Sorgulama k\u00fclt\u00fcr\u00fc olan \u00fclkelerde “Neden bug\u00fcndeyiz?” (fevkalade durumlarda ise “Neden bug\u00fcne geldik?”) sorusuna cevap aramak rutin i\u015flerdendir. Problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in ilk \u00f6nce belirlenmesi gerekir. Bizim \u00fclkede de problemi belirlemek i\u00e7in uza\u011fa gitmeye, ara\u015ft\u0131rmaya gerek yoktur. Kendisi sizi bulacakt\u0131r. D\u00fckk\u00e2na pazara \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda anormal pahal\u0131l\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015facaks\u0131n\u0131z. Devlet idarelerine girdi\u011finizde anla\u015f\u0131lmas\u0131 zor bir kibirlenme g\u00f6receksiniz. Haber alma ihtiyac\u0131 ile yerli TV kanallar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ucuz yalan ve yaltakl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmemek i\u00e7in akl\u0131n\u0131z\u0131 kiraya vermeniz gerekecektir. Ya da Karaba\u011f hakk\u0131nda ho\u015f bir \u015fey i\u015fitmek istedi\u011finizde ikili i\u015fgali g\u00f6rmemek, \u00fclkeyi tehdit eden tehlikeleri anlamamak i\u00e7in ya \u00fccretli trol olmal\u0131s\u0131n\u0131z ya da z\u0131r cahil\u2026<\/p>\n
Bu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131 ahuzar etmek de\u011fildir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn say\u0131s\u0131z problemlerinin nedenini ortaya koyan ve \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131n\u0131 tahmin eden bezdirici d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bir daha tekrar etmek hi\u00e7 de\u011fildir. \u0130lm\u00eeli\u011fine ve objektifli\u011fine inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z millet-devlet (ulus-devlet) teorisini ve d\u00fcnya pratiklerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, kendi h\u00e2limize a\u011flamay\u0131 teklif ediyoruz1<\/sup>. \u0130ddial\u0131d\u0131r, ama yalan da de\u011fildir: \u00dclkede otoriter h\u00e2kimiyetin kat\u0131la\u015fmas\u0131 ve siyasette t\u0131kanma olmas\u0131n\u0131n nedeni, devletin milletin yan\u0131nda olmamas\u0131d\u0131r. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc diyecek olursak devletin, milleti yan\u0131na de\u011fil kar\u015f\u0131s\u0131na almas\u0131d\u0131r. Buradan da millet-devlet b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, biraz daha sadele\u015ftirirsek \u2013 mill\u00ee birli\u011fin yoklu\u011fu ger\u00e7e\u011fi kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n Devleti temsil eden h\u00e2kimiyettir\/iktidard\u0131r. Bu h\u00e2kimiyetin de otoriterli\u011fi tek muhalefet i\u00e7in de\u011fil, herkes i\u00e7in besbelli bir ger\u00e7ektir. Her defa bakt\u0131\u011f\u0131mda utand\u0131\u011f\u0131m, ama mevcut kaynaklar i\u00e7inde en objektif olan\u0131na g\u00f6z atal\u0131m. Freedom House\u2019un 2020 y\u0131l\u01312<\/sup> i\u00e7in yenile\u015ftirilmi\u015f en son durum de\u011ferlendirmesine bakal\u0131m. Demokratikle\u015fme s\u00fcrecinde Do\u011fu Avrupa’n\u0131n 29 devleti aras\u0131nda Azerbaycan, \u00d6zbekistan’la 27-28. s\u0131ray\u0131 payla\u015f\u0131yor. Sondaki T\u00fcrkmenistan’dan fark\u0131 c\u00fczidir. Demokrasi indeksi (DS) toplam\u0131 1,14; demokratikle\u015fme faizi 2, kalan parametreler (mill\u00ee demokratik idarecilik, se\u00e7ki sistemi, vatanda\u015f cemiyeti, ba\u011f\u0131ms\u0131z medya, yerli demokratik idarecilik, ba\u011f\u0131ms\u0131z mahkeme sistemi, yolsuzluk) \u00fczere g\u00f6stergeler (en y\u00fcksek 7) uygun olarak \u00e7ok a\u015fa\u011f\u0131, esasen 1,0\u2019dir3<\/sup>. Demek ki 30 y\u0131lda demokratikle\u015fme s\u00fcrecinde 2 ad\u0131m ilerleyebilmi\u015fiz. Gelin hesaplayal\u0131m: Estonya durup bizi g\u00f6zlemlese, onun \u015fimdiki seviyesine (demokrasi indeksi 6,07; demokrasi faizi 85) ula\u015fmam\u0131z i\u00e7in ne kadar zamana ihtiyac\u0131m\u0131z olacak? Ya da \u015fimdiki oturmu\u015f otoriter rejim kategorisinden \u00e7\u0131k\u0131p oturmu\u015f demokratik devlet (5-7 aras\u0131) olmam\u0131z i\u00e7in ne kadar ka\u00e7 y\u0131l gerekli olacak? Hi\u00e7 retorik soru de\u011fildir. Bu, demokratik hareket \u00e7\u0131kmaza girmi\u015f demektir. \u0130flas etmi\u015ftir de denebilir. Peki milletle\u015fme sahas\u0131nda durum nas\u0131ld\u0131r? 30 y\u0131lda hangi seviyeye ula\u015fm\u0131\u015f\u0131z?<\/p>\n Yanl\u0131\u015f yol<\/strong><\/p>\n 1980\u2019lerin sonlar\u0131ndan itibaren Azerbaycan\u2019da siyasi fikirdeki \u00fcmitler \u015fu maddelere ba\u011flan\u0131rd\u0131:<\/p>\n Art\u0131k tarih olmu\u015f Eb\u00fclfez El\u00e7ibey h\u00e2kimiyeti (1992-93) bug\u00fcn de millet\u00e7i h\u00e2kimiyet say\u0131lmaktad\u0131r. H\u00e2lbuki, h\u00e2kimiyette temsil olunmu\u015f y\u00fcksek r\u00fctbeli \u015fah\u0131slar\u0131n ekseriyeti (Ba\u015fkan El\u00e7ibey\u2019den ba\u015fka) liberal d\u00fc\u015f\u00fcnceli ve davran\u0131\u015fl\u0131 \u015fah\u0131slar idi. Onlar mill\u00ee harek\u00e2t dalgas\u0131nda h\u00e2kimiyete gelmelerine bakmadan, millet ve millet\u00e7ili\u011fi gerilik alameti sayard\u0131. Sovyet d\u00f6neminin fikir ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 (Homo Sovieticus) olarak pek \u00e7o\u011fu millet s\u00f6z\u00fcn\u00fc dile getirmekten utan\u0131rd\u0131. Milletle halk aras\u0131nda \u00f6nemli fark\u0131n olmas\u0131 kabul edilmiyordu. Bununla, 1992-93\u2019de sosyal hayat\u0131n mill\u00eele\u015fmesi istikametinde bir s\u0131ra m\u00fchim kararlar vermek m\u00fcmk\u00fcn oldu. Bu s\u0131raya T\u00fcrk dilinin devlet dili olarak yeniden resmile\u015ftirilmesini, soyad\u0131 sonlar\u0131n\u0131n \u0131slah\u0131 karar\u0131n\u0131, Sovyet de\u011ferlerinden ar\u0131nm\u0131\u015f yeni ders kitaplar\u0131n\u0131n bas\u0131m\u0131, ilim ve tahsil sahalar\u0131nda mill\u00eele\u015fmenin ba\u015flamas\u0131n\u0131… vb. dahil edebiliriz. Belli oldu\u011fu \u00fczere bu \u00fcrkek milletle\u015fme s\u00fcreci uzun s\u00fcrmedi.<\/p>\n Millet, millet\u00e7ilik, millet kuruculu\u011fu hakk\u0131nda ilm\u00ee bak\u0131\u015flar\u0131n yayg\u0131n olmamas\u0131, yeni Haydar Aliyev h\u00e2kimiyetine 1993\u2019\u00fcn haziran\u0131ndan sonra ideoloji sahas\u0131nda te\u015febb\u00fcs\u00fc ele alma imk\u00e2n\u0131 verdi. H\u00e2kimiyete geri d\u00f6nen kom\u00fcnist isimlendirme, eski ideoloji de\u011ferlerini kendisiyle birlikte getirdi. Yeni h\u00e2kimiyet, eskisini ideoloji y\u00f6n\u00fcnden g\u00f6zden d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in yeni mill\u00ee idea (dikkat!) aray\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131. AXC h\u00fck\u00fcmetinin ideolojik temellerini y\u0131kmak i\u00e7in T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc itibars\u0131zla\u015ft\u0131rmak gerekiyordu.<\/p>\n Ramiz Mehdiyev’in malum “T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck Tarihin G\u00f6z\u00fc \u0130le”<\/em>\u00a0yahut “Mill\u00ee \u0130dea Eserlerin Kav\u015fa\u011f\u0131nda”<\/em> makalesi4<\/sup> ile ba\u015flayan ve bundan sonra ba\u015fka yazarlar\u0131n Azerbaycanc\u0131l\u0131k<\/em> mevzusunda kitap ve makaleleri ile davam eden faaliyetlerin esas maksad\u0131 \u00f6nceki d\u00f6nemde \u00e7ok pop\u00fcler olan T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe\/millet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131 yeni mill\u00ee idea (!) ortaya at\u0131p, onu cemiyete kabul ettirmekti. H\u00e2lbuki, millet\u00e7ilikle (T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fckle) vatanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n, devlet\u00e7ili\u011fin (Azerbaycanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n) birbirine kar\u015f\u0131 koyulmas\u0131 do\u011fru de\u011fildir. Bu, anlay\u0131\u015flar\u0131n tabiat\u0131na z\u0131tt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar ayr\u0131 ayr\u0131, otonom anlay\u0131\u015f ve cereyanlar\u0131 ifade etmelerine bakmadan, birbirini tamaml\u0131yorlar. Bu g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131 koyman\u0131n en az bir sebebi vard\u0131: Esaslar\u0131 kurulan otoriter rejimin siyasi maksad\u0131 yaln\u0131z muhalefetteki g\u00fc\u00e7leri de\u011fil, b\u00fct\u00fcn milleti siyaset sahnesinden vurup \u00e7\u0131kartmak idi. Bunu da hayli derecede ba\u015farabildi. Devletin temsilcisi olarak iktidar\u0131n milleti siyaset d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmas\u0131 tezi \u00fczerinde k\u0131saca durmak gerekir.<\/p>\n 1995\u2019in Kas\u0131m ay\u0131nda kabul edilmi\u015f Azerbaycan Cumhuriyetinin yeni Anayasas\u0131n\u0131n\/Konstitusiyas\u0131n\u0131n birinci maddesi “Azerbaycan Cumhuriyetinde devlet hakimiyetinin yegane kayna\u011f\u0131 Azerbaycan halk\u0131d\u0131r.” Bu beyana bakmayarak 1995 Anayasas\u0131 otoriter rejimin kurulmas\u0131n\u0131n hukuki esaslar\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f oldu. Devlet ba\u015fkan\u0131na fevkalade geni\u015f haklar verdi. Anayasan\u0131n 109. maddesi Devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 32 b\u00f6l\u00fcmde birle\u015ftirdi. Bu haklar\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc haddinden fazla geni\u015fti, g\u00f6zlemleyenler “padi\u015fahlar\u0131n bile sahip olmad\u0131klar\u0131 imk\u00e2nlar” gibi karakterize ettiler.