Rusya\u2019n\u0131n Macaristan (1956) ve \u00c7ekoslovakya\u2019ya (1968) asker\u00ee g\u00fcc\u00fcyle m\u00fcdahale etmesi ve bu \u00fclkelerdeki liberalle\u015fme hareketlerini bast\u0131rmas\u0131; daha bir\u00e7ok \u00fclkede s\u0131cak m\u00fcdahale g\u00fcc\u00fcn\u00fcn sil\u00fcetini g\u00f6stermesi T\u00fcrkiye\u2019de endi\u015feyle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
S\u00fcre\u00e7 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 sebebiyle iyi \u00a0biliniyor ve konumuzla do\u011frudan ilgili olmasa da yeri gelmi\u015fken birka\u00e7 c\u00fcmleyle de\u011finmekte yarar var. Rusya Afganistan\u2019\u0131 da i\u015fgal etti (1979) ama bu kendinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc de haz\u0131rlayan bir s\u00fcrecin (1989) ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu. Sovyet yanl\u0131s\u0131 Babrak Karmal iktidar\u0131 ele ge\u00e7irince Rusya\u2019y\u0131 \u00fclkeye davet etti. Rusya ayn\u0131 stratejiyi \u0130ran\u2019da da uygulad\u0131. Humeyni taraftarlar\u0131yla \u0130ran Kom\u00fcnist Partisi (TUDEH) i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131. Hem Humeyni hem TUDEH \u015eah rejimini y\u0131kt\u0131ktan sonra di\u011fer taraf\u0131 tesfiye edece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Tasfiye edilen TUDEH oldu ve Humeyni taraf\u0131 \u00fclkeye hakim oldu.<\/p>\n
Bu durum D\u00fcnya\u2019da bir dalgalanma yaratt\u0131 ve siyasal islamc\u0131lara bir esin kayna\u011f\u0131 oldu. \u0130ran yeni rejimi ihra\u00e7 etme ideolojisine y\u00f6neldi, ancak Fars milliyet\u00e7ili\u011fi ve \u015fii mezhebiyle bezeli rejim di\u011fer m\u00fcsl\u00fcman \u00fclkelerce ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131land\u0131. Ancak \u0130ran b\u00f6lgedeki karma\u015falardan da yararlanarak \u015fii topluluklar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla etkisini giderek art\u0131rd\u0131. 10 y\u0131l sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 Irak ile mezhepleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yak\u0131nla\u015ft\u0131lar. L\u00fcbnan, Suriye ve Yemen\u2019de ba\u015fl\u0131ca taraf g\u00fc\u00e7lerden biri ve yanl\u0131lar\u0131 nezdinde nerdeyse b\u00f6lgedeki ABD ve \u0130srail\u2019e kar\u015f\u0131 duru\u015fun adresi durumundalar. Rusya, \u0130ran\u2019\u0131n durumunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ve kuvvetle desteklemese de ABD\u2019ye kar\u015f\u0131 duru\u015fu sebebiyle gev\u015fek m\u00fcttefik durumunda.<\/p>\n
Rusya; ayn\u0131 stratejiyi, ABD ve NATO\u2019nun beceriksiz ve \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcz tutum ve uygulamalar\u0131ndan da yararlanarak Suriye\u2019de izledi. Zaten var oldu\u011fu Suriye\u2019de nihayet iyice yerle\u015ferek tarih\u00ee Rus stratejisini ger\u00e7ekle\u015ftirdi ve hi\u00e7 bir d\u00f6nemde olmad\u0131klar\u0131 kadar Akdeniz\u2019de b\u00fcy\u00fck bir silahl\u0131 g\u00fc\u00e7le varlar art\u0131k.<\/p>\n
ABD ve NATO\u2026<\/h2>\n
Ortado\u011fu \u00fclkelerinde Arap milliyet\u00e7ili\u011fi, bat\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve Arap sosyalizmi adeta el-ele, kol-kola y\u00fckseli\u015fteydi. \u00c7o\u011fu Arap \u00fclkeleri ile Rusya\u2019n\u0131n ili\u015fkileri ABD, NATO \u00fclkelerini kayg\u0131land\u0131r\u0131yordu. Yunanistan\u2019\u0131n NATO\u2019dan ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n ve T\u00fcrkiye\u2019deki sol hareketlerin NATO\u2019nun G\u00fcneydo\u011fu kanad\u0131n\u0131 zay\u0131flatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6zellikle do\u011fu Akdeniz\u2019in Rusya\u2019n\u0131n kontrol\u00fcne girmekte oldu\u011funu de\u011ferlendiriyordu. T\u00fcrkiye\u2019deki sola kaymay\u0131 ve muhtemelen Rusya taraf\u0131na entegre olma tehlikesini durdurmak gerekiyordu.<\/p>\n
Bu konjonkt\u00fcr ister istemez Bat\u0131 ile \u00dclk\u00fcc\u00fc T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin yollar\u0131n\u0131n kesi\u015fmesini ve \u00f6rt\u00fc\u015fmesini de getiriyordu. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi karakteri gere\u011fi bu \u00f6rt\u00fc\u015fmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmedi bile hatta hem s\u00f6ylemde hem eylemde reddetti ancak belli bir s\u00fcre sola kar\u015f\u0131 verdi\u011fi m\u00fccadele NATO ve Bat\u0131n\u0131n i\u015fine yarad\u0131.<\/em><\/p>\n Ne zaman ki NATO ve Bat\u0131 T\u00fcrk milliyet\u00e7isi-\u00fclk\u00fcc\u00fc hareketin belli bir g\u00fcce ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, yol ve taban tutmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc ondan sonra bu hareketi baltalama yoluna girdi. Balta12 Eyl\u00fcl darbecilerinin elindeydi.<\/p>\n ABD, bazen de NATO \u00fcst birli\u011fi alt\u0131nda ve ad\u0131yla, D\u00fcnya\u2019da bir\u00e7ok ciddi b\u00f6lgesel operasyonlar yapageldi. D\u00fcnyay\u0131 siyaseten ve ekonomik olarak \u015fekillendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. ABD\u2019nin bu bak\u0131\u015f ve anlay\u0131\u015f\u0131 iyi incelenmi\u015f stratejilerdir ve \u00fczerinde fazlaca durmaya gerek yok. Vietnam, Afganistan, Irak, Suriye, Libya, G\u00fcrcistan, Ukrayna, Ermenistan, G\u00fcney Amerika \u00fclkeleri gibi \u00fclkelerde ve b\u00f6lgelerdeki geli\u015fmeleri bir an zihinden ge\u00e7irmek bile yeterlidir.<\/p>\n Son y\u0131llarda G\u00fcney \u00c7in Denizi, \u0130ndo-Pasifikteki geli\u015fmelere de bu bak\u0131mdan bakmakta yarar var. ABD D\u00fcnyan\u0131n bu b\u00f6lgesinde \u00c7in\u2019i \u00e7evreleme stratejisi uygulamaktad\u0131r. \u00d6zellikle Fransa\u2019n\u0131n ve AB\u2019nin k\u0131zg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve g\u00fcven kayb\u0131na ra\u011fmen son AUKUS (Avustralya, \u0130ngiltere ve ABD) anla\u015fmas\u0131 da bu b\u00fcy\u00fck stratejinin bir uygulamas\u0131. ABD\u2019nin yine m\u00fcttefikleriyle dan\u0131\u015fmadan apar topar Afganistan\u2019dan \u00e7ekilmesi de NATO \u00fcyelerinde ve AB\u2019de kayg\u0131 ve g\u00fcvensizlik olu\u015fturdu. Bu geli\u015fmeler \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc olsa da ABD\u2019nin kendi stratejilerini geli\u015ftirme ve uygulamada hala \u201cd\u00fcnya hakimiyeti\u201d psikozunda oldu\u011funu da g\u00f6steriyor.<\/p>\n Son bir as\u0131r boyunca genel olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda hem Rusya\u2019n\u0131n hem ABD ve Bat\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin do\u011fu ve g\u00fcneydo\u011fu b\u00f6lgelerinde Ermeni-K\u00fcrt b\u00f6lgeleri olu\u015fturma stratejilerinin \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rmekteyiz. \u00d6nce Irak\u2019ta sonra Suriye\u2019de yap\u0131lmak istenenler de bu stratejilerin devam\u0131 olarak ortadad\u0131r. Durum \u00f6teden beri Milliyet\u00e7i-\u00dclk\u00fcc\u00fc kesimin dikkatinde olagelmi\u015ftir.<\/p>\n So\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131nda bir\u00e7ok \u00fclkelerde \u00f6\u011frencilerin ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131, s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve ba\u015fl\u0131ca \u00f6znesi oldu\u011fu hareketler kamuoyunda \u201c\u00f6\u011frenci olaylar\u0131\u201d olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131. Bu hareketler \u00f6\u011frenci olaylar\u0131 olarak ola\u011fanla\u015ft\u0131r\u0131lacak, k\u00fc\u00e7\u00fcmsenecek ve gelip ge\u00e7ici hareketler olman\u0131n \u00f6tesindeydiler.<\/p>\n So\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131nda bir\u00e7ok \u00fclkelerde kapitalizm kar\u015f\u0131t\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hareketlerin baz\u0131lar\u0131 \u00f6zg\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hareketler olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Rusya ile do\u011frudan ba\u011flant\u0131lar\u0131 yoktu. Ama neticede onlar\u0131n ideolojisine hizmet eden hareketlere d\u00f6nd\u00fcler.<\/p>\n Ne kom\u00fcnizm ne de kapitalizmin d\u00fcnyaya bar\u0131\u015f, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, insan haklar\u0131, demokrasi vs. getiremeyece\u011fini savunan bu g\u00f6r\u00fc\u015fler Fransa\u2019da 68 olaylar\u0131 olarak bilinen hareketlere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131. Bu hareket, hayal\u00ee bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aray\u0131\u015f\u0131 ve sava\u015f kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kan ve d\u00fczene ba\u015f kald\u0131ran h\u00fcmanist ve sol karakterliydi. Hippilikten Che Guavera\u2019n\u0131n sembolle\u015ftirildi\u011fi ve \u201cdevrimin\u201d \u015fiddetle ba\u015far\u0131laca\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na evrildi. <\/em>Fransa bu hareketi durdurdu ama bu hareketler ba\u015fka \u00fclkelerde ba\u015fka yap\u0131lanmalar\u0131 ve hareketleri tetikledi. \u00c7in\u2019de MAO ile ortaya \u00e7\u0131kan kom\u00fcnizm anlay\u0131\u015f\u0131 ise Sovyet yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ku\u015fku duyan ve kapitalizme kar\u015f\u0131 olan \u00e7evrelerce bir \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yol olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc. T\u00fcrkiye\u2019de de \u201cMill\u00ee demokratik devrim\u201d anlay\u0131\u015f\u0131yla \u00f6rg\u00fctlendi. Bu hareketler i\u00e7inde yine ABD\u2019nin elinin oldu\u011fuyla ilgili bir\u00e7ok kan\u0131t daha sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de uzun bir s\u00fcre fikr\u00ee, ideolojik, k\u00fclt\u00fcrel bir hareket olarak yer alt\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Marksist sol art\u0131k eylem zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnerek harekete ge\u00e7ti. 68-71 hareketlerinin temelinde de bu hareketlerin bast\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00fcrecinde de kom\u00fcnizm-kapitalizm m\u00fccadelesi ve NATO-Var\u015fova Pakt\u0131 so\u011fuk kavgas\u0131 vard\u0131.