{"id":15322,"date":"2022-03-31T19:00:00","date_gmt":"2022-03-31T16:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=15322&preview=true&preview_id=15322"},"modified":"2022-04-01T00:26:45","modified_gmt":"2022-03-31T21:26:45","slug":"azerbaycanin-milli-siyasi-elit-problemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/azerbaycanin-milli-siyasi-elit-problemi\/","title":{"rendered":"Azerbaycan\u2019\u0131n mill\u00ee siyasi elit problemi"},"content":{"rendered":"

Neden Millet, Neden Millet-Devlet<\/em><\/a> ba\u015fl\u0131kl\u0131 son yaz\u0131m\u0131zda millet ve devlet aras\u0131ndaki ili\u015fkilerden ve mevcut kopukluktan bahsetmi\u015ftik. Bu kopuklu\u011fu yaratan ve s\u00fcrd\u00fcren sosyo-politik grup bug\u00fcn\u00fcn makalesinin konusudur. Bu z\u00fcmreyi iyi tan\u0131madan \u00fclke siyasetinin kalbine inmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

Y\u00f6netici elitin son 200 y\u0131ldaki maceralar\u0131, hakk\u0131nda kitap yaz\u0131lacak kadar ciddi bir konudur. Bu yaz\u0131da, geleneksel olarak kap\u0131kullar\u0131, nomenklatur<\/em>[1]<\/a> ve 5. kol<\/em> olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z z\u00fcmrenin olu\u015fumunun tarih\u00ee ko\u015fullar\u0131n\u0131, bu z\u00fcmrenin siyasi davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 ve psikolojisini ele almaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Kap\u0131kullar\u0131<\/h2>\n

Kuzey Azerbaycan’\u0131n da dahil oldu\u011fu Kafkasya’y\u0131 i\u015fgal eden Rusya \u0130mparatorlu\u011fu, burada farkl\u0131 s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi modellerini denedi. Farkl\u0131 y\u00f6netim yakla\u015f\u0131mlar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Bu tart\u0131\u015fmalarda, \u201cRus devletine ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131na g\u00fcvenilmeyen halk\u0131n<\/em> (Kafkas Tatarlar\u0131)<\/em>” y\u00f6netimde bulunmalar\u0131na izin vermemek fikri hakimdi. Rusya’n\u0131n Azerbaycan’daki s\u00f6m\u00fcrge politikas\u0131n\u0131n temel hedeflerinden biri, elbette, halk\u0131n direni\u015f g\u00fcc\u00fc olu\u015fturabilecek yerel siyasi elitlerin[2]<\/a> g\u00fc\u00e7lenmesini \u00f6nlemekti.<\/p>\n

\"\"

Kaynak<\/a><\/p><\/div>\n

T\u00fcrk siyasi elitleri i\u015fgal s\u0131ras\u0131nda G\u00fcrc\u00fclerden ve Ermenilerden farkl\u0131 davrand\u0131. \u0130ran devlet gelene\u011finden b\u0131kan ve \u0130ran’dan tamamen kopan T\u00fcrk hanlar\u0131 ve soylular\u0131, genel olarak 1801-1828 i\u015fgali s\u0131ras\u0131nda kesin bir tav\u0131r almam\u0131\u015flard\u0131r. Karaba\u011fl\u0131 \u0130brahim Han ve ailesinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden (1806) sonra, i\u00e7 \u00f6zerkli\u011fini korumak isteyen bu s\u0131n\u0131f, bu umutlar\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce yeniden Kacar \u0130ran\u0131’na meyletmeye ba\u015flad\u0131. Azerbaycan T\u00fcrk se\u00e7kinlerinin bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar\u0131, Rus h\u00fck\u00fcmetine yerel “Busurmanlara” g\u00fcvenmemek i\u00e7in bir bahane verdi. Elbette \u201cTarihi gelenekleri, T\u00fcrk ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 ile m\u00fccadeleden ibaret olan\u201d (M. Emin Resulzade) \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131n\u0131n, burada farkl\u0131 bir politika izledi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131. Azerbaycan’\u0131n co\u011frafi konumu (Kacar \u0130ran\u0131 ve Osmanl\u0131 T\u00fcrkiyesi s\u0131n\u0131r\u0131) \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131\u2019n\u0131 burada \u0130dil-Urallar ve Kuzey Kafkasya’dan daha sert bir politika izlemeye sevk etti.<\/p>\n

Sava\u015fla zaptedilen bu \u00fclkenin ekonomik ve siyasi benimsenmesi, yerel halk\u0131n temsilcilerinden yararlan\u0131lmas\u0131n\u0131n zorunlu oldu\u011funu g\u00f6sterdi. B\u00f6yle bir z\u00fcmre, i\u015fgal s\u0131ras\u0131nda Rus h\u00fck\u00fcmetine hassas hizmetler sunan bir grup ve onlar\u0131n torunlar\u0131 olabilirdi. \u015eem\u015fedil h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Nesib Sultan, Guba’n\u0131n Budug il\u00e7esinden \u015eeyhhali Han’dan memnun olmayan beyler, Guba ve Bak\u00fc’deki Bakihanov ailesi, \u015eirvan han\u0131n\u0131n karde\u015fi Kas\u0131m Han, Muhammed Hasan A\u011fa taraftarlar\u0131 ve di\u011ferleri Rus yanl\u0131s\u0131 bir tav\u0131r ald\u0131lar ve Rus birlikleri ile birlikte aktif olarak i\u015fgale kat\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n

Rus h\u00fck\u00fcmeti, yeni s\u00f6m\u00fcrgeler i\u00e7in planlad\u0131\u011f\u0131 \u201cdo\u011fal Rus asaleti\u201d projesini Azerbaycan’da da uygulama ihtiyac\u0131n\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. M\u00fcridizmin[3]<\/a> Kafkasya’da yay\u0131lmas\u0131, yerel halk\u0131n s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 genelde so\u011fuk, baz\u0131 durumlarda d\u00fc\u015fmanca tutumu, Rus h\u00fck\u00fcmetinin politikas\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesini zorunlu k\u0131ld\u0131. \u00c7ar\u0131n ferman\u0131, Azerbaycan’\u0131n \u00fcst sosyal tabakalar\u0131 (han, bey, a\u011fa) hakk\u0131nda uzun s\u00fcredir devam eden belirsizli\u011fe son verdi. M\u00fcsl\u00fcman \u00fcst tabakas\u0131n\u0131n toprak haklar\u0131, Rus aristokrasisinin haklar\u0131yla e\u015fitlendi. Ancak imtiyazlar ve ki\u015filik haklar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan e\u015fitsizlik ortadan kald\u0131r\u0131lmad\u0131. \u00d6rne\u011fin, Rus h\u00fck\u00fcmeti Azerbaycan’da, G\u00fcrcistan’daki aristokratlar\u0131n toprak ve m\u00fclkiyet haklar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyecek olan Asil Vekiller Meclisi<\/em> gibi bir kurum kurmaya gerek g\u00f6rmedi. Azerbaycan’da yerel soylular\u0131n \u00f6zel i\u015fleri, Tiflis’teki (G\u00fcrcistan) devlet komisyonlar\u0131 taraf\u0131ndan ele al\u0131nd\u0131. En \u00f6nemli yasal e\u015fitsizlikler, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n y\u00f6netim sistemine kat\u0131l\u0131m\u0131na getirilen k\u0131s\u0131tlamalard\u0131. G\u00fcrc\u00fclerin ve Ermenilerin temsilcileri hem Rusya’n\u0131n merkezinde hem de b\u00f6lgelerde y\u00fcksek mevkilere getirilse de M\u00fcsl\u00fcmanlara bu f\u0131rsat verilmedi. Di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman illerde ve b\u00f6lgelerde oldu\u011fu gibi, Azerbaycan’da da yerel halk sadece d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli pozisyonlarda yer alabiliyordu ve M\u00fcsl\u00fcman gen\u00e7ler genellikle orduya al\u0131nmad\u0131.[4]<\/a><\/p>\n

Bununla birlikte yerel halkla temas i\u00e7in yerel bir terc\u00fcman ve di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli yetkililer gerekliydi. Rusya’da T\u00fcrk-Tatarlar\u0131n Rusla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda tan\u0131nm\u0131\u015f bir uzman olan \u0130lminskiy; Rus dili okullar\u0131n\u0131n yerel halk aras\u0131nda pop\u00fcler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, halk\u0131n Rus devletinden tecrit olup uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak, karma m\u00fcfredatl\u0131 \u201cRus-Tatar\u201d okullar\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131 \u00f6nerdi ve h\u00fck\u00fcmetin onay\u0131n\u0131 almay\u0131 ba\u015fard\u0131.<\/p>\n

\"\"

Nikolay \u0130lminskiy<\/a><\/p><\/div>\n

\u0130lk y\u0131llarda bu okullarda e\u011fitim k\u0131smen yerel dillerde yap\u0131l\u0131r ayr\u0131ca “Rus uygarl\u0131\u011f\u0131” \u00e7eviri olarak \u00f6\u011fretilirdi. Sonraki y\u0131llarda dersler sadece Rus\u00e7a idi. \u0130lminsky’ye g\u00f6re bu, Rus dilini ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Rus olmayanlar aras\u0131nda yayman\u0131n en etkili yoluydu. \u0130lminskiy, Tatarlar i\u00e7in Kiril alfabesine dayal\u0131 yeni bir alfabe olu\u015fturmas\u0131yla da biliniyordu.[5]<\/a> (\u0130lminskiy’in projesi tamamen Sovyet d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015ftirildi).<\/p>\n

B\u00f6ylece yerel y\u00f6netim sisteminde yer alan bir z\u00fcmre yeti\u015ftirildi. Rus otoritesi taraf\u0131ndan beslenen, Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve devletine ba\u011fl\u0131 bu z\u00fcmre, mill\u00ee siyasi ve tarih\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcncede kap\u0131kullar\u0131 olarak bilinir. Mehmed Emin Resulzade bu z\u00fcmre hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 yazacakt\u0131: \u201c\u00c7arizm, hanlar\u0131n elinden gasp etti\u011fi hakimiyeti, kendine minnettar etti\u011fi beylerle -biraz olsun- b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcyordu. \u0130\u015fbu siyaset neticesinde han kap\u0131s\u0131nda kulluk etmi\u015f beylerden ve bu beylere mensup ailelerden \u00e7ar siyasetine hizmet ve kendi halk\u0131na ihanetleri ile temay\u00fcz eden [ayr\u0131lan, se\u00e7ilen] tipler zuhur eylemi\u015ftir.\u201d[6]<\/a><\/p>\n