<\/p>\n \u0130ktidar yeni Anayasa s\u00fcrecinde eski “Azerbaycan dili” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 yeni bir plan haz\u0131rlad\u0131. Bu plan\u0131n 23. maddesinde devlet dilinin “Azerbaycan dili” olmas\u0131 hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcm vard\u0131. Bu maddeyi ve b\u00fct\u00fcnl\u00fckte anayasa plan\u0131n\u0131 halk\u0131n \u00e7a\u011fr\u0131ya cevap vermesinden ge\u00e7irmek i\u00e7in \u00fclkenin bir s\u0131ra m\u00fcessese ve te\u015fkilatlar\u0131nda, \u0130limler Akademisinde y\u00f6nlendirilen m\u00fczakereler te\u015fkil edildi. Sonunda Sovyet diktat\u00f6r\u00fc Josef Stalin\u2019in uydurdu\u011fu eski kimlik form\u00fcl\u00fc (Azerbaycanl\u0131lar, Azerbaycan dili, Azerbaycan edebiyat\u0131, Azerbaycan medeniyeti…) yeniden kabul edildi. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, T\u00fcrk s\u00f6z\u00fcne yeniden tabu koyuldu. Dikkat buyurun: 1995 Anayasas\u0131nda onlarla mill\u00ee s\u00f6z\u00fc kullan\u0131lm\u0131\u015f, bir defa bile millet s\u00f6z\u00fcne ihtiya\u00e7 duyulmam\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015fka resmi belgelerde de millet s\u00f6z\u00fcn\u00fcn\/anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ne ifade etti\u011fi hakk\u0131nda izahat\u0131n olmamas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Bu anlamda Azerbaycan Cumhuriyeti Mill\u00ee Meclisi ad\u0131ndaki mill\u00ee s\u00f6z\u00fc (yani millete ait olan) yerine meselenin bir ba\u015fka mahiyetini ifade eden millet s\u00f6z\u00fcyle de\u011fi\u015ftirilmesi (Millet Meclisi \u015feklinde) tekliflerine de \u00f6nemin verilmemesi dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n Devlet dilinin rol\u00fc Sovyet devrindekiyle mukayesede hayli artt\u0131 ve i\u015fleme dairesi hayli geni\u015fledi. Ama tahsil sisteminde mill\u00eele\u015fme s\u00fcrecinin tamamlanmamas\u0131 T\u00fcrk dilinin (Azerbaycan dilinin) tek ve rakipsiz devlet dili stat\u00fcs\u00fcne sahip olmas\u0131n\u0131 engellemektedir. 2000\u2019de Kiril alfabesinden Latin esasl\u0131 yeni alfabeye ge\u00e7i\u015f, hassas k\u00fclt\u00fcr hadiselerinden biri oldu. Sovyet devrinin daimi par\u00e7alar\u0131 olan kom\u00fcnist liderlerin Bak\u00fc ve ba\u015fka \u015fehirlerin a\u00e7\u0131k alanlar\u0131n\u0131 doldurmu\u015f heykelleri g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc, onlar\u0131n \u015fan\u0131na koyulmu\u015f \u015fehir, k\u00f6y, meydan, alan gibi yer adlar\u0131 de\u011fi\u015ftirildi. Sovyet rejiminin zorla kabul ettirdi\u011fi \u201ctarihi kahramanlar\u201d mevzusu ciddi m\u00fczakerelere sebep oldu. Milletin Azerbaycan Cumhuriyetinin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan kenarda kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131 (G\u00fcney Azerbaycan, Bor\u00e7al\u0131, Derbend, diaspora) ile alakalar geni\u015fledi ve \u015fuurlarda mill\u00ee b\u00fct\u00fcnle\u015fme y\u00f6n\u00fcnde m\u00fchim ilerleyi\u015f meydana geldi.<\/p>\n H\u00e2kimiyetin Azerbaycanc\u0131l\u0131k<\/em>, Aliyevcilik ideoloji-yayma faaliyetinin n\u00f6bet a\u015famas\u0131 \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc oldu. 2016 y\u0131l\u0131 ba\u015fkan\u0131n ferman\u0131 ile Azerbaycan’da \u201c\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck y\u0131l\u0131\u201d ilan edildi. Anayasas\u0131na g\u00f6re, birle\u015fmi\u015f devlet olan Azerbaycan Cumhuriyetinde \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck ve \u201c\u00e7ok milletli devlet\u201din tebli\u011f edilmesi toplumda milletle\u015fme s\u00fcrecine ters d\u00fc\u015fen durum gibi de\u011ferlendirildi.<\/p>\n B\u00f6ylece, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n yeniden beyan\u0131ndan ge\u00e7en 30 y\u0131l zarf\u0131nda devlet, Sovyetlerden miras kalan durumu (Ziya G\u00f6kalp\u2019\u0131n ifadesiyle \u2018hars\u0131 bozuk\u2019 durumu) de\u011fi\u015ftirmeyi kendine dert etmedi. YAP h\u00e2kimiyeti \u0131srarla Sovyet ve Rus de\u011ferlerinden el \u00e7ekmeyece\u011fini g\u00f6sterdi. Son y\u0131llarda ‘kamuoyunun tepkisine’ ra\u011fmen, h\u00fck\u00fcmet \u00fclkenin gecikmi\u015f sorunlar\u0131na de\u011finmedi.<\/p>\n Ayn\u0131 Homo Sovieticus’un h\u00e2li, iktidar gibi muhalefetin de \u00e7o\u011fu k\u0131sm\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli oldu\u011fu bir ba\u015fka derttir. H\u00e2kimiyetin kozmopolitizmi topluma da tesirsiz kalmad\u0131. Bu tesir El\u00e7ibey iktidar\u0131n\u0131n esas \u015fah\u0131slar\u0131n\u0131n rehberlik etti\u011fi partilerden de yana ge\u00e7medi. Bu, AXCP ve M\u00fcsavat’ta liberal de\u011ferlere \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilmesi, mill\u00ee de\u011ferlerin g\u00f6zden sal\u0131nmas\u0131, gidi\u015finde kendini g\u00f6sterdi. Kendini liberal adland\u0131ranlar mill\u00ee azatl\u0131k harek\u00e2t\u0131 bitti\u011fi i\u00e7in demokrasi u\u011frunda m\u00fccadeleyi derinle\u015ftirmek zarureti fikrinden \u00e7\u0131karak, bu iki esas muhalefet partisinin ideoloji arac\u0131 olan m\u00fcsavat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n umumiyetle olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederek, \u00f6nceki partileri liberal partilere \u00e7evirme do\u011frultusunda agresif \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Esas hedef, parti programlar\u0131ndaki millet\u00e7ilik temel prensibi ve mill\u00ee de\u011ferler idi. T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck onlar\u0131n yaz\u0131lar\u0131nda \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k hesap edildi, ona kar\u015f\u0131 kat\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n vacipli\u011fi vurguland\u0131. \u00c7ar ve Sovyet Rusya’s\u0131, bunun gibi G\u00fcneyde Pehlevi ve Humeyni rejimleri gibi, ad\u0131 ge\u00e7en liberal partiler de Azerbaycan’da T\u00fcrk milletinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ink\u00e2r ettiler. Tarihen Azerbaycan’da T\u00fcrk millet\u00e7ili\u011finin sembol\u00fc olmu\u015f M\u00fcsavat Partisi bu meseleyi teoriye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek\u00a0 bir \u201cAzerbaycan milleti\u201d g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc b\u00f6yle haz\u0131rlad\u0131 ve kabul etti5<\/sup>. Tarihi M\u00fcsavat Mar\u015f\u0131’nda (s\u00f6zleri Abdulla \u015eaiq Tal\u0131bzade) T\u00fcrk s\u00f6z\u00fc oldu\u011fundan tamam\u0131yla yeni bir mar\u015f haz\u0131rland\u0131 ve kabul edildi.<\/p>\n Ge\u00e7en 30 y\u0131lda siyasi muhalefetin bir k\u0131sm\u0131 mill\u00ee de\u011ferlere s\u0131k\u0131 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu daima beyan etmi\u015f, siyasi faaliyetinde mill\u00ee ve demokratik prensipleri esas tuttu\u011funu iddia etmi\u015ftir. Lakin milletle\u015fme ihtiyac\u0131 ve istikametleri siyasi g\u00fcndeme getirilmedi. Ara\u015ft\u0131r\u0131lan mevzu ile ba\u011fl\u0131 en dikkate de\u011fer hadise Birle\u015fmi\u015f Azerbaycan Birli\u011finin (BAB) meramnamesinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 oldu. Bu senedi 18 ki\u015filik BAB meramname komisyonu haz\u0131rlam\u0131\u015f, 2000 y\u0131l\u0131n\u0131n May\u0131s ay\u0131nda te\u015fkil\u00e2t \u00fcyelerinin m\u00fczakeresine vermi\u015fti6<\/sup>. Bu geni\u015f senette bir s\u0131ra g\u00f6r\u00fc\u015f-ideoloji meseleleriyle birlikte, millet ve devlet kuruculu\u011fu s\u00fcrecinin ayr\u0131 ayr\u0131 sahalar\u0131 da g\u00f6zden ge\u00e7irilmi\u015ftir. Senette, milletle\u015fmenin demokratikle\u015fme ile tek ba\u015f\u0131na alakas\u0131n\u0131n olmas\u0131, onlar\u0131n birbirini tamamlamas\u0131 hakk\u0131nda metodoloji ehemmiyeti olan bir tespit ortaya koyulmu\u015ftur: \u201cDemokratikle\u015fme ve milletle\u015fme birbirinden ayr\u0131 tasavvur edilemez; onlar birlikte kanat olup birbirlerini tamaml\u0131yorlar. E\u011fer demokratikle\u015fme yoksa, milletle\u015fme de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil ve aksine, milletle\u015fme yoksa, demokratikle\u015fme de olmaz.\u201d7<\/sup><\/em> Burada mill\u00ee kimli\u011fin bi\u00e7imlenmesinde i\u015ftirak eden dil, tarih, medeniyet, vatan, \u00fclk\u00fc (mefkure) amilleri ve Azerbaycan’da bu sahalardaki mevcut problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131 hususiyle geni\u015f i\u015flenmi\u015ftir. Kuzey Azerbaycan, G\u00fcney Azerbaycan ve hari\u00e7teki (diaspora) T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn b\u00fct\u00fcnle\u015fmesinin manevi-medeni, sosyal-iktisadi, siyasi-ideoloji y\u00f6nlerini aks ettiren b\u00f6lme, hayli derecede Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda milletle\u015fme s\u00fcreci mevzusu ile \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcyor8<\/sup>. Ayr\u0131ca onu da vurgulamak gerektir ki BAB Sadri Eb\u00fclfez El\u00e7ibey\u2019in Milletle\u015fme, Devletle\u015fme ve B\u00fct\u00fcnle\u015fme \u015fiar\u01319<\/sup> ideolojiyi hayata yeni ge\u00e7irdi, ama El\u00e7ibey\u2019in vefat\u0131 (A\u011fustos 2000) ve BAB\u2019\u0131n faaliyetinin yava\u015flamas\u0131ndan sonra bu ilerleme yar\u0131m kald\u0131.<\/p>\n B\u00f6ylelikle, \u015fimdiki kozmopolit iktidar ve liberal muhalefet millet ve millet\u00e7ilikten uzak durarak, milletle\u015fme s\u00fcrecinde tek ba\u015f\u0131na i\u015ftiraktan \u00e7ekindi. Sonu\u00e7 olarak devlet meydanda tek kald\u0131, onun g\u00fcc\u00fcn\u00fc dengeleyecek amil – millet gereken enerjiyi alamad\u0131. Milletle\u015fme s\u00fcreci daha \u00e7ok devlet bask\u0131s\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcnden atarak a\u011f\u0131r a\u011f\u0131r ilerlemek mecburiyetinde kald\u0131.