{"id":1563,"date":"2018-04-02T20:11:01","date_gmt":"2018-04-02T17:11:01","guid":{"rendered":"http:\/\/misak.millidusunce.com\/?p=1563"},"modified":"2018-04-02T20:11:01","modified_gmt":"2018-04-02T17:11:01","slug":"turkculuk-ve-guney-azerbaycan-milli-hareketi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turkculuk-ve-guney-azerbaycan-milli-hareketi\/","title":{"rendered":"T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ve G\u00fcney Azerbaycan Mill\u00ee Hareketi"},"content":{"rendered":"
\"Tiraxtor

Tiraxtor Sazi- G\u00fcney Azerbaycan’da T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011fi y\u00fckselirken<\/p><\/div>\n

23 Aral\u0131k 2015’te Mill\u00ee D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezi 311. Bilgi \u015e\u00f6leninde \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ve G\u00fcney Azerbaycan tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Stratejist Arif Keskin, konu\u015fmas\u0131nda hem bir genel T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck tarifi yapt\u0131 hem de G\u00fcney Azerbaycan T\u00fcrklerinin durumuyla ilgili \u00f6nemli bilgiler verdi.<\/span><\/em><\/p>\n

Hakan Paksoy:<\/strong> Bug\u00fcnk\u00fc konumuz, \u2018G\u00fcney Azerbaycan ve \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc Mill\u00ee Hareketi\u2019. Bu co\u011frafya a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nem arz eden, T\u00fcrk milleti a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nem arz eden bir konu ve bu konuyu da ger\u00e7ekten bu konuda uzman olan kendisi de \u0130ran T\u00fcrk\u00fc olan de\u011ferli uzman arkada\u015f\u0131m\u0131z Arif Keskin Bey sunacaklar. Hem salonumuzun kendisi yabanc\u0131 de\u011fil hem salondakiler Arif Bey\u2019in yabanc\u0131s\u0131 de\u011fil. \u00c7ok fazla tan\u0131tmadan mikrofonu Arif Bey’e veriyorum.<\/p>\n

Arif Keskin:<\/strong><\/p>\n

Efendim merhaba. Ben de te\u015fekk\u00fcr ederim geldi\u011finiz i\u00e7in. Birka\u00e7 tane soru ve giri\u015fle konuya ba\u015flamak istiyorum. Milliyet\u00e7ili\u011fi daha \u00f6nce \u0130skender Hoca burada tart\u0131\u015ft\u0131. Milliyet\u00e7ilik literat\u00fcr\u00fcnde belli sorular var. Belli sorular\u0131 soruyorlar. Belki en \u00f6nemli sorulardan birisi \u015fu: Neden baz\u0131 etnik gruplar milletle\u015fmi\u015f unsur olmuyor? Neden sadece belli etnik gruplar milletle\u015febiliyor? D\u00fcnya tarihine \u015fu anda da bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda be\u015f bine yak\u0131n dilin oldu\u011fu iddia ediliyor ve \u00e7ok \u00e7e\u015fitli etnik gruplar ya\u015f\u0131yor d\u00fcnyada. Ama bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman ka\u00e7 tane devlet var… Bu etnik gruplar\u0131n \u00e7ok az\u0131 milletle\u015fme s\u00fcrecine girebiliyorlar veya milletle\u015fme s\u00fcrecini tamaml\u0131yorlar.<\/p>\n

Neden? Hangi etnik grubu nas\u0131l milletle\u015fmeyi ba\u015far\u0131yor ve baz\u0131lar\u0131 neden bu s\u00fcrecin d\u0131\u015f\u0131nda kal\u0131yor, eleniyor ve tarih sahnesinden silinip gidiyor?<\/p>\n

