Laiklik bizim i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir de\u011fer. Antilaik kesimlerin T\u00fcrkiye\u2019deki oran\u0131 %10\u2019u bulmaz, onlar\u0131n da yeknesak bir model \u00f6nerisi yoktur. Baz\u0131 \u00fclkelerdeki olaylar bize katlanarak, abart\u0131larak ula\u015f\u0131yor. Baz\u0131 \u00fclkelerle siyasi ili\u015fkilerden, mahiyetini a\u015fan sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Baz\u0131 kesimlerin davran\u0131\u015flar\u0131, siyasi iktidar\u0131n dili ve uygulamalar\u0131 baz\u0131 kesimlerde kayg\u0131 olu\u015fturuyor. Di\u011ferleri de t\u00fcm bunlar\u0131 dayanak g\u00f6stererek “T\u00fcrkiye elden \u00e7\u0131k\u0131yor!” hissiyat\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’de, siyasi iktidardan m\u00fclhem kayg\u0131 ve korku s\u0131k\u00e7a dile getirilir oldu. Laiklik benimsenmi\u015f ve kabullenilmi\u015ftir. Bu, T\u00fcrkiye sosyolojisinin ana ak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcncesidir. Laiklik elden gitmez, ancak bu gerilimin bedeli T\u00fcrkiye’ye a\u011f\u0131r olur.<\/p>\n
Bilindi\u011fi gibi laiklik devlet yap\u0131s\u0131, i\u015fleyi\u015fi, toplum ve vatanda\u015f\u0131yla ili\u015fkisinde din esasl\u0131 bir uygulama ve ay\u0131r\u0131m yap\u0131lmamas\u0131d\u0131r. Bir anlamda inan\u00e7lar\u0131n ve inananlar\u0131n da inand\u0131\u011f\u0131nca ya\u015famalar\u0131n\u0131n g\u00fcvencesidir. Din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Laiklik anlay\u0131\u015f\u0131 farkl\u0131l\u0131klar\u0131yla birlikte T\u00fcrkiye’de b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funluk\u00e7a benimsenmektedir. Devlet bunun hukuki altyap\u0131s\u0131n\u0131 da laiklik anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re olu\u015fturur; yani baz\u0131 \u00fclkelerdeki gibi \u015feriat h\u00fckm\u00fc diye kafa, el, kol kafa kesme olmaz. Laiklik, devlet \u2013 toplum ili\u015fkisini dindarl\u0131k veya dinsizlik esas\u0131 \u00fczerinden g\u00f6rmemektir.<\/p>\n
Ancak sek\u00fclerizm konusu farkl\u0131. Sek\u00fclerizm, ki\u015finin \u00f6zel hayat\u0131nda din dahil do\u011fa \u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7leri temel referans almamas\u0131 ve hayat\u0131n\u0131 ona g\u00f6re d\u00fczenlemede o kadar kat\u0131 olmamas\u0131d\u0131r. Do\u011fal olarak da geni\u015f bir yelpazeyi kapsar. Metafizik, do\u011fa veya do\u011fa\u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7 ve de\u011ferlerin etkileri T\u00fcrk insan\u0131nda az-\u00e7ok bir \u015fekilde vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130slam \u00f6ncesinden beri ve \u0130slamiyetle de bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde olageldi. Eski T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr sembolleri, davran\u0131\u015flar\u0131, rit\u00fcelleri \u00f6zellikle kapal\u0131 ve k\u0131rsal alanlarda h\u00e2l\u00e2 ya\u015famakta ve bunlar \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle kayna\u015farak ve \u0130slamiyetin unsurlar\u0131ndan san\u0131larak s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n