<\/p>\n Milletle\u015fmenin Neresindeyiz?<\/strong><\/p>\n H\u00fcseyinzade Ali Turan\u2019\u0131n millet doktrini (T\u00fcrk kanl\u0131, \u0130slam imanl\u0131, Frenk d\u00fc\u015f\u00fcnceli ve k\u0131yafetli olal\u0131m!) milleti sa\u011flamla\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme form\u00fcl\u00fcd\u00fcr. \u00dcst\u00fcnden 116 y\u0131l ge\u00e7tikten sonra gelin d\u00fc\u015f\u00fcnelim ne kadar sa\u011flam millet olmu\u015fuz veya milletle\u015fme yolunda ne kadar ilerleyebilmi\u015fiz? 1905\u2019den sonraki dramatik tarihimizin 71 y\u0131ll\u0131k Sovyet d\u00f6nemini ve mill\u00ee kimli\u011fimize vurulan yaralar mevzusunu ge\u00e7elim. Ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet hayat\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z son 30 y\u0131la bakal\u0131m.<\/p>\n Mill\u00ee kimlik sahas\u0131nda de\u011fi\u015fiklik, 1993\u2019ten sonra yeni, ideal olmayan \u015fartlarda kendine \u00e7etinlikle yol a\u00e7mal\u0131 oldu. Niye Mahz T\u00fcrk?<\/a> ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalemizde de g\u00f6sterdi\u011fimiz gibi, etnik ad meselesi hi\u00e7bir millette T\u00fcrklerde oldu\u011fu kadar \u00f6nemsenmemi\u015ftir. Mazlum T\u00fcrklerde milletle\u015fme s\u00fcrecinin \u00f6n\u00fcn\u00fc kesmek ya da onu geciktirmek i\u00e7in Rusya, \u0130ran ve \u00c7in\u2019deki h\u00e2kim rejimler ortak ad\u0131n istifade edilmesine engel olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, onlar\u0131 b\u00f6l\u00fcp par\u00e7alamak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli boy adlar\u0131n\u0131 millet ad\u0131 olarak zorla kabul ettirmi\u015flerdir. Aksine, T\u00fcrk mill\u00ee ayd\u0131nlar\u0131 da bu meselenin \u00fcst\u00fcne gitmi\u015f, ortak de\u011fer olarak onu (T\u00fcrk ad\u0131n\u0131) koruma\u011fa ve yayma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Bu harek\u00e2t da do\u011fas\u0131na uygun olarak T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck harek\u00e2t\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ke\u015fmeke\u015fli tarih, Azerbaycan\u2019\u0131n timsalinde daha ayd\u0131n kendini g\u00f6sterir. Belli yabanc\u0131 devletlerin (Rusya ve \u0130ran) bir zamanlar kabul ettirdi\u011fi ad ve yaratt\u0131\u011f\u0131 buhran \u015fimdi de a\u015f\u0131lmam\u0131\u015f, milletle\u015fme s\u00fcreci kar\u015f\u0131s\u0131nda en \u00f6nemli mana olarak kalm\u0131\u015ft\u0131r. Rusya, \u0130ran ve \u00c7in\u2019deki yabanc\u0131 h\u00e2kimiyetlerde oldu\u011fu gibi ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan Cumhuriyeti h\u00e2kimiyeti de bu meselede \u0131srarc\u0131 olarak kalmaktad\u0131r10<\/sup>.<\/p>\n T\u00fcrk Dilli \u00dclkeler Emekta\u015fl\u0131k \u015euras\u0131’n\u0131n VIII. zirvesinde (Kas\u0131m 2021) birli\u011fin ad\u0131n\u0131n nihayet T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131 \u015feklinde de\u011fi\u015ftirilmesi ve Azerbaycan rehberli\u011finin bu s\u00fcre\u00e7te aktif kat\u0131l\u0131m\u0131; Azerbaycan Cumhuriyeti’nin T\u00fcrk ad\u0131na koyulmu\u015f tabunun sonunda kald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 vacip k\u0131l\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendini T\u00fcrk devleti olarak g\u00f6ren bir devletin, milletinin T\u00fcrk milleti olmas\u0131 ger\u00e7ekli\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f mant\u0131\u011fa ters d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olur.<\/p>\n Ge\u00e7en d\u00f6nemde en hassas geli\u015fme tarih \u015fuuru sahas\u0131nda kendini g\u00f6sterdi. Mill\u00ee harekat zaman\u0131 \u00e7ok pop\u00fcler olan Cumhuriyet (1918-20) ve muhaceret mevzular\u0131 sonraki y\u0131llarda da \u00e7ekicili\u011fini korudu. \u0130ntibah devrinin fikir ve i\u015f b\u00fcy\u00fcklerinden hayli b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn eserleri yeniden bas\u0131ld\u0131. Baz\u0131 gazete ve dergiler \u00e7evrilip, yeni bask\u0131lar\u0131 yap\u0131ld\u0131. Ancak mill\u00ee intibah devrinin eski siyasi-ideoloji eserlerinin yeniden halka ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u015fi sonralar\u0131 nispeten yava\u015flad\u0131.<\/p>\n Sovyet tarih\u00e7ili\u011finden mill\u00ee tarih\u00e7ili\u011fe ge\u00e7i\u015f sahas\u0131nda m\u00fchim ad\u0131mlar at\u0131ld\u0131. 1990\u2019da \u0130krar Aliyev\u2019in rehberli\u011fi ile bas\u0131lm\u0131\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em> kitab\u0131 Azerbaycan’\u0131 \u0130ranl\u0131 kimli\u011finin bir hissesi gibi tan\u0131tma\u011fa hizmet etmekte idiyse, 1994\u2019de Ziya B\u00fcnyadov ve Yusuf Yusufov\u2019un d\u00fczenlemesi ile bas\u0131lm\u0131\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em>, S\u00fcleyman Eliyarl\u0131\u2019n\u0131n d\u00fczenlemesi ile 1996\u2019da \u0131\u015f\u0131k y\u00fcz\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015f, Azerbaycan Tarihi<\/em> (eski \u00e7a\u011flardan 1870 y\u0131l\u0131na kadar) ise T\u00fcrk kimli\u011fi esas al\u0131narak yaz\u0131ld\u0131. 1997-2003\u2019lerde bas\u0131lm\u0131\u015f yedi ciltlik Azerbaycan Tarihi<\/em> en kadim \u00e7a\u011flardan 2003\u2019e kadarki d\u00f6nemi i\u00e7ine al\u0131r ve resmi tarih\u00e7ili\u011fin son s\u00f6z\u00fc say\u0131lmaktad\u0131r. Bu eserin ilk \u00fc\u00e7 cildi Sovyet d\u00f6nemindeki tarih konsepti esas\u0131nda haz\u0131rland\u0131 (\u0130krar Aliyev\u2019in umumi redaktesinde). Bu ciltler eski pan-\u0130ranist etnogenez ve kimlik konseptini m\u00fcdafaa etmektedir. Son d\u00f6rt cildinde ise (1800-2003 y\u0131llar aras\u0131) Sovyet devrinde yasaklanm\u0131\u015f T\u00fcrk-Ermeni sava\u015flar\u0131, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, T\u00fcrkiye-Azerbaycan alakalar\u0131, Azerbaycan T\u00fcrklerinin mill\u00ee m\u00fccadelesi, \u00c7ar ve Sovyet Rusya\u2019s\u0131n\u0131n Azerbaycan\u2019\u0131 i\u015fgal etmesi ve s\u00f6m\u00fcrge siyasetleri gibi mevzular da yer ald\u0131\u011f\u0131ndan bu ciltler resmi tarih\u00e7ilikte yenilik olarak de\u011ferlendirilmelidir.<\/p>\n Mill\u00ee tarih\u00e7ili\u011fin yaral\u0131 yeri olan etnogenez ve kimlik meseleleri sonraki y\u0131llarda dikkat merkezinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Sovyet devrinin yasaklar\u0131ndan kurtulmu\u015f bu mevzularda yeni ciddi ilmi eserler haz\u0131rland\u0131. Kadim devirde \u015fimdiki Azerbaycan co\u011frafyas\u0131nda meskun olmu\u015f Subar, Lulu, Kut, Kuman, Kamer, Saka gibi tayfalar\u0131n etnik mensubiyeti meselesi yeniden ara\u015ft\u0131rma mevzusuna \u00e7evrildi. Albaniya ve Alban tayfalar\u0131 meselesine hasredilmi\u015f kitaplar ve makaleler yaz\u0131l\u0131p bas\u0131ld\u0131. En dikkate de\u011fer geli\u015fmelerden biri Altay nazariyesine (eski T\u00fcrklerin ana yurdunun Altaylar olmas\u0131 ve onlar\u0131n bat\u0131ya do\u011fru g\u00f6\u00e7 etmesi) kar\u015f\u0131 bir zamanlar pop\u00fcler olmu\u015f \u00d6n Asya nazariyesine yeni nefesin verilmesi oldu.<\/p>\n Bizce, Rus\/Sovyet ve \u0130ran tarih miras\u0131ndan kurtarmak i\u00e7in mill\u00ee tarih\u00e7ili\u011fimiz ideolojile\u015fmeden, siyasile\u015fmeden, co\u011frafyaya a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131ktan, sistemsizlikten (odaklanma olmamas\u0131ndan), primordialist yakla\u015fmadan, haricen a\u015f\u0131r\u0131 y\u00f6nelmeden kurtarmal\u0131, mukayeseli analizi esas ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri aras\u0131na almal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Her iki Azerbaycan\u2019da millet (ve devlet) kuruculu\u011funu ilerletmi\u015f onlarca \u015fahsiyetimiz olmu\u015ftur. Bu ki\u015filer aras\u0131nda 19 fikir ve amel b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ayr\u0131l\u0131yor \u2013 her \u015feyden \u00f6nce, \u00f6rnek \u015fahsiyet olmalar\u0131, \u00f6rnek fikirler ileri s\u00fcrmeleri ile. Hasan Bey Zerdabi, \u015eeyh Cemaleddin Esedabadi-Efkani, Ali Merdan Bey Top\u00e7uba\u015f\u0131, H\u00fcseyinzade Ali Turan, Ahmed Bey A\u011fao\u011flu, Memmed Emin Resulzade, \u015eeyh Mehemmed Hiyabani, Feteli Han Hoyski, Hasan Bey A\u011fayev, Nesib Bey Yusufbeyli, \u00dczeyir Hac\u0131beyli, Ceyhun Hac\u0131beyli, Mirza Bala Memmedzade, Sad\u0131k Aran, Seyid Cafer Pi\u015feveri, Mehemmed Ta\u011f\u0131 Zehtabi, Tebrizli Eli, Eb\u00fclfez El\u00e7ibey, Cavad Heyet bu s\u0131ralamada ba\u015fta gelen g\u00f6rkemli \u015fahsiyetlerimizdir. \u015e\u00fcphesiz onlar\u0131n sayesinde Azerbaycan\u2019\u0131n kuzeyinde T\u00fcrk milleti ve Azerbaycan Cumhuriyeti devleti \u015fimdiki hali ile bi\u00e7imlenmi\u015f, g\u00fcneyinde ise mill\u00ee harek\u00e2t bug\u00fcnk\u00fc seviyesine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u015fahsiyetleri birle\u015ftiren ortak keyfiyetler \u00e7oktur: hepsi millet\u00e7idir, T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Mill\u00ee ideolojinin tarihi de, bug\u00fcn\u00fc de esas\u0131n\u0131 bu \u015fahsiyetlerin faaliyetine ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onlars\u0131z mill\u00ee fikir hayat\u0131n\u0131 tasavvur etmek bile \u00e7etindir. Bu \u015fahsiyetler milletin namusudur. Onlar\u0131 Kuzeyde Sovyet, G\u00fcneyde Pehlevi ve Humeyni rejimleri g\u00f6zden \u00e7\u0131karma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, onlar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ink\u00e2r etmi\u015ftir. \u015eimdiki ve gelecek nesillerimize bu b\u00fcy\u00fcklerimizi tan\u0131tmal\u0131, onlar\u0131n eserlerini meydana \u00e7\u0131kartmal\u0131 ve yaymal\u0131, onlardan \u00f6\u011frenmeliyiz.