S\u00f6m\u00fcrge sistemine entegre edilen bu z\u00fcmrenin h\u0131rs\u0131, Rus devletinin Azerbaycan’a ve buradaki T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 genel tavr\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmedi. Kap\u0131kullar\u0131na sadece yard\u0131mc\u0131 g\u00f6revleri yerine getirmek kald\u0131. Rus devletinin temel dayana\u011f\u0131, H\u0131ristiyan milletlerin temsilcileriydi.<\/p>\n

\u0130mparatorluk merkezinden g\u00f6nderilen g\u00f6revlilerle birlikte, yeni isk\u00e2n edilmi\u015f Ruslar (Dukhobor, Molokan, Subbotnik, Prigun, Skops) yerel se\u00e7kinlerin \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturacakt\u0131. Rus n\u00fcfusun h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcmesine ra\u011fmen, mevcut durum Rus h\u00fck\u00fcmetini tatmin etmedi. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Rus h\u00fck\u00fcmet \u00e7evrelerinde, burada kal\u0131c\u0131 olmak ya da bir Rus yazar\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtti\u011fi gibi, “gelecekte Transkafkasya’n\u0131n bizden ayr\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in” burada \u201cRus n\u00fcfusunu en az yerel n\u00fcfusa kadar artt\u0131rmak\u201d \u00f6neriliyordu. Bu stratejik plan, Mugan Ovas\u0131’nda en az bir milyon Rus’u yeniden yerle\u015ftirme \u00f6nerisini i\u00e7eriyordu.[7]<\/a> Shavrov’a g\u00f6re, “Bu milyonluk Rus n\u00fcfusu, Rusya’ya b\u00fcy\u00fck hizmet edebilir, \u00e7evredeki n\u00fcfus \u00fczerinde hi\u00e7 hissetmeden Rusla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 etki yapabilir ve onunla yak\u0131n ili\u015fkiler kurabilir.<\/p>\n

Azerbaycan’daki s\u00f6m\u00fcrge sisteminin bir di\u011fer aktif unsuru, kom\u015fu H\u0131ristiyan n\u00fcfusun temsilcileriydi. Ermeniler ve k\u0131smen G\u00fcrc\u00fcler, G\u00fcney Kafkasya’daki Rus s\u00f6m\u00fcrge sisteminin \u015fekillenmesinde \u00f6nemli bir rol oynad\u0131lar.<\/p>\n

Rus h\u00fck\u00fcmetinin bilinen yeniden yerle\u015ftirme ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131k politikas\u0131, etnik durum \u00fczerinde do\u011frudan bir etkiye sahipti. G\u00f6\u00e7 ettirilen n\u00fcfusun \u00e7o\u011fu, yerel T\u00fcrklere ait meralarda ve T\u00fcrk toprak sahiplerinin arazilerinde bar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131. Bu, yerel n\u00fcfusun do\u011fal olarak memnuniyetsizli\u011fine neden olmaktayd\u0131. Baz\u0131 Rus yazarlar\u0131n \u201cyerlilerin d\u00fc\u015fmanca tavr\u0131\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131klar\u0131[8]<\/a> durumda bu fakt\u00f6r \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r. \u0130lgin\u00e7 bir \u015fekilde, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Ermeni mill\u00ee hareketinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131ndan korkan Rus yazarlar, devletin haks\u0131z isk\u00e2n politikas\u0131n\u0131n da bunda b\u00fcy\u00fck rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar. Vasil Velichko, G\u00fcney Kafkasya’da Ermenilerin yeniden yerle\u015ftirilmesindeki a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131n “Rus halk\u0131n\u0131n i\u015fine ayk\u0131r\u0131” oldu\u011funu belirtiyor ve \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: “\u0130\u015fgal alt\u0131ndaki b\u00f6lgelerdeki M\u00fcsl\u00fcmanlar ac\u0131 ac\u0131 soruyorlar: Ruslar nerede? Bizi kimin i\u00e7in i\u015fgal ettiler? Her h\u00e2l\u00fck\u00e2rda, kendileri i\u00e7in de\u011fil… Ne t\u00fcccar\u0131n\u0131z ne de \u00e7ift\u00e7iniz g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Her yerde Ermeniler vard\u0131, d\u00fcnk\u00fc k\u00f6lelerimiz.”[9]<\/a><\/p>\n

\"\"

Mehmet Emin Resulzade<\/p><\/div>\n

B\u00f6ylece Kuzey Azerbaycan’\u0131 kan d\u00f6kerek asker\u00ee olarak i\u015fgal eden Rusya, burada bir s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netim sistemi kurdu. Bu s\u00f6m\u00fcrge sistemi, yerlilerin kat\u0131l\u0131m\u0131 olmadan do\u011frudan y\u00f6netimi i\u00e7eren Frans\u0131z s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi modeline uygundu. \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131 d\u00f6neminin bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi de Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve devletine ba\u011fl\u0131 olan z\u00fcmrenin zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Bu nedenle de bu z\u00fcmre Azerbaycan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ve demokratik devlet anlay\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 etkili bir kavram ve hareket ortaya koyamad\u0131.[10]<\/a> Rus partilerinin yerel \u015fubelerinin faaliyetlerine kat\u0131lanlar\u0131n \u00e7o\u011fu Ruslar ve Ermenilerdi. Resulzade’nin tahminlerine g\u00f6re, Azerbaycan’\u0131n ikinci i\u015fgalinin arifesinde Bol\u015fevik Partisi’nde yerel halk\u0131n temsilcilerinin say\u0131s\u0131 300’\u00fc ge\u00e7medi.[11]<\/a><\/p>\n

\u00c7arl\u0131k d\u00f6neminde yerel y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131, 1918-1920 y\u0131llar\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan devleti i\u00e7in sorunlar yaratt\u0131. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu’ndan (1918) \u00e7a\u011fr\u0131lan Mehmet\u00e7ik, yerel asker eksikli\u011fi sorununu k\u0131smen \u00e7\u00f6zebildi. Di\u011fer alanlarda yeterli ulusal kadronun olmamas\u0131, ulus ve devlet in\u015fas\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131ran ana nedenlerden biriydi. Bu tarihi g\u00f6revi \u00e7ok az say\u0131da ayd\u0131n ve burjuvazi \u00fcstlendi. Yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen ayd\u0131nlar\u0131n ve burjuvazinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k stratejisinin kararl\u0131 geli\u015fimi \u00f6zellikle dikkate de\u011ferdir. G\u00fcney Kafkasya’n\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan\u0131nda (22 Nisan 1918) en b\u00fcy\u00fck rol\u00fcn Azerbaycan temsilcilerine ait oldu\u011fu tarihi bir ger\u00e7ektir. Ayn\u0131 zamanda eski Rusya T\u00fcrkleri aras\u0131nda sadece Azerbaycan T\u00fcrklerinin kesin bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k \u00e7izgisi kurmu\u015f olmalar\u0131 da dikkat \u00e7ekici bir tarih\u00ee ger\u00e7ektir.<\/p>\n

27 Nisan 1920 tarihli mill\u00ee ve demokratik otoritenin devrine ili\u015fkin belgenin 5. maddesindeki “eski politikac\u0131lar\u0131n, h\u00fck\u00fcmet \u00fcyelerinin ve parlamento \u00fcyelerinin hi\u00e7birinin siyasi su\u00e7larla su\u00e7lanmayaca\u011f\u0131” s\u00f6z\u00fcne ra\u011fmen, i\u015fgalci Sovyet Rusyas\u0131 yeni yeni \u015fekillenmekte olan mill\u00ee eliti ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in elinden gelenin en iyisini yapt\u0131.<\/p>\n

Nomenklatur<\/h2>\n

Ekim Bol\u015fevik darbesinden (1917) sonra, Sovyet Rusyas\u0131 Avrupa sosyal demokrasisinin moda h\u00e2line getirdi\u011fi Rus olmayan ezilen uluslara “kendi kaderini tayin etme” hakk\u0131 verece\u011fini belirtti. Ama bu hakk\u0131 en az \u00fc\u00e7 \u00f6nemli ko\u015fula ba\u011flad\u0131. 1. Kendi kaderini tayin hakk\u0131, bu \u00fclkelerin halklar\u0131na de\u011fil, proletaryas\u0131na verilecektir.(!) 2. Komintern’in 2. Kongresi (1919), metropol\u00fcn Kom\u00fcnist Partisi’nin (yani Rusya) s\u00f6m\u00fcrge \u00fclkelerinin kom\u00fcnist partilerinin (\u00f6rne\u011fin, Azerbaycan) faaliyetlerine liderlik etme hakk\u0131n\u0131 verdi.(!) 3. ‘Bizden olmayanlar [yani, yerel \u00f6zerk organlar\u0131n ba\u015f\u0131nda kom\u00fcnistler yoksa] \u00f6zerklik haklar\u0131 bile olmayacak.”(Joseph Stalin). Dolay\u0131s\u0131yla, bu ko\u015fullar kendi kaderini tayin hakk\u0131n\u0131 baltalad\u0131. Merkezdeki ve b\u00f6lgelerdeki Rus olmayan Bol\u015feviklerin bir k\u0131sm\u0131, Sovyet Rusyas\u0131’n\u0131n bu hilesini anlamad\u0131, \u00fclkeleri ve milletlerinin yeniden i\u015fgaline yard\u0131mc\u0131 oldu. Anlayan kesim i\u015fe al\u0131nan bir \u00c7K(KGB\u2019nin halefi) memuru oldu, yani basit\u00e7e satt\u0131. Y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce Rus ordusuna rehberlik edenler gibi.<\/p>\n

\"\"

1917 Bol\u015fevik Darbesi<\/a><\/p><\/div>\n

Sovyet y\u00f6netiminin ilk y\u0131llar\u0131nda yerel kom\u00fcnistler bir vitrin g\u00f6revi g\u00f6rd\u00fcler. Devletin en \u00fcst organ\u0131, hi\u00e7bir yasal me\u015fruiyeti olmayan ve Sovyet Rusya taraf\u0131ndan atanan \u00fcyelerden olu\u015fan s\u00f6zde “Azerbaycan \u0130nk\u0131lap Komitesi” (veya Azrevkom) idi. Azerbaycan Devrim Komitesi’nin (Azrevkom) t\u00fcm \u00fcyeleri T\u00fcrk’t\u00fc. Ancak Devrimci Komite, \u00fclkeyi y\u00f6netirken al\u0131nan kararlar\u0131n \u00e7o\u011funun uygulay\u0131c\u0131s\u0131yd\u0131. Bu kararlar Moskova ve onun Azerbaycan’daki do\u011frudan temsilcileri taraf\u0131ndan al\u0131nd\u0131. Daha do\u011frusu, 11. Ordu Devrimci-Askeri Konseyi (Revvoensovet) g\u00fcnl\u00fck meselelere karar verdi. Yabanc\u0131 diplomatik misyonlar bile t\u00fcm \u00f6nemli konularda 11. Ordu Devrimci Askeri Konseyi’ne ba\u015fvurdu. Yerel devrimci komitelerin olu\u015fumu da 11. Ordu’nun onay\u0131 ile belirlendi.<\/p>\n