Di\u011fer yandan, T\u00fcrkiyede cami ve din g\u00f6revlisi say\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7ok artt\u0131\u011f\u0131 ancak vakit namazlar\u0131na kat\u0131l\u0131m\u0131n \u00e7ok azald\u0131\u011f\u0131 ve giderek bir \u2018Cuma cemaat\u0131\u2019 olgusu ya\u015fand\u0131\u011f\u0131; sek\u00fclerizmin, deizmin, ateizmin giderek artt\u0131\u011f\u0131 son on y\u0131ldaki t\u00fcm ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n ortak bulgusu.<\/p>\n
Toplumlar\u0131n tarihleri bunun \u00f6rnekleri olarak da yorumlanabilir. Her dindeki farkl\u0131 anlay\u0131\u015flar ve bunlar\u0131n hayata yans\u0131malar\u0131 bunun \u00f6rnekleri. Hi\u00e7 bir din ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 gibi kalmad\u0131. Ayn\u0131 din farkl\u0131 toplumlarda farkl\u0131 nitelikler kazand\u0131. Yani din o toplumu d\u00fczenlerken, toplum da dini d\u00fczenledi, kendile\u015ftirdi.<\/p>\n
Her g\u00fcn binlerce insan\u0131m\u0131z Ey\u00fcp Sultan, Hac\u0131 Bayram, Hac\u0131 Bekta\u015fi Veli, Mevlana, Ahi Evran\u2026 bir\u00e7ok mekana gidiyor mu? Bu insanlar\u0131n keramet sahibi, evliyalar ve do\u011fa \u00fcst\u00fc g\u00fc\u00e7 sahipleri olduklar\u0131na inan\u0131yorlar ve onlar\u0131n manevi \u015fahsiyetlerinden dilekte bulunuyorlar m\u0131? Onlar\u0131n metafizik g\u00fc\u00e7leri oldu\u011funu san\u0131yorlar m\u0131? Orda dua ve niyazda bulunuyorlar m\u0131? Evet gidiyorlar; dua ve niyazda bulunuyorlar. O h\u00e2lde bu bir sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel ger\u00e7eklik. Bu insanlar\u0131m\u0131z laiklikten yana olabilir ama sek\u00fcler say\u0131lmazlar. Bireysel ve toplu olarak dua ve dilekte bulunma seremonileri de bu kapsamda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Dua bir enerjidir ve dua edene de edilene de olumlu enerji transferidir. Beddua ise olumsuz enerji transferi\u2026 Dua veya bedduadan her zaman arzu edilen, umulan, beklenen olur mu? Bazen olur\u2026 Hocan\u0131n ya\u011fmur duas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ya\u011fmur ya\u011fmas\u0131ndan esinlenip co\u015farak \u2018\u2019\u0130sterseniz \u015fu kar\u015f\u0131 da\u011flara da biraz kar sepeleteyim!\u2019\u2019 demesi gibi.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019de yeti\u015fkin her y\u00fcz ki\u015fiden neredeyse yar\u0131s\u0131 \u2018\u2019amin!\u2019\u2019ci, \u2018\u2018in\u015fallah\u2019\u00e7\u0131, \u2018\u2018ma\u015fallah\u2019\u2019\u00e7\u0131. Bu bir kimlik ve mensubiyet mesaj\u0131 m\u0131, k\u00fclt\u00fcrel bir tav\u0131r ve davran\u0131\u015f kal\u0131b\u0131 m\u0131, bir inan\u00e7 ve iman belirtisi mi, bir ileti\u015fim dili mi, bir “ben de var\u0131m ve sana yak\u0131nl\u0131k duyuyorum” nidas\u0131 m\u0131?.. Ve bir konuyu ba\u011flama ya da t\u0131kanma ifadesi mi?<\/p>\n
Sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerin say\u0131sal olarak yani kantitatif olarak \u00f6l\u00e7\u00fclmesi sorunludur. Kalitatif yani nitelik olarak \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcrler ama \u00f6l\u00e7\u00fc ve k\u0131staslar o kadar geni\u015f, farkl\u0131 ve izafi ki! \u2018\u0130manometre<\/em>\u2019 ironisi bizim kavram\u0131m\u0131z. Her k\u00fclt\u00fcrdeki de\u011ferler di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lsalar da kendi i\u00e7inde anlaml\u0131d\u0131r. Bir mezhepteki, tarikattaki, cemaattaki bir davran\u0131\u015f, kendi i\u00e7inde \u00e7ok \u015fey ifade ederken ba\u015fkalar\u0131na bir \u015fey ifade etmeyebilir.