<\/p>\n Millet kuruculu\u011fu d\u00f6nemini ya\u015fayan toplumlar i\u00e7in tarih\u00ee kahramanlar mevzusu \u00f6nemlidir. Bu sahada \u00c7ar\/Sovyet ve Pehlevi\/Humeyni d\u00f6nemlerinde olmayacak tahrifler yap\u0131lm\u0131\u015f, millet \u00f6z kahramanlar\u0131na yabanc\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, yabanc\u0131lar kahraman gibi kabul ettirilmi\u015ftir. H\u00e2l\u00e2 da tarihi kahramanlar mevzusu i\u00e7timai fikirde tart\u0131\u015f\u0131lan mevzulardand\u0131r. Millet olman\u0131n zaruri \u015fartlar\u0131ndan biri \u2013 payla\u015f\u0131lan ortak ge\u00e7mi\u015f bilinci bu sahadaki yetersizli\u011fin bir an \u00f6nce aradan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 talep ediyor.<\/p>\n B\u00f6yle bir ortamda Azerbaycan devleti liderinin birinci (1918-20) ve ikinci (1992-93) milli h\u00e2kimiyet d\u00f6nemleri, \u00f6ylece de mill\u00ee harek\u00e2t d\u00f6nemi hakk\u0131nda menfi karakterli beyanatlar\u0131 (“Erivan’\u0131 Ermenilere Mill\u00ee \u015eura verdi”, “Harek\u00e2t falan olmay\u0131p, SSCB onsuz da da\u011f\u0131l\u0131rd\u0131”, “Ba\u015fkan\u0131n kabinesinde her g\u00fcn sosis votka yiyip i\u00e7iyorlard\u0131\u2019 gibi) toplumda anlaml\u0131 kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131r. Cumhuriyet d\u00f6neminin yan\u0131 s\u0131ra kurucu babalar davalar\u0131 da kazan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve milli bir de\u011fer olarak alg\u0131lanmaktad\u0131r.<\/p>\n Mill\u00ee kimlikle ba\u011fl\u0131 di\u011fer sahalardaki (etnonim, tarih \u015fuuru, kurucu \u015fahsiyetler, tarihi kahramanlar) d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc durum, mill\u00ee g\u00fcnler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Millet ve devlet hayat\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan resm\u00ee\/mill\u00ee g\u00fcnler listesi yeniden de\u011ferlendirilmelidir. Milletle devlet aras\u0131ndaki mevcut kopuklu\u011fu aradan kald\u0131rma gayesiyle bu listede k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131lmas\u0131 arzu edilir. Mill\u00ee semboller sahs\u0131ndaki mevcut problemler de bir ayr\u0131 mevzudur11<\/sup>.<\/p>\n Mill\u00ee kimlik anlay\u0131\u015f\u0131na d\u00e2hil olan ba\u015fka komponentlerde\/bile\u015fenlerde (mill\u00ee dil, dostlar-d\u00fc\u015fmanlar, din-mezhep vs.) de durum tahminen ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n H\u00fcseyinzade Ali Turan\u2019\u0131n millet doktrinindeki \u00e7a\u011fda\u015fl\u0131k ve \u0130slam itikad\u0131 meseleleri de hususi ara\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131, “Ne kadar \u00e7a\u011fda\u015f\u0131z, ne kadar ahlakl\u0131y\u0131z?” Sualleriyle temellendirilmi\u015f cevaplar bulunmal\u0131d\u0131r. Bu sorular\u0131n cevaplar\u0131n\u0131 sonraki yaz\u0131lar\u0131m\u0131za b\u0131rakal\u0131m ve birka\u00e7 not alal\u0131m. Modernizmin be\u015fi\u011fi Avrupa \u00e7oktand\u0131r postmodern de\u011ferler hakk\u0131nda konu\u015fuyor, postmodernist d\u00f6nemin problemlerini m\u00fczakere ediyor. A\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemek gerekirse, modernizmin ne oldu\u011funu hala bilmiyoruz. Taklit yolu ile baz\u0131 modern de\u011ferleri ald\u0131k, Frenk k\u0131yafetli olduk, ama bu de\u011ferlerin mahiyetinden haberimiz yoktur. 1995 Anayasas\u0131nda ifade\/d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc meselesi tespit edilmi\u015f (Madde 47. Fikir ve s\u00f6z \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc), ama aileden ba\u015flayarak siyasete kadar hi\u00e7bir sahada bunun (d\u00fc\u015f\u00fcnce ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettiremiyoruz. Avrupa modernizminin lokomotifi olan \u00fcniversitelere benzer kurumlar var ama ayr\u0131lmaz par\u00e7as\u0131 olan \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnce hakk\u0131 tan\u0131nmad\u0131… Becerene can kurban prensibinin ge\u00e7erli oldu\u011fu toplumda ahlaktan bahsetmek abestir. “Helal ve haram anlay\u0131\u015flar\u0131 gereksiz bir gericiliktir.” demekle modern d\u00fc\u015f\u00fcnceli olmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Yalan\u0131, yaltakl\u0131\u011f\u0131, r\u00fc\u015fveti, adaletsizli\u011fi, gaddarl\u0131\u011f\u0131, h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131… normal sayan ve en az\u0131ndan bunlardan i\u011frenmeyen bir toplum sa\u011flam millet iddias\u0131nda olmamal\u0131d\u0131r. Onun tedaviye ihtiyac\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n B\u00f6ylelikle, 1993\u2019ten sonra Azerbaycan Cumhuriyetinde milletle\u015fme s\u00fcreci mevzusunu sonland\u0131r\u0131rken a\u015fa\u011f\u0131dakileri g\u00f6stermek mecburiyetindeyiz. \u0130stiklalinin kazan\u0131lmas\u0131ndan 30 y\u0131l ge\u00e7mesine ra\u011fmen, Azerbaycan Cumhuriyetinde mill\u00ee kimlik problemlerine ayd\u0131nl\u0131k getirilmedi, baz\u0131 sahalarda daha da kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Azerbaycanl\u0131 co\u011frafi kimli\u011fi \u00fclkede yerlicili\u011fin ve tayfabazl\u0131\u011f\u0131n kalmas\u0131nda, hatta artmas\u0131nda m\u00fchim amillerden biri oldu. “Millet nedir?” sualine do\u011fru-d\u00fcr\u00fcst akademik ve siyasi cevap verilmedi. H\u00e2kim siyasi elit bu devirde de milletine yabanc\u0131 g\u00f6zle bakma\u011fa devam etti, tahsil sistemi kar\u015f\u0131s\u0131nda duran mill\u00eele\u015fme ve modernle\u015fme problemleri \u00e7\u00f6z\u00fclmedi, edebiyat ve ilim sahalar\u0131 buhrandan \u00e7\u0131kamad\u0131. Bu devirde de ortak tarihi ge\u00e7mi\u015f \u015fuuru ve gelece\u011fe y\u00f6nelik payla\u015f\u0131lan mill\u00ee mefkure tam bi\u00e7imlenmemi\u015f kald\u0131. Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n getirdi\u011fi tarihi \u015fans yeterince de\u011ferlendirilmedi, milletle devlet b\u00fct\u00fcnle\u015fmedi.<\/p>\n Azerbaycan’da milletle\u015fme s\u00fcrecinin ve millet-devlet m\u00fcnasebetlerinin \u00f6zelliklerini g\u00f6rmek i\u00e7in di\u011fer halklardaki ayn\u0131 hadise ile mukayeseye ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Avrupa’da milletle\u015fme ve millet-devletlerin meydana gelmesi kadim tarihe sahiptir ve etrafl\u0131 \u00f6\u011frenilmi\u015ftir. Mevzumuz gere\u011fi Avrupa tecr\u00fcbesi hakk\u0131nda k\u0131saca bilgi vermek faydal\u0131 olabilir.<\/p>\n Millet-devletin Avrupa tecr\u00fcbesi<\/strong><\/p>\n Avrupa\u2019da millet-devletlerin meydana gelmesi esasen \u00fc\u00e7 a\u015famadan ge\u00e7mi\u015ftir. \u0130lk millet-devletler birinci a\u015famada \u0130ngiltere, Niderland ve Fransa\u2019da meydana geldi.. Bu s\u0131raya ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bazen \u0130sve\u00e7\u2019i de ekliyorlar12<\/sup>. \u00d6rnek olarak Fransa\u2019daki millet-devlet s\u00fcrecine g\u00f6z atal\u0131m13<\/sup>.<\/p>\n Fransa’da millet-devletin meydana gelmesi meselesi hem tarih\u00eelik hem de burada millet ve devlet kuruculu\u011funun kendine mahsus olagelmesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zel dikkat istiyor. \u00c7a\u011fda\u015f Fransa, zamanla \u00e7e\u015fitli etnik gruplar\u0131n yerle\u015fti\u011fi arazi olmu\u015ftur. M.\u00d6. 7.y\u00fczy\u0131lda buraya Orta Avrupa\u2019dan Kelt tayfalar\u0131 (Frans\u0131zca: Celtes) g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f, buraya daha evveller yerle\u015fmi\u015f eski \u0130talya (\u0130talic), Breton, Akuitan (Basklar), \u0130ber, Liguria ve eski Yunan tayfalar\u0131n\u0131 kendilerine tabii etmi\u015fler. Bu Keltler aras\u0131nda Kallar (Frans\u0131zcas\u0131 Gailes, \u0130ngilisc\u0259si Gauls) ve Belgae tayfalar\u0131 say\u0131ca ba\u015fkalar\u0131ndan daha \u00e7oktu. Antik kaynaklarda bu arazi esasen Gallia ya da Celtica olarak adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Bu topraklar\u0131 M.\u00d6. 58-51. y\u0131llarda me\u015fhur Roma generali (daha sonra konsulu) Julius Caesar i\u015fgal etti ve birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l o, Roma \u0130mparatorlu\u011funun terkibinde kald\u0131. Roma ve Kal medeniyetleri ve halklar\u0131n\u0131n kar\u0131\u015fmas\u0131 neticesinde burada hibrid Kal-Roma medeniyeti meydana geldi. Kal dili Latin’le kar\u0131\u015farak Vulkar Latin olarak adland\u0131r\u0131lan bir dile \u00e7evrildi. Roma \u0130mparatorlu\u011fu’nun sonunda ba\u015flayan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc toplu g\u00f6\u00e7, etnik manzaraya \u00f6nemli \u00f6zellikler kazand\u0131rd\u0131. Bu defa Germen dilli Frank, Visigoth, Suebi, Sahon, Allemanni, Burgund tayfalar\u0131 yerle\u015ftiler ve \u00e7a\u011fda\u015f Fransa, geni\u015f arazili Frank \u0130mparatorlu\u011funun (481-843) bir par\u00e7as\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Yerli ahalinin konu\u015ftu\u011fu dil de Franklar\u0131n ad\u0131n\u0131 ald\u0131 (la langue fran\u00e7aise). Daha sonra, 9. y\u00fcz\u0131lda ba\u015fka bir Germen tayfas\u0131 olan Vikingler \u0130skandinavya\u2019dan Normandiya\u2019ya indiler (yerli etnik adlar\u0131 Norman). Bu arada baz\u0131 Kelt tayfalar\u0131 Britanya adalar\u0131ndan gelip \u00e7a\u011fda\u015f Fransa\u2019n\u0131n kuzeybat\u0131s\u0131ndaki Britanya b\u00f6lgesine yerle\u015ftiler.