0131nda \u00f6nemli bir geli\u015fme g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. Fars\u00a0dili Azerbaycan ahalisi aras\u0131nda yay\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d[30]<\/sup><\/a> Ahalinin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn e\u011fitimsiz oldu\u011fu bir \u00fclkede Farsla\u015ft\u0131rma siyasetinin ba\u015far\u0131s\u0131 Pan-\u0130ranist siyaset\u00e7ilerin ve yazarlar\u0131n arzusu olarak kald\u0131. Yukar\u0131da da kaydetti\u011fimiz gibi, 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131nda Do\u011fu Azerbaycan vilayetinde alt\u0131 ya\u015f\u0131ndan b\u00fcy\u00fck ahalinin yaln\u0131z %36,2\u2018si, Bat\u0131 Azerbaycan\u2019da %25,4\u2019\u00fc, Zencan\u2019da ise %30,3\u2019\u00fc okuma-yazma biliyordu.<\/p>\n Pehlevi rejiminin asimilasyon siyasetinin ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu alanlar da vard\u0131. Bu siyaset Azerbaycan\u2019\u0131n sosyo-ekonomik bak\u0131mdan geride kalmas\u0131na, halk\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn kendi vatan\u0131n\u0131 terk etmesine, buran\u0131n meden\u00ee a\u00e7\u0131dan gerilemesine neden olmu\u015ftur. Bu siyasetin en \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131ndan biri de T\u00fcrkler aras\u0131nda milletle\u015fme (millet in\u015faas\u0131) s\u00fcrecinin son derece geciktirilmesi oldu. Bu a\u015famada da mill\u00ee konsolidasyonun \u00f6nemli \u015fartlar\u0131 olu\u015famad\u0131. \u0130slam devrimi arifesinde resm\u00ee Pan-\u0130ranist, \u0131rk\u00e7\u0131 tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015f\u00fcphe alt\u0131na alabilecek mill\u00ee ge\u00e7mi\u015f anlay\u0131\u015f\u0131 olu\u015famad\u0131, Azerbaycan\u2019\u0131n gelece\u011fi ile ba\u011flant\u0131l\u0131 gerek\u00e7elendirilmi\u015f kavramlar ortaya at\u0131lmad\u0131, farkl\u0131 sebeplerden milletin ve dilin ad\u0131 ile ba\u011flant\u0131l\u0131 \u00e7e\u015fitlilik (T\u00fcrk, Azerbaycanl\u0131<\/em>, Azeri<\/em>) olu\u015ftu.<\/p>\n \u0130ran\u2019daki son devrim (1979) de Fars olmayanlar\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmedi. T\u00fcrk\u00e7e’nin durumunda dikkat \u00e7eken b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklik olmad\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, anayasada \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7ok milletli \u00fclke olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi dolay\u0131s\u0131 ile itiraf olundu. Konu, Anayasa\u2019n\u0131n 19. maddesinde \u015f\u00f6yle yer almaktad\u0131r: \u201c\u0130ran halk\u0131 kavim<\/em>\u00a0ve taife<\/em> mensubiyetine bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n e\u015fit haklara sahiptir; renk, \u0131rk, dil ayr\u0131cal\u0131k i\u00e7in esas olamaz.\u201d \u00d6nceki anayasaya g\u00f6re bu, onun bir art\u0131s\u0131 oldu. Fakat eski anayasada devlet dili kavram\u0131n\u0131n olmamas\u0131na ra\u011fmen, \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti’nin Anayasas\u0131nda \u015fu ifade yer almaktad\u0131r: \u201c\u0130ran halk\u0131n\u0131n resm\u00ee ortak dili ve alfabesi Fars\u00e7a’d\u0131r.