Narimanov’u h\u00e2l\u00e2 sevenler g\u00fccenmesin. Az bilinen iki ac\u0131 tarihi ger\u00e7e\u011fi hat\u0131rlayaca\u011f\u0131z. Narimanov ve onun gibi di\u011ferleri sadece dekor rol\u00fcne sahipti. Azerbaycan y\u00f6netiminde i\u015fgal ordusuna, merkezden g\u00f6nderilen \u015fah\u0131slara ve Moskova\u2019daki merkez\u00ee otoriteye dikkat \u00e7ekmenin yan\u0131 s\u0131ra, asl\u0131nda Azerbaycan y\u00f6netiminin ba\u015f\u0131nda Rusya Kom\u00fcnist Partisi Kafkas Komitesi Sekreteri Sergo Orconikidze\u2019nin oldu\u011funu belirtmek gerekir. Sovyet devletinin lideri Lenin, bu g\u00f6revi resmen ona emanet etti. (1918’in ba\u015flar\u0131nda, bu g\u00f6rev Stepan Shaumyan’a verildi). Nihayet \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna do\u011fru bu ger\u00e7e\u011fi fark eden Azrevkom’un ba\u015fkan\u0131 Narimanov, , bitmemi\u015f bir mektupta o\u011fluna \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klayacakt\u0131: \u201cSeni hakimiyete yeteneklerinden dolay\u0131 de\u011fil mecburen [yerel halk\u0131n temsilcisi oldu\u011fun i\u00e7in] atad\u0131klar\u0131n\u0131 idrak etti\u011finde, daima vicdan azab\u0131 duyacaks\u0131n; kendi benli\u011fini yaln\u0131z kitle kar\u015f\u0131s\u0131nda de\u011fil, hatta kendi g\u00f6z\u00fcnde bile kaybedeceksin\u2026 D\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde sonraki k\u0131r\u0131lma i\u015fte bundan sonra ba\u015flayacakt\u0131r\u201d[12]<\/a> Ama h\u00e2len, 1920 ve 1921’de Rusya’n\u0131n atad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zde Azerbaycan lideri, Sovyetlerin bu y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamam\u0131\u015f, ya Lenin’e \u015fikayet etmi\u015f ya da taraftarlar\u0131yla birlikte lider olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kmak i\u00e7in m\u00fccadele etmi\u015ftir. Narimanov, Sovyet liderli\u011finin onu neden s\u00f6zde ve g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte lider olarak sundu\u011funu hala anlam\u0131yor, kendisine verilen rol\u00fc bile bilmiyordu. B\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, Joseph Stalin ve Sovyet devletinin liderlerinin onun i\u00e7in bi\u00e7tikleri rolu hayat\u0131n\u0131n sonuna kadar anlamayacakt\u0131. Stalin, Narimanov i\u00e7in “politikac\u0131 olarak de\u011fil, bayrak, dekorasyon olarak” ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funu yaz\u0131yordu. Stalin’e g\u00f6re o, bu dekorasyon rol\u00fc i\u00e7in “Uygun olan bir\u00e7ok M\u00fcsl\u00fcmandan biriydi. Geni\u015f bir siyasi perspektiften yoksun olmas\u0131 bir trajedi de\u011fildir. Sonu\u00e7ta, politika onun taraf\u0131ndan de\u011fil, Merkez Komitesi ve D\u0131\u015fi\u015fleri Komiserli\u011fi taraf\u0131ndan belirlenecektir. Narimanov’a bayrak olarak ihtiya\u00e7 var… Narimanov’un Uzakdo\u011fu’yu bilmedi\u011fi, ya\u015fl\u0131 oldu\u011fu ve konulara hakim olmakta ge\u00e7 kald\u0131\u011f\u0131 gibi fikirlere itiraz ediyorum. Benim i\u00e7in bu \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc Narimanov’un Do\u011fu politikas\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck edece\u011fini asla d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum, tekrar ediyorum, o benim i\u00e7in sadece bir bayrak, bir dekorasyon.”[13]<\/a><\/p>\n

\"\"

Neriman Nerimanov<\/p><\/div>\n

T\u00fcrkiye ile Moskova aras\u0131nda Mart 1921’de imzalanan Moskova Anla\u015fmas\u0131’n\u0131n 3. maddesine g\u00f6re Nah\u00e7\u0131van b\u00f6lgesi Azerbaycan’\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak tan\u0131nd\u0131. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Ekim ay\u0131nda imzalanan Kars Anla\u015fmas\u0131, Nah\u00e7\u0131van’\u0131 bir kez daha Azerbaycan’\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 ilan etti. Ayn\u0131 zamanda, RSFSR ve T\u00fcrkiye, Nah\u00e7\u0131van’\u0131n Azerbaycan i\u00e7indeki \u00f6zerk stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn garant\u00f6r\u00fc ilan edildi. \u0130lgin\u00e7tir ki, Azerbaycanl\u0131 Bol\u015fevikler \u015fimdiden T\u00fcrkiye’ye s\u0131rt \u00e7evirmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Nah\u00e7\u0131van meselesinin yerel halk ve Azerbaycan lehine \u00e7\u00f6z\u00fclmesinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, daha do\u011frusu T\u00fcrkiye Nah\u00e7\u0131van’\u0131 Azerbaycan’a teslim ettikten sonra; T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi’nin kapal\u0131 oturumunda Dr. R\u0131za Nur, Sovyet Azerbaycan’\u0131n yerel y\u00f6neticilerinin yeni s\u0131n\u0131rlar konusundaki tutumunu \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r: [Bizimle] \u201cDaha \u00f6nce hangi tart\u0131\u015fmay\u0131 yapmak istersiniz? Azerbaycan meselesi mi, Ermeni meselesi mi?\u201d sorusuna cevaben Narimanov \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi; \u201cEvet, \u00f6nce Ermeni meselesini \u00e7\u00f6zece\u011fiz.\u201d Yani \u201conu koruyacaks\u0131n\u0131z\u201d dedim. Nerimanov \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201c\u0130cab\u0131nda Ermenilerle birle\u015fip size kar\u015f\u0131 sava\u015faca\u011f\u0131z.” Dr. R\u0131za Nur \u015f\u00f6yle devam ediyor: \u201cAzerbaycan milleti \u00fc\u00e7 bu\u00e7uk milyonluk T\u00fcrk halk\u0131n\u0131 ihtiva eder ve bunlar bizim gibi konu\u015fan bir millettir ve m\u00fcnevverleri vard\u0131r, milliyetini hissetmi\u015f bir millettir… Fakat buna ra\u011fmen bir h\u00fck\u00fcmet vard\u0131r ki on, on be\u015f komiserin elindedir ve bunlar\u0131n da k\u0131rk, elli yardak\u00e7\u0131s\u0131 vard\u0131r. \u015eu tabiri de mazur gorunuz ki bunlar Ruslar\u0131n en deni (al\u00e7ak) aletleridir ve Rus\u2019tan \u00e7ok Rusturlar. T\u00fcm emelleri, t\u00fcm say\u0131lar\u0131 Rusya’ya matuftur (ba\u011fl\u0131d\u0131r). Yani Azerbaycan’da Rusya taraftarl\u0131\u011f\u0131 yapmakt\u0131r. E\u011fer burada Ruslar olmasalar, buran\u0131n halk\u0131, onlar\u0131n her birini par\u00e7alar ve her par\u00e7as\u0131n\u0131 bir dala asarlar.\u201d[14]<\/a><\/p>\n

Nisan 1923’te, Rusya Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin 12. Kongresinde, di\u011fer meselelerin yan\u0131 s\u0131ra mill\u00ee sorun da tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. G\u00fcrc\u00fc temsilcilerin \u0131srar\u0131 \u00fczerine, kongreye kat\u0131lmayan hasta Lenin’in \u201cMilletler veya \u00d6zerklikler Sorunu Hakk\u0131nda\u201d mektubunda belirtilen ilkeler tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Kongre, Rus \u015fovenizminin ve yerel milliyet\u00e7ili\u011fin kal\u0131nt\u0131lar\u0131na, Sovyet \u00fclkesi halklar\u0131 aras\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015fin ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel e\u015fitsizliklerini ortadan kald\u0131rma ihtiyac\u0131na kar\u015f\u0131 sava\u015fmaya karar verdi. Tart\u0131\u015fmalara kat\u0131lanlar milliyet\u00e7ilerin pozisyonunu sert bir \u015fekilde ele\u015ftirdiler. Ancak bu kongrenin kararlar\u0131, Sovyet rejimini kabul etmek ve onunla i\u015fbirli\u011fi yapmak kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, milletlere k\u00fclt\u00fcrlerini geli\u015ftirme, dillerini \u00f6zg\u00fcrce kullanma ve geli\u015ftirme, cumhuriyetlerde yerel personel yerle\u015ftirme ve kullanma hakk\u0131n\u0131 garanti etti. Bu kongreden sonra korenizasya (yerelle\u015ftirme) politikas\u0131 konu\u015fulmaya ba\u015fland\u0131. Bu yeni politika \u00e7izgisine g\u00f6re, yerel halk\u0131n parti saflar\u0131nda ve h\u00fck\u00fcmet \u00e7evrelerinde sembolik mevkilere sahip olmas\u0131 yeterli de\u011fildi, daha b\u00fcy\u00fck i\u015flere dahil olacaklard\u0131.<\/p>\n