<\/p>\n Fransa Krall\u0131\u011f\u0131 (843-1792) d\u00f6neminde, modern devletin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla birlikte, etnik yo\u011funla\u015fma s\u00fcreci \u00fczerindeki etkisi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131. \u00d6zellikle Y\u00fczy\u0131ll\u0131k Sava\u015f (1337-1453) ve mezhep sava\u015flar\u0131 (1562-98) etnik birli\u011fin bi\u00e7imlenmesi s\u00fcrecine y\u00f6n verdi. Y\u00fczy\u0131ll\u0131k sava\u015f neticesinde Fransa, ahalisinin yar\u0131s\u0131n\u0131 yitirdi, Normandiya ahalisinin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc, Paris sakinlerinin ise \u00fc\u00e7te ikisi k\u0131r\u0131ld\u013114<\/sup>. Bununla b\u00f6yle sava\u015f, etnik birlik duygusunun yay\u0131lmas\u0131n\u0131 iteledi. Sava\u015f\u0131n yaln\u0131z Fransa ve \u0130ngiltere krallar\u0131 aras\u0131nda de\u011fil, uygun olarak halklar aras\u0131nda gitti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi yayg\u0131n idi. \u0130ngiltere’de yay\u0131lm\u0131\u015f \u015fayialara g\u00f6re, Fransa buray\u0131 i\u015fgal edip, \u0130ngiliz dilini tamam\u0131yla aradan \u00e7\u0131karmay\u0131 planlam\u0131\u015f. H\u00e2lbuki sava\u015f\u0131n gerektirdi\u011fi d\u00fc\u015fman alg\u0131s\u0131n\u0131n tesiri alt\u0131nda \u0130ngiltere’de Norman i\u015fgalinden sonra resm\u00ee dile \u00e7evrilmi\u015f Frans\u0131zcan\u0131n rol\u00fc durmadan azalmaktayd\u0131. Sonra 1362\u2019de \u0130ngiltere parlamenti ilk defa \u0130ngilizce \u00e7\u0131k\u0131\u015fla i\u015fine ba\u015flad\u013115<\/sup>. Fransa\u2019da da anlad\u0131lar ki, harici i\u015fgalcileri vatanlar\u0131ndan kovmak i\u00e7in sava\u015f vaciptir. Gen\u00e7 bir k\u00f6yl\u00fc k\u0131z\u0131 olan Jeanne d’Arc, yaln\u0131zca ba\u015far\u0131l\u0131 bir sava\u015f\u0131n de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir b\u00fct\u00fcn olarak etnik yo\u011funla\u015fman\u0131n da sembol\u00fc oldu.<\/p>\n Fransa’da milletle\u015fme s\u00fcrecini etkileyen bir di\u011fer fakt\u00f6r de Reform’a son derece kanl\u0131 olaylar\u0131n e\u015flik etmesiydi. Fransa krallar\u0131 Protestan harek\u00e2t\u0131n\u0131 \u00e7ok ba\u015f\u0131ndan ezmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ancak g\u00fc\u00e7l\u00fc direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar; yerli Protestanlar (Fransa’da onlara Huguenot diyorlard\u0131) hatta baz\u0131 \u015fehirleri ele ge\u00e7irebilmi\u015flerdi. Uzun y\u0131llar devam eden mezhep sava\u015flar\u0131nda 2-4 milyon insan\u0131n katledildi\u011fi, tek Mukaddes Bartholomew gecesinde Paris\u2019te ve eyaletlerde 10 bin insan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc tahmin ediliyor. Bourbon s\u00fclalesinin ilk kral\u0131 IV. Henri\u2019nin verdi\u011fi Nantes senedi ile (Frans\u0131zcas\u0131 l’\u00c9dit de Nantes) Protestanlara \u00f6zel ibadet ve beraber vatanda\u015fl\u0131k haklar\u0131 vaat edildi. Mezhepsel \u00e7eki\u015fme o zamandan beri yat\u0131\u015fm\u0131\u015f olsa da mezhep \u00e7eki\u015fmesi yeni bask\u0131lara hatta bazen kanl\u0131 olaylara yol a\u00e7t\u0131. Fransa’da etnik birli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in daha sonra laikli\u011fin en kat\u0131 \u015fekilde uygulanmas\u0131 gerekiyordu.<\/p>\n Fransa\u2019da modern devlet kuruculu\u011fu \u0130ngiltere ve Niderland\u2019da oldu\u011fundan farkl\u0131 yolla ilerledi. \u0130ngiltere\u2019de parlamentolu monar\u015fi, Niderland\u2019da cumhuriyet idarecili\u011fi kurulduysa da Fransa, mutlak monar\u015fi yolunu se\u00e7ti. \u0130lk iki \u00fclkede siyasi olarak aktif ve maddi a\u00e7\u0131dan zengin ticaret ve sanayi tabakas\u0131, \u00fclke genelinde y\u00f6neticilerinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ve ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. Onlar \u00e7a\u011fda\u015f anlamda demokrasi ya da dini \u00f6zg\u00fcrl\u00fck istemiyorlard\u0131; temsilci h\u00fck\u00fcmetler kurdular, dini inan\u00e7lar sahas\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 kanuni \u015fekle b\u0131rakt\u0131lar. Fransa\u2019da ise monar\u015fi her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde yer ald\u0131. Kral, yerel se\u00e7kinlerin arkas\u0131nda durup onlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korudu\u011fu halde, \u0130ngiliz Parlamentosu gibi mill\u00ee bir yap\u0131n\u0131n kurulmas\u0131na izin vermedi. Kardinal Richelieu\u2019nin idarecili\u011fi devrinde (1624-42) Fransa Avrupa\u2019n\u0131n en kudretli devletine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc, raison d’\u00e9tat (devlet \u00e7\u0131kar\u0131) ilkesine dayanan ger\u00e7ek\u00e7i politikas\u0131, sonunda monar\u015fik h\u00fck\u00fcmeti g\u00fc\u00e7lendirdi16<\/sup>. XIV. Louis (G\u00fcne\u015f Kral, 1643-1715) Avrupa\u2019da en b\u00fcy\u00fck orduyu kurdu, harp-deniz donanmas\u0131 meydana getirdi ve mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bast\u0131rd\u0131. Fransa’da merkezi monar\u015fi modelinin ilk slogan\u0131 “tek kral, tek yasa, tek inan\u00e7” iken, XIV. Louis \u00f6zerkli\u011fini g\u00fc\u00e7lendirdikten sonra meclise hitaben yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, \u00fcnl\u00fc L’\u00e9tat c’est moi (devletin kendisi) ifadesini kullanmak zorunda kald\u0131. Bu mutlak hakimiyet a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 150 y\u0131l, Frans\u0131z ink\u0131lab\u0131na kadar ayakta kalabildi.<\/p>\n 1789 y\u0131l\u0131nda Frans\u0131z ink\u0131lab\u0131 siyaset meydan\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f Frans\u0131z milletini siyasetin merkezine getirdi. Bu devrimle Frans\u0131zlar, millet in\u015fas\u0131nda \u00e7ok yol kat ettiklerini ve tek g\u00fc\u00e7 kayna\u011f\u0131n\u0131n (milletin) ilan edildi\u011fini kan\u0131tlad\u0131lar. Devrim s\u0131ras\u0131nda kabul edilen \u00fcnl\u00fc \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Bildirgesi, a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cEgemenlik ilkesi yaln\u0131zca Millete aittir; Hi\u00e7 kimse, hi\u00e7 kimse do\u011frudan ondan gelmeyen g\u00fcc\u00fc elinde tutamaz.\u201d Devrimin temel ilkeleri demokratik \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, toplumsal e\u015fitlik ve mill\u00ee d\u00fczeyde karde\u015flikti.<\/p>\n Frans\u0131z milletinin ink\u0131laba m\u00fchr\u00fcn\u00fc basmas\u0131na bakmayarak, millet kuruculu\u011fu sahas\u0131nda onun kar\u015f\u0131s\u0131nda h\u00e2l\u00e2 halledilmemi\u015f hassas problemlerin kald\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131n idi. Frans\u0131z dilinin d\u00fcnyada medeniyet ve diplomasi dili olmas\u0131na, Avrupa\u2019n\u0131n her yan\u0131nda yukar\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n konu\u015fma diline \u00e7evrilmesi h\u00e2l\u00e2 Fransa\u2019n\u0131n \u00f6z\u00fcnde bu dilin vatanda\u015flar\u0131n ekseriyetinin konu\u015fma diline \u00e7evrilmesi demek de\u011fildi. \u00d6zellikle din\u00ee sahada Latin dili kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun as\u0131rlar boyu koruyup saklad\u0131. 1789 Fransa\u2019s\u0131nda halk\u0131n yaln\u0131z y\u00fczde ellisi Frans\u0131zca konu\u015furdu, bunlar\u0131n da yaln\u0131z y\u00fczde on ikisi – on \u00fc\u00e7\u00fc do\u011fru-d\u00fczg\u00fcn bir \u015fekilde (edebi dilde) konu\u015fabilirdi17<\/sup>. Sadece siyasi milletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n beyan edilmesine bakmayarak, Fransa ahalisinin ekseriyetinin etnik birli\u011fi meselesi ink\u0131lap zaman\u0131, hatta ondan \u00e7ok sonralar da tart\u0131\u015fma konusu olacakt\u0131. 1789’da, Sieyes adl\u0131 bir yay\u0131nc\u0131 taraf\u0131ndan yaz\u0131lan bir bro\u015f\u00fcr, uzun s\u00fcredir devam eden i\u015fgalin bir sonucu olarak hala iktidarda olan aristokrasinin “aptal kibirine” sald\u0131rd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f, yani s\u0131radan vatanda\u015flar, onun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne g\u00f6re, yaln\u0131zca Galyal\u0131lardan olu\u015fuyordu. Bu, Frank aristokrasisinin egemenli\u011fine son verme ve onlar\u0131 Alman ormanlar\u0131na geri g\u00f6nderme zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fi anlam\u0131na geliyordu18<\/sup>. Eugen Weber taraf\u0131ndan ger\u00e7eklere dayal\u0131 bir ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, Gal-Frank ayr\u0131m\u0131 asla unutulmad\u0131 ve Les Gaulois, nos ancetres (Galyal\u0131lar bizim atalar\u0131m\u0131zd\u0131r) slogan\u0131 her zaman pop\u00fcler olmu\u015ftur. Gal yazarlar\u0131, Franklar\u0131 istilac\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Yazar\u0131n bu ilgin\u00e7 makalesi \u015fu d\u00fc\u015f\u00fcnceyle bitiyor: “Atalar\u0131m\u0131z\u0131n soyu t\u00fckenmi\u015f olabilir. Ama Fransa’da \u00f6l\u00fcler ba\u015fka yerlerden daha uzun ya\u015f\u0131yor.”19<\/sup><\/p>\n 1789 Frans\u0131z Devrimi’nden sonra, Avrupa’da devlet d\u00fczeninin tek ilkesi millet-devlet oldu. Bu sadece mill\u00ee hareketlerin benimsedi\u011fi teoriler i\u00e7in de\u011fil, teoriler i\u00e7in de ge\u00e7erliydi. \u0130talyan devriminin \u00f6nde gelen isimlerinden Giuseppe Mazzini’ye g\u00f6re millet-devlet, milletlere dayal\u0131 bir do\u011fal d\u00fcnya d\u00fczeninin kurulmas\u0131nda yol g\u00f6sterici bir ilkedir. Bu ilke ihlal edilirse, devletlerin k\u00fclt\u00fcrel milletlerle kimliklerinin\/\u00f6rt\u00fc\u015fmelerine izin verilmezse milletler kin ve \u00f6fkeye bula\u015f\u0131r; K\u00fclt\u00fcrel ve dilsel olarak homojen ancak \u00e7e\u015fitli devletler aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f milletler, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini ve kimliklerini kaybedeceklerdir20<\/sup>. Frans\u0131z \u0130mparatoru Napolyon III, 19. y\u00fczy\u0131lda millet-devlet ilkesini destekleyen ilk Avrupa lideri oldu. Ona g\u00f6re Avrupa k\u0131tas\u0131, 1815 Viyana Kongresi’nden sonra kurulan d\u00fczeni, halklar\u0131n isteklerini kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yeni, mill\u00ee bir temel kurarak sona erdirebilirdi21<\/sup>. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndaki liberal-demokratik mill\u00ee hareketlerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, demokrasi ve parlamenter y\u00f6neti\u015fim kavramlar\u0131 ancak millet-devletlerde ger\u00e7ekle\u015ftirilebilmi\u015ftir. Milletleri anayasal demokratik bir d\u00fczenle e\u015fanlaml\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fcler. Yeni mill\u00ee hareketlerin kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fu g\u00fc\u00e7ler k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fildi. \u00c7ok milletli imparatorluklar\u0131n h\u00fck\u00fcmetleri ve k\u00fc\u00e7\u00fck devletlerin egemen y\u00f6neticileri ellerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc ara\u00e7lara sahipti. Hanedanlar, b\u00fcy\u00fck toprak sahipleri, memurlar, ordular, din adamlar\u0131n\u0131n \u00fcst kademeleri ve \u00f6nemsiz \u00fcniversitelerin \u00e7o\u011fu stat\u00fckoyu korumak i\u00e7in fedak\u00e2rl\u0131k yapmaya haz\u0131rd\u0131.<\/p>\n Millet-devletlerin ikinci dalgas\u0131, resorgimento milliyet\u00e7ili\u011finin (\u0130talyan r\u00f6nesans anlam\u0131nda) arka plan\u0131na kar\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015fti. S\u00fcrecin co\u011frafi merkezi Orta ve G\u00fcney Avrupa’ya ge\u00e7ti. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130talya ve Almanya’s\u0131nda uzun bir ge\u00e7mi\u015fi olan k\u00fc\u00e7\u00fck devletler tek bir millet-devlette birle\u015fmi\u015flerdir. \u00d6rnek olarak Almanya’y\u0131 g\u00f6sterebiliriz.<\/p>\n Kutsal Roma \u0130mparatorlu\u011fu, Frans\u0131z Devrimi ve Napolyon Sava\u015flar\u0131 ile sars\u0131lan bir devlet kurumu haline geldi. Alman milletinin Kutsal Roma \u0130mparatorlu\u011fu olarak da bilinen bu kurumdaki en y\u00fcksek nokta resmen Avusturya imparatoruna aitti. Bununla birlikte, 300-500 b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck devlet neredeyse ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131. 862’den beri var olan bu imparatorluk 1806’da tarihe d\u00f6nd\u00fc. Yasal, idari ve siyasi b\u00f6l\u00fcnmelere ra\u011fmen, eski imparatorlu\u011fun Germen topraklar\u0131 ortak bir dil, k\u00fclt\u00fcr ve yasal gelenekleri payla\u015ft\u0131 ve bu nitelikler Frans\u0131z Devrimi sonras\u0131 sava\u015flar s\u0131ras\u0131nda daha da \u00f6nemli hale geldi. Sosyal ve siyasi \u00f6rg\u00fctlenmenin hanedan ve otoriter modellerine meydan okuyan Avrupa liberalizmi, Almanca konu\u015fulan topraklar\u0131n birle\u015fmesi i\u00e7in entelekt\u00fcel bir temel yaratt\u0131. Liberalizmin Almanca versiyonu gelenek, e\u011fitim ve dil birli\u011finin \u00f6nemini vurgulad\u0131.<\/p>\n G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi’nin kurulmas\u0131 (Zollverein, 1834) ve Alman Konfederasyonu’nun di\u011fer eyaletlerini dahil etmesi eyaletler aras\u0131 ve eyaletler aras\u0131 rekabeti azaltt\u0131. Viyana Kongresi’nden sonra Avusturya, Orta Avrupa’da bask\u0131n g\u00fc\u00e7 haline geldi. Ancak, Viyana Kongresi’nin taraflar\u0131, Avusturya liderli\u011fini tehdit edebilecek Prusya Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131n Alman devletleri aras\u0131ndaki artan g\u00fcc\u00fcn\u00fc tahmin edemedi. Bu Alman ikili\u011fi, birle\u015fme sorununa iki \u00e7\u00f6z\u00fcm oldu\u011funu g\u00f6sterdi: biri k\u00fc\u00e7\u00fck Almanya (Avusturya’s\u0131z Almanya), di\u011feri ise b\u00fcy\u00fck Almanya (Avusturya ile Almanya). Tarih\u00e7iler, ilk Prusya ba\u015fbakan\u0131 Otto von Bismarck’\u0131n akl\u0131nda 1866’da di\u011fer ba\u011f\u0131ms\u0131z Alman devletleri pahas\u0131na Kuzey Almanya Konfederasyonu’nun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmek veya sadece Prusya Krall\u0131\u011f\u0131’n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in bir plan oldu\u011fu konusunda hemfikir de\u011filler. Her hal\u00fckarda, Bismarck’\u0131n Realpolitik’inin ba\u015far\u0131s\u0131 ile birlikte mevcut ko\u015fullar, 19. y\u00fczy\u0131lda siyasi, ekonomik, askeri ve diplomatik ili\u015fkileri yeniden in\u015fa etmek i\u00e7in ilk modern devletlerin bir araya gelmesine yol a\u00e7t\u0131. Danimarka ve Frans\u0131z milliyet\u00e7ili\u011fine tepki, Alman birli\u011fi fikrine ivme kazand\u0131rd\u0131.<\/p>\n B\u00f6lgesel sava\u015flarda (1864, 1866, 1870-71) Prusya askeri zaferleri bir heyecan ve gurur duygusu yaratt\u0131. Bu, politikac\u0131lar\u0131n birle\u015fme s\u00fcrecini ilerletmelerine izin verdi. Fransa’n\u0131n Fransa-Prusya Sava\u015f\u0131’ndaki yenilgisinden sonra, Ocak 1871’de, Alman devletlerinin ba\u015fkanlar\u0131 Versay Saray\u0131’nda topland\u0131 ve Prusya Kral\u0131’n\u0131 yeni Alman \u0130mparatorlu\u011fu’nun kral\u0131 ilan etti; federal bir Alman devleti kurma s\u00fcreci resmen sona erdi; bu da Alman d\u00fcalizminin en az\u0131ndan ge\u00e7ici olarak g\u00fcndemden d\u00fc\u015fmesine neden oldu. Ancak g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc konu\u015fmalar, bayraklar, g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc halk toplant\u0131lar\u0131, anayasa, siyasi yeniden yap\u0131lanma, G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi’nin yeni bir versiyonunun kabul edilmesi bir milletin olu\u015fumu anlam\u0131na gelmiyordu22<\/sup>.<\/p>\n Milletin-devletin ana unsuru, a\u00e7\u0131k\u00e7a form\u00fcle edilmi\u015f ve uygulanm\u0131\u015f bir mill\u00ee politika yoluyla mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fcn in\u015fas\u0131d\u0131r. Birle\u015fmeden hemen sonra, 1872-78’de Bismarck’\u0131n giri\u015fimiyle K\u00fclt\u00fcr M\u00fccadelesi (Kulturkampf) ad\u0131 verilen bir politika ba\u015flat\u0131ld\u0131. Bu politikan\u0131n amac\u0131, Alman toplumunun \u00f6zellikle dil, e\u011fitim ve din alan\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkilerini ortadan kald\u0131rmakt\u0131. Yeni politika, okullarda standart programlar\u0131n benimsenmesini ve \u00f6\u011frencilerde ortak ge\u00e7mi\u015fe ili\u015fkin fikirlerin olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Friedrich Dahlmann (1785\u20131860), \u00f6\u011frencisi Heinrich von Treitschke (1834\u20131896), Theodor Mommsen (1817\u20131903), Heinrich von Sybel (1817\u20131895) ve di\u011fer tarih\u00e7ilerin eserleri millet ve milliyet\u00e7ilik hakk\u0131ndaki fikir ve teorilerin zay\u0131flamas\u0131nda \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim alan\u0131ndaki Almanla\u015ft\u0131rma politikas\u0131n\u0131n amac\u0131 Polonyal\u0131 ve Danimarkal\u0131 az\u0131nl\u0131klara kar\u015f\u0131yd\u0131. Dini reformlar, \u00fclkedeki Roma Katolik Kilisesi’nin otoritesine kar\u015f\u0131 y\u00f6neltildi ve Cizvit, Fransisken ve Dominik gibi tarikatlar\u0131n yasaklanmas\u0131, \u00fclkede dini birli\u011fin yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7lad\u0131. Bu \u00f6nlemlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan dini \u015fahsiyetler a\u011f\u0131r \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n Baz\u0131 Alman politikac\u0131lar i\u00e7in millet kavram\u0131na \u00e7o\u011fulcu bir yakla\u015f\u0131m tipik de\u011fildi; Bu, \u00f6zellikle Yahudi az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Katolikler i\u00e7in de ge\u00e7erliydi. Bu nedenle Peter Alter, Alman milliyet\u00e7ili\u011fini b\u00fct\u00fcnle\u015ftirici, asl\u0131nda asimile edici milliyet\u00e7ilik olarak g\u00f6r\u00fcyor23<\/sup>. B\u00fcy\u00fck Alman sosyolog Max Weber, 1895’te, bu t\u00fcr bir milliyet\u00e7ili\u011fin gelecekteki sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 anl\u0131yormu\u015f gibi \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131: Ke\u015fke olmasayd\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir israft\u0131; Ke\u015fke bu, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte bir Alman tehdit politikas\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 de\u011fil, sonucu olsayd\u0131.”24<\/sup><\/p>\n Avrupa’da millet-devletlerin olu\u015fumunun \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famas\u0131, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda bu k\u0131tan\u0131n do\u011fu, orta ve g\u00fcneydo\u011fu b\u00f6lgelerinde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu a\u015faman\u0131n \u00f6zelli\u011fi, k\u00fclt\u00fcrel temelli milletler kavram\u0131n\u0131n egemen oldu\u011fu ko\u015fullarda ger\u00e7ekle\u015fmesiydi. \u0130kinci \u00f6zellik, mill\u00ee birimlerin dev \u00e7ok milletli imparatorluklardan ayr\u0131lmas\u0131yd\u0131. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, H\u0131ristiyan g\u00fc\u00e7lerle s\u00fcrekli sava\u015flar sonucunda Balkanlar’da toprak kaybetmi\u015f, devrimler ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonucunda Rus \u0130mparatorlu\u011fu ve Habsburg monar\u015fisi zay\u0131flam\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131 Avrupa’da b\u00fcy\u00fck hanedan birimlerinden koparak baz\u0131 millet-devletler kuruldu. Bu b\u00f6lgelerin halklar\u0131, kendilerini egemen milletten dil ve etnik k\u00f6ken a\u00e7\u0131s\u0131ndan temelden farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcyorlard\u0131. Siyasi bilin\u00e7leri, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 devlet arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yarat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu bilin\u00e7, kendi milli geleneklerine yabanc\u0131 olan ve yok eden ovaya kar\u015f\u0131 bir protesto dalgas\u0131nda olu\u015fmu\u015ftur25<\/sup>. 1830\u2019da Yunanistan Osmanl\u0131\u2019dan, Bel\u00e7ika Birle\u015fmi\u015f Niderland\u2019dan, 1878\u2019de Romanya, S\u0131rbistan ve Montenegro Osmanl\u0131dan, 1905\u2019te Norve\u00e7 \u0130sve\u00e7\u2019ten, 1908\u2019de Bulgaristan ve 1913\u2019te Almanya Osmanl\u0131\u2019dan, 1917\u2019de Finlandiya Rusya Emperyas\u0131ndan koptu. 1918\u2019de Pol\u015fa, \u00c7ekoslovakya, Estonya, Latviya, Litva, Serb, H\u0131rvatistan ve Sloven Krall\u0131\u011f\u0131 (son \u00fc\u00e7\u00fc 1929\u2019dan beri Yuqoslaviya) adl\u0131 yeni devletler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Yine ayn\u0131 y\u0131lda Ukrayna, Kuzey Kafkas, G\u00fcrcistan, Azerbaycan ve Ermenistan\u2019da yeni m\u00fcstakil devletler meydana \u00e7\u0131kt\u0131 (ancak hemen sonra Sovyet Rusya’s\u0131 onlar\u0131 i\u015fgal etti). 1922\u2019de ise \u0130rlanda B\u00fcy\u00fck Britanya\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanabildi.<\/p>\n Avrupa’da millet-devletlerin olu\u015fumunun son ve d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc a\u015famalar\u0131, So\u011fuk Sava\u015f’\u0131n sona ermesi ve Sovyetler Birli\u011fi, Yugoslavya ve \u00c7ekoslovakya tarihi ile ger\u00e7ekle\u015fti. D\u00fcnyan\u0131n ba\u015fka yerlerinde, Asya ve Afrika’da, yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerin ilan\u0131, esas olarak 1960’larda Avrupa s\u00f6m\u00fcrge sisteminin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcyle \u200b\u200bayn\u0131 zamana denk geldi. Ancak bu s\u00fcre\u00e7 baz\u0131 b\u00f6lgelerde devam etmektedir ve milletle\u015fme s\u00fcrecinin k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekte tamamland\u0131\u011f\u0131, hatta milletlerin \u00e7oktan bitmi\u015f oldu\u011fu fikri do\u011fru de\u011fildir26<\/sup>. Millet-devletlerin olu\u015fumu mekan ve zaman a\u00e7\u0131s\u0131ndan farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterse de ortak \u00f6zelliklere sahiptir.<\/p>\n Millet-devlet kavram\u0131, \u00e7ok milletli devletlerden, \u015fehir devletlerinden, imparatorluklardan, konfederasyonlardan ve di\u011fer devlet yap\u0131lar\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r ve hatta bunlarla \u00e7eli\u015fir. Buradaki temel ay\u0131rt edici \u00f6zellik, milletin devlet ile \u00f6rt\u00fc\u015fmesidir. Bununla birlikte, \u00f6rne\u011fin, 18. y\u00fczy\u0131lda Avrupa’da var olan \u00e7ok \u0131rkl\u0131 imparatorluklar – Avusturya \u0130mparatorlu\u011fu, Fransa Krall\u0131\u011f\u0131, Macaristan Krall\u0131\u011f\u0131, Rus \u0130mparatorlu\u011fu, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, \u0130ngiliz \u0130mparatorlu\u011fu ve k\u00fc\u00e7\u00fck devletler i\u00e7in s\u00f6ylenemez. Bu imparatorluklar monar\u015fiydi ve bir kral, imparator veya padi\u015fah taraf\u0131ndan y\u00f6netiliyordu. Bu devletlerin n\u00fcfusu \u00e7e\u015fitli etnik gruplara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f ve farkl\u0131 diller konu\u015fuyordu. Genellikle bu imparatorluklarda bir etnik grup egemendi ve dili resmi devlet diliydi. Y\u00f6netici hanedan genellikle bu etnik gruba aitti, ancak istisnalar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Avrupa’daki k\u00fc\u00e7\u00fck devletler (hanl\u0131klar\u0131m\u0131z ve beyliklerimiz gibi) etnik olarak karma\u015f\u0131k de\u011fildi, ancak hanedan devletleriydi ve tek bir hanedan ailesi taraf\u0131ndan y\u00f6netiliyordu. Topraklar\u0131 hanedan evlilikleri yoluyla geni\u015fletilebilirdi. Kural olarak ayr\u0131 bir dil ve k\u00fclt\u00fcre sahip de\u011fillerdi ve ayn\u0131 dil ve k\u00fclt\u00fcr \u00e7evrede yayg\u0131nd\u0131.<\/p>\n Geleneksel devletlerin aksine yeni millet-devletlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla durum de\u011fi\u015fti. \u0130kincisinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndaki en \u00f6nemli fakt\u00f6r, 18. y\u00fczy\u0131l Avrupa’s\u0131nda s\u00fcrekli yay\u0131lan pop\u00fcler h\u00fck\u00fcmet veya mill\u00ee h\u00fck\u00fcmet fikriydi. Kraliyet ailesi fikrine veya aristokrasinin egemenli\u011fine kar\u015f\u0131 yap\u0131lan toplant\u0131lar, milliyet\u00e7i ak\u0131mlarda ve fikirlerde \u015fimdiden \u00f6nemli bir yer edinmi\u015ftir. Teokratik ya da aristokrat unsurlar, siyasi anlamda me\u015fruiyetin temelini olu\u015fturma niteli\u011fini h\u0131zla kaybetmi\u015flerdir. G\u00fcc\u00fcn kayna\u011f\u0131n\u0131n ve sahibinin millet oldu\u011fu ilkesi bu millet-devletlerin ilk temel unsuru haline gelmi\u015ftir. Buna g\u00f6re, mill\u00ee h\u00fck\u00fcmeti (veya mill\u00ee meclisleri veya daha do\u011frusu mill\u00ee meclisleri) temsil eden parlamentolar, devletlerin anayasalar\u0131na g\u00f6re en \u00fcst organ olarak kabul edildi.<\/p>\n Millet-devletlerin ikinci temel unsuru mill\u00ee kimliktir. Gittik\u00e7e daha fazla ortak bir kimlik, hakim bir s\u00fcper k\u00fclt\u00fcr ve yerle\u015fik bir milli bilin\u00e7ten olu\u015fan bu milli kimlik ne kadar sa\u011fl\u0131kl\u0131 sa\u011flanacak, siyasi ve sosyal sistem sorunsuz i\u015fleyebilecektir. Bu nedenle millet-devletler i\u00e7in millile\u015ftirme alan\u0131nda izlenen politikalar; etnik, dini, b\u00f6lgesel alt kimlikleri mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr potas\u0131nda eritmek; Vatanda\u015f\u0131n milleti tek ba\u011flant\u0131 noktas\u0131 olarak g\u00f6rmesini sa\u011flamak \u00e7ok \u00f6nemlidir. Mill\u00ee mar\u015flar, ba\u015fkentler, tarihi eserler, bayraklar, armalar, tarihteki zaferler ve kahramanlar, do\u011fal g\u00fczellikler gibi semboller, devletlerin kimlik politikalar\u0131nda vatanda\u015flar\u0131n milli kimlik d\u00fczeylerini y\u00fckseltmek i\u00e7in kullan\u0131lmaktad\u0131r. Ortak bir edebi dilin, ortak bir tarihi d\u00fc\u015f\u00fcncenin, bir milli e\u011fitim sisteminin kurulmas\u0131, milletlerin ve devletlerin vazge\u00e7medi\u011fi \u015feylerden biridir. Millet-devletler kurulurken, Fransa’da n\u00fcfusun sadece k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortak bir dil konu\u015fabildi\u011fine dikkat \u00e7ektik. On y\u0131llar sonra, \u00fclke n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funun ortak bir edebi dil konu\u015ftu\u011fu s\u00f6yleniyor. Devletin izledi\u011fi bu politika sonucunda 1920’li y\u0131llarda Fransa’n\u0131n bat\u0131s\u0131nda ve g\u00fcneyinde Frans\u0131zcan\u0131n konu\u015fuldu\u011fu s\u00f6ylenmektedir27<\/sup>.<\/p>\n Bu iki temel unsura (mill\u00ee g\u00fc\u00e7 ve mill\u00ee kimlik) ek olarak, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar millet-devletleri olu\u015fturan \u00fc\u00e7 ortak \u00f6zellikten de (\u00fclke, siyasi ve idari b\u00fct\u00fcnl\u00fck) bahsederler. Millet-devletlerde \u00fclkenin millet olarak b\u00f6l\u00fcnmezli\u011fi ilkesi \u00f6nemlidir. Milliyet\u00e7ilik, kural olarak, \u00fclke topraklar\u0131n\u0131 de\u011ferli bir kavram (vatan) haline getirerek kutsalla\u015ft\u0131r\u0131r. Vatan ve s\u0131n\u0131r kavramlar\u0131 b\u00fct\u00fcnle\u015fmeye ve \u00f6zel bir anlam ifade etmeye ba\u015flar. \u00dclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde merkezi y\u00f6netimden ayr\u0131 ve e\u015fit g\u00fc\u00e7 adalar\u0131 millet-devletlerde ho\u015f kar\u015f\u0131lanmaz. Millet-devletlerde, bir \u00fclkenin topraklar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a tan\u0131mlanm\u0131\u015f, kutsal bir niteli\u011fe , sadakat unsuru niteli\u011fine sahip ve \u00fczerinde tek bir me\u015fru otoritenin bulundu\u011fu bir b\u00f6lgeyi temsil etmektedir.