\u201d (15. madde). Tam da burada mazlum halklara \u2018sus pay\u0131\u2019 teklif edilmekteydi: \u201cBas\u0131n, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131 ve okullarda edebiyat derslerinin \u00f6\u011fretiminde Fars\u00e7a ile birlikte yerel [bumi<\/em>] ve etnik [kavm\u00ee<\/em>] dillerin kullan\u0131m\u0131 serbesttir.\u201d<\/p>\n T\u00fcrkler\u2019in dil ve k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki beklentileri de ger\u00e7ekle\u015fmedi. Yeni \u0130slam\u00ee y\u00f6netim kendi konumunu g\u00fc\u00e7lendirdikten hemen sonra T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn serbest geli\u015fimi d\u00f6nemini sonland\u0131rd\u0131, onu \u00f6nceki Pehlevi hakimiyeti d\u00f6neminin mazlum konumuna d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n Fakat T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc u\u011frunda m\u00fccadele yeni \u0130slam rejiminin belirledi\u011fi sert normlarda ve \u00e7er\u00e7evede de devam etmektedir. Ana hedef yine de mill\u00ee dilin kullan\u0131m alan\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesidir. Her cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7imlerinde aday g\u00f6sterilen siyas\u00eeler, \u00e7o\u011funlukla Tebriz\u2019e ve Azerbaycan\u2019\u0131n di\u011fer \u015fehirlerine seferlerinde c\u00fczi hak sa\u011flayan 15 ve 19. maddelerin uygulanaca\u011f\u0131 vaadini vermi\u015f, ancak cumhurba\u015fkan\u0131 se\u00e7ildikten sonra bu vaadini unutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n 2006\u2019n\u0131n May\u0131s\u0131nda resm\u00ee \u0130ran <\/em>gazetesinin T\u00fcrkleri a\u015fa\u011f\u0131lamas\u0131na kar\u015f\u0131 ba\u015flayan protesto hareketlerinde on binlerce insan, spontane \u015fekilde Azerbaycan\u2019\u0131n hemen hemen t\u00fcm \u015fehirlerinde, hakeza Tahran\u2019da sokaklara d\u00f6k\u00fcld\u00fc. Protestocular\u0131n polisle \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ve \u00e7ok say\u0131da \u00f6l\u00fcm\u00fcn olmas\u0131 sorunun basit bir karikat\u00fcr meselesi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00c7e\u015fitli talepler aras\u0131nda T\u00fcrk dili hakk\u0131ndaki talepler daha \u00e7ok seslendi: “T\u00fcrk dilinde medrese, olmal\u0131d\u0131r herkese!”, “T\u00fcrk dilini atmar\u0131z, Fars diline satmar\u0131z!”, “T\u00fcrk’\u00fcn dili \u00f6len de\u011fil, Fars diline d\u00f6nen de\u011fil!”, “T\u00fcrk dili \u0130ran\u2019da resm\u00ee devlet dili olmal\u0131d\u0131r!”<\/em> 28 May\u0131s\u2019ta \u0130slam \u015eura Meclisi binas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda okunan kararnamenin (Mill\u00ee Manifesto<\/em>) otuz \u00fc\u00e7 maddesinden alt\u0131s\u0131 direkt mill\u00ee dille ilgili problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi zarureti hakk\u0131nda idi. Burada \u2018T\u00fcrk dilinin resmen tan\u0131nmas\u0131\u2019<\/em>; Azeri<\/em> ad\u0131n\u0131n kullan\u0131lmamas\u0131; T\u00fcrk\u00e7e radyo-televizyon merkezinin, T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131 kurumunun kurulmas\u0131; \u00fclke \u00fcniversitelerinde T\u00fcrk dili b\u00f6l\u00fcmlerinin a\u00e7\u0131lmas\u0131;[31]<\/a> T\u00fcrk\u00e7e kitaplar\u0131n bas\u0131m\u0131na yard\u0131m edilmesi; \u2018Fars dilinde eskinaslarla <\/em>[ka\u011f\u0131t parayla] birlikte Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esinde de eskinaslar\u0131n \u00e7ap\u0131 <\/em>[bas\u0131lmas\u0131]\u2019<\/em>;[Yeni do\u011fulan \u00e7ocuklara]\u2018T\u00fcrk\u00e7e adlar\u0131n koyulmas\u0131na mani olmamak\u2019<\/em> gibi talepler yer alm\u0131\u015ft\u0131r.