<\/p>\n Konuyla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak milyonlarca s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131, ka\u00e7k\u0131n, m\u00fclteci ve d\u00fczensiz g\u00f6\u00e7menin de T\u00fcrk toplumunda uzun y\u0131llara sari etkilerinin olaca\u011f\u0131n\u0131, T\u00fcrkiye’nin bu sorunla y\u0131llar boyunca u\u011fra\u015faca\u011f\u0131n\u0131 da ifade etmeliyiz. Durumun \u2018muhacir, ensar\u2019 retori\u011fi ile ge\u00e7i\u015ftirilecek bir konu olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bunu s\u00f6yleyenler bile biliyorlar ama bir kere ok yaydan \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n Bunlara de\u011finme sebebimiz insanlar\u0131m\u0131z\u0131n \u00e7o\u011funlukla \u2018var-yok\u2019, \u2018art\u0131-eksi\u2019, \u2018evet-hay\u0131r\u2019, \u2018siyah-beyaz\u2019 \u00a0modunda g\u00f6r\u00fc\u015f belirtmeleri, tav\u0131r koymalar\u0131d\u0131r. Bir \u00f6nceki yaz\u0131m\u0131zda \u2018tar\u0131m bitti\u2019 ve \u2018T\u00fcrkiye kendi kendine yeterli yedi \u00fclkeden biriydi\u2019 s\u00f6zlerini ele alm\u0131\u015ft\u0131k. \u0130fadeler ne kadar kesin, keskin ise, ne kadar \u00f6vg\u00fc veya s\u00f6vg\u00fc doluysa medyada ona g\u00f6re dikkat \u00e7ekiyor, yank\u0131 buluyor.<\/p>\n Hele sosyal medyay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce \u2018\u2019insan de\u011fi\u015fe de\u011fi\u015fe asl\u0131na benzedi\u2019\u2019diyorum.<\/em><\/strong> Malum binlerce y\u0131l \u00f6ncesi ayn\u0131 topluluktaki insanlar di\u011fer toplulu\u011fu veya yabanc\u0131 birini ilk g\u00f6rd\u00fcklerinde onlar\u0131 temel i\u00e7g\u00fcd\u00fcleriyle \u2018d\u00fc\u015fman\u2019 olarak ya da \u2018yararl\u0131 m\u0131, zararl\u0131 m\u0131\u2019 diye de\u011ferlendiriyorlard\u0131 ve \u00e7o\u011funlukla \u00f6ld\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Nereden mi biliyoruz? Hayvan davran\u0131\u015flar\u0131 biliminden\u2026 sosyal medya da k\u0131sa ve keskin sloganlar i\u00e7eren yaz\u0131 ve videolar ile bu y\u00fczeysellik ve yal\u0131nl\u0131kta.<\/p>\n Bu biraz da siyasi kutupla\u015fma ve taraftarl\u0131\u011f\u0131n sonucu. Daha ac\u0131s\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve de\u011ferlendirme d\u00fczeyimizin yavanl\u0131\u011f\u0131, yal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve y\u00fczeyselli\u011fidir. Sosyal, k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerde ve dini inan\u00e7larda, hatta ideolojilerde matematik kesinlik aramak ve dikte etmek bo\u015funad\u0131r. <\/em><\/p>\n B\u00fct\u00fcn dinler, \u0130slamiyet dahil \u0130brahimi dinler, \u00f6nerildikleri gibi kalmad\u0131lar. Kalamazlar da\u2026 Dinin asl\u0131na ve \u00f6z\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015f olarak anla\u015f\u0131lan bir\u00e7ok sa\u00e7ma davran\u0131\u015f da sahiplerinin kapasitelerine g\u00f6re yorumudur. Siyasalla\u015fan dinin tak\u0131nt\u0131l\u0131 sembolik mesajlar\u0131ndan \u00f6te bir \u015fey