Kongrenin bu kararlar\u0131ndan cesaret alan Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi Merkez Komitesi Sekreteri Eyyub Hanbudagov, Bakinski Rabo\u00e7iy gazetesinde \u201cMill\u00ee Meseleye Dair\u201dba\u015fl\u0131kl\u0131 <\/em>bir makale yay\u0131nlad\u0131 (27 Nisan 1924). Bu makalede yazar \u015funlar\u0131 s\u00f6yledi: \u201cXII Parti Kongresi kararlar\u0131n\u0131 do\u011fru bir \u015fekilde uygulamak i\u00e7in, onlara kelimenin tam anlam\u0131yla sayg\u0131 duymak gerekir. Aksi takdirde Rus milletinin di\u011fer milletlere h\u00fckmetmesine izin verece\u011fiz.” Hanbudagov’un talepleri \u015funlard\u0131: \u201c1. Moskova art\u0131k Azerbaycan’\u0131n i\u00e7i\u015flerine kar\u0131\u015fmayacak. 2. Yerel kom\u00fcnistleri sadece yukar\u0131dan atanan sekreterlerin y\u00f6netiminde ve dan\u0131\u015fmanlar\u0131 rol\u00fcnde g\u00f6rme fikri ve gelene\u011fi terk edilecektir. 3. Azerbaycan milletinin \u00f6zy\u00f6netim \u00e7a\u011f\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde, Moskova h\u00fck\u00fcmeti, yerel halk\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 engellemekte ve bu \u00e7al\u0131\u015fmalara ‘yerel milliyet\u00e7ilik’ damgas\u0131 vurmaktad\u0131r. Buna kesinlikle son verilecektir. 4. Sendikalar, kooperatifler ve di\u011fer devlet te\u015febb\u00fcsleri s\u00f6zde de\u011fil, T\u00fcrkle\u015ftirilecektir. 5. Rusya’dan getirilen g\u00f6\u00e7menleri Azerbaycan’a yerle\u015ftirmek isteyen Sovyet h\u00fck\u00fcmetinin isk\u00e2n politikas\u0131na son verilecektir. 6. G\u00fcney Kafkasya cumhuriyetlerinde milli k\u00fclt\u00fcrlerin geli\u015fmesini sa\u011flamak i\u00e7in G\u00fcney Kafkasya Cumhuriyetleri Federasyonu te\u015fkilatlanmas\u0131 esas\u0131na g\u00f6re kanun de\u011fi\u015ftirilecektir.\u201d[15]<\/a><\/p>\n

Hanbudagov’un bu tezleri Azerbaycan y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131nda heyecan yaratt\u0131. Moskova hemen harekete ge\u00e7ti ve bu etkiyi engellemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Moskova’n\u0131n temsilcisi Sergey Kirov, Hanbudagov’un makalesinin tezlerini parti konferans\u0131 ve kongresinde tart\u0131\u015fmaya sundu. Ruhulla Ahundov, Mirzoyan, Kirov, Garayev ve Mirza Davud H\u00fcseynov gibi kom\u00fcnist liderler Hanbudagov’un tezlerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak onu milliyet\u00e7ilik ve \u015fovenizmle su\u00e7lad\u0131lar. Hanbudagov ve birka\u00e7 destek\u00e7isi bu tezleri savunmalar\u0131na ra\u011fmen susturuldular. Hanbudagov g\u00f6z ard\u0131 edildi ve ard\u0131ndan kur\u015funa dizildi (1938).[16]<\/a><\/p>\n

\u201cEyyub Hanbudagov meselesi\u201dnden sonra da milliyet\u00e7ilik, parti kar\u015f\u0131t\u0131 gruplar taraf\u0131ndan sabotaj, pan-Turanizm, pan-\u0130slamizme kar\u015f\u0131 ‘te\u015fhir kampanyalar\u0131’ d\u00fczenlendi. Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi s\u0131ralar\u0131 bu t\u00fcr unsurlardan temizlendi. Kas\u0131m 1927 tarihinde Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi 8. Kongresindeki konu\u015fmas\u0131nda Sultan Macid Efendiyev, parti kar\u015f\u0131t\u0131 grubun<\/em> faaliyetlerini if\u015fa edilmesi zaruretinden, Lenin’in mill\u00ee siyasetini <\/em>takdir etmeyenlerin partiden kovulmas\u0131ndan bahsetti. 1933’ten sonra, bu if\u015fa kampanyalar\u0131, 30 y\u0131ldan fazla bir s\u00fcredir AzKP’nin Birinci Sekreteri olan Mir Cafer Bagirov taraf\u0131ndan y\u00f6netildi. Azerbaycan’da mill\u00ee e\u011filimlerin (uklon) tezah\u00fcr bi\u00e7imleri \u201cnarimanovculuk\u201d (narimanovshina) ve \u201chanbudagovculuk\u201d (khanbudagovshina), milliyet\u00e7ilik, M\u00fcsavatizm, pan-T\u00fcrkizm, pan-\u0130slamizm ve di\u011fer \u201czararl\u0131 e\u011filimlere\u201d kar\u015f\u0131 kampanyalar y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Ancak bu m\u00fccadele yerel kom\u00fcnist liderlerini Sovyet bask\u0131s\u0131ndan koruyamad\u0131. 1937-38’in b\u00fcy\u00fck ter\u00f6r\u00fc onlar\u0131 da kapsad\u0131. 1937 \u00f6ncesi y\u0131llardan \u00e7ok farkl\u0131yd\u0131. 1920’lerde, bask\u0131 taraflar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 belliydi; bu bask\u0131lar i\u015fgalci ordu ve onun be\u015finci kolu taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirildi. Ancak 1937’de karde\u015f karde\u015fi, \u00e7ocuklar annelerini, babalar \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, \u00f6\u011fretmenler \u00f6\u011frencilerini ihbar ediyordu. Kimse kendinden emin hissetmiyordu. Bask yapan tarafta bile g\u00fcven duygusu yoktu.<\/p>\n

Resulzade, \u00c7a\u011fda\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda bu olay\u0131 ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan’\u0131n Sovyetle\u015ftirilmesinin ilk g\u00fcnlerinden itibaren M\u00fcsavatizm ve pan-Turanizm’e kar\u015f\u0131 ac\u0131mas\u0131zca sava\u015fan Ruhulla Ahundov’un “pan-T\u00fcrkizmin zehirli temsilcisi ve M\u00fcsavat Partisi’nin zavall\u0131 bir ajan\u0131” olmakla su\u00e7land\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazd\u0131. \u201cM\u00fcsavatc\u0131 T\u00fcrk ajanlar\u0131n\u0131\u201d if\u015fa etmesini b\u00fcy\u00fck bir beceri olarak g\u00f6ren Ali Haydar Garayev ne hikmetse \u201cMusavat Partisi ve uluslararas\u0131 fa\u015fizmin gayri me\u015fru \u00e7ocu\u011fu\u201d olarak te\u015fhir edildi. Gence ayaklanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda binlerce insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne do\u011frudan kar\u0131\u015fan Azerbaycan \u0130nk\u0131lap Komitesi \u00fcyesi Hamid Sultanov, \u201csilahl\u0131 isyanc\u0131 g\u00fc\u00e7lerin ba\u015f\u0131\u201d olmakla su\u00e7lanarak idama mahkum edildi.[17]<\/a> Sultan Mecid Efendiyev, Dada\u015fzade, H\u00fcseyin Rahimov, Cengiz Y\u0131ld\u0131r\u0131m, Dada\u015f Bunyatzade, Mirza Davud H\u00fcseynov, Mustafa Guliyev, Gazanfar Musabayov, Hasan Safarov, Khalfa H\u00fcseynov vd. parti ve h\u00fck\u00fcmet yetkilileri \u00e7e\u015fitli su\u00e7lamalarla tutuklanarak idama mahkum edildi.[18]<\/a> Bu \u015fahsiyetlerin Sovyet h\u00fck\u00fcmetine yapt\u0131klar\u0131 hizmetler dikkate bile al\u0131nmam\u0131\u015f ve hemen hepsi hapishanelerde korkun\u00e7 i\u015fkencelere maruz b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[19]<\/a> Bu bask\u0131lar devam ederken, yerel bir elit yaratma \u00e7abalar\u0131 h\u0131zland\u0131. 1937 devlet ter\u00f6r\u00fc, bu yeni elitin \u00f6zelliklerini de beraberinde getirdi. En ba\u015f\u0131ndan beri bu kesim Sovyet\/Rus devletinden korkmas\u0131yla se\u00e7ildi ve yerel parti-devlet nomenklaturu<\/em>[20]<\/a> yabanc\u0131lara kar\u015f\u0131 birbirini desteklemek yerine birbirini satmak i\u00e7in yar\u0131\u015ft\u0131. Sovyet rejiminin sonuna kadar bile bu kesim b\u00fct\u00fcnle\u015femedi, \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir s\u0131n\u0131f olamad\u0131.<\/p>\n

Nomenklatur, Sovyet rejiminin y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131yd\u0131. Ama Bat\u0131’daki y\u00f6netici s\u0131n\u0131ftan farkl\u0131yd\u0131. Bat\u0131l\u0131 egemen s\u0131n\u0131f, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131na sahip olma hakk\u0131na sahipti ve h\u00fck\u00fcmet sisteminden at\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00f6zel sekt\u00f6rdeki stat\u00fcs\u00fcn\u00fc koruyabilirdi ancak Sovyet y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir l\u00fcks\u00fc yoktu. Sovyet parti-devlet nomenklaturu<\/em>, \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerinde ancak idare etme yetkisine sahipti. Nomenklatur<\/em> temsilcilerinin tam ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 da bu “m\u00fclkiyetsizlikten” kaynaklan\u0131yordu.M\u00fclkiyet sahibi olmamas\u0131na ra\u011fmen, Sovyet sistemi nomenklatura<\/em> bir tak\u0131m ayr\u0131cal\u0131klar verdi. Bu ayr\u0131cal\u0131klar listesi yeterince uzundur. Y\u00fcksek maa\u015flar, kaliteli konutlar, y\u00fcksek emekli maa\u015flar\u0131, kaliteli g\u0131daya ula\u015fabilme, kaliteli e\u011flence f\u0131rsatlar\u0131, y\u00fcksek kaliteli e\u011fitim f\u0131rsatlar\u0131… Bu ayr\u0131cal\u0131klar nomenklaturu<\/em> s\u0131radan vatanda\u015ftan ay\u0131r\u0131r ve ona \u00f6zel bir y\u00fcksek kasta, se\u00e7kin bir s\u0131n\u0131fa ait olma duygusu verirdi. Bu nemonklaturun<\/em> davran\u0131\u015f\u0131, psikolojisi ve hatta d\u00fcnya i\u015flerine bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 farkl\u0131yd\u0131. Bu kasta \u00fcyeli\u011fin ilk ko\u015fulu, kom\u00fcnist ideolojiye ko\u015fulsuz ba\u011fl\u0131l\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi Kom\u00fcnist Partisi Merkez Komitesi Politb\u00fcrosunun 2 Haziran 1947 tarih ve K.AA \/ SS 113XK (003) 47 say\u0131l\u0131 y\u00f6nergesi, partide ve devlet hiyerar\u015fisinde y\u00fcksek r\u00fctbeli bir s\u0131n\u0131f\u0131n olu\u015fumuna verilen \u00f6nemi g\u00f6stermektedir.[21]<\/a> Bu belgede nomenklatur<\/em>un olu\u015fumunun ana ilkelerinden biri, bir b\u00fcrokrat\u0131n y\u00fcksek bir pozisyonda kalabilmesi i\u00e7in istihbarat servisinde deneyime sahip olmas\u0131 gereklili\u011fidir. Pozisyonu ne olursa olsun, bu organlarla i\u015f birli\u011fine devam etmek zorundayd\u0131. Bu belge, kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik ilkesini atlayarak, bir nomenklatur<\/em> \u00fcyesinin belirli bir kasta dahil oldu\u011funu tespit eder. A\u00e7\u0131klamada \u015f\u00f6yle deniyor: “Partinin atad\u0131\u011f\u0131 liderler i\u015fimize zarar verirse veya liderler aras\u0131nda memnuniyetsizli\u011fe yol a\u00e7arsa yarg\u0131lanmamal\u0131d\u0131r. E\u011fer ciddi bir hata yaparlarsa g\u00f6revden al\u0131nmalar\u0131 ve uygun veya daha y\u00fcksek bir pozisyona atanmalar\u0131 gerekir. En k\u00f6t\u00fc h\u00e2lde, belli bir y\u00f6netici pozisyonu i\u00e7in g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmal\u0131 ve kadro kaynaklar\u0131na dahil edilmelidir.\u201d<\/p>\n