[32]<\/a><\/p>\n Uzun as\u0131rlar boyu yabanc\u0131 diller T\u00fcrk yurdu Azerbaycan\u2019da din\u00ee kurumlar, kan\u00e7\u0131larya ve e\u011fitim dilleri oldular. Bu dillerin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011fe ayk\u0131r\u0131 de\u011ferleri dayatt\u0131lar, y\u00f6netim-siyaset ve k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131n\u0131n millile\u015fmesine mani oldular. T\u00fcrk dili onlarla uzun m\u00fccadele yolu ge\u00e7ti, arkas\u0131nda devlet g\u00fcc\u00fc olan dillerin mukavemetini k\u0131rarak zamanla stat\u00fcs\u00fcn\u00fc y\u00fckseltti, kullan\u0131m alanlar\u0131n\u0131 geni\u015fletti. T\u00fcrk dili dramatik tarih\u00ee m\u00fccadelesi ile muhte\u015fem bir abideyi hak etmi\u015ftir.<\/p>\n Kuzey Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk\u00e7e’nin (Azerbaycan dilinin<\/em>) rakipsiz devlet dili durumuna getirilmesi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn en \u00f6nemli mill\u00ee meselelerindendir. Y\u00f6netimde, e\u011fitim sisteminde anayasal talep yerine getirilmelidir. Bu, her \u015feyden \u00f6nce Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin g\u00fcvenlik meselesidir. \u00dcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck kanunlarda tespit edilen taleptir: Devlet mill\u00ee medeniyetin korunmas\u0131 ve geli\u015fmesinden sorumludur. <\/em>Dil milletin kurucu unsurlar\u0131ndan biridir. Dil problemini \u00e7\u00f6zememi\u015f bir millet, hen\u00fcz milletle\u015fme s\u00fcrecinde gereken daha birka\u00e7 a\u015famay\u0131 ge\u00e7mek zorundad\u0131r, demektir.<\/p>\n G\u00fcney Azerbaycan\u2019da T\u00fcrk dili hak etti\u011fi stat\u00fcye sahip olmal\u0131d\u0131r ve sahip olacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc otuz be\u015f milyonluk bir toplumun dilini a\u015fa\u011f\u0131lamak, onu d\u00fckk\u00e2n-pazar dili seviyesinde (bumi<\/em> veya g\u00f6vmi<\/em>) tutmak ak\u0131l almaz yakla\u015f\u0131md\u0131r, adaletsizliktir. Hem de etnik\/mill\u00ee geli\u015fmenin do\u011fas\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Kimi mill\u00ee gruplar\u0131n dil meselesini k\u00fc\u00e7\u00fcmsemesi de ak\u0131l almaz bir ba\u015fka yanl\u0131\u015f yakla\u015f\u0131md\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e’nin resm\u00ee stat\u00fcye sahip olmas\u0131 \u0130ran\u2019da Azerbaycan\/T\u00fcrk meselesinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n [1]<\/a> Bkz. Nesib Nesibli, G\u00fcney ile Kuzey Azerbaycan Sorunlar\u0131<\/em>, Ankara: Tebaren, 2017, \u00f6zellikle Milletle\u015fme S\u00fcrecinde Mezhebin Konumu b\u00f6l\u00fcm\u00fc, s. 33-66.<\/p>\n [2]<\/a> Bu yaz\u0131da T\u00fcrk\u00e7e<\/em> ifadesiyle Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi kastedilmektedir. Netle\u015ftirmek gerekti\u011finde Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esi<\/em>\u2026 \u015fekli uygun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n [3]<\/a> Ahmed A\u011fao\u011flu, \u0130ran ve \u0130nk\u0131lab\u0131<\/em>, Ankara, 1941, s. 10-12. Mill\u00ee tarihimizin bu olgusunu yaln\u0131z A\u011fao\u011flu de\u011fil, birka\u00e7 