de\u011fildir. Tarih boyu baz\u0131 uygulamalar\u0131 \u00f6rnek g\u00f6stererek “din bu de\u011fildir, \u0130slamiyet b\u00f6yle de\u011fildir\u2026” denilse bile b\u00f6yle uygulamalar\u0131n olmas\u0131 buna g\u00f6re ya\u015fayanlar\u0131n olmas\u0131 sosyal ger\u00e7ekliktir. Yani b\u00f6yle bilen, inanan ve ya\u015famaya \u00e7al\u0131\u015fanlar varsa bu bir sosyal ger\u00e7ekliktir. El-Kaide, Taliban, Boko-Haram, DAE\u015e (\u0130\u015e\u0130D), Selefiler dini farkl\u0131 anl\u0131yor ve uygulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ancak m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu \u0130slamiyetin bunlar\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131 gibi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyorlar. Yani mezheplere ve \u00fclkelere g\u00f6re b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klar olsa da b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fun din (\u0130slamiyet) anlay\u0131\u015f\u0131 ile bu gruplar\u0131n anlay\u0131\u015f farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131, di\u011fer dinler aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131ktan daha derindir. Her iki taraf\u0131n da varl\u0131\u011f\u0131, say\u0131lar\u0131 k\u0131yaslanamayacak kadar farkl\u0131 olsa da, sosyal ger\u00e7ekliktir. Benzeri farkl\u0131l\u0131klar di\u011fer t\u00fcm dinlerde de var.<\/p>\n Bu k\u0131sa sosyal ger\u00e7eklikten hareketle varmak istedi\u011fimiz sonu\u00e7; devletin dini olmaz, olmamal\u0131. En az\u0131ndan devlet din temelli bir organizasyon olamaz, olmamal\u0131. Ho\u015f, din temelli devletler de var ama milyonlar o devletlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131nda bekle\u015fmiyor; ilticaya ve s\u0131\u011f\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yorlar. T\u00fcrkiye\u2019de dindar \u2013 muhafazakar kesimin bile b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu bu anlamda laikli\u011fi i\u00e7selle\u015ftirmi\u015f ve kabullenmi\u015ftir. Tahrik edilen d\u00f6nemlerde antilaiklere, din temelli devlet ve toplum d\u00fczeni d\u00fc\u015f\u00fcnenlere ve bunlar\u0131n ideologlar\u0131na, aktivistlerine sempati duysalar da temel anlay\u0131\u015f ve kavray\u0131\u015flar\u0131 laiklikten yanad\u0131r.<\/p>\n Bir toplumda buna te\u015fne odaklar varsa bunlar \u2018d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerce\u2019 de elbette kullan\u0131l\u0131rlar. Ya da bunlar bir d\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn kanatlar\u0131 alt\u0131na girmeyi, himaye ve destek g\u00f6rmeyi isteyebilirler. \u2018D\u0131\u015f g\u00fc\u00e7\u2019 denilenin illa ABD, Rusya, \u00c7in gibi b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7ler ve emperyal devletler veya ideolojiler olmas\u0131 da gerekmez. K\u00fc\u00e7\u00fck bir Arap emirli\u011fi de olabilir, bir \u00fclkedeki bir grup, bir d\u00fc\u015f\u00fcnce kurulu\u015fu ya da bir istihbarat \u00f6rg\u00fct\u00fc de olabilir. K\u0131saca bir \u00fclkede b\u00f6yle bir ortam ve gruplar yoksa hi\u00e7 bir d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7 hi\u00e7 yoktan uzun y\u0131llar alacak ve maliyeti y\u00fcksek b\u00f6yle bir i\u015fe giri\u015fmezler.