Periferilerde (merkezden uzak yerlerde), milli nomenklatura\/kasta dahil olmak i\u00e7in ek ko\u015fullar vard\u0131. Her \u015feyden \u00f6nce halklar\u0131n dostlu\u011fu<\/em> ilkesine ba\u011fl\u0131 kalmal\u0131, kat\u0131 bir enternasyonalist olmal\u0131 ve \u201cEkim dilini\u201d (Rus\u00e7ay\u0131) iyi bilmeliydi. Etnik olarak kar\u0131\u015f\u0131k ailelerin \u00fcyeleri, e\u015fleri ba\u015fka milletlerden olan b\u00fcrokratlar y\u00fckselmek i\u00e7in daha iyi f\u0131rsatlara sahipti. Kast i\u00e7i akrabal\u0131k (d\u00fcn\u00fcr \u00f6rne\u011fi) \u00e7ok yayg\u0131nd\u0131. Yeni y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n (nomenklatur) olu\u015fumu s\u0131ras\u0131nda, eski kap\u0131kullar\u0131 ailelerinin \u00fcyeleri d\u0131\u015flanmad\u0131. Yani \u00c7arl\u0131k d\u00f6neminde ba\u015flayan \u00e7al\u0131\u015fmalar Sovyet d\u00f6neminde daha planl\u0131 ve kapsaml\u0131 bir \u015fekilde devam etmi\u015ftir.<\/p>\n

Milletini sevmek, mill\u00ee de\u011ferlere ba\u011fl\u0131 kalmak, nesnel bir tarih bilincine sahip olmak, k\u0131sacas\u0131 milliyet\u00e7i olmak b\u00fcy\u00fck g\u00fcnaht\u0131 ve b\u00f6yle bir ki\u015finin bu kastta yeri yoktu. 2-3 nesil boyunca yeti\u015ftirilen bu grup, mill\u00ee nitelikleri nedeniyle tarih\u00ee mankurt<\/em> hikayesinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Yerel ayg\u0131ttaki Rus, Ermeni ve di\u011fer meslekta\u015flarla ara s\u0131ra \u00e7\u0131kan anla\u015fmazl\u0131klar ve Moskova ile nadir \u00e7at\u0131\u015fmalar, bu grubun milliyetiyle de\u011fil, korporatif \u00e7\u0131karlar\u0131 tatmin etme arzusuyla a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. Sovyet sistemi i\u00e7inde zaman zaman sergilenen korkak mill\u00ee duru\u015f, onlar\u0131n Sovyet kimli\u011fini de\u011fi\u015ftiremezdi. Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi ve onun yerel liderleri Moskova\u2019n\u0131n\u00a0 buradaki s\u00f6m\u00fcrge aleti niteli\u011fini ta\u015f\u0131maktayd\u0131. K\u0131sacas\u0131, Sovyet siyasi prati\u011fi, milliyet\u00e7ili\u011fin ve kom\u00fcnist ideolojinin bir arada ya\u015fayamayaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koydu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bu arada, daha sonra uydurulan “mill\u00ee kom\u00fcnist” kavram\u0131 da sahadaki Sovyet politikas\u0131na hizmet etti. Siyasi d\u00fc\u015f\u00fcncede bu tart\u0131\u015fmal\u0131 konu \u00fczerinde k\u0131saca durmakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n

1970-80’lerde Sovyet rejimi, ideolojik ya\u015fama yeni bir soluk getirme ve \u201cemek\u00e7ilerin kom\u00fcnist e\u011fitimine\u201d daha fazla \u00f6nem verme ihtiyac\u0131n\u0131n fark\u0131ndayd\u0131. Bu ama\u00e7la Azerbaycan’da Kom\u00fcnist Partisi liderlerinin y\u0131ld\u00f6n\u00fcmlerini kutlamak, i\u015fyerlerinde s\u0131k s\u0131k i\u015f\u00e7i toplant\u0131lar\u0131 yapmak, Bak\u00fc ve di\u011fer \u015fehirlerde kom\u00fcnist liderlerinin isimlerini sokak ve meydanlar\u0131na vermek, sokaklar\u0131n dev portrelerle doldurulmas\u0131, tarih\u00ee yerlerin yeniden adland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00f6nemin karakteristik \u00f6zelli\u011fiydi. Bak\u00fc’de ve Azerbaycan’\u0131n bir\u00e7ok \u015fehrinde siyasi ve propaganda ama\u00e7l\u0131 bir\u00e7ok heykel ve an\u0131t dikildi. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu Kom\u00fcnist Partinin eski liderleri (Lenin, Kirov, Shaumyan, Azizbayov, Japaridze, Fioletov, Mammadyarov vb.) ve kom\u00fcnist ideolojinin an\u0131tsal propaganda ara\u00e7lar\u0131yd\u0131. Bir zamanlar bask\u0131 alt\u0131na al\u0131nan kom\u00fcnist liderler birbiri ard\u0131na beraat ettirildi.<\/p>\n

Biraz gecikmeli olarak, Nariman Nerimanov’un 100. y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc ciddi bir \u015fekilde kutland\u0131. Yeni liderlik, Narimanov meselesini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rarak millete b\u00fcy\u00fck bir hizmette bulundu\u011funu iddia etti. H\u00e2lbuki Moskova; “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kal\u0131c\u0131 mutlulu\u011fu Rusya’ya ba\u011fl\u0131d\u0131r.”, “Rusya kendisine verilen g\u00f6revleri y\u00fcrekten yerine getirdi.” diyen ancak haks\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fram\u0131\u015f, cefake\u015f Nerimanov alg\u0131s\u0131n\u0131n yeniden g\u00fcndeme getirilmesinde ve hatta Bak\u00fc’de b\u00fcy\u00fck bir heykelinin (1972) dikilmesini, ismini ofislere, ikamet yerlerine vb. koymakta bir tehlike g\u00f6rmedi. Aksine, Sovyet devleti, bu talihsiz politikac\u0131n\u0131n Azerbaycan siyasi se\u00e7kinlerinin ahlaki bir sembol\u00fc olmas\u0131n\u0131 kendi \u00e7\u0131kar\u0131na uygun buldu.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Narimanov’un heykeli, modern mill\u00ee tarihin en ac\u0131 olaylar\u0131ndan ikisine – Mart katliamlar\u0131 (1918) ve Nisan i\u015fgaline (1920) – adanm\u0131\u015f an\u0131tlarla ‘denge yaratmak’ i\u00e7in dikildi. \u0130lk olay\u0131n ba\u015f m\u00fcsebbibi Stepan Shaumyan’\u0131n heykelinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 A\u011fustos 1975’te ger\u00e7ekle\u015fti. Birinci Sekreter t\u00f6rende bir konu\u015fma yapt\u0131, \u00f6rne\u011fin: “Ermeni halk\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck o\u011flu Stepan \u015eaumyan da Azerbaycan halk\u0131na aittir.”[22]<\/a> iddias\u0131nda bulundu. Nisan 1980’de Bak\u00fc’de i\u015fgalci ve cinayetkar 11. K\u0131z\u0131l Ordu’ya b\u00fcy\u00fck bir an\u0131t dikildi. 11. Ordu’nun ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan meydanda Narimanov’un me\u015fhur slogan\u0131 “Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Daimi Mutlulu\u011fu” b\u00fcy\u00fck harflerle iki dilde yaz\u0131ld\u0131.<\/p>\n

En s\u0131k d\u00fczenlenen y\u0131ld\u00f6n\u00fcmlerinden biri de 1972’de yap\u0131ld\u0131. Sovyet d\u00f6neminde Bak\u00fc\u2019de 1 milyar ton (!) petrol \u00fcretimi kutland\u0131. Sovyetler Birli\u011fi’nin geli\u015fmesinde ve 1941-1945 sava\u015f\u0131nda Sovyetler Birli\u011fi’nin rol\u00fcn\u00fcn vurguland\u0131\u011f\u0131 onlarca t\u00f6ren toplant\u0131s\u0131nda, bu petrol\u00fcn neden Azerbaycan SSC’nin b\u00fct\u00e7esine katk\u0131 sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kimse sorgulayamad\u0131.<\/p>\n

Bu arada, Moskova’n\u0131n kolektif s\u00f6m\u00fcrge ayg\u0131t\u0131n\u0131n – Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi’nin kaderi meselesine bir a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek gerekiyor.<\/p>\n

Son kom\u00fcnist lider Mutallibov’un g\u00f6rev s\u00fcresinin (Ocak 1990 – Mart 1992) en \u00f6nemli olaylar\u0131ndan biri, Sovyetler Birli\u011fi Kom\u00fcnist Partisi’nin yerel \u015fubesinin (Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi) son ola\u011fan\u00fcst\u00fc kongresiydi (16 Eyl\u00fcl 1991) ve burada bu \u015fubenin kapat\u0131lmas\u0131na karar verildi. Azerbaycan’dan farkl\u0131 olarak, Do\u011fu Avrupa \u00fclkelerinde ve SSCB’nin H\u0131ristiyan cumhuriyetlerinde kom\u00fcnist partilerin kapat\u0131lmas\u0131, belirli direni\u015flerin k\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonra uzun zaman ald\u0131. Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi’nin siyaset sahnesini bu kadar sessiz ve \u015ferefsiz bir \u015fekilde terk etmesi, M. Emin Resulzade’nin bu \u00f6rg\u00fct hakk\u0131ndaki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn do\u011frulu\u011funu teyit etti. Resulzade, o d\u00f6nemde Azerbaycan’da yerel kom\u00fcnist ideolojik ve siyasi bir ak\u0131m\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Rusya’dan zorla uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