<\/p>\n Birlik ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde bir toplulu\u011fu (birlik) in\u015fa etmek i\u00e7in millet-devletin k\u00fclt\u00fcrel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra siyasi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc de olu\u015fturmas\u0131 gerekir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle, millet-devletleri ortak bir siyasi k\u00fclt\u00fcr etraf\u0131nda b\u00fct\u00fcnle\u015ftirmek ve onlar\u0131 bir siyasi toplulu\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmekle de ilgilenmektedir. Bu siyasi b\u00fct\u00fcnl\u00fck, \u00fclkede tek bir siyasi g\u00fcc\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, siyasi iradenin tek merkezde toplanmas\u0131n\u0131 veya da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131, her yerde ayn\u0131 kanunlar\u0131n ge\u00e7erlili\u011fini ve e\u015fitli\u011fini i\u00e7erir. Siyasi b\u00fct\u00fcnl\u00fck esasen vatanda\u015fl\u0131k ba\u011f\u0131 denilen, fertle devlet aras\u0131ndaki hukuki ba\u011fla sa\u011flanmaktad\u0131r.<\/p>\n Millet-devletin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kurucu \u00f6zelli\u011fi idari b\u00fct\u00fcnl\u00fck, yani merkezi bir h\u00fck\u00fcmet etraf\u0131nda \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f idari ve siyasi birimlerin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Mill\u00ee g\u00fc\u00e7 ilkesine dayal\u0131 tek bir h\u00fck\u00fcmetin varl\u0131\u011f\u0131, bu h\u00fck\u00fcmetten kaynaklanan benzer, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkin bir idari te\u015fkilat\u0131n \u00fclkede de bulunmas\u0131 \u00f6nemli bir milletle\u015fme arac\u0131 olarak kabul edilmektedir28<\/sup>.<\/p>\n Avrupa\u2019daki milletle\u015fme s\u00fcrecini ve millet- devletlerin \u00f6zelliklerini Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019ndeki mevcut durumla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rsak, a\u015fa\u011f\u0131daki sonu\u00e7lara varm\u0131\u015f oluruz.<\/p>\n Azerbaycan Cumhuriyetinin millet- devlete d\u00f6n\u00fc\u015fmesinin alternatifi yoktur. Bu, tabii-tarihi bir s\u00fcre\u00e7tir, onun kar\u015f\u0131s\u0131nda yer almak u\u011fursuzlu\u011fa mahkum olmak demektir.<\/p>\n Azerbaycan\u2019da millet- devletin meydana gelmesinin birinci \u015fart\u0131 milli hakimiyetin \u015fekillenmesidir. Bu da mill\u00ee iradenin daima ayakta kalmas\u0131, iktidar\u0131n adil ve \u00f6zg\u00fcr se\u00e7im vas\u0131tas\u0131yla milletinden kut almas\u0131 demektir. Mill\u00ee hakimiyetin olmazsa olmazlar\u0131ndan biri, milleti temsil eden ger\u00e7ek Millet Meclisinin varl\u0131\u011f\u0131, hakimiyet kollar\u0131 aras\u0131nda onun \u00fcst\u00fcn mevkiye malik olmas\u0131d\u0131r. Baz\u0131 iktidar temsilcilerinin devleti, milletin kar\u015f\u0131s\u0131na koymas\u0131, bu kar\u015f\u0131 koymada ak\u0131l almaz ideoloji-fikir jimnasti\u011fine ba\u015fvurmas\u0131 faydas\u0131z me\u015fguliyettir. Anlamak ve anlatmak laz\u0131md\u0131r: eski Azerbaycanl\u0131l\u0131\u011f\u0131 tahrif edip, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 koymak abestir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Azerbaycanl\u0131l\u0131k – T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn siyasi program\u0131d\u0131r. Bahsedilen kopuklu\u011fu ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in devletin mill\u00eele\u015fmesi gereklidir ve \u00f6n\u00fcnde sonunda bu ger\u00e7ekle\u015fecektir. Devletin mill\u00ee kimlik meselelerine \u00fcst\u00fcn faaliyet istikameti gibi yakla\u015fmas\u0131 gereklidir. \u015e\u00fcphesiz bu temelde devletin de, milletin de g\u00fc\u00e7lenmesi, mill\u00ee birli\u011fin meydana gelmesi mutlakt\u0131r.<\/p>\n Son Karaba\u011f Sava\u015f\u0131\u2019nda millet devletine sahip \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc devlet millet yoluna \u00e7\u0131kt\u0131, \u00fclkenin b\u00f6l\u00fcnmezli\u011fini temin etmek i\u00e7in azmetti. Ancak sava\u015ftan sonraki d\u00f6nemde bu birli\u011fi g\u00f6rmek i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131 optimist olmak gereklidir. \u00dclkenin b\u00f6l\u00fcnmezli\u011fi problemi \u00e7\u00f6z\u00fclmeden “Karaba\u011f meselesi halledilmi\u015ftir”, “Arazi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.” demek milleti ve mill\u00ee iradeyi yok saymakt\u0131r. Millet-devletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fka \u00f6nemli \u015fart\u0131 olan siyasi ve idari b\u00fct\u00fcnl\u00fck de Karaba\u011f meselesi tam \u00e7\u00f6z\u00fclmeden, \u00fclkede i\u015fte demokratik bir y\u00f6netim kurulmadan m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir.<\/p>\n KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n [1] G\u00f6rk\u0259mli fikir adam\u0131 Prof. Dr. \u0130skender \u00d6ks\u00fcz \u2018nation-state\u2019<\/em>i mill\u0259t d\u00f6vl\u0259ti<\/em> olaraq t\u0259rc\u00fcm\u0259 edir. \u0130ngilisc\u0259 oldu\u011fu kimi tire i\u015far\u0259sil\u0259 verm\u0259k biz\u0259 daha m\u0259ntiqli g\u0259lir. Bu i\u015far\u0259 (-) iki anlay\u0131\u015f\u0131n bir-birini tamamlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, i\u00e7-i\u00e7\u0259 oldu\u011funu\u00a0 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n [2] M\u00f6vcud yaz\u0131 qaydalar\u0131 Sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f, Rus dilinin \u00f6z\u0259llikl\u0259rin\u0259 \u0259saslanm\u0131\u015fd\u0131r. Yaz\u0131 dilimiz bu\u00a0 standartlara uymaq zorunda deyildir.<\/p>\n [3] Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z\u00fcn\u00fcz baxa bil\u0259rsiniz:<\/p>\n https:\/\/freedomhouse.org\/sites\/default\/files\/2020-04\/05062020_FH_NIT2020_vfinal.pdf<\/p>\n [4] Ramiz Mehdiyev, \u2018T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck tarixin g\u00f6z\u00fc il\u0259, yaxud milli ideya \u0259srl\u0259rin qov\u015fa\u011f\u0131nda\u2019, Xalq q\u0259zeti,<\/em> 14, 15, 17, 18 sentyabr 1993.<\/p>\n [5] \u201cM\u00fcsavat\u0131n etnik siyas\u0259t konsepsiyas\u0131n\u0131n \u0259saslar\u0131\u201d, Yeni M\u00fcsavat<\/em>, 03. 08.1995.<\/p>\n [6] B\u00fct\u00f6v Az\u0259rbaycan Birliyinin (BAB) M\u0259ramnam\u0259si,<\/em> Bak\u0131: BAB M\u0259ramnam\u0259 Komissiyas\u0131, 2004.<\/p>\n [7] Yen\u0259 orada, s. 31.<\/p>\n [8] Yen\u0259 orada, s. 180-230.<\/p>\n [9] Bu \u015f\u00fcar b\u0259z\u0259n D\u00f6vl\u0259tl\u0259\u015fm\u0259, Mill\u0259tl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259 B\u00fct\u00f6vl\u0259\u015fm\u0259<\/em> \u015f\u0259klind\u0259 ifad\u0259 edilir. Bizc\u0259, yanl\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7\u00fcnki mill\u0259t altqurumdur (bazisdir), onun \u00fcst\u00fcn v\u0259 yet\u0259rsiz t\u0259r\u0259fl\u0259ri \u00fcstqurumun enind\u0259 sonunda keyfiyy\u0259tini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir\/b\u0259lirl\u0259yir.<\/p>\n [10] https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=2<\/p>\n [11] Bax\u0131n:\u00a0 https:\/\/turkcudusuncebirliyi.com\/detail?id=8<\/p>\n [12] Peter Alter, Nationalism,<\/em> London etc: Edward Arnold, 1994, pp. 70-74. Anthony D. Smith bu s\u0131ralaman\u0131 bel\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir: \u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa, \u0130spaniya, Hollandiya, \u0130sve\u00e7 v\u0259 Rusiya (Anthony D. Smith, The Ethnic Origins of Nations<\/em>, Oxford: Basil Blackwell, 1986, p. 138).<\/p>\n [13] \u0130ngilt\u0259r\u0259, Niderland, \u0130sve\u00e7, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0130taliya v\u0259 Almaniyada mill\u0259tl\u0259\u015fm\u0259 s\u00fcr\u0259ci haqq\u0131nda bizim kitabda uy\u011fun b\u00f6l\u00fcm vard\u0131r. Bax\u0131n: Nesib Nesibli, Azerbaycan Tarihi. Millet, Devlet ve Siyaset,<\/em> Ankara: Alt\u0131nordu, 2019, s. 47-59.<\/p>\n [14] Emmanuel Le Roy Ladurie,\u00a0 The French peasantry, 1450\u20131660<\/em><\/a>,\u00a0 Berkeley and LA: University of California Press, 1987, p. 32.<\/p>\n\n
\nYAP h\u00e2kimiyetinin milletle\u015fme s\u00fcrecine menfi tesirlerinden biri de ele tahsil sisteminde ba\u015flanm\u0131\u015f mill\u00eele\u015fmenin kar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda, Rus dilinin (edebiyat\u0131n\u0131n, tarihinin) yeniden \u00fclke tahsil sisteminde rol\u00fcn\u00fcn artmas\u0131nda kendini g\u00f6sterdi. Azerbaycan Cumhuriyetinin istikl\u00e2linin \u00f6nceki haline d\u00f6nmesinden ge\u00e7en y\u0131llarda Rus mekteplerinin say\u0131s\u0131 azalmad\u0131, aksine artt\u0131. 2021\u2019in Kas\u0131m ay\u0131nda Rusya Federasyonu Ba\u015fkan\u0131 Putin\u2019in Azerbaycan’da \u00f6\u011frencilerin %34\u2019\u00fcn\u00fcn Rus dilinde tahsil almas\u0131 m\u00fcnasebetiyle Ba\u015fkan Aliyev\u2019e te\u015fekk\u00fcr etmesi manidard\u0131r.<\/p>\nSonu\u00e7 yerine: \u00c7\u0131kmazdan \u00e7\u0131k\u0131\u015f<\/strong><\/h2>\n
\nMill\u00ee kimlik problemlerini h\u00e2l\u00e2 \u00e7\u00f6zememi\u015f bir topluluk, milletle\u015fme yolunda \u00e7ok ilerlemek zorundad\u0131r. Kuzey Azerbaycan\u2019da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn millet azmini ortaya koymas\u0131ndan y\u00fcz y\u0131ldan fazla bir zaman ge\u00e7mi\u015ftir. Sovyet rejimi, h\u00e2l\u00e2 tam \u015fekillenmemi\u015f mill\u00ee kimli\u011fimizi istedi\u011fi \u015fekilde de\u011fi\u015ftirebildi. Ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan Cumhuriyeti devleti bir \u00e7ok h\u00e2llerde problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesine de\u011fil, Sovyet miras\u0131n\u0131 daha da g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131, milletle devlet aras\u0131nda yeni kopukluk meydana geldi.<\/p>\n