fikir b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fcz\u00fclerek kayda alm\u0131\u015ft\u0131r. Orta \u00e7a\u011flarda dilimizin resm\u00ee durumu hakk\u0131nda tarih\u00ee ger\u00e7e\u011fe uygun olmayan ama kula\u011fa ho\u015f gelen fikirler yay\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Safevi Devleti\u2019nde devlet defterhane i\u015flerinin T\u00fcrk\u00e7e y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc (ke\u015fke \u00f6yle olayd\u0131!) iddia ediliyor. Oysaki \u0130lhanl\u0131lar d\u00f6neminde yaz\u0131 i\u015flerinin Uygur yaz\u0131s\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc istisna olmakla orta \u00e7a\u011flarda Azerbaycan co\u011frafyas\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e, yaz\u0131 i\u015flerinden ve mektepten uzak tutuldu. Dikkat \u00e7eken bir tarih\u00ee olgu daha: Kuzey Azerbaycan\u2019daki hanlar\u0131n on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne yard\u0131m hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 mektuplar\u0131n kahir \u00e7o\u011funlu\u011fu Fars\u00e7ayd\u0131!<\/p>\n [4]<\/a>Mehmed Emin Resulzade, \u0130ran T\u00fcrkleri<\/em>, \u0130stanbul: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Vakf\u0131, 1993, s. 32.<\/p>\n [5]<\/a> M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259, \u018fs\u0259rl\u0259ri,<\/em> II cild, 1909-1914, Toplayan\u0131 \u015eirm\u0259mm\u0259d H\u00fcseynov, Bak\u0131: \u015eirvann\u0259\u015fr, 2001, s. 476-479.<\/p>\n [6]<\/a> Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli, \u018fs\u0259rl\u0259ri,<\/em> III cild, Bak\u0131: Avrasya Press, 2005, s. 334-335.<\/p>\n [7]<\/a>F\u00fcyuzat,<\/em> 1907, N 9, s. 140.<\/p>\n [8]<\/a> Az\u0259rbaycan publisistikas\u0131 antologiyas\u0131,<\/em> Bak\u0131: \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, 2007, s. 124-125.<\/p>\n [9]<\/a> Az\u0259rbaycan<\/em> (Bak\u0131), 12.11.1918.<\/p>\n [10]<\/a> \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d<\/em> (Bak\u0131), 01.11.1918.<\/p>\n [11]<\/a> N\u0259riman N\u0259rimanov, Ucqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair (\u0130. V. Stalin\u0259 m\u0259ktub<\/em>), Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1992, s. 38.<\/p>\n [12]<\/a> 1936\u2019da T\u00fcrk dilinin \u2018Azerbaycan dili\u2019<\/em>ne d\u00f6n\u00fc\u015fmesi \u00f6zel konu oldu\u011fundan bu makalede i\u015flenmeyecektir. Bu konu hakk\u0131nda bkz:https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=2<\/p>\n [13]<\/strong><\/em><\/a> Bu tip okullar iki b\u00f6l\u00fcmden – Azerbaycan ve Rus b\u00f6l\u00fcmlerinden ibarettir.<\/p>\n [14]<\/a> C. N\u0259sibov, \u201cV\u0259t\u0259nimiz \u2013 ana Rusiyad\u0131r.\u201d Az\u0259rbaycan\u0131n rusdilli m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunan d\u0259rslikl\u0259r alt\u0131 ya\u015fl\u0131 birinci sinif \u015fagirdl\u0259rimiz\u0259 bu ideyan\u0131 t\u0259lqin edirl\u0259r\u201d, Ayna<\/em>, 9 may 1997.<\/p>\n [15]<\/a> \u201cBak\u0131da m\u0259kt\u0259bl\u0259rin anadilli b\u00f6lm\u0259l\u0259ri ba\u011flan\u0131r\u201d, Milli.Az,<\/em> 04.06.2016.<\/p>\n [16]<\/a> Ayn\u0131 kaynak.