B\u00f6ylece, Sovyetler Birli\u011fi’nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn arifesinde, Sovyet Azerbaycan\u0131 toplumu birbirine z\u0131t -Rusla\u015fm\u0131\u015f elit ve kendini idrak etmek isteyen ancak mill\u00ee bilinci kar\u0131\u015fm\u0131\u015f halk- olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. \u00dclkede kozmopolit modernle\u015fmeyi ilki, az say\u0131l\u0131 ancak egemen s\u0131n\u0131f (nomenklatur<\/em>) temsil ediyor, ikincisini temsil eden halk ise mill\u00ee hayat\u0131n\u0131 kendinin hayal etti\u011fi \u015fekilde kurmak istiyordu. Vaktiyle Ziya G\u00f6kalp’in i\u015faret etti\u011fi tehlike yeni ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na kavu\u015fan Kuzey Azerbaycan’\u0131 tehdit etmekteydi: “Mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc ama medeniyeti zay\u0131f olan bir milletle, mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fc bozulmu\u015f ancak medeniyeti y\u00fcksek ba\u015fka bir millet sava\u015fa girdi\u011finde , k\u00fclt\u00fcr\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc olan millet her zaman kazan\u0131r.” Ermenistan’\u0131n Karaba\u011f iddialar\u0131n\u0131 ve \u0130kinci Karaba\u011f Sava\u015f\u0131’n\u0131n (1987-1994) ac\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 da siyasi ve entelekt\u00fcel nomenklatura’n\u0131n halktan farkl\u0131 bir konumda olmas\u0131 ve mill\u00ee \u00e7\u0131karlar\u0131 savunamamas\u0131nda da g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n

5.Kol meselesi<\/h2>\n

Kamran Ba\u011f\u0131rov, Abdurrahman Vezirov, Ayaz Mutallibov’un ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi yerel parti-devlet nomenklatur<\/em>u, Ermenistan’\u0131n Karaba\u011f \u00fczerindeki iddialar\u0131n\u0131 ve Azerbaycan’daki halk hareketini yeterince de\u011ferlendiremedi. Moskova ile yak\u0131n ba\u011flar\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak halk\u0131ndan uzakl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle ortada kald\u0131. Ancak Ermenistan’da mevcut h\u00fck\u00fcmet ile muhalefet aras\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak k\u00fclt\u00fcrel bir ili\u015fki vard\u0131.[23]<\/a> Ayn\u0131 zamanda, Ermenistan’daki nomenklatur<\/em> ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu mill\u00ee hareketin bir par\u00e7as\u0131 oldu. \u0130kinci Karaba\u011f Sava\u015f\u0131’ndaki yenilgimizin temel nedenlerinden biri, Azerbaycan liderli\u011finin yap\u0131c\u0131 olmayan tutumu (Moskova’dan medet ummas\u0131) ve halk hareketine d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"

Eb\u00fclfez El\u00e7ibey<\/p><\/div>\n

Azerbaycan’\u0131n Karaba\u011f sava\u015f\u0131nda yenilmesine ra\u011fmen, nomenklatur<\/em> Moskova’n\u0131n da yard\u0131m\u0131yla El\u00e7ibey h\u00fck\u00fcmetine kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir zafer kazand\u0131 (1992-93). Eb\u00fclfez El\u00e7ibey daha sonra olanlar\u0131 analiz ederek mill\u00ee demokratik h\u00fck\u00fcmetin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n birka\u00e7 \u00f6nemli nedenini ortaya koydu. Bu nedenler aras\u0131nda \u00f6rne\u011fin y\u00f6netimde deneyimli mill\u00ee kadro eksikli\u011fine dikkat \u00e7ekti: “Mill\u00ee G\u00fcvenlik Bakanl\u0131\u011f\u0131, Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131, D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131’nda bizim haz\u0131r kadromuz yoktu. Bakan\u0131 veya Ba\u015fsavc\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftirmekle \u00a0k\u00f6kl\u00fc bir kadro de\u011fi\u015fikli\u011fi olmuyor. M\u00fcessesenin [kurumun] i\u00e7inde i\u015fleri y\u00fcr\u00fcten orta dereceli kadrolar yerlerinde kal\u0131yor. Onlar\u0131 tecr\u00fcbeli kadrolarla de\u011fi\u015ftirmek kolay de\u011fil; buna belli bir zaman gerekir ki \u00fc\u00e7 ila be\u015f y\u0131la yeti\u015fsinler, i\u015fi iyi \u00f6\u011frensinler. Bu y\u00fczden biz orta dereceli kadroyu da\u011f\u0131tamad\u0131k. Onlar da \u00fc\u00e7-d\u00f6rt ay bizi dinledikten sonra aleyhimize \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar… \u00a0\u2018\u00c7oluk-\u00e7ocuk, yetim-yesir, kas\u0131p (fakir), paras\u0131z g\u00f6rev alm\u0131\u015f insanlar gelecek, onlara ba\u015fkanl\u0131k yapacaklar.\u2019 Bunu kabul edemediler. Onlar, Sovyet b\u00fcrokratik te\u015fkilat\u0131nda ya\u011flanm\u0131\u015f, g\u00fc\u00e7lenmi\u015f tabakayd\u0131 ve tabii ki bizi kabul etmeyeceklerdi.”[24]<\/a> Orta s\u0131n\u0131f b\u00fcrokratlar yeni mill\u00ee-demokratik h\u00fck\u00fcmetten memnun de\u011filken, \u00fcst nomenklatur <\/em>tabakas\u0131 yeni h\u00fck\u00fcmete d\u00fc\u015fmand\u0131.[25]<\/a> B\u00fcrokrasinin \u00fcst kademeleri de \u00fc\u00e7 d\u00f6rt ayl\u0131k bekleyi\u015fin ard\u0131ndan harekete ge\u00e7ti.<\/p>\n

Cumhurba\u015fkan\u0131 Haydar Aliyev, personel politikas\u0131n\u0131n merkezine, ki\u015fisel sadakati \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmeyen nomenklatur<\/em> temsilcilerini yerle\u015ftirdi. Yeni h\u00fck\u00fcmetin bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de yerelcili\u011fe<\/em>[26]<\/a> ve nepotizme (adam kay\u0131rmac\u0131l\u0131\u011fa) dayanmas\u0131yd\u0131. Sovyet d\u00f6neminde (Birinci Sekreterlik d\u00f6neminde) test etti\u011fi bu ilkeleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde uygulad\u0131. Haydar Aliyev, ki\u015fisel g\u00fcc\u00fcn\u00fc artt\u0131rmak i\u00e7in hen\u00fcz yok edilmemi\u015f olan eski KGB a\u011f\u0131n\u0131n olanaklar\u0131n\u0131 da aktif olarak kulland\u0131. Sovyet d\u00f6nemindeki emlak\u0131n \u00fcst d\u00fczey h\u00fck\u00fcmet yetkilileri taraf\u0131ndan \u00f6zelle\u015ftirilmesi, Haydar Aliyev’in ki\u015fisel g\u00fcc\u00fcn\u00fcn b\u00fcrokrasi taraf\u0131ndan kabul\u00fcne yol a\u00e7t\u0131. Ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen gelirin (maa\u015flar dahil) d\u00fc\u015f\u00fck seviyesi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, kamu ya\u015fam\u0131n\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131 kapsayan yolsuzluk sisteminin restorasyonu, daha da tekmillle\u015ftirilmesi ve me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, otoriter h\u00fck\u00fcmet sisteminin i\u015fleyi\u015finde hassas bir rol oynad\u0131. Yolsuzluk sistemine yeni bir \u2018modern\u2019 katk\u0131 olan maa\u015f\u00fcst\u00fc paket<\/em> \u00f6deni\u015fi [vergi d\u0131\u015f\u0131, kanuna ayk\u0131r\u0131 para], otoriter rejimin b\u00fcrokratik s\u0131n\u0131f\u0131 besleme ve onu temel dayanak noktas\u0131 yapma hedefine hizmet etti.<\/p>\n

\"\"

\u00a0Haydar Aliyev ve Vladimir Putin<\/a><\/p><\/div>\n

Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) hakimiyeti, eski kom\u00fcnist nomenklaturu de\u011fi\u015ftirmeye de\u011fil, onu yeni ko\u015fullara uyarlamaya ve \u201cmill\u00ee elite d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye\u201d<\/em> \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 \u0130cra Dairesi ba\u015fkan\u0131 Ramiz Mehdiyev, program hakk\u0131nda 2008 tarihli bir makalesinde \u015funlar\u0131 yazd\u0131: \u201cHaydar Aliyev\u2019in liderli\u011fi d\u00f6neminde, hakeza \u015fimdi \u0130lham Aliyev\u2019in cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda yaln\u0131zca devlete, vatana sadakat, \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131k ve sorumluluk, giri\u015fimcilik ve tevazu\u00a0 temel meselelerdir ve bunlar milletin ve devletin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 kesinlikle daima kendi \u00e7\u0131karlar\u0131ndan \u00fcst\u00fcn tutmak anlam\u0131na gelir. Modern Azerbaycan elitinin yerini ve rol\u00fcn\u00fc anlaman\u0131n temeli budur.\u201d[27]<\/a> Ancak, ger\u00e7ek durumun tarafs\u0131z bir de\u011ferlendirmesine g\u00f6re, mevcut siyasi se\u00e7kinleri karakterize eden, bu say\u0131lan nitelikler de\u011fil; ya\u011fma, r\u00fc\u015fvet, bencillik, kibir, y\u00fczs\u00fczl\u00fck, b\u00f6lgecilik, nepotizm gibi eski kom\u00fcnist nomenklatur<\/em>un \u00f6zellikleriydi. \u0130ktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi’nin kurucular\u0131ndan Sirus Tebrizli\u2019nin, YAP hakimiyetini \u201ckimli\u011fi belirsiz haydutlar hakimiyeti\u201d olarak nitelendirmesi halk aras\u0131nda takdir g\u00f6rd\u00fc. G\u00f6revden\u00a0 al\u0131nm\u0131\u015f eski bakan ve di\u011fer \u00fcst d\u00fczey memurlar\u0131n \u00f6zel hayat\u0131n\u0131n, resmi faaliyetinin bas\u0131na s\u0131zm\u0131\u015f k\u0131s\u0131tl\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131, onlar\u0131n \u201ckimli\u011fi belirsiz haydutlu\u011funun\u201d belirtisidir. \u0130dareci tabakan\u0131n bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de onlar\u0131n s\u0131n\u0131rs\u0131z dalkavuklu\u011fudur. \u00dcst d\u00fczey bir yetkili ‘Haydar Aliyev’in ekme\u011fini yerim<\/em>‘ diyorsa, eski bakan yard\u0131mc\u0131s\u0131 da kendine ‘\u00d6m\u00fcr boyu \u0130lham Aliyev’in hizmetkar\u0131y\u0131m<\/em>‘ s\u00f6yleme\u011fi uygun g\u00f6r\u00fcyorsa, ondan se\u00e7kin, hatta s\u0131radan bir b\u00fcrokrat bile olmaz.<\/p>\n