Bu bir.<\/p>\n

\u0130kincisi, bazen ayn\u0131 milletin par\u00e7alar\u0131 farkl\u0131 yerde farkl\u0131 kaderleri payla\u015f\u0131yorlar. Ayn\u0131 millet bir yerde h\u00e2kim olabiliyor, bir yerde mahkum pozisyonunda olabiliyor. Yani ayn\u0131 milletin par\u00e7alar\u0131 da ayn\u0131 kaderi, ayn\u0131 siyasi pozisyonu payla\u015fm\u0131yorlar.<\/p>\n

Burada asl\u0131nda ben birinci soruyu yan\u0131tlamayaca\u011f\u0131m ama ikinci sorudan T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na girmek istiyorum. Asl\u0131nda \u015fu anda 250-300 milyon civar\u0131nda T\u00fcrk oldu\u011fu iddia ediliyor. Do\u011fal olarak tahmin\u00ee rakamd\u0131r. Kesin bir rakam s\u00f6yleyemiyoruz. Hatta baz\u0131 yerlerde bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman 500’\u00fcn \u00fczerine de \u00e7\u0131kart\u0131lan iddialar var. Ama belki en makul\u00fc 250-300 milyon civar\u0131nda olabilir, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada ya\u015fayan T\u00fcrkler. Ancak bu kadar T\u00fcrk i\u00e7erisinde \u015fu anda K\u0131br\u0131s’la birlikte 7 devlet var ve Rusya\u2019da, \u00c7in\u2019de belli federe cumhuriyetler var ve bir\u00e7ok yerde de ba\u015fka esir pozisyonda olan T\u00fcrk gruplar\u0131 var. Yani bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman evet T\u00fcrkler bir yerde bir devlet kurmu\u015flar. Ama d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok yerinde de ondan yoksunlar. Bu 250 milyon 300 milyon T\u00fcrk bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman ben d\u00f6rt yere ay\u0131r\u0131yorum. D\u00f6rt Grup g\u00f6r\u00fcyorum. Birisi ba\u011f\u0131ms\u0131z devletler kuran T\u00fcrkler. \u015eu anda \u00a0devlet kuran 7 tane T\u00fcrk grubu var. Bunun alt\u0131s\u0131 BM taraf\u0131ndan kabul ediliyor. Bunlardan biri olan K\u0131br\u0131s’\u0131n biraz problemleri var. Ama 7 tane ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet var. Bunun yan\u0131 s\u0131ra devlet olmayan federe cumhuriyetler var. \u00d6zellikle Rusya’n\u0131n b\u00fcnyesinde ve \u00c7in\u2019de Do\u011fu T\u00fcrkistan diye bildi\u011fimiz federe devletler var. Bu da ikinci bir grup. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir grup var ki, bunlar belki bir d\u00f6nem bask\u0131 alt\u0131nda olmu\u015flar. Haklar\u0131 ellerinden al\u0131nm\u0131\u015f. Ama siyasetteki belli geli\u015fmeler sebebiyle belli k\u00fcresel veya b\u00f6lgesel geli\u015fmeler sebebiyle belli f\u0131rsatlar\u0131 elde etmi\u015fler. Mesela bug\u00fcn Irak’taki T\u00fcrkmenler veya Avrupa’da ya\u015fayan, Balkanlarda ya\u015fayan T\u00fcrkler. Bunlar\u0131n devletleri yok. Bir federasyona da sahip de\u011filler. Ama g\u00f6receli olarak kendi kimliklerini koruyabilecek veya kendi haklar\u0131n\u0131 savunabilecek bir olanak elde etmi\u015fler. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir T\u00fcrkler var ki bunlar asl\u0131nda tam anlam\u0131yla bir bask\u0131 alt\u0131ndalar. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrkl\u00fck hukukundan yoksunlar.<\/p>\n

Ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kuran devletlerin d\u0131\u015f\u0131nda kalan iki t\u00fcr T\u00fcrk grubu var. Birincisi devlet kurabilecek potansiyeli olanlar, biri de kesinlikle devlet kurabilecek potansiyeli olmayan ve bu devlet kurma \u015fanslar\u0131n\u0131 kaybedenler. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman mesela bug\u00fcn Suriye’deki T\u00fcrkmenlerin devlet kurma veya bir federe bir y\u00f6netim elde etme olanaklar\u0131 var m\u0131? Bana \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bir ihtimal olarak geliyor veya bug\u00fcn mesela Irak’taki T\u00fcrkmenlerin bir devlet kurma veya federe bir yap\u0131da olma olanaklar\u0131 ne kadard\u0131r? Bu da tart\u0131\u015f\u0131labilir veya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman Avrupa\u2019daki T\u00fcrkler ve bir\u00e7ok yerde zaten iddia edebilecekleri topraklar\u0131 bile yok. Yani buras\u0131 bizimdir, biz hak istiyoruz diye \u00e7ok b\u00f6yle T\u00fcrk gruplar\u0131 da s\u00f6z konusudur b\u00f6yle bir T\u00fcrk gruplar\u0131 var ki bunlar\u0131n potansiyel olarak bir devlet kurma \u015fanslar\u0131 da yok. Olanaklar\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fil. Ama bu T\u00fcrklerin i\u00e7erisinde devlet kurma potansiyeli olanlar da var. Evet \u015fu anda 7 tane devlet s\u00f6z konusu.<\/p>\n

Sadece ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet sahibi T\u00fcrklerin varl\u0131klar\u0131 garantide<\/h2>\n

Ancak Rusya’daki T\u00fcrklere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, \u00c7in\u2019e bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bir\u00e7ok yere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman devlet kurma potansiyeli olan T\u00fcrkler de var ve asl\u0131nda biraz \u00f6nce sayd\u0131\u011f\u0131m d\u00f6rt gruba geri d\u00f6n\u00fcp bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u015f\u00f6yle bir soru sordum kendime. Bu d\u00f6rt grubun i\u00e7inde hangisi daha fazla kendi kimli\u011fini koruyabiliyor, savunabiliyor ve kendisini idare edebiliyor? Sadece ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 elde edenler.<\/em> Onun d\u0131\u015f\u0131nda kalan isterse federe cumhuriyete sahip olsun isterse belli g\u00f6reli olarak az bir haklar elde etsin kesinlikle kendini koruyabilecek bir pozisyonda de\u011fil. Bunu en net olarak K\u0131r\u0131m\u2019da ya\u015fad\u0131k. K\u0131r\u0131m\u2019da g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde ya\u015fand\u0131. \u015eu anda Irak\u2019ta T\u00fcrkmenler ya\u015f\u0131yor. Suriye’deki T\u00fcrkmenleri de net olarak g\u00f6r\u00fcyoruz. Ba\u015fka yerde de T\u00fcrk gruplar tam anlam\u0131yla kadere b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f gibi bir durumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yorlar. Yani asl\u0131nda sadece ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurabilenler bir\u00e7ok sorun ya\u015fasalar da en az\u0131ndan kendi kimliklerini koruyabiliyorlar ve besleyebiliyorlar ve ileri g\u00f6t\u00fcrebiliyor. Ama onun d\u0131\u015f\u0131nda kalan gruplar potansiyel olarak tehdit alt\u0131ndad\u0131rlar. Baz\u0131lar\u0131 da fiili olarak tehdit alt\u0131nda ve baz\u0131lar\u0131 da yok olma s\u00fcrecine girmi\u015f.<\/p>\n

Bu T\u00fcrk gruplar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131 yok olma s\u00fcrecinden geri d\u00f6n\u00fcp yeni bir direni\u015f harekete ge\u00e7iriyor ve yeniden kendisini bir \u015fekilde tarih sahnesine geri getirmek istiyor.<\/p>\n