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de ideolojik solun s\u00f6ylemden eyleme ge\u00e7mesi T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinde bir grupla\u015fma, te\u015fkilatlanma ve kar\u015f\u0131 hareket olu\u015fumunu da tetikledi.<\/p>\n Bu s\u00fcre\u00e7te bir ba\u015fka grup aradan s\u0131yr\u0131ld\u0131. 12 Eyl\u00fcl darbecileri do\u011frudan olmasa bile tesis ettikleri d\u00fczen ve olu\u015fturduklar\u0131 ortamla bunlara alan a\u00e7t\u0131lar ve bu anlay\u0131\u015f bu g\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019yi y\u00f6netiyor (mu?). 12 Eyl\u00fcl darbesinin gerek\u00e7elerinden biri Mill\u00ee Selamet Partisinin, Mill\u00ee G\u00f6r\u00fc\u015f\u00e7\u00fclerin s\u00f6ylem ve eylemlerine kar\u015f\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen bu kitleye siyasette alan a\u00e7malar\u0131 bir paradoks olsa da siyasal ve sosyal bir ger\u00e7eklik oldu.<\/p>\n ABD ve Avrupa, kom\u00fcnizmle m\u00fccadele ve Sovyet yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7evre \u00fclkelerde gerek devlet i\u00e7inde gerekse sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kar\u015f\u0131 ideolojiler ve hareketleri destekleyip te\u015fvik ediyorlard\u0131. Sovyet yanl\u0131s\u0131 rejim olu\u015fumlar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in ABD istihbarat\u0131n\u0131n kontrol\u00fcnde kontrgerilla, Gladio yap\u0131lanmalar\u0131 kurdular. T\u00fcrkiye\u2019de de \u00f6zel harekat ve sivil savunma birimlerinin bu planlamada yer ald\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131. Kom\u00fcnizmle M\u00fccadele Derneklerindeki baz\u0131 fig\u00fcrlerin de bu yap\u0131larla dirsek temas\u0131 oldu\u011fu sonraki y\u0131llarda anla\u015f\u0131ld\u0131.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl darbesinin ABD taraf\u0131ndan organize edildi\u011fi ya da te\u015fvik edildi\u011fi gibi iddialar belgelenemedi, do\u011frulanamad\u0131. Darbeyi yapanlar bu iddialar\u0131 hep yalanlad\u0131lar. Mehmet Ali Birand\u2019\u0131n ortaya att\u0131\u011f\u0131 iddialar, o g\u00fcnk\u00fc CIA T\u00fcrkiye sorumlusunun \u201cAnkara\u2019daki \u00e7ocuklar yapt\u0131.\u201d veya \u201cBizim \u00e7ocuklar yapt\u0131.\u201d ifadeleri de hemen darbe sonras\u0131 Washington\u2019a iletilen bir bilgi notu<\/em> olarak kald\u0131. Ancak ABD ve NATO\u2019nun do\u011frudan bir organizasyonu, i\u015fbirli\u011fi, onay verme durumu olmasa bile zaten o g\u00fcn\u00fcn \u015fartlar\u0131nda, o g\u00fcnlerin D\u00fcnyas\u0131ndaki siyasal ortamda ve NATO konseptleriyle e\u011fitilmi\u015f orduda, darbede ABD ve NATO\u2019nun dolayl\u0131 etkilerinin oldu\u011fu kesindi.<\/em> ABD ve NATO\u2019nun dahlinin oldu\u011funa ili\u015fkin bir\u00e7ok belirti zaten vard\u0131 ve bu durum yaz\u0131da k\u0131saca ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z so\u011fuk sava\u015f y\u0131llar\u0131n\u0131n bir ger\u00e7e\u011fiydi. Ya\u015fanan tecr\u00fcbelerle askeri \u2013 sivil darbecilerin geli\u015fme yolundaki demokrasilerini oturtamam\u0131\u015f \u00fclkelerde uluslararas\u0131 destek ihtiyac\u0131 daha belirgindir ve belli g\u00fc\u00e7lerin destek ve onaylar\u0131n\u0131 g\u00fcvenceye almadan da b\u00f6yle hareketlere giri\u015fmeleri zordur.<\/p>\n ABD \u0130kinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131ndan beri k\u00fcresel egemen g\u00fc\u00e7 iddias\u0131nda oldu. Sovyetleri durdurma, par\u00e7alama ve ABD \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ve de\u011ferlerini yery\u00fcz\u00fcnde egemen k\u0131lma stratejileri izledi. Demokrasi, bat\u0131 de\u011ferleri, \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler, serbest ve rekabet\u00e7i ekonomik d\u00fczen, insan haklar\u0131 gibi kavramlar\u0131 da stratejisinin unsurlar\u0131 olarak kulland\u0131 ama bunlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 eden y\u00f6netimlerle de ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Hatta asker\u00ee darbelerle iktidar\u0131 gasbeden, \u2018\u2019bat\u0131 de\u011ferlerini\u2019\u2019 \u00e7i\u011fneyen y\u00f6netimlerle bile ge\u00e7indi.<\/p>\n Despotik K\u00f6rfez y\u00f6netimleriyle, darbecilerin y\u00f6netti\u011fi M\u0131s\u0131r\u2019la ili\u015fkileri bunun bug\u00fcnk\u00fc \u00f6rnekleri. T\u00fcrkiye b\u00f6lgedeki bat\u0131 de\u011ferlerine en yak\u0131n, NATO \u00fcyesi ve ABD\u2019nin stratejik orta\u011f\u0131 oldu\u011fu h\u00e2lde ABD\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019ye bak\u0131\u015f\u0131 ve yakla\u015f\u0131m\u0131 hep kendi stratejik \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re olmakla kalmad\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin en \u00f6nemli meselesinde kar\u015f\u0131 stratejiler uygulayageldi. Fetullah h\u00e2len Pensilvanya\u2019da. ABD\u2019nin b\u00f6lgedeki g\u00fcc\u00fc, Suriye ve Irak\u2019\u0131n kuzeyinde bir K\u00fcrt y\u00f6netimi olu\u015fumu ve T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 bir tehdit unsuru olu\u015fturma ile \u0130ran\u2019\u0131n Akdeniz\u2019e ula\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemeye ve \u00f6zellikle de \u0130srail\u2019in g\u00fcvenli\u011fine yo\u011funla\u015ft\u0131. ABD\u2019nin bu s\u00fcre\u00e7te DEA\u015e\u2019\u0131 bir kald\u0131ra\u00e7 olarak kulland\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6lge politikas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131\u011f\u0131 ve hatta bir zamanlar k\u00fcresel strateji olarak sunulan B\u00fcy\u00fck Ortado\u011fu Projesinin de \u00e7\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fc kendilerince ve Bat\u0131 taraf\u0131ndan \u00e7ok\u00e7a ifade edilir oldu.<\/p>\n \u0130stikrars\u0131z ve Rusya\u2019ya yak\u0131nla\u015fan bir demokrasidense g\u00fcvenli\u011fi \u00f6nceleyen bir askeri rejim ve Bat\u0131ya yak\u0131n bir y\u00f6netim tabii ABD ve NATO\u2019nun tercihiydi.<\/p>\n Neyse ki d\u00fcnya bug\u00fcn iki kutuplu olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131. ABD daha ziyade \u00c7in ve Rusya kar\u015f\u0131s\u0131nda zorlan\u0131rken yeni b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7ler de ba\u015flar\u0131n\u0131 kald\u0131rmakta. D\u00fcnyada yeni birlikler ve stratejik \u00e7\u0131kar ortakl\u0131klar\u0131 olu\u015fmakta. Tarih\u00ee olarak T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6n\u00fcnde yeni ufuklar olu\u015fmakta\u2026 Ancak bu ufuklarda dola\u015facak ekonomik, siyaset ve y\u00f6netim kapasitemiz yeterli olacak m\u0131?<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncelerini bug\u00fcnden okuyunca sol ve \u00fclk\u00fcc\u00fc hareketin \u00f6z\u00fcnde baz\u0131 benzeri aray\u0131\u015flar\u0131n oldu\u011fu ve fakat farkl\u0131 yollar\u0131n izlendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Hem sol ve Marksist hareket hem de \u00fclk\u00fcc\u00fc hareket i\u00e7indeki gen\u00e7lerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu NATO ve Var\u015fova pakt\u0131 aras\u0131ndaki m\u00fccadelede ara\u00e7 olarak kullan\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmediler. \u0130ddialar\u0131nda, fikir ve ideolojilerinde samimi ve inan\u00e7l\u0131yd\u0131lar. Zaten b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerin stratejileri de b\u00f6yle bir anlay\u0131\u015f olu\u015fturarak kitlelerin istedi\u011fi y\u00f6nde ara\u00e7salla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131yd\u0131.<\/p>\n \u00dclk\u00fc Ocaklar\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. \u00dclk\u00fcc\u00fcler bir yandan te\u015fkilatlanmaya, fikri ve ideolojik geli\u015fimini s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir yandan da eylemci sol ve Marksistlerle m\u00fccadele i\u00e7ine girdiler.