Y\u00f6netim sisteminin son y\u0131llardaki yayg\u0131n olumsuz tablosu, muhalefetin yan\u0131 s\u0131ra h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan da vurgulanan konulardan biridir. \u00d6zellikle \u00fcst d\u00fczey yetkililerin azg\u0131n ya\u015fam tarz\u0131 ve devlet b\u00fct\u00e7esinin tahribat\u0131 toplumda tart\u0131\u015f\u0131lan konular aras\u0131nda yer al\u0131yor. Bakan o\u011flunun restoranda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ay\u0131y\u0131 kesip kendisine kebap vermesi talebi, toplumda y\u0131llarca konu\u015fuldu. Ya da \u00fcst d\u00fczey bir yetkilinin o\u011flunun 2 milyon dolarl\u0131k (!) saatinin Avrupa\u2019da \u00e7al\u0131nmas\u0131 konusu aylard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Ya da Londra ve di\u011fer Avrupa \u015fehirlerinde pahal\u0131 gayrimenkullerin sat\u0131n al\u0131nmas\u0131, offshore hesaplarla ilgili bilgiler \u00f6zellikle sosyal medyada tart\u0131\u015f\u0131lan ve \u015fiddetle k\u0131nanan konulardand\u0131r…<\/p>\n

Devlet yap\u0131lar\u0131nda r\u00fc\u015fvet, ya\u011fma ve ahlaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n yayg\u0131n olmas\u0131 nedeniyle, Cumhurba\u015fkan\u0131 defalarca yetkilileri, iyi davranmaya, kibirli olmamaya, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmamaya<\/em> \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Son y\u0131llar\u0131n en yayg\u0131n ifadelerinden biri \u201c5.kol\u201d oldu. Cumhurba\u015fkan\u0131 Aliyev’in siyasi muhalefet hakk\u0131nda s\u00f6yledi\u011fi bu \u201c5. kol\u201d ifadesi, \u00fclke medyas\u0131nda \u00f6zellikle sosyal medyada ifade edilen, yabanc\u0131 bir \u00fclke\/\u00fclke \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 temsil eden devlet kurumlar\u0131ndaki \u00fcst d\u00fczey yetkililere atfedildi. Eski Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Necmeddin Sadikov 5. kolun simgesi h\u00e2line geldi. Asl\u0131nda, b\u00f6yle bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm anla\u015f\u0131labilir. Zira Azerbaycan’da yabanc\u0131 \u00fclkelerin (\u00f6zellikle Rusya ve \u0130ran) \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet eden yetkililerin devlet kurumlar\u0131nda k\u00f6k sald\u0131\u011f\u0131 bilinen bir ger\u00e7ektir. Bu konu ayn\u0131 zamanda mevcut durumun ciddiyetinin de bir g\u00f6stergesidir. Bu, sorunun daha ciddi bir d\u00fczeye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir mill\u00ee g\u00fcvenlik meselesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tepitidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7<\/h2>\n

\u00c7arl\u0131k d\u00f6neminde kurulan ve Sovyet d\u00f6neminde de ayn\u0131 ilkelere dayanan y\u00f6netici s\u0131n\u0131f, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde k\u00f6kten de\u011fi\u015fmedi. Di\u011fer sosyal gruplarla (\u00f6rne\u011fin ayd\u0131nlar, i\u015f adamlar\u0131) k\u0131yaslanamayacak kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bu s\u0131n\u0131f, \u00fclkedeki hayat\u0131n her alan\u0131n\u0131 kontrol etmektedir. \u00dclkenin yak\u0131n gelece\u011finin bu s\u0131n\u0131f\u0131n siyasi davran\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 olaca\u011f\u0131 fikri temelsiz g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Ancak ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00f6neminde, yasad\u0131\u015f\u0131 yollarla zenginle\u015fen y\u00f6netici s\u0131n\u0131f, \u00fclkenin istikrar\u0131 ve gelece\u011fi i\u00e7in bir sorun h\u00e2line geldi. Mevcut hakimiyetin oligar\u015fik-b\u00fcrokratik aileleri kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in bir tehdit olarak g\u00f6rmesi son y\u0131llar\u0131n yeni bir ger\u00e7e\u011fidir. Bu arada bu zengin ve g\u00fc\u00e7l\u00fc s\u0131n\u0131f\u0131n budanmas\u0131, hatta yerine yeni bir y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n getirilmesi bile sorunu \u00e7\u00f6zmeye yetmez.<\/p>\n

Azerbaycan, birinci hayati sorununu (mill\u00ee kimlik sorunu) \u00e7\u00f6zemedi\u011fi i\u00e7in ikincisini de (mill\u00ee siyasi elitler) hen\u00fcz \u00e7\u00f6zebilmi\u015f de\u011fildir. Bu sorunu bir kanunla veya cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n yapaca\u011f\u0131 bir konu\u015fmayla \u00e7\u00f6zmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Cumhurba\u015fkan\u0131 ne kadar \u201ciyi davran<\/em>\u201d dese ve \u201cmilli menfaatlere g\u00f6re hareket et<\/em>\u201d talimat\u0131 verse de r\u00fc\u015fvet, yalan ve liyakatsizlik sisteminde yeti\u015fen ve bu sistemden nemalanan \u00fcst d\u00fczey bir yetkilinin milli elit olamayaca\u011f\u0131 g\u00fcn gibi ortadad\u0131r. Harvard mezunu da olsa, bu gen\u00e7 y\u00f6netici mill\u00ee bir elit olamaz.<\/p>\n

Mill\u00ee elit olman\u0131n en \u00f6nemli \u015fart\u0131 mill\u00ee kimli\u011fe sahip olmakt\u0131r. Gelece\u011fin y\u00f6neticilerinin millete ve devlete olan sevgisi ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6ncelikle mill\u00ee ve \u00e7a\u011fda\u015f e\u011fitim sistemi ile olu\u015fturulabilir.<\/p>\n

Mill\u00ee elitlerin olu\u015fumu, lidere sadakate de\u011fil, liyakat, y\u00fcksek ahlaki nitelikler, personelin demokratik olarak se\u00e7ilmesi ilkelerine dayanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Devlet kurumlar\u0131n\u0131n yabanc\u0131 devletlerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 temsil edenlerden ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00f6nemli bir g\u00fcvenlik sorunudur.<\/p>\n

Mill\u00ee ve modern y\u00f6netici s\u0131n\u0131f sorunu, bug\u00fcn\u00fcn hassas ve hayati bir sorunu olmaya devam etmektedir. Bu sorun hayat\u0131n her alan\u0131nda derin bir mill\u00eele\u015fme ve demokratikle\u015fme s\u00fcrecinde \u00e7\u00f6z\u00fclebilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/a> Sovyetler Birli\u011fi ve di\u011fer Do\u011fu Bloku \u00fclkelerinde b\u00fcrokraside \u00e7e\u015fitli kilit idari g\u00f6revleri ellerinde tutan elitlerdi. Bu ki\u015filerin \u00e7o\u011fu kom\u00fcnist parti \u00fcyesiydiler. https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Nomenklatura<\/a> (Edit\u00f6r notu)<\/p>\n

[2]<\/a> Burada v\u0259 bundan sonra elit <\/em>s\u00f6z\u00fc toplumun \u00fcst sosyal tabakas\u0131 anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[3]<\/a> M\u00fcridizm, Kafkasya’da 19. y\u00fczy\u0131l ve sonras\u0131nda etkili olmu\u015f, Kadiri ve Nak\u015fibendili\u011fe ba\u011fl\u0131 \u00f6zel bir harekettir. Hareketi \u00f6zel yapan Kafkas halklar\u0131n\u0131n Ruslara kar\u015f\u0131 direni\u015finde \u00fcstlendi\u011fi siyasal rold\u00fcr. (edit\u00f6r notu) https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/M\u00fcridizm<\/p>\n

[4]<\/a> 1846\u2019dan sonra Han-Bey \u00e7ocuklar\u0131 asker\u00ee okullara kabul edildi. Onlar orduda Subay gibi general r\u00fctbesine kadar y\u00fckselebiliyorlard\u0131.<\/p>\n

[5]<\/a> Serge A. Zenkovsky, Pan-Turkism and Islam in <\/em>Russia<\/em>, Cambridge: Harvard University Press, 1967,.p. 29.<\/p>\n

[6]<\/a> Mehmed Emin Resulzade, Kafkasya T\u00fcrkleri,<\/em> \u0130stanbul: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rma\u00a0 Vakf\u0131, 1993, s. 21.<\/p>\n

[7]<\/a> \u041d.\u041d. \u0428\u0430\u0432\u0440\u043e\u0432, \u041d\u043e\u0432\u0430\u044f \u0443\u0433\u0440\u043e\u0437\u0430 <\/em>\u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u043c\u0443 \u0434\u0435\u043b\u0443 \u0432 \u0417\u0430\u043a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u044c\u0435, <\/em>\u00a0\u0411\u0430\u043a\u0443: \u042d\u043b\u043c, 1990, s. 1, 61.<\/p>\n