<\/p>\n Dini anlama, zihinsel kapasite, bilgi, ak\u0131l ve muhakeme yetene\u011fi ve i\u00e7inde bulunulan k\u00fclt\u00fcrle \u00e7ok ili\u015fkili. Dinin \u00f6z\u00fcnde olmayan veya dince tali olarak g\u00f6r\u00fclen davran\u0131\u015flar\u0131n \u00e7o\u011fu o toplumun k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle, \u00f6rf\u00fcyle yo\u011furularak olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n Toplumda ayd\u0131nlanma artt\u0131k\u00e7a k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimler ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur. Ama her ortalama k\u00fclt\u00fcrel seviyenin alt\u0131nda, \u00fcst\u00fcnde; sa\u011f\u0131nda, solunda ortalamadan ayr\u0131lan kesimler de olur. Bunlar\u0131n az da olsa bir sosyo-k\u00fclt\u00fcrel, ideolojik tabanlar\u0131 da olabilir. Marjinal kesim olarak nitelendirilmekle birlikte toplumda etkin de olabilirler. Bunlara bakarak \u2018din elden gidiyor\u2019, \u2018vatan elden gidiyor\u2019, \u2018devlet elden gidiyor\u2019, \u2018T\u00fcrkiye \u00e7\u00f6k\u00fcyor\u2019, \u2018i\u015fgal alt\u0131nday\u0131z\u2019, \u2018Arapla\u015f\u0131yoruz\u2019, \u2018\u015eeriat rejimi geliyor\u2019 \u2026 ve daha say\u0131s\u0131z sloganlarda kendini bulan ajitasyonlar bir sosyal ger\u00e7ekli\u011fin ifadesidir ama as\u0131l yayg\u0131n, genel sosyal ger\u00e7eklik i\u00e7indeki paylar\u0131 ve etkinlikleri o kadar da \u00f6nemli de\u011fildir.<\/p>\n \u0130ktidar\u0131n g\u00f6lgesi ve himayesinde, siyasal islam\u0131n esintisiyle harlanan, bize ait olan ama zamanla de\u011fi\u015fen baz\u0131 de\u011ferlerimiz abart\u0131larak yeniden canland\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Buna tepki olarak da son birka\u00e7 on y\u0131ld\u0131r bir Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 ve bunun \u00fczerinden de baz\u0131 de\u011ferlerimize d\u00fc\u015fmanl\u0131k yap\u0131l\u0131yor. Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve m\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirmek ad\u0131na ba\u015fka oyunlar\u0131n altyap\u0131s\u0131 olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u00c7o\u011fu kendini T\u00fcrk milliyet\u00e7isi olarak tan\u0131mlayanlar da bu ak\u0131nt\u0131 i\u00e7inde. \u015eahsen hi\u00e7 bir\u00a0 kar\u015f\u0131tl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncemiz ve hissiyat\u0131m\u0131z olmasa da T\u00fcrkl\u00fckle Alevili\u011fin e\u015fle\u015ftirilmesi ve tekle\u015ftirilmesi hi\u00e7 bir bak\u0131mdan ger\u00e7ek\u00e7i de de\u011fil, do\u011fru da de\u011fil. T\u00fcrkl\u00fck de Alevilik de homojenli\u011fi, \u00fcniformiteyi ifade etmezler. Bu ak\u0131m\u0131n i\u00e7inde s\u00fcr\u00fcklenenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu tepkisel davran\u0131yor ve bu ak\u0131mlar\u0131 destekleyen, te\u015fvik eden ve besleyen as\u0131l g\u00fc\u00e7leri sorgulam\u0131yorlar. <\/em><\/strong>Kald\u0131 ki bizim \u2018Arap\u2019 diye kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015femsiye kavram, i\u00e7inde \u00e7ok farkl\u0131 soylar\u0131, etnisiteyi, diyalektleri, k\u00fclt\u00fcrleri ve dini anlay\u0131\u015flar\u0131 ve pratikleri bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Yani Arap yeknesak, \u00fcniform, homojen bir toplum de\u011fil. Bunlar da bizim onlardan etkilendi\u011fimizden daha fazla bizden etkilenmi\u015flerdir.