<\/p>\n \u00dclk\u00fcc\u00fcler sadece sol ve Marksist hareketlere kar\u015f\u0131 bir hareket olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir \u201cmill\u00ee devlet, g\u00fc\u00e7l\u00fc iktidar\u201d tasavvuruyla t\u00fcm T\u00fcrkl\u00fck aleminin gelece\u011fini in\u015fa hareketi oldu\u011funa inan\u0131yorlard\u0131. Bunun i\u00e7in de hem kom\u00fcnizme, hem kapitalizme, liberalizme ve \u201ck\u00f6k\u00fc d\u0131\u015far\u0131daki fikr\u00ee ve siyasi ideolojilere kar\u015f\u0131\u201dyd\u0131. O zamanki Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birli\u011fi (SSCB) b\u00fcnyesindeki T\u00fcrk Cumhuriyetlerini de \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme ve hatta Turan\u2019\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme d\u00fc\u015f\u00fcncesindeydi. Hatta t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 toparlama ve bat\u0131n\u0131n sosyalist, kom\u00fcnist, kapitalist ve liberal d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerinden kurtulmu\u015f bir \u2018\u2019\u0130slam Alemi\u2019\u2019 tasavvuru da vard\u0131. \u201cTanr\u0131 Da\u011f\u0131 kadar T\u00fcrk, Hira Da\u011f\u0131 kadar M\u00fcsl\u00fcman!\u201d slogan\u0131 bu anlay\u0131\u015f\u0131n ifadesiydi. O y\u0131llarda silik, saman alt\u0131ndan su y\u00fcr\u00fcten, bu k\u0131yas\u0131ya sava\u015fta kapal\u0131 ve g\u00f6zden \u0131rak yerlerde d\u00f6v\u00fc\u015f sporlar\u0131 yapan, tecvitli Kur\u2019an okuyan, aln\u0131 secde g\u00f6ren ve \u00dclk\u00fcc\u00fclerin kanatlar\u0131 alt\u0131nda idare eden Ak\u0131nc\u0131lar\u0131 da kerhen himaye ediyorlard\u0131 ve sol kar\u015f\u0131s\u0131nda cepheyi geni\u015fletmemeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n Kamuoyunca az \u00e7ok a\u015fina olunan sol hareketler kar\u015f\u0131s\u0131nda halkta bir kar\u015f\u0131l\u0131k arama ve olu\u015fturma \u00e7abas\u0131na girdiler. Bu spontane ve \u00f6zg\u00fcn \u00dclk\u00fcc\u00fc hareket tabi ki ABD ve NATO\u2019nun da i\u015fine geliyordu. Do\u011frudan bir i\u015fbirli\u011fi ve stratejik ortakl\u0131k olmasa da ortak cepheye kar\u015f\u0131 dolayl\u0131 bir i\u015fbirli\u011fi durumu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu. Ruzi Nazar\u2019\u0131n bu ba\u011flamdaki rol\u00fc y\u0131llar sonra yaz\u0131ld\u0131. \u00dclk\u00fcc\u00fcler ise asla \u2018\u2019D\u00fc\u015fman\u0131m\u0131n d\u00fc\u015fman\u0131 dostumdur.\u2019\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsemedi ve ABD, NATO taraftarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetti ama bununla su\u00e7lanmaktan da kurtulamad\u0131. Ta ki 12 Eyl\u00fcl\u2019de eylemci sol ile birlikte i\u015fkenceler ve idamlarla muamele edilerek toplumda aklanana kadar.<\/p>\n T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi ve \u00dclk\u00fcc\u00fc Hareket bu iki kutup aras\u0131nda bir mill\u00ee refleks olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ama i\u00e7inde NATO kontrol\u00fcnde olanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 sonraki y\u0131llarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ancak \u00fclk\u00fcc\u00fclerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu bu ihtimal ve iddiay\u0131 asla kabullenmediler. Kendilerine atfedilen \u201cFa\u015fist\u201d ve \u201cEmperyalizm u\u015fa\u011f\u0131\u201d yak\u0131\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 \u015fiddetle reddettiler. Bu anlay\u0131\u015f ve g\u00f6r\u00fc\u015f \u201cNe Amerika ne Rusya ne \u00c7in. Her \u015fey T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in!\u201d slogan\u0131yla ifade edildi. Ger\u00e7ekten de hem o y\u0131llarda hem sonraki y\u0131llarda her y\u00fcz \u00fclk\u00fcc\u00fc i\u00e7inden belki birka\u00e7\u0131n\u0131n o yap\u0131larla ili\u015fkili oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck oran i\u00e7indekilerin de yine mill\u00ee bir refleksle bu yap\u0131larla ili\u015fkide oldu\u011fu ku\u015fkusuzdur. Ger\u00e7ekten de \u00dclk\u00fcc\u00fc hareket \u00f6zg\u00fcn, yerli ve mill\u00ee bir hareketti ama NATO taraf\u0131ndan da kendi ama\u00e7lar\u0131na uygun g\u00f6rd\u00fckleri bir hareketti ve ortak ama\u00e7lar do\u011frultusunda, yani Sovyet yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131na bir set olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n Solcu ve kom\u00fcnist gen\u00e7ler fak\u00fcltelerde ve \u00f6\u011frenci yurtlar\u0131nda \u00e7o\u011funlukta ve h\u00e2kim durumdayd\u0131lar. Kendilerine kat\u0131lmayan, kar\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fteki \u00f6\u011frencileri bar\u0131nd\u0131rm\u0131yorlard\u0131. Fak\u00fclte ve yurtlardan ba\u015flayarak semt ve mahallelere oradan da k\u0131rsala ve kentlere yay\u0131larak kurtar\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lge stratejisi izliyorlard\u0131. Fikri ayr\u0131\u015fman\u0131n sahaya yans\u0131mas\u0131nda en belirgin m\u00fccadele bu alanda yap\u0131ld\u0131. T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri, \u00fclk\u00fcc\u00fcler me\u015fru m\u00fcdafaa durumuna girdiler. \u00dclk\u00fcc\u00fcler de bu alanlarda varl\u0131k ve h\u00e2kimiyet m\u00fccadelesine girdiler. Fak\u00fcltelerde ba\u015flayan kavgalar giderek semt ve mahallelere daha sonra da silahlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131na do\u011fru h\u0131zla ilerledi.<\/p>\n Bir mill\u00ee refleks ve varl\u0131k m\u00fccadelesi, beka kayg\u0131s\u0131 ve motivasyonuyla ortaya \u00e7\u0131kan \u00dclk\u00fcc\u00fc hareket 12 Eyl\u00fcl\u2019e do\u011fru bir me\u015fru m\u00fcdafaa hareketine d\u00f6nd\u00fc. Devrimci sol ile \u00dclk\u00fcc\u00fcler aras\u0131ndaki m\u00fccadelede yurtta her g\u00fcn onlarca olayda onlarca insan \u00f6lmeye ba\u015flad\u0131. Tabi bu m\u00fccadelede kullan\u0131lan silahlar\u0131n finans\u00f6rleri, te\u015fvik\u00e7ileri ve sa\u011flay\u0131c\u0131lar\u0131 da ayr\u0131 ayr\u0131yd\u0131.<\/p>\n Sol yelpazesindekiler ile \u00fcmmet\u00e7i – siyasal \u0130slamc\u0131lar fikriyatlar\u0131, anlay\u0131\u015flar\u0131 icab\u0131 d\u0131\u015f fikir, ideoloji ve d\u00fc\u015f\u00fcncelere a\u00e7\u0131kt\u0131rlar yani bir bak\u0131ma evrenseldirler. Milliyet\u00e7i \u00fclk\u00fcc\u00fcler onlarla bu y\u00f6nden ayr\u0131\u015f\u0131rlar. T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 di\u011fer milletlere bir a\u015fa\u011f\u0131lama, k\u00fc\u00e7\u00fcmseme ve nefret duymadan T\u00fcrk milletinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi, geli\u015fmesi ana fikri etraf\u0131nda bir T\u00fcrk Birli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve fikriyat\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti devletinin varl\u0131\u011f\u0131, bekas\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc olmas\u0131; T\u00fcrk milletinin birli\u011fi, zenginli\u011fi ve refah\u0131 \u00f6ncelikleridir.<\/p>\n \u00dclk\u00fcc\u00fclere g\u00f6re sol, d\u00fcnyay\u0131 ve tarihi feodaliteden ba\u015flayarak, sanayii devrimiyle ba\u015flayan burjuvazi ve kapitalistler ile i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 aras\u0131ndaki m\u00fccadele \u00fczerinden okuyor; i\u015f\u00e7i-emek\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde varl\u0131kta ve refahta e\u015fitlik i\u00e7in devrim istiyorlard\u0131. Ak\u0131nc\u0131lar ise d\u00fcnyay\u0131 ve tarihi dinler \u00fczerinden okuyor, \u0130slamiyetten sonraki tarihi \u201chak ile bat\u0131l\u0131n m\u00fccadelesi\u201d olarak g\u00f6r\u00fcyor, adil d\u00fczenin ancak \u0130slamiyetle gelece\u011finden, \u201c\u0130slam\u0131n bayraktarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan \u015fanl\u0131 ecdad\u0131m\u0131zdan\u201d bahsediyorlard\u0131. S\u00f6ylemlerinde milliyet yoktu ve \u201c\u015fanl\u0131 ecdad\u0131n\u201d ad\u0131 da an\u0131lm\u0131yordu; T\u00fcrk tarihi de M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kla ba\u015fl\u0131yordu ve \u2018\u0130slam karde\u015fli\u011fi\u2019\u2019 vurgulan\u0131yordu.<\/p>\n Milliyet\u00e7i-\u00fclk\u00fcc\u00fcler ise solun ve mill\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f\u00e7\u00fc ak\u0131nc\u0131lar\u0131n iddia ve g\u00f6r\u00fc\u015flerini t\u00fcmden reddetmemekle birlikte bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00fczerinde bir T\u00fcrk ve T\u00fcrkiye gelece\u011fi g\u00f6rm\u00fcyorlar, D\u00fcnyay\u0131 ve tarihi daha derin, kesintisiz bir milletler tarihi olarak okuyorlar, \u201cdevlet-i eded m\u00fcddet\u201d anlay\u0131\u015f\u0131yla T\u00fcrk milletinin her alanda y\u00fckselmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesi ta\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesinde \u00dclk\u00fcc\u00fc mensubiyet duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncesini benimseyen ve fikriyat\u0131n\u0131 bununla tan\u0131mlayan insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu 15-30 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda olan insanlard\u0131. Baz\u0131lar\u0131 fiziksel ve ruhsal geli\u015fmelerini bile tamamlayamam\u0131\u015f, bir k\u0131sm\u0131 m\u00fccadele i\u00e7inde fikr\u00ee ve ideolojik olgunlu\u011fa bile ula\u015famam\u0131\u015f insanlard\u0131. Ancak ya\u015fad\u0131klar\u0131 ortamdan \u00e7ok derin etkilendiler. Aralar\u0131nda fikr\u00ee ortakl\u0131ktan bile daha kuvvetli bir birlik, arkada\u015fl\u0131k, duyguda\u015fl\u0131k ve kader ortakl\u0131\u011f\u0131 olu\u015ftu. \u0130lk gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131ndaki fiziksel ve ruhsal geli\u015fim d\u00f6neminde benzeri gerginlikler, kayg\u0131lar, co\u015fkular, ki\u015filik olu\u015fumlar\u0131 aralar\u0131ndaki duygusal ba\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi. Enerjilerini bir b\u00fcy\u00fck ve y\u00fcce ama\u00e7 i\u00e7in teksif etmeleri o ya\u015flardaki gen\u00e7lerin, di\u011fer gen\u00e7 ya\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n ilgileri d\u0131\u015f\u0131nda seyretti. Hen\u00fcz kendileri bir meslek, uzmanl\u0131k, ustal\u0131k gibi hayat\u0131 kucaklayacak donan\u0131mlar\u0131 bile edinememi\u015fken, kendi kendilerini bile ge\u00e7indirebilecek bir d\u00fczen kuramam\u0131\u015fken kendilerini T\u00fcrk milletinin, devletinin kendilerince \u00f6nemsedikleri de\u011ferlerinin korunmas\u0131na ve bekas\u0131na adad\u0131lar ve ta\u015f\u0131yamayacaklar\u0131 bir y\u00fck ve iddia alt\u0131na girdiler.