\u0130ran T\u00fcrkleri devlet kurma potansiyeli en y\u00fcksek gruptur<\/h2>\n

\u015eimdi tabii b\u00fct\u00fcn bu giri\u015fimlerle birlikte \u0130ran’daki T\u00fcrkleri s\u00f6ylemek istiyorum. \u0130ran’daki T\u00fcrkler sayd\u0131klar\u0131m i\u00e7erisinde bask\u0131 alt\u0131ndalar. Ama en \u00f6nemlisi b\u00fct\u00fcn bu T\u00fcrk gruplar\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde devlet kurma potansiyeli olarak en y\u00fcksek olan T\u00fcrk grubudur. Buna Do\u011fu T\u00fcrkistan dahil olmak \u00fczere hepsini birlikte s\u00f6yl\u00fcyorum. En fazla devlet kurabilecek bir potansiyeli var ve bu nedenden dolay\u0131 bu devlet kurma potansiyeli nedeniyle T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan kilit bir \u00f6nem arz ediyor. Yani oral\u0131 oldu\u011fum anlam\u0131nda s\u00f6ylemiyorum, oran\u0131n propagandas\u0131n\u0131 da yapm\u0131yorum. Yani potansiyel olarak devlete d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Ben bunu tarih\u00e7esinde anlataca\u011f\u0131m. Yani ne demek istiyorum pratik ve somut olarak \u0130ran tarihi ile ilgili. Ama en \u00f6nemlisi bunun oran\u0131 nedir? Ne \u00f6nemi var? Ne anlam ifade ediyor? Oradaki T\u00fcrkler bu devlet kurma potansiyeli olabilen T\u00fcrkler, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan nas\u0131l bir anlam ifade ediyor?<\/p>\n

\u015eimdi net olarak \u015fudur, bir defa \u0130ran co\u011frafyas\u0131 T\u00fcrkiye’den sonra T\u00fcrk’\u00fcn en fazla ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir yerdir ve b\u00fct\u00fcn asimilasyona ra\u011fmen 1924’te asimilasyonu b\u00fct\u00fcn ve\u00e7hesiyle, b\u00fct\u00fcn s\u00fcre\u00e7leriyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olmalar\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrkl\u00fck hala orada zindedir, diridir ve sadece siyasal anlamda s\u00f6ylemiyorum, k\u00fclt\u00fcrel anlamda, sosyolojik anlamda da varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ciddi bir bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyor. B\u00f6yle bir potansiyel var.<\/p>\n

Bunun yan\u0131 s\u0131ra jeopolitik olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman \u00e7ok farkl\u0131 bir tablo \u00e7iziyor. O tablo nedir? Asl\u0131nda T\u00fcrklerin en b\u00fcy\u00fck tarih\u00ee talihsizliklerinden birisi Osmanl\u0131yla Safevinin kavgas\u0131yd\u0131. Osmanl\u0131yla Safevi sadece bir mezhep \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 de\u011fil, jeopolitik olarak da bir \u00e7at\u0131\u015fmayd\u0131. Bu durum T\u00fcrkleri iki yere b\u00f6ld\u00fc. Bir b\u0131\u00e7ak gibi kesti ve do\u011fal olarak T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n birle\u015fme, b\u00fct\u00fcnle\u015fme olarak b\u00fct\u00fcn olanaklar\u0131n\u0131 elinden ald\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrk co\u011frafyas\u0131n\u0131 kesen de birle\u015ftiren de \u0130ran’d\u0131r<\/h2>\n