<\/p>\n [17]<\/a> Rusya Federasyonu s\u0131n\u0131r\u0131nda Kusar b\u00f6lgesindeki Rus okullar\u0131nda tahsil alan Lezgi etnik az\u0131nl\u0131k aras\u0131nda Rusya\u2019ya meylin olmas\u0131 taacc\u00fcb do\u011furmamal\u0131d\u0131r. Eninde sonunda burada olas\u0131 bir separatism tehdidinin bir nedeni de s\u00f6z konusu yanl\u0131\u015f e\u011fitim politikas\u0131 say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n [18]<\/a> \u041a.\u0414. \u0423\u0448\u0438\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439, \u0418\u0437\u0431\u0440\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0435\u0434\u0430\u0433\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f<\/em>, \u0442. 2, \u041c\u043e\u0441\u043a\u0432\u0430: \u0423\u0447\u043f\u0435\u0434\u0433\u0438\u0437, 1954, \u0441. 642, 543.<\/p>\n [19]<\/a> \u00d6nce Azerbaycan b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn seviyesini y\u00fckseltin, sonra Rus b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u011flanmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; Rus okullar\u0131 ba\u011flansa, Rusya bize \u00f6fkelenir; Azerbaycan dilinde kitap azd\u0131r; Rus dilini bilmek vaciptir, \u00e7\u00fcnk\u00fc Rusya kom\u015fumuzdur, temel ticaretimizi de Rusya ile y\u00fcr\u00fct\u00fcyoruz; Azerbaycan Halk Cumhuriyetini kuranlar Rus\u00e7a tahsil g\u00f6rm\u00fc\u015fler, fakat bu, onlara ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurmalar\u0131na mani olmam\u0131\u015ft\u0131 <\/em>gibi tirajlanan fikirleri ciddiye almad\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan \u00fcst\u00fcnde durmaya gerek g\u00f6rmedik.<\/p>\n [20]<\/a> Bkz: https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=8<\/p>\n [21]<\/a> Mehmed Emin Resulzade, \u0130ran T\u00fcrkleri<\/em>, s. 31.<\/p>\n [22]<\/a> \u015e\u00f6vk\u0259t Ta\u011f\u0131yeva, \u018fkr\u0259m R\u0259himli (Bije), S\u0259m\u0259d Bayramzad\u0259, G\u00fcney Az\u0259rbaycan<\/em>, Bak\u0131: Orxan, 2000, s. 203.<\/p>\n [23]<\/a> Abdulla Mustofi, \u015e\u0259rhe zendegiye m\u0259n ya tarixe ectemai v\u0259 edariye doureye Qacariyye<\/em>, III cild, II hiss\u0259, Tehran, 1326, s. 178.<\/p>\n [24]<\/a> D\u0259d\u0259 Qorqud<\/em>, N 2, 1980, s. 24.<\/p>\n [25]<\/a> Bu d\u00f6nemde g\u00fcnl\u00fck konu\u015fmada kullan\u0131lan T\u00fcrk, T\u00fcrk dili <\/em>kavramlar\u0131 yerine, belgelerde ve yaz\u0131larda genelde Azerbaycan halk\u0131<\/em>, Azerbaycan milleti<\/em>, Azerbaycan dili<\/em> terimleri kullan\u0131l\u0131yordu. Bu, Sovyet Azerbaycan\u0131\u2019nda yeni kabul edilen Azerbaycanl\u0131<\/em>\u00a0kavram\u0131n\u0131n hareket liderleri taraf\u0131ndan G\u00fcney Azerbaycan\u2019da kopyalanmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan bir giri\u015fimdi.<\/p>\n [26]<\/a> Az\u0259rbaycan<\/em> (T\u0259briz), 18.12.1941.<\/p>\n [27]<\/a> A.g.e., 12.11. 1941.<\/p>\n [28]<\/a> A.g.e., 05.01.1942.<\/p>\n [29]<\/a> Celal Ale-Ahmed, Tatne\u015finhaye boluke Z\u0259hra,<\/em> Tahran, 1958, s. 43.<\/p>\n [30]<\/a> Xand\u0259niha,<\/em> 11.09.1962, s.9.<\/p>\n
\nGer\u00e7ek yaz\u0131yor \u201cGenceli\u201d, yagin ki henekdir [lakapt\u0131r];
\nM\u00fcmk\u00fcn iki dil bir-birine terc\u00fcme, ama
\n\u2018Osmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrke\u2019 ne demektir?!<\/p>\nKuzey Azerbaycan\u2019da dil sorunlar\u0131<\/em><\/h2>\n
G\u00fcney Azerbaycan’\u0131n dil sorunu<\/em><\/h2>\n
Sonu\u00e7<\/em><\/h2>\n