<\/p>\n 12 Martla birlikte solun h\u0131z\u0131 biraz kesilmi\u015f olsa da k\u0131sa s\u00fcre sonra kald\u0131klar\u0131 yerden harekete devam ettiler. \u00dclkede nerdeyse bir Ecevit f\u0131rt\u0131nas\u0131 esmeye ba\u015flad\u0131. \u00dclk\u00fcc\u00fclerin kayg\u0131s\u0131 Ecevit ve CHP\u2019nin \u201cortan\u0131n solu\u201d hareketinin orda kalmayaca\u011f\u0131 ve giderek a\u015f\u0131r\u0131 sola kayaca\u011f\u0131yd\u0131. K\u0131br\u0131s m\u00fcdahalesi ve ha\u015fha\u015f ekimi yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 da Ecevit\u2019i parlatm\u0131\u015ft\u0131. Ancak Bat\u0131n\u0131n ve ABD\u2019nin ambargosunun da etkisiyle \u00fclkede ekonomi \u00e7ok k\u00f6t\u00fcyd\u00fc. \u00d6\u011frenci yurtlar\u0131nda k\u00f6m\u00fcrle \u00e7al\u0131\u015fan kalorifer petekleri kendilerini bile \u0131s\u0131tm\u0131yordu. Temel g\u0131da ve t\u00fcketim maddeleri k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u00dclke kredi-bor\u00e7 bulam\u0131yordu. Siyaset \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretemez ve hatta i\u015flemez durumdayd\u0131. \u00dclke sorunlar\u0131yla ilgili nerdeyse hi\u00e7 bir konuda bir g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi yoktu. Siyasette keskin bir ayr\u0131\u015fma ve kutupla\u015fma vard\u0131. G\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri bile kutuplara ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. S\u0131k\u0131y\u00f6netim oldu\u011fu h\u00e2lde i\u015flemez ve m\u00fcdahalede etkisiz ve yetersiz kalm\u0131\u015ft\u0131. Siyasetin bir taraf\u0131 \u00fclkede sanki her \u015fey yolundaym\u0131\u015f da tek eksik din ve dindarl\u0131k imi\u015f havas\u0131yla ve bu kaotik ortama ya kayg\u0131s\u0131z ya da g\u00fcya \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi olarak siyasal \u0130slam ve din temelli \u00f6neriler pe\u015findeydi. Sonra kurulan ve \u201cMilliyet\u00e7i cephe\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan siyasi iktidar, ekonomiye ge\u00e7ici bir rahatl\u0131k sa\u011flasa da cephele\u015fmeyi artt\u0131rd\u0131. Art\u0131k \u00fclkede her g\u00fcn onlarca insan anar\u015finin kurban\u0131 oluyordu; ne siyaset ne g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri gidi\u015fat\u0131 durduram\u0131yordu. Bu durumun \u00f6zellikle yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u00fclkede umutsuzluk, yorgunluk, b\u0131kk\u0131nl\u0131k ve siyasetten umut kesme ortam\u0131 olu\u015fturuldu\u011fu ve darbeye gerek\u00e7e ve zemin haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 daha sonra 12 Eyl\u00fcl darbecilerinin kendilerince a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n A\u011f\u0131rla\u015fan ekonomik sorunlar bir yandan sermaye sahiplerini kayg\u0131land\u0131r\u0131rken di\u011fer yandan \u00f6zellikle sol i\u015f\u00e7i kesimini giderek politize ediyordu. Bu s\u00fcre\u00e7te sol fraksiyonlar da mevcut siyasi partilerle ba\u011flar\u0131n\u0131 koparm\u0131\u015f ve hatta birbirleriyle de vuru\u015farak anar\u015fi ortam\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca taraf\u0131 olmu\u015ftu. T\u00fcrkiye d\u0131\u015f bor\u00e7lar\u0131n\u0131 \u00f6deyemez durumda oldu\u011fundan ekonomiyi \u00e7evirmekte zorlan\u0131yordu. Siyasi iktidarlar y\u00f6netimde yeterli olam\u0131yor; siyasi partiler \u00fclkenin ana meselelerinde ayr\u0131\u015f\u0131yor ve slogan d\u00fczeyinde \u00e7eki\u015fiyorlard\u0131. \u00d6zellikle ekonomik sorunlar\u0131n kam\u00e7\u0131layarak politize etti\u011fi toplumun sesi ve enerjisi gen\u00e7likte ba\u015fka g\u00f6r\u00fcnt\u00fc ve iddialarla ortaya \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n Ter\u00f6r ve \u015fiddetin kaynaklar\u0131, sivil b\u00fcrokrasinin \u00e7al\u0131\u015famaz duruma gelmesi, siyasetin t\u0131kanmas\u0131 ve \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretememesi, D\u00fcnyada neoliberal ekonominin t\u0131kanmas\u0131 ve sol ideolojilerin de buna \u00e7\u00f6z\u00fcmde yetersiz kalmas\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye yans\u0131malar\u0131 gen\u00e7leri ate\u015flemi\u015fti. Her yandaki ate\u015fli gen\u00e7lerin ate\u015fini k\u00f6r\u00fckleyenler de \u00e7oktu. Ama ate\u015flenen gen\u00e7lik kendi ate\u015finde yand\u0131.<\/p>\n B\u00fct\u00e7eyi zorlayan, verimli olmayan ve i\u015flemez h\u00e2le gelen devlet\u00e7i ekonomik model ya da karma ekonomik sistemin de gidi\u015fatta bir altyap\u0131 unsuru oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Nitekim 24 Ocak Kararlar\u0131 (kamu ekonomik kurulu\u015flar\u0131n\u0131n verimlili\u011finin artt\u0131r\u0131lmas\u0131, ekonominin d\u0131\u015fa ve rekabete a\u00e7\u0131lmas\u0131, ihracat\u0131n \u00f6zendirilmesi, faiz oranlar\u0131n\u0131n artt\u0131r\u0131lmas\u0131, sermayeye daha geni\u015f yap\u0131sal ve yasal haklar getirilmesi, sendikac\u0131l\u0131\u011f\u0131n bask\u0131 alt\u0131na al\u0131nmas\u0131) darbeciler taraf\u0131ndan aynen uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Darbeden sonra i\u015f \u00e7evrelerinden yap\u0131lan yorumlar da darbeyi destekler nitelikte olmu\u015ftur.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de \u201cd\u0131\u015f g\u00fc\u00e7\u201d kavram\u0131na \u00e7ok\u00e7a at\u0131f yap\u0131l\u0131r. \u00dclkedeki y\u00f6netim beceriksizli\u011fi sorunundan tutun hamaset s\u00f6ylemlerine, taraftarlar\u0131 co\u015fkuyla veya korkuyla konsolide etmeye kadar kullan\u0131l\u0131r. Her olumsuzlu\u011fun sorumlusu olarak d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler g\u00f6sterilir. Ama yine \u00e7o\u011fu kere de bu d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin tan\u0131m\u0131 yap\u0131l\u0131p ad\u0131 ifade edilmez. \u2018\u2019D\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerce\u2019\u2019de bu s\u00f6ylemlerin i\u00e7 politik s\u00f6ylem varsay\u0131laca\u011f\u0131 farz edilir. T\u00fcrkiye\u2019de d\u00fc\u015f\u00fcnce kurulu\u015flar\u0131nda, sivil toplum kurulu\u015flar\u0131nda, hatta meslek kurulu\u015flar\u0131 ile siyasi yap\u0131larda ve siyasi partilerde istisnas\u0131z bir \u201cd\u0131\u015f g\u00fc\u00e7le ili\u015fkili\u201d g\u00f6sterilme y\u00fczeyselli\u011fi, kolayl\u0131\u011f\u0131, pe\u015fin h\u00fck\u00fcm ve anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Hatta iktidarlar illa bir d\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn, bir \u00fclkenin \u201cu\u015fa\u011f\u0131\u201d olarak kolayca yaftalan\u0131rlar. Konunun bir y\u00f6n\u00fcyle ilgili birka\u00e7 c\u00fcmle ifade etmenin s\u0131ras\u0131d\u0131r.<\/p>\n Evet, T\u00fcrkiye bak\u0131m\u0131ndan \u201cd\u0131\u015f g\u00fc\u00e7\u201d ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z co\u011frafyaya hakim olu\u015fumuzdan beri hep vard\u0131r. Bu d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin yerli i\u015fbirlik\u00e7ileri de hep var olagelmi\u015flerdir. Ancak bu s\u0131fat\u0131 olur olmaz ve s\u0131k\u00e7a kullanmak da paranoyak bir durumdur. Kendi potansiyelimizi, g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc g\u00f6z ard\u0131 etmek; zaaflar\u0131m\u0131z\u0131, hata ve yanl\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131 da \u00f6rtbas etmeye kadar bir\u00e7ok y\u00f6n\u00fcm\u00fcze mazeret \u00fcretme \u00e7abas\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u00d6zellikle ABD ve NATO\u2019nun ifade edegeldi\u011fimiz stratejiyle sonraki y\u0131llarda bir\u00e7ok ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerini \u00f6rt\u00fcl\u00fc bir \u015fekilde kurup, kulland\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131k t\u00fcm d\u00fcnya biliyor. Ermeni ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinden El-Kaide, Taliban, FET\u00d6, DEA\u015e, PKK, YPG-PYD\u2019ye kadar hatta DHKP-C\u2019ye kadar bir\u00e7ok \u00f6rg\u00fctlerle gizli a\u00e7\u0131k irtibatlar\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n Hi\u00e7bir ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc veya bir ideolojik \u00f6rg\u00fct tamamen d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan kurulup, \u00fclkesel, b\u00f6lgesel ve evrensel bir yap\u0131ya kavu\u015fturulamazlar. Ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinin kendi ideolojisi, talep ve istekleri vard\u0131r ve bunun i\u00e7in de d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerden destek beklerler. Belli fikr\u00ee, siyasi, k\u00fclt\u00fcrel ama\u00e7larla ve daha ziyade \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f devletlerde, \u00e7e\u015fitli sebeplerle kaos i\u00e7indeki toplumlarda, \u00fclkelerde ortaya \u00e7\u0131kan hareketlerdir. D\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler geli\u015fip belli bir g\u00fcce ve etkinli\u011fe ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 varsayd\u0131klar\u0131 ya da bu potansiyele sahip olan \u00f6rg\u00fctleri izlerler ve ili\u015fki kurarlar. Bu safhada amac\u0131, karakteri, fikriyat\u0131, ideolojisi ne olursa olsun \u00f6rg\u00fct\u00fc ve ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fc kullanmaya ba\u015flarlar.<\/p>\n B\u00f6yle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u00f6rg\u00fctler belli bir etkinli\u011fe ve g\u00fcce ula\u015ft\u0131ktan sonra da kendilerini desteklemi\u015f, te\u015fvik etmi\u015f d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 da ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket etme, kendilerini kabul ettirme ve me\u015frula\u015ft\u0131rma s\u00fcrecine girerler. Ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc niteli\u011finden me\u015fru bir yap\u0131 olmaya ve tan\u0131n\u0131rl\u0131\u011fa evrilirler. Taliban da bu seyri izledi, ABD, K\u00f6rfez \u00fclkeleri ve baz\u0131 \u00e7evre \u00fclkelerce a\u00e7\u0131k veya \u00f6rt\u00fcl\u00fc desteklendi. Belli bir g\u00fcce ula\u015ft\u0131ktan sonra da daha \u00f6nce i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir yap\u0131, ideoloji ve hareket oldu\u011funu tescil ettirme aray\u0131\u015f\u0131na girdi. Taliban da erinde gecinde uluslararas\u0131 tan\u0131nma ve me\u015fru g\u00f6r\u00fclme durumunda olacakt\u0131r.<\/p>\n \u00dclkeler, devletler di\u011fer \u00fclkeler ve devletlerle ili\u015fkiler i\u00e7inde olmak durumundad\u0131rlar. Bu ili\u015fkileri illa ebedi dostluk ya da d\u00fc\u015fmanl\u0131k d\u00fczeyinde d\u00fc\u015f\u00fcnmemek gerekir. Bu ifadeden kast\u0131m\u0131z, bir \u00fclkedeki siyaset ve siyaset\u00e7i di\u011fer \u00fclkeler, devletlerle ileti\u015fim i\u00e7indeyse bunlar\u0131 \u015fu veya bu devletin ya da \u015fu veya bu ideolojinin u\u015fa\u011f\u0131 olarak yaftalamamak gerekir. K\u0131rsalda, \u00e7evre k\u00f6ylerden uzak ve yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f 50 haneli bir k\u00f6yde bir aile varsay\u0131n. K\u00f6ydeki di\u011fer hi\u00e7bir aileye maddi anlamda ihtiya\u00e7 duymasa ve al\u0131\u015f-veri\u015f ili\u015fkisi olmasa bile, kendisini k\u00f6y\u00fcn geri kalan\u0131ndan tamamen izole ederek hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilir mi? En az\u0131ndan, sevincinde, ac\u0131s\u0131nda; d\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcnde, cenazesinde kendi aile \u00fcyeleri d\u0131\u015f\u0131nda da birilerini yan\u0131nda g\u00f6rmeyi; sevincini, ac\u0131s\u0131n\u0131 payla\u015fmay\u0131 arzu eder. Sosyalle\u015fmek hem birey hem toplum i\u00e7in ihtiya\u00e7t\u0131r. Bu basit analojideki k\u00f6y\u00fcn kapsam\u0131n\u0131, boyutlar\u0131n\u0131 geni\u015fletip D\u00fcnya \u00f6l\u00e7e\u011finde ve seviyesinde d\u00fc\u015f\u00fcnelim\u2026<\/p>\n Son y\u0131llarda yap\u0131lan (2019 \u2013 2020) kamuoyu yoklamalar\u0131nda kendini milliyet\u00e7i olarak tan\u0131mlayan se\u00e7men oran\u0131 %25 olarak \u00e7\u0131k\u0131yor. Kendilerini dindar, muhafazak\u00e2r, sek\u00fcler\/laik, Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc \u2013 Kemalist, liberal \/ demokrat, sosyal demokrat, yurtsever, demokratik sol vd. olarak tan\u0131mlayanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131yla da milliyet\u00e7ilik ortak de\u011ferleri \u00e7ak\u0131\u015fmaktad\u0131r. Yani milliyet\u00e7ilik ortak bir kesi\u015fme alan\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Buradan \u00fclkede neredeyse %50 civar\u0131nda milliyet\u00e7ilik etraf\u0131nda bir se\u00e7men kitlesinin varl\u0131\u011f\u0131ndan ve k\u00fcmele\u015fmesinden rahatl\u0131kla s\u00f6z edilebilir. 50 y\u0131l \u00f6nce de T\u00fcrkiye\u2019de se\u00e7men profili (milliyet\u00e7i-muhafazak\u00e2r) benzeri orandayd\u0131. Bu durumda d\u00fcnyadaki milliyet\u00e7ilik ak\u0131mlar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7lenmesinin etkileri ile T\u00fcrkiye\u2019nin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015f etkiler ve PKK ter\u00f6r\u00fcn\u00fcn etkileri vard\u0131r. Ancak \u00dclk\u00fcc\u00fc T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin tabana yayd\u0131\u011f\u0131 fikriyat\u0131n ve anlay\u0131\u015f\u0131n bug\u00fcne yans\u0131malar\u0131 oldu\u011fu da a\u00e7\u0131k ve anla\u015f\u0131l\u0131r. \u0130ktidardaki siyasi partide bile partinin taban\u0131n\u0131 ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f kitlesini olu\u015fturanlar\u0131n (Mill\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f\u00e7\u00fcler, siyasal \u0130slamc\u0131lar) oran\u0131 kadar da T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri vard\u0131r.<\/p>\n Bu sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ve i\u00e7 siyasi ger\u00e7eklik asl\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019de milliyet\u00e7i-\u00fclk\u00fcc\u00fclerin de ufuklar\u0131n\u0131 belirlemektedir. Ancak siyasi bir \u00e7at\u0131 olu\u015fumu ve siyasi parti olarak b\u00fct\u00fcnle\u015fme de yine siyasal ve sosyolojik olarak m\u00fcmk\u00fcn olmamaktad\u0131r. M\u00fcmk\u00fcn olabilmesinin asgari gerek ve yeter \u015fartlar\u0131 da asl\u0131nda teorik olarak vard\u0131r. Bu enerji birikimi bu g\u00fcne kadar israf edildi ve edilmeye devam ediyor. 12 Eyl\u00fcl d\u00f6nemi \u00fclk\u00fcc\u00fclerinin bug\u00fcn ya\u015f ortalamas\u0131 60 civar\u0131ndad\u0131r. Yeni nesillerle aras\u0131ndaki duygusal ba\u011f da giderek zay\u0131flamaktad\u0131r. O y\u0131llar\u0131n \u00fclk\u00fcc\u00fclerinin \u00e7o\u011fu da kendilerini yenileyememeleri yan\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131n\u0131 da h\u00e2l\u00e2 o y\u0131llar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f ve anlay\u0131\u015flar\u0131yla okumakta o y\u0131llar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcleriyle de\u011ferlendirmektedirler. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz ba\u011flam\u0131nda b\u00f6lgesel ve k\u00fcresel konularda belirgin ve \u00f6zg\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fler ve projeksiyonlar geli\u015ftiremediler. O g\u00fcn\u00fcn \u00fclk\u00fcc\u00fc gen\u00e7li\u011fi s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131 ya\u015famam\u0131\u015f ve 12 Eyl\u00fclle k\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f olsayd\u0131 belki de yeti\u015fkin bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, siyaset\u00e7iler, bilim insanlar\u0131, sanat\u00e7\u0131lar, i\u015f insanlar\u0131ndan olu\u015fan ekonomik bak\u0131mdan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kitlesi olu\u015facakt\u0131. Ya da \u00fclk\u00fcc\u00fcleri var eden o g\u00fcn\u00fcn \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131 m\u0131yd\u0131?<\/p>\n Yine bir analoji: Genetik kapasitesi y\u00fcksek, soylu bir tay geli\u015fim d\u00f6neminde a\u015f\u0131r\u0131 ko\u015fturulur, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131rsa \u00f6rselenir, h\u0131rpalan\u0131r ve potansiyeline asla ula\u015famaz; belki de kavruk kal\u0131r (stanted growth). Bir nesil, her iki taraftan, 10-15 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrede b\u00f6ylece \u00f6rselendiler. \u0130nsan kapasitemiz \u00f6rselendi. Ufuklar\u0131 daralt\u0131ld\u0131 ve s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n Devletin ve toplumsal d\u00fczenin bozulmas\u0131 i\u00e7 i\u00e7e y\u00fczlerce mekanizmay\u0131 harekete ge\u00e7irir. \u0130\u00e7 dinamikler birbirini a\u015f\u0131nd\u0131r\u0131r, yer bitirir. Hatta en b\u00fcy\u00fck de\u011ferler erozyonlar\u0131 bu d\u00f6nemlerde olur. Bunu Irak\u2019ta, Afganistan\u2019da, Suriye\u2019de, Yemen\u2019de, eski Yugoslavya\u2019n\u0131n 6 devlete b\u00f6l\u00fcnmesi s\u00fcrecinde bir daha g\u00f6rd\u00fck\u2026<\/p>\n Siyasi iktidarlar\u0131n, y\u00f6netimlerin bir d\u00f6nemdeki siyasetleri ile o devletin, milletin ola\u011fan\u00fcst\u00fc etkilere maruz kald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler milletlerin uzun vadedeki toplumsal hayatlar\u0131n\u0131 etkilemeye devam eder.