[8]<\/a> M\u0259s\u0259l\u0259n, bax\u0131n: \u0412\u0430\u0441\u0438\u043b\u044c \u0412\u0435\u043b\u0438\u0447\u043a\u043e, \u041f\u043e\u043b\u043d\u043e\u0435 \u0441\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u0441\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0439<\/em>, \u0421.-\u041f\u0435\u0442\u0435\u0440\u0431\u0443\u0440\u0433: \u0418\u0437\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u043e \u041c.\u0414.\u041c\u0443\u0440\u0435\u0442\u043e\u0432\u0430, 1904, \u0441. 202; \u041d.\u041d. \u0428\u0430\u0432\u0440\u043e\u0432, \u041d\u043e\u0432\u0430\u044f \u0443\u0433\u0440\u043e\u0437\u0430 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u043c\u0443 \u0434\u0435\u043b\u0443 \u0432 \u0417\u0430\u043a\u0430\u0432\u043a\u0430\u0437\u044c\u0435<\/em>, \u0441. 39; Firouzeh\u00a0 Mostashari, The Politics of Colonization: Sectarians and Russian Orthodox Peasants in Ninteenth Century Azerbaijan, Journal of Central Asian Studies,<\/em> vol.1, no 1, Fall\/Winter 1996, p. 23-25.<\/p>\n

[9]<\/a> \u0412\u0430\u0441\u0438\u043b\u044c \u0412\u0435\u043b\u0438\u0447\u043a\u043e, \u041f\u043e\u043b\u043d\u043e\u0435 \u0441\u043e\u0431\u0440\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043f\u0443\u0431\u043b\u0438\u0441\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0441\u043e\u0447\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0439, <\/em>\u00a0\u0441.17, 86<\/p>\n

[10]<\/a> \u00a0\u00a0Daha sonra Rusya’n\u0131n En Zor Halk\u0131 adl\u0131 kitab\u0131nda \u00c7e\u00e7en ulusal hareketinin s\u00fcreklili\u011fine dikkat \u00e7eken Dmitry Furman, bu s\u00fcreklili\u011fin nedenlerinden birini burada \u00c7arl\u0131k Rusyas\u0131 d\u00f6neminde Rus yanl\u0131s\u0131 bir elitin yoklu\u011funda g\u00f6r\u00fcyor. Ona g\u00f6re, di\u011fer Kafkas toplumlar\u0131ndan farkl\u0131 olarak, t\u00fcm Rusya hiyerar\u015fisinde konu\u015fabilecekleri ve anla\u015fabilecekleri bir sosyal s\u0131n\u0131f yoktu. Dmitry Furman, The Hardest People for Russia, Dmitry Furman, (ed.), \u00c7e\u00e7enya ve Rusya: Toplum ve Devlet, Moskova: Polyform-Talburi, 1999, s. 9.<\/p>\n

[11]<\/a> Mehmet Emin Resulzade, \u00c7a\u011fda\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em>, Ankara, 1951, s. 7.<\/p>\n

[12]<\/a> N\u0259riman N\u0259rimanov, Ucqarlarda inqilab\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 dair (\u0130.V.Stalin\u0259 m\u0259ktub),<\/em> Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr, 1992, s.66.<\/p>\n

[13]<\/a> Al\u0131nt\u0131: C\u0259mil H\u0259s\u0259nli, Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259ti (1920-1939),<\/em> Bak\u0131: Adilo\u011flu, 2012, s. 23-24.<\/p>\n

[14]<\/a> A.g.e., s. 325-326<\/p>\n

[15]<\/a> Mehmet Emin Resulzade, \u00c7a\u011fda\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em>, s. 11-12.<\/p>\n

[16]<\/a> Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in: R\u0259na Bayramova, Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 ixtilaflar v\u0259 daxili \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259r (1920-1925-ci ill\u0259r),<\/em> Bak\u0131: Elm, 2007, s.152-167.<\/p>\n

[17]<\/a> Mehmet Emin Resulzade, \u00c7a\u011fda\u015f Azerbaycan Tarihi<\/em>, s. 20-21.<\/p>\n

[18]<\/a> Bak\u0131n\u0131z: Audrey Altstadt, The Azerbaijani Turks.Power and Identity under Russian Rule<\/em>, pp. 141-148; \u0410\u0437\u0438\u0437\u0430 \u041d\u0430\u0437\u0430\u0440\u043b\u0438, XI \u041a\u0440\u0430\u0441\u043d\u0430\u044f \u0410\u0440\u043c\u0438\u044f \u0432 \u0421\u0435\u0432\u0435\u0440\u043d\u043e\u043c \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435: \u043e\u043a\u043a\u0443\u043f\u0430\u0446\u0438\u044f, \u0440\u0430\u0441\u043f\u0440\u0430\u0432\u044b, \u0431\u0435\u0441\u0447\u0438\u043d\u0441\u0442\u0432\u0430,<\/em> c.110-120.<\/p>\n

[19]<\/a> Gazanfar Musabayov cezaevinde o kadar \u00e7ok d\u00f6v\u00fcld\u00fc ve i\u015fkence g\u00f6rd\u00fc ki h\u00fccre kap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131l\u0131nca ka\u00e7arak demir yata\u011f\u0131n alt\u0131na girdi. Ramiz Ha\u015fimo\u011flu, S\u00f6nen \u0131\u015f\u0131klar, Osman Mirzayev (derleyen), \u201cA\u011f l\u0259k\u0259l\u0259r\u201d silinir<\/em>, s. 29.<\/p>\n

[20]<\/a> Latinceden gelen nomenklatur kelimesi; liste, isim s\u0131ras\u0131 anlam\u0131na gelir. Sovyet d\u00f6neminde bu listedekilerin adayl\u0131klar\u0131 parti organlar\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r ve onayland\u0131ktan sonra \u00fcst d\u00fczey g\u00f6revlere atanan siyasi elitler anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n

[21]<\/a> Elm\u0259ddin \u018flib\u0259yzad\u0259, Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa giri\u015f,<\/em> Bak\u0131: Ozan, 2010, s.11; Kommunizmi if\u015fa ed\u0259n s\u0259n\u0259d, XXI \u018fsr,<\/em> 08.04.1995; M\u0259mm\u0259dxan \u018fzizxanl\u0131, Kommunistl\u0259r-v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131 girovluqda saxlayanlar, M\u00fcxalif\u0259t.az,<\/em> 26.02.2015.<\/p>\n

[22]<\/a> Ko<\/em>\u043c\u043c\u0443\u043d\u0438\u0441\u0442<\/em>, 15.08.1975.<\/p>\n

[23]<\/a> Gerard J. Libaridian, The Challenge of Statehood. Armenian Political Thinking Since \u0130ndependence,<\/em> Cambridge: Blue Crane Books, 1999, p. 29.<\/p>\n

[24]<\/a> Adalet Tahirzade, El\u00e7ibey\u2019le 13 Saat,<\/em> \u0130stanbul: Turan K\u00fclt\u00fcr Vakf\u0131, 2001, s. 84-85<\/p>\n

[25]<\/a> Cumhurba\u015fkan\u0131 El\u00e7ibey’in Haydar Aliyev’i Bak\u00fc’ye davet edip iktidara gelmesinden bu yana 30 y\u0131l ge\u00e7mesine ve onun Bak\u00fc’den ayr\u0131larak Nah\u00e7\u0131van’\u0131n Kalaki k\u00f6y\u00fcne ta\u015f\u0131nmas\u0131na ra\u011fmen hala tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konu. El\u00e7ibey’in eski s\u00f6zc\u00fcs\u00fc Adalat Tahirzadeh’e g\u00f6re, bu garip eylem i\u00e7in “El\u00e7ibey daha sonraki ya\u015fam\u0131 boyunca dostlar\u0131ndan ve d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan, s\u0131radan yurtta\u015flar\u0131ndan k\u0131namalar ve \u015fikayetler duydu.” (Adalat Tahirzadeh, Abulfaz Elchibey, B\u00fcy\u00fcklerimiz, Bak\u00fc: Nurlar, 2014, s. 458.) Bu makalenin yazar\u0131 Kalaki’ye ikinci ziyaretinde \u0131srar etti, Haydar Aliyev’e neden yetki verdiniz? “Bu b\u00fcy\u00fck bir hatayd\u0131” dedi. Halk\u0131m bu hata i\u00e7in beni affeder mi bilmiyorum.”<\/p>\n

[26]<\/a> Irada H\u00fcseynova’ya g\u00f6re, bakanlar\u0131n %70’inden fazlas\u0131, h\u00fck\u00fcmet ve muhalefetteki siyasi fig\u00fcrlerin %80’inden fazlas\u0131 ve il\u00e7e y\u00f6neticilerinin ve kolluk kuvvetleri ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n %60’\u0131 Nah\u00e7\u0131van ve Ermeni k\u00f6kenliydi. Irada H\u00fcseynova, M\u00fclteciler, modern Azerbaycan toplumundaki konumlar\u0131 ve rolleri, Dmitry Furman (ed.), Azerbaycan ve Rusya: toplum ve devlet, s.332. 2001 y\u0131l\u0131nda Zurab Todua, h\u00fck\u00fcmetin \u00fcst kademelerindeki yetkililerin %70-80’inin ve orta ve alt kademelerdeki yetkililerin %40-50’sinin Nah\u00e7\u0131van-Ermeni as\u0131ll\u0131 oldu\u011funa inan\u0131yordu. Zurab Todua, Azerbaycan Dans\u0131, Moskova, 2001, s. 117. Konunun dram\u0131 bu rakamlarla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Aliyev h\u00fck\u00fcmetinin ve daha sonra siyasi muhalefetin \u00f6nde gelen temsilcileri olan baz\u0131 politikac\u0131lar yerelli\u011fi normal buluyorlard\u0131.<\/p>\n

[27]<\/a> Ramiz Mehdiyev, Zaman haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259rk\u0259n v\u0259 elitan\u0131 transformasiya ed\u0259rk\u0259n: varislik v\u0259 innovasiyal\u0131l\u0131q, http:\/\/midiaforum.az\/articles.php?lang=az&page=02&article_id=20081230015258129.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sovyetler Birli\u011fi’nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn arifesinde, Sovyet Azerbaycan\u0131 toplumu birbirine z\u0131t -Rusla\u015fm\u0131\u015f elit ve kendini idrak etmek isteyen ancak mill\u00ee bilinci kar\u0131\u015fm\u0131\u015f halk- olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. \u00dclkede kozmopolit modernle\u015fmeyi egemen s\u0131n\u0131f (nomenklatur) temsil ediyor…<\/p>\n","protected":false},"author":130,"featured_media":15332,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[66],"tags":[54,2275,1357,1229,2279,2277,2276,2278],"coauthors":[1246],"class_list":["post-15322","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-siyaset-tarih","tag-azerbaycan","tag-elit","tag-mehmet-emin-resulzade","tag-milli","tag-nerimanov","tag-nomenklatur","tag-seckin","tag-yonetici-sinif"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15322","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/130"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15322"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15322\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15335,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15322\/revisions\/15335"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15332"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15322"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15322"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15322"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=15322"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}