<\/p>\n T\u00fcrkler \u0130slamiyeti kabul ettikten sonra; Emevi ve Abbasi d\u00f6nemlerinin iki kat\u0131ndan fazla bir d\u00f6nem etkin oldular. Sel\u00e7uklulardan bu yana bin y\u0131ldan fazla zaman ge\u00e7ti. Yani Arap ve Fars d\u00f6nemlerinden daha uzun. Bu d\u00f6nemde elbette Arap ve Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden etkilendiler ama T\u00fcrkler kendi \u00f6zg\u00fcn k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de olu\u015fturdu. Bir\u00e7ok dini rit\u00fceller, m\u00fczik, edebiyat, sanat, mimari, gelenekler ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler di\u011fer \u0130slam toplumlar\u0131nda yok veya yayg\u0131n de\u011fil. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc biz geli\u015ftirmi\u015fiz, bizim M\u00fcsl\u00fcman \u2013 T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn eserleri. Do\u011frudur, yanl\u0131\u015ft\u0131r yarg\u0131s\u0131na varmadan bunlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ger\u00e7eklikler oldu\u011funu, din k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00f6geleri oldu\u011funu ifade etmek istiyoruz.<\/p>\n Ve\u2026 h\u00e2l\u00e2 \u0130slam \u00fclkeleri aras\u0131nda pek \u00e7ok k\u0131stas ve g\u00f6sterge bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrkiye\u2019nin dengi yok.<\/p>\n Bir\u00e7ok \u0130slam \u00fclkesinde; Endonezya, Malezya, Hindistan, Pakistan ve \u0130ran\u2019dan b\u00fct\u00fcn Ortado\u011fu ve Sudan dahil Kuzey Afrika \u00fclkelerinde bulunduk. ABD ve Avrupa\u2019da; \u0130ngiltere ve \u0130svi\u00e7re\u2019de bir \u015fekilde m\u00fcsl\u00fcman gruplar i\u00e7inde de yer ald\u0131k. Baz\u0131 T\u00fcrk devletlerinde g\u00f6zlemlerimiz oldu. \u00d6nceleri her \u00fclkedeki \u0130slamiyet pratiklerine, daha sonra da farkl\u0131 yorumlara hayret ediyordum\u2026 \u015eimdi hayret edilecek bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel olgular\u0131n ve inanc\u0131n \u2018sosyal matemati\u011finin\u2019 matematikten farkl\u0131 oldu\u011funu biliyorum.<\/p>\n K\u0131saca laiklik bizim ortak de\u011ferimiz. Baz\u0131 ba\u011f\u0131rt\u0131lar durumu de\u011fi\u015ftirmez. K\u0131saca devlet ve toplum hayat\u0131nda laiklik as\u0131l ama sek\u00fclerlik \u015fahsi ve ihtiyari. Baz\u0131 insanlar t\u00fcrbeye gidip dua ediyor, ferahl\u0131yorsa; i\u00e7 huzuru buluyorsa vars\u0131n etsin. Ki\u015fisel hayat\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131nca ve inand\u0131\u011f\u0131nca ya\u015fas\u0131n. Bunun kime zarar\u0131 var? Ama \u2018\u015feriat, din devleti\u2019 diye ba\u011f\u0131r\u0131yorsa; akl\u0131ndan, muhakeme yetisinden zoru yoksa onlar\u0131n sesini k\u0131smak da borcumuz.<\/p>\nSosyal medyan\u0131n yal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 <\/em><\/strong><\/h2>\n
Din k\u00fclt\u00fcr\u00fc de\u011fi\u015fir ve de\u011fi\u015ftirir <\/strong><\/h2>\n
Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fc! <\/em><\/strong><\/h2>\n
Laiklik ve demokrasi <\/em><\/strong><\/h2>\n