<\/p>\n Afganistan\u2019\u0131n Rusya taraf\u0131ndan i\u015fgali y\u0131llar\u0131nda do\u011fanlar, e\u011fer sava\u015flardan, hastal\u0131klardan \u00f6lmemi\u015flerse bu g\u00fcn 40 ya\u015f\u0131nda. Irak-\u0130ran sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda do\u011fan bir Irakl\u0131 da y\u0131llard\u0131r s\u00fcregiden sava\u015flar ve kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar i\u00e7inde 40 ya\u015f\u0131nda. Suriye\u2019deki i\u00e7 sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131nda do\u011fanlar bug\u00fcn 10 ya\u015f\u0131nda, 10 ya\u015f\u0131nda do\u011fanlar yeti\u015fkinler olarak ya kendi \u00fclkesinde yerinden olmu\u015f ya di\u011fer \u00fclkelere s\u0131\u011f\u0131nt\u0131 olarak ya\u015f\u0131yorlar. K\u0131saca bu insan kitleleri g\u00fcn y\u00fcz\u00fc g\u00f6rmediler. Bunlar\u0131 hat\u0131rlatmam\u0131z\u0131n sebebi bir ku\u015fa\u011f\u0131n T\u00fcrkiye\u2019de 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesi ve sonras\u0131 bu insanl\u0131k trajedisini daha az yo\u011funlukta ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ihsas etmektir.<\/p>\n \u00dclk\u00fcc\u00fc T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri asla b\u00f6yle bir kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k, bozgunculuk d\u00fc\u015f\u00fcncesi, hareketi i\u00e7inde olmad\u0131lar; asla \u015fu veya bu \u00fclkelerin arac\u0131 ve arac\u0131s\u0131 olmad\u0131lar ama \u00f6rselendiler.<\/p>\n \u00a0<\/em><\/strong>T\u00fcrk milletine dair \u00fclk\u00fcyle ni\u015fanland\u0131 <\/em><\/p>\n Hem kendi hem \u00fclk\u00fcs\u00fc haks\u0131zca h\u0131rpaland\u0131 <\/em><\/p>\n Gen\u00e7li\u011fi \u00f6telendi, hayat\u0131 \u00f6rselendi <\/em><\/p>\n Ne destanlar olacak ne a\u015fklar \u0131skaland\u0131 <\/em><\/p>\n \u00a0<\/em><\/strong>12 Eyl\u00fcl darbecileri ve onlara dan\u0131\u015fmanl\u0131k yapan \u00e7evreler, sa\u011fda ve solda sava\u015fanlar\u0131 \u201cAtat\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011fi\u201dnde birle\u015ftirerek ve biraz da \u0130slamile\u015ftirerek (T\u00fcrk-\u0130slam sentezi) devleti ve toplumu yeniden d\u00fczenlemeyi tasarlam\u0131\u015flard\u0131r. Din konusundaki s\u00f6ylemleri, uygulamalar\u0131 ve yasala\u015ft\u0131rmalar\u0131yla da darbeye halk nezdinde me\u015fruiyet kazand\u0131rmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. \u201cDevletin \u00fclkesi ve milleti ile b\u00f6l\u00fcnmez b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc\u201d ve \u201cmill\u00ee g\u00fcvenlik\u201d sloganlar\u0131 \u00e7ok\u00e7a kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cT\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn \u0130slamile\u015ftirilmesi ve \u0130slam\u0131n T\u00fcrkle\u015ftirilmesi\u201d g\u00f6revi de Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na verilmi\u015fti. Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u2018\u2019T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn dindarla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve Orta do\u011fulula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u2019\u2019 y\u00f6n\u00fcnde gayretle (!) \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n S\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ba\u015fl\u0131ca haz\u0131rlay\u0131c\u0131 sebeplerin hi\u00e7biri bu s\u00fcre\u00e7ten tek ba\u015f\u0131na sorumlu de\u011fildir, hepsi birlikte bir sinerjik etki yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Toplumsal olaylar uygun sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ortamda; siyaset, ideolojiler, din, ekonomik \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc, bask\u0131, \u015fiddet, adalet duygusunun travmatize edilmesi gibi \u00e7ok ve \u00e7e\u015fitli sebeplerle ve bir\u00e7ok bile\u015fenin (fakt\u00f6r\u00fcn) birlikte harekete ge\u00e7mesiyle olu\u015fur.<\/p>\n Siyaset zaman\u0131nda, do\u011fru, etkin tedbirler alamam\u0131\u015f ve hatta tedbirlerin neler olaca\u011f\u0131 konusunda bile ortak bir tav\u0131r geli\u015ftirememi\u015flerdir. Sivil b\u00fcrokrasi, g\u00fcvenlik b\u00fcrokrasisi ve adalet mekanizmas\u0131 \u00e7al\u0131\u015famam\u0131\u015f, \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. Bu organlar\u0131n mensuplar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011fu can g\u00fcvenli\u011fi kayg\u0131s\u0131 ve korkusuyla sinmi\u015flerdir. Toplum y\u0131lg\u0131n, bezgin ve umutsuzdu. Particilik ve siyasi taraftarl\u0131kla halk kutupla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Taraflar kendilerini koruma g\u00fcd\u00fcleriyle hareket ediyorlard\u0131. T\u00fcrkiye\u2019de ordunun \u201c<\/em><\/strong>devletin kurucusu ve kollay\u0131c\u0131s\u0131; devletin ve milletin bekas\u0131n\u0131n tek yetkilisi ve sorumlusu\u201d<\/em> anlay\u0131\u015f\u0131 ve kendisini hep milletin ve devletin \u00fczerinde ve hamisi olarak g\u00f6rme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 da zaten kendilerince bir me\u015fruiyet olmu\u015ftur. Sonraki y\u0131llarda bu durum \u201caskeri vesayet\u201d kavram\u0131yla ifade edilir olmu\u015ftur. K\u0131sa demokrasi tarihimizde, demokratik d\u00fczenin askeri diktat\u00f6rl\u00fc\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ifade edilirken demokratik sistemin zaten darbeden \u00f6nce i\u015fletilememi\u015f, yozla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu da hat\u0131rlamak gerekmektedir.<\/p>\n “Devlet bir hadiseyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131nca, halktan parlamentoya kadar, en k\u00fc\u00e7\u00fck memurdan en b\u00fcy\u00fck memura kadar, nas\u0131l olsa asker gelir beklentisine girdi mi, o devlet i\u015flemez.” (S\u00fcleyman Demirel 1990)<\/p>\n 13 Eyl\u00fcl sabah\u0131 halk, ayd\u0131nlar, i\u015f \u00e7evreleri, bas\u0131n, ve hatta \u0131l\u0131ml\u0131 sol ile \u00fclk\u00fcc\u00fc kesim bile ku\u015fkulu bir iyimserlik hissetmi\u015fti. T\u0131rmanan \u015fiddet, sonu gelmez cinayetler ve nereye gidece\u011fi belli olmayan belirsizlik ortam\u0131 nihayet halk\u0131n sayg\u0131 duydu\u011fu bir kurum taraf\u0131ndan kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Ancak \u00e7ok ge\u00e7meden sokak cinayetleri, bombalamalar, bir\u00e7ok \u015fehirlerdeki kimlerce organize edildikleri bug\u00fcn bile ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lamayan kanl\u0131 toplumsal olaylar yerini cezaevlerinde ya\u015fanan insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 i\u015fkencelere, \u00f6l\u00fcmlere, kimliksizle\u015ftirme, ki\u015filiksizle\u015ftirme olaylar\u0131na d\u00f6nd\u00fc. Toplumun sesi k\u0131s\u0131ld\u0131. \u00c7o\u011fu gen\u00e7 y\u00fcz binlerce insan\u0131n yak\u0131nlar\u0131yla birlikte hayatlar\u0131 zindanda, karanl\u0131kta ge\u00e7ti ve sonraki nesillerin \u00fczerinde de g\u00f6lge olarak durageldi. Devletinin, ordusunun \u00fclke insan\u0131na ya\u015fatt\u0131klar\u0131 bu insanlarda derin ruhsal travmalar olu\u015fturdu.<\/p>\n Solcular ve \u00fclk\u00fcc\u00fcler ezildiler, k\u0131r\u0131ld\u0131lar, tarifsiz ac\u0131lar, ruhsal \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcler ya\u015fad\u0131lar. Yak\u0131nlar\u0131 y\u0131llarca bu travman\u0131n etkilerini hissettiler. \u00c7o\u011fu sonraki par\u00e7alanm\u0131\u015f, bo\u015falm\u0131\u015f hayatlar\u0131nda kabuklar\u0131na \u00e7ekildiler. Ama as\u0131l etkiler T\u00fcrkiye\u2019de sosyolojik ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimler ve bu ortamda yeti\u015fen nesillerde oldu. Yeni neslin ruhu \u00f6zentiyle, sorumsuzlukla, f\u0131rsat\u00e7\u0131l\u0131kla, hedonizmle, arabeskle ve \u00fclkenin, halk\u0131n, demokrasinin sorunlar\u0131ndan habersizlik veya duyars\u0131zl\u0131kla dolduruldu. Y nesli ile bug\u00fcn Z ku\u015fa\u011f\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lanlarla 12 Eyl\u00fcl s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda yeti\u015fen ku\u015faklar bamba\u015fka d\u00fcnyalar\u0131n insanlar\u0131. Fark edilen bu bo\u015fluk da sonralar\u0131 \u201cdindar nesil\u201d projeleriyle doldurulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. \u201cDindar nesil\u201d sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ve siyasal \u0130slam projelerinin \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 da giderek artan bir ateizm ve deizm ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 oldu.<\/p>\n \u00dclk\u00fcc\u00fcler, hayatlar\u0131n\u0131n en verimli gen\u00e7lik d\u00f6neminde, 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesi ve sonras\u0131nda y\u0131llarca g\u00f6rd\u00fckleri, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 bask\u0131, i\u015fkence, kayg\u0131 travmas\u0131n\u0131, vurgununu kolay atlatamad\u0131lar. Hayata at\u0131lma, tutunma ve ilerlemede zorluklar ya\u015fad\u0131lar; mesleki alanda, ekonomide, siyasette, bilimde, k\u00fclt\u00fcrde, sanatta ve b\u00fcrokraside yeterince ve tatmink\u00e2r yer alamad\u0131lar. B\u00fcrokraside di\u011fer siyasi partiler \u00dclk\u00fcc\u00fclerden yararland\u0131lar ve belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde yer verdiler ama bu \u00fclk\u00fcc\u00fcleri arkalama tutumundan ziyade kendi siyasi g\u00f6r\u00fc\u015flerinin uygulanmas\u0131 y\u00f6n\u00fcndeydi.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl s\u00fcreciyle birlikte de asl\u0131nda k\u00f6kleri ge\u00e7mi\u015fte olan PKK ve FET\u00d6 ihanet ve cinayet \u00f6rg\u00fctleri de 12 Eyl\u00fcl travmas\u0131n\u0131n \u00fczerine bamba\u015fka bir travma oldu. T\u00fcm bunlar\u0131n \u00fclkeye, millete, devlete maliyeti asla hesaplanamaz boyuttad\u0131r. Ancak bir y\u00f6n\u00fcyle de gelece\u011fimiz bak\u0131m\u0131ndan her biri T\u00fcrk milleti i\u00e7in bedelleri a\u011f\u0131r \u00f6denmi\u015f de\u011ferli tecr\u00fcbelerdir.<\/p>\n Bir toplumda, fikri-ideolojik gruplar i\u00e7inde istatistiksel olarak bulunabilecek macerac\u0131, sapk\u0131n, abart\u0131c\u0131, bozguncu, yabanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin yerli i\u015fbirlik\u00e7isi \u00e7ok daha az oranda olsa da \u00fclk\u00fcc\u00fcler i\u00e7inde de vard\u0131 ve te\u015fhis edildiklerinde d\u0131\u015flan\u0131yorlard\u0131. \u00dclk\u00fcc\u00fcler aras\u0131ndaki baz\u0131 ki\u015filer \u00fczerinden \u00fclk\u00fcc\u00fclere yap\u0131lan at\u0131flar haks\u0131z ve adaletsiz yak\u0131\u015ft\u0131rmalard\u0131r.<\/p>\n Her \u00fclkenin \u015fartlar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. Sosyo-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131, din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n sosyal hayatta yorumu ve ya\u015fay\u0131\u015f\u0131, tarihsel geli\u015fim s\u00fcreci, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve medeniyet tasavvurlar\u0131 ba\u015fka ba\u015fkad\u0131r. B\u00f6yle de\u011fi\u015fken ortamlardaki anlay\u0131\u015flar\u0131n hukuka yans\u0131malar\u0131 bile farkl\u0131d\u0131r. Co\u011frafyalar\u0131, iklimleri farkl\u0131d\u0131r. Farkl\u0131 co\u011frafya ve iklimlerin insan davran\u0131\u015flar\u0131na etkileri farkl\u0131d\u0131r. Devletlerin yery\u00fcz\u00fcndeki konumlar\u0131 ve bu konumlar\u0131n o topluma, millete sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 stratejik \u00f6nem veya \u00f6nemsizlik ba\u015fkad\u0131r.<\/p>\n Bu alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n kapsam\u0131na girecek konular h\u00e2len tart\u0131\u015fmalar\u0131n de\u011fi\u015fmezi durumundad\u0131r. Darbe anayasas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirme, darbenin dikte etti\u011fi yasal d\u00fczenlemelerden kurtulma, sivil rejim kurma, toplumsal bar\u0131\u015f ve onarma s\u00fcreci, demokratikle\u015fme\u2026 farkl\u0131 anlay\u0131\u015flarca farkl\u0131 anlamlarda ve farkl\u0131 \u00f6nerilerle tart\u0131\u015f\u0131lmaya devam ediliyor ama anayasa defalarca de\u011fi\u015ftirildi\u011fi h\u00e2lde s\u00f6ylemlerdeki iddialar, dilekler, projeksiyonlar bir t\u00fcrl\u00fc yap\u0131lamad\u0131.<\/p>\n Bug\u00fcnlerde yap\u0131lan yeni, sivil anayasa \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da sadece g\u00f6stermelik ve ileriye d\u00f6n\u00fck bir se\u00e7men ikna \u00e7abas\u0131d\u0131r. Bu iddiay\u0131 ortaya atanlar taraf\u0131ndan bir toplumsal ve siyasal uzla\u015f\u0131yla anayasa yapma zemini zaten ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Mevcut iktidar hem 12 Eyl\u00fcl darbesini hem 15 Temmuz kalk\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 vesile addederek \u00fclkedeki sistemi de\u011fi\u015ftirdi. Askeri vesayeti ortadan kald\u0131rma iddias\u0131yla orduyu sivil otoriteye ba\u011flad\u0131. Anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirerek \u201cCumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 H\u00fck\u00fbmet Sistemi\u201d veya kendi ifadesiyle \u201cBa\u015fkanl\u0131k\u201d sistemi getirdi. Bir\u00e7ok kurum yeniden d\u00fczenlendi veya kald\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n \u00dclkede 2002 – 2010 aras\u0131 maddi kalk\u0131nma h\u0131z\u0131 y\u00fcksekti. Yollar, t\u00fcneller, k\u00f6pr\u00fcler, limanlar, toplu konut ve kentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, ye\u015fil alanlar, havaalanlar\u0131 gibi altyap\u0131larda geli\u015fmeler sa\u011flad\u0131. Kamu binalar\u0131 yenilendi. Ki\u015fi ba\u015f\u0131 ortalama gelir 12.000 ABD dolar\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131. Ancak bu yat\u0131r\u0131mlarla kay\u0131rmac\u0131l\u0131k, yolsuzluk, h\u0131rs\u0131zl\u0131k da atba\u015f\u0131 gitti. \u0130sraf ve savurganl\u0131k g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bi\u00e7imde artt\u0131. Maddi kalk\u0131nmay\u0131 \u00fclkeye yaymak yerine belli yerlerde ve belli ailelerde yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Fak\u00fclte ve di\u011fer okullar\u0131n say\u0131s\u0131 artt\u0131 ancak nitelikli mezuniyetler sa\u011flanamad\u0131 ve \u00fclke diplomal\u0131 i\u015fsizler ve umutsuzlar \u00fclkesine d\u00f6nd\u00fc. Ve tabi ki imam-hatip liselerinin ve camilerin say\u0131s\u0131 artt\u0131r\u0131ld\u0131 ama camiler bo\u015fald\u0131, halk dinden so\u011fudu, ateistler ve deistlerin oran\u0131 artt\u0131. Siyasi iktidar ideolojik olarak, \u00f6teden beri iddial\u0131 oldu\u011fu ve sorunlar\u0131n temeli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u2018\u2019manevi kalk\u0131nma\u2019\u2019 ve din tabanl\u0131 ahlak, adalet, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck iddialar\u0131nda \u00fclkeyi giderek daha geriye \u00e7ekti. Toplumun b\u00fcy\u00fck kesimi ahlaki ve vicdani \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f hissi ya\u015famaktad\u0131r. Aln\u0131 secde g\u00f6rm\u00fc\u015flere g\u00f6sterilen \u00f6zen, ihtimam ve ayr\u0131cal\u0131klarla b\u00fcy\u00fct\u00fclen Fetullah\u00e7\u0131lar iktidara ba\u015fkalar\u0131 ad\u0131na ortak olma ve hatta ele ge\u00e7irme amac\u0131yla kalk\u0131\u015ft\u0131lar.<\/p>\n \u00dclkedeki adalet duygusunun kaybolmas\u0131, h\u0131rs\u0131zl\u0131k ve yolsuzluk iddialar\u0131, giderek \u2018\u2019demokratik diktat\u00f6rl\u00fck\u2019\u2019 kanaatinin y\u00fckselmesi ile iddia ve s\u00f6ylemlerinin aksine \u00fclkede din temelli siyaset anlay\u0131\u015flar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar tepki do\u011furdu ve gen\u00e7ler dinden so\u011fudu ve \u00fclkeyi ya\u015fanamaz bulmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Maddi geli\u015fme veya gerileme sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmeye g\u00f6re \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede ger\u00e7ekle\u015febilir. Adalet duygusunun kaybolmas\u0131, haks\u0131zl\u0131klar\u0131n, yolsuzluklar\u0131n toplumda olu\u015fturdu\u011fu \u00e7\u00fcr\u00fcme nesiller boyu ancak tamir edilebilir.<\/p>\n \u00dclkeninin ki\u015fi ba\u015f\u0131 gelir d\u00fczeyi 2011\u2019de 12.000 ABD dolar\u0131 seviyesindeydi ve T\u00fcrkiye o y\u0131llarda \u201cOrta gelir tuza\u011f\u0131ndan nas\u0131l kurtulur?\u201d sorusuna cevap arar \u00a0ve 2023 y\u0131l\u0131nda 25.000 dolar seviyesine \u00e7\u0131karmaktan s\u00f6z edilirken i\u00e7inde bulundu\u011fumuz 2021 y\u0131l\u0131nda 8.000 dolar civar\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc hesaplan\u0131yor. \u00dclke 1970\u2019lerdeki sa\u011f-sol, alevi-s\u00fcnni ayr\u0131\u015fmas\u0131na benzer durumda kutupla\u015fmaya gitti. \u00dclkede hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar \u201cK\u00fcrt sorunu\u201d konu\u015fulur oldu. Bat\u0131ya d\u00f6n\u00fck y\u00fcz\u00fcn\u00fc son y\u0131llarda iyice ve anla\u015f\u0131lmaz \u00f6l\u00e7\u00fcde Ortado\u011fu\u2019ya \u00e7evirdi. Bat\u0131ya \u201cEy!..\u201dli haddini bildirme s\u00f6ylemlerinin \u00fclkeye maliyeti b\u00fcy\u00fck oldu. Ancak Ortado\u011fu\u2019da da y\u00fcz\u00fcne bakan olmak \u015f\u00f6yle dursun cephe olarak tepkiler g\u00f6rd\u00fc. T\u00fcrkiye giderek yaln\u0131zla\u015ft\u0131. Son y\u0131llarda durumun s\u00fcrd\u00fcr\u00fclemeyece\u011fi anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan tekrar ili\u015fkiler tesis edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Art\u0131k \u2018\u2019Ey!..\u2019\u2019li hitaplardan ve rabia i\u015faretinden vazge\u00e7ildi. \u201cAziz milletimiz\u201d hitab\u0131na \u201cT\u00fcrk milleti ifadesi de ilave edildi. Durum bir siyasi k\u0131vrakl\u0131k ve f\u0131rsat\u00e7\u0131l\u0131k olmas\u0131 yan\u0131nda bir ger\u00e7ekli\u011fin de kabul edilmesi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n Bu b\u00f6l\u00fcmde ifade ettiklerimizin 12 Eyl\u00fcl darbesiyle ili\u015fkisinin ne oldu\u011funa gelince, t\u00fcm bunlar darbe anayasas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirme, darbenin izlerini silme, askeri vesayeti ortadan kald\u0131rma, sivil siyaseti ve halk iradesini hakim k\u0131lma, demokratikle\u015fme, manevi kalk\u0131nma, AB\u2019ye \u00fcyelik gibi iddialarla yap\u0131ld\u0131. K\u0131saca darbenin etkileri azalarak da olsa do\u011frudan ve dolayl\u0131 olarak devam edegeldi.<\/p>\n Sol zaten t\u00fcm d\u00fcnyada \u00e7\u00f6km\u00fc\u015ft\u00fc. \u00dclk\u00fcc\u00fcler de bir daha toparlanamad\u0131lar. Ger\u00e7i siyasi parti olarak MHP tarihinin en y\u00fcksek oy oran\u0131na ula\u015ft\u0131, iktidar olma e\u015fi\u011fine ula\u015ft\u0131, bir\u00e7oklar\u0131 milletvekili, bakan oldular. Ancak devlet ve \u00fclke y\u00f6netme ile d\u00fcnyal\u0131k heves ve d\u00fcrt\u00fclerin farkl\u0131 y\u00fcz\u00fcyle de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. Siyasetle ideolojiyi \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcremediler. Sonralar\u0131 ise zaten ideolojilerin ini\u015fe ge\u00e7ti\u011fi zamanlara erdiler.<\/em> \u00dclk\u00fcc\u00fclerin bir k\u0131sm\u0131 h\u00e2len bir\u00e7ok siyasi partide aktif siyasetin i\u00e7indedirler<\/em>. 1970\u2019lerin \u00fclk\u00fcc\u00fc ku\u015fa\u011f\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 da partisiz, dar sohbet gruplar\u0131nda var olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015farak ve duruma hay\u0131flanarak nostaljik bir havada s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar hayatlar\u0131n\u0131. Baz\u0131lar\u0131 da kurduklar\u0131 ya da zamanla h\u00e2kim olduklar\u0131 dernek, vak\u0131f ve di\u011fer meslek ve sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131 yeni ku\u015faklara devretme s\u00fcrecindeler. Nerdeyse hepsinde bir da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131k, da\u011f\u0131lm\u0131\u015fl\u0131k ve da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015fl\u0131k hissi var.<\/em><\/p>\n Bir d\u00f6nemin \u00fclk\u00fcc\u00fc gen\u00e7li\u011fi hak etmedikleri \u015fiddet, bask\u0131 ve i\u015fkencelerle ma\u011fdur edildiler. Fikr\u00ee ve siyasi d\u00f6ng\u00fclerini tamamlayamad\u0131lar, kendilerini daha geni\u015f alanlarda test edemediler. Bir bak\u0131ma devlet ve millet i\u00e7in potansiyelleri heba edildi. Ancak ge\u00e7en zaman onlardaki var olan tarihi, sosyolojik ve k\u00fclt\u00fcrel bilincin sadece o d\u00f6nemlerdeki tezah\u00fcr\u00fc de\u011fil kesintisiz bir millet de\u011ferleri oldu\u011funu da ortaya koydu. Ancak o d\u00f6nem \u00fclk\u00fcc\u00fc gen\u00e7li\u011finin potansiyelinin ne oldu\u011fu millet hayat\u0131nda test edilemedi ve asla anla\u015f\u0131lamad\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bug\u00fcn toplumda eski \u00fclk\u00fcc\u00fclerin efsanevi hikayeleri de o g\u00fcn\u00fcn \u015fartlar\u0131nda gen\u00e7lik heyacan\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 da yoruma dayal\u0131 kalmaktad\u0131r.<\/p>\n Zaman i\u00e7inde elbette sosyo-k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimler olmaktad\u0131r. B\u00f6yle s\u00fcre\u00e7lerde T\u00fcrkler di\u011fer etnik gruplar i\u00e7inde ve farkl\u0131 co\u011frafyalarda adaptasyon ve asimilasyonlar da ge\u00e7irmi\u015flerdir. T\u00fcrkler tarih boyunca bulunduklar\u0131 co\u011frafyalarda farkl\u0131 milliyetler ve devletler i\u00e7inde uyum ve asimilasyona u\u011frasalar da i\u00e7lerinde hakimiyet ve egemenlik fikir, duygu ve hareketleri ta\u015f\u0131yan ki\u015filere, gruplara ve kurumlara sahip olagelmi\u015flerdir. Yeni vard\u0131klar\u0131 co\u011frafyalarda, devletlerde egemen unsurlar olmu\u015flar, varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesi sol ve \u00fclk\u00fcc\u00fc-milliyet\u00e7i gen\u00e7lik aras\u0131ndaki kolay g\u00f6r\u00fcnmez, fark edilmez bir ortak sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7ekli\u011fin y\u0131llar sonra yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z okumalarda izlerini s\u00fcrd\u00fck. Bu durum, o y\u0131llar\u0131n sa\u011flamas\u0131 yap\u0131l\u0131rken belli belirsiz de olsa, en az\u0131ndan sloganla\u015fm\u0131\u015f ve kapsay\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f kavramlar\u0131ndan ve solun baz\u0131 yazarlar\u0131n yaz\u0131lar\u0131ndan fark edilebiliyor.<\/p>\n Kimse bir fikriyata, ideolojiye, inan\u00e7 sistemine, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne tek bir sebeple inanmaz, desteklemez. Karma\u015f\u0131k ve birbiriyle ili\u015fkili d\u00fczinelerce sebep-sonu\u00e7 ili\u015fkilerine g\u00f6re, ancak bunlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 daha \u00f6nemli g\u00f6rerek, \u00f6nceleyerek tav\u0131r al\u0131r. Demokratik \u00fclkelerdeki se\u00e7men davran\u0131\u015flar\u0131 da benzeridir. Sokakta g\u00f6r\u00fc\u015f ve kanaati sorulan bir se\u00e7men bile hangi siyasi partiyi destekledi\u011fini veya desteklemedi\u011fini bir iki gerek\u00e7eye dayand\u0131rsa da o bile onlarca fakt\u00f6r\u00fc de\u011ferlendirir. Herkesin \u00f6l\u00e7\u00fcleri, \u00f6ncelikleri, beklentileri farkl\u0131d\u0131r ve kendi \u00e7ap\u0131ndad\u0131r. Belli se\u00e7men profillerinin belli siyasi partileri desteklemesinin ba\u015fl\u0131ca belirleyicisi ortak \u00f6l\u00e7\u00fc, \u00f6ncelik, beklenti ve anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n toplula\u015fmas\u0131 ve ortakla\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Her bir se\u00e7menin ak\u0131l, ahlak, e\u011fitim, bilgi, teknik ve tecr\u00fcbe gibi nitelikleri farkl\u0131 olsa da bir oyu olmas\u0131 demokrasinin temel varsay\u0131m\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bir \u00fclkedeki demokrasinin niteli\u011fi ve d\u00fczeyi o \u00fclkedeki halk\u0131n ortalama niteli\u011fiyle do\u011frudan ili\u015fkilidir. Bu husus T\u00fcrkiye\u2019de 70 y\u0131ld\u0131r gizli-a\u00e7\u0131k se\u00e7men yelpazesinin niteli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n da merkez\u00ee temas\u0131d\u0131r ve kabaca sa\u011f-sol olarak grupland\u0131r\u0131lan siyasi toplula\u015ft\u0131rma anlay\u0131\u015f\u0131nda her iki taraf\u0131n bir di\u011ferini ele\u015ftirme, su\u00e7lama ve yaftalama sebebidir.<\/p>\n Her \u00fclkenin, her devletin kendi i\u00e7 dinamikleri, sosyo-k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 vard\u0131r ve hi\u00e7 bir d\u0131\u015f m\u00fcdahale uzun vadede bu dinamikleri tamamen kontrol edemez. \u00dclkelerin, devletlerin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015flerinin as\u0131l ve yap\u0131c\u0131 sebebi kendi i\u00e7 dinamiklerini y\u00f6netemez duruma gelmeleridir. Milliyet\u00e7i-\u00dclk\u00fcc\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncenin temel duru\u015fu ve tavr\u0131 da bu anlay\u0131\u015f \u00fczerinedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bu yaz\u0131, bug\u00fcn kendileri de yeti\u015fkin ve hayata kar\u0131\u015fm\u0131\u015f yak\u0131nlar\u0131n\u0131n siyasi duru\u015fu ve daha gen\u00e7 ku\u015faklar\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131ndaki de\u011fi\u015fim ve hele de bir k\u0131sm\u0131n\u0131n \u00fclkelerinde ya\u015f\u0131yor olmaktan mutlu olmad\u0131klar\u0131 bir d\u00f6nemde biraz da bir i\u00e7 hesapla\u015fma yaz\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":140,"featured_media":14069,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[66],"tags":[232,2021,199,2022,883,1566,164,2023,1153,2020],"coauthors":[1324],"class_list":["post-14067","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-siyaset-tarih","tag-12-eylul","tag-2021","tag-abd","tag-darbe","tag-komunizm","tag-nato","tag-rusya","tag-sag-sol","tag-sscb","tag-ulkuculer"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14067","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/140"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14067"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14067\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14080,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14067\/revisions\/14080"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14069"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14067"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14067"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14067"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=14067"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}So\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131 ve \u00f6\u011frenci olaylar\u0131<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/68.jpg\")
<\/p>\n\u00dclk\u00fcc\u00fc Hareketin tavr\u0131<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/ne-amerika.jpg\")
<\/p>\n12 Eyl\u00fcl’e giden s\u00fcre\u00e7te T\u00fcrkiye\u2019nin ekonomik, siyasal, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel durumu ve gen\u00e7lerdeki yans\u0131malar\u0131<\/h2>\n
\u201cD\u0131\u015f G\u00fc\u00e7\u201d \u00fczerine\u2026<\/h2>\n
Ortak kesi\u015fme alanlar\u0131<\/h2>\n
D\u00fczen bozulmaya g\u00f6rs\u00fcn!..<\/h2>\n
12 Eyl\u00fcl darbesinin gen\u00e7lerde ve \u00fclk\u00fcc\u00fclerdeki etkileri<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/12-eylul3.jpg\")
<\/p>\n12 Eyl\u00fcl darbesinin T\u00fcrkiye\u2019deki d\u00fczene yans\u0131malar\u0131 ve darbelerden kurtulma \u00e7abalar\u0131<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/12-eylul1.jpg\")
<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2021\/09\/12-eylul2.jpg\")
<\/p>\nTamamlanmam\u0131\u015f d\u00f6ng\u00fc\u2026<\/h2>\n