Co\u011frafi olarak bu b\u00fct\u00fcnle\u015fmeyi kesen neresidir? \u015eu anda \u0130ran T\u00fcrklerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafya yani o co\u011frafyada bir taraftan ben sadece T\u00fcrkiye merkezi olarak s\u00f6ylemiyorum. Sadece burada oldu\u011fumuz anlam\u0131nda s\u00f6yl\u00fcyorum. T\u00fcrkiye ile T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131 karasal olarak birle\u015ftiren aland\u0131r. Bug\u00fcn mesela T\u00fcrkiye’de y\u0131ll\u0131k b\u00fct\u00fcn t\u0131rlar Kafkasya ve T\u00fcrkistan dedi\u011fimiz o topraklardan ge\u00e7erek gidiyor. En \u00f6nemlisi o topra\u011f\u0131n yine jeopolitik olarak \u00e7ok \u00f6nemi var. Bug\u00fcnk\u00fc Azerbaycan\u2019\u0131n, hepimiz biliyoruz Bak\u00fc ile Nahcivan’\u0131n kara s\u0131n\u0131r\u0131 yok. Nahcivan Bak\u00fc\u2019den kopuktur. Bak\u00fc ve Nahcivan’\u0131 da birle\u015ftiriyor. Bak\u00fc ve Nahcivan’\u0131 da birle\u015ftiren aland\u0131r. Yani yine o karay\u0131 birle\u015ftiriyor. Bak\u00fc\u2019yle Nahcivan\u2019\u0131 birle\u015ftirmenin, T\u00fcrkiye ile Azerbaycan aras\u0131ndaki ili\u015fkileri ve Kafkasya’daki jeopolitik dengeyi de hesap etti\u011finiz zaman nas\u0131l anlam ifade ediyor?<\/p>\n

Ba\u015fka bir \u015fey s\u00f6yleyeyim, \u00f6nemi a\u00e7\u0131s\u0131ndan. Biz hep T\u00fcrklerin T\u00fcrkistan’da oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 denildi\u011finde akla hep oras\u0131 gelir. Ama \u015f\u00f6yle bir \u015feyi rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. T\u00fcrklerin ekseriyeti Ortado\u011fu\u2019da ya\u015f\u0131yor. Say\u0131 olarak T\u00fcrklerin Ortado\u011fu\u2019daki say\u0131s\u0131 b\u00fct\u00fcn co\u011frafyadakinden daha fazlad\u0131r. Ama genellikle de bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman hatta T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin ilk do\u011fu\u015fu olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da genellikle y\u00fczleri T\u00fcrkistan\u2019a d\u00f6n\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in Ortado\u011fu unutuluyor. Biraz Ziya G\u00f6kalp\u2019in O\u011fuz Birli\u011fi’nde oraya d\u00f6n\u00fck bir at\u0131f var. Onun d\u0131\u015f\u0131nda genellikle T\u00fcrkistan hedefleniyor. Ortado\u011fu’daki T\u00fcrkler unutuluyor. Ama Ortado\u011fu’daki T\u00fcrklere bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda Suudi Arabistan\u2019dan tutun Irak\u2019a kadar, Suriye’ye kadar geni\u015f yelpazede T\u00fcrk n\u00fcfusu ya\u015f\u0131yor. Bu T\u00fcrk n\u00fcfusu son 1990’lardan sonraki s\u00fcre\u00e7te Suriye’de, Irak\u2019ta daha farkl\u0131 bir bi\u00e7imde, daha ciddi bir bi\u00e7imde bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye dahil edildi. Yani \u0130ran’daki T\u00fcrklerin kaderi sadece T\u00fcrkistan’la ilgili de\u011fil, Ortado\u011fu’daki T\u00fcrklerle daha sa\u011fl\u0131kl\u0131, daha do\u011fru ili\u015fki kurabilme olana\u011f\u0131 da sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n

Kerk\u00fck’ten Tebriz’e kadar T\u00fcrk co\u011frafyas\u0131 b\u00f6l\u00fcc\u00fclerin hedefinde<\/h2>\n

Ayr\u0131ca en \u00f6nemlisi hepimiz biliyoruz t\u0131rnak i\u00e7inde bir b\u00fcy\u00fck \u201cK\u00fcrdistan\u201d hayali var ve buray\u0131 destekleyen bir\u00e7ok gruplar\u0131 var. Bu hayalin \u00f6n\u00fc nas\u0131l kesilebilir? Nereden kesilebilir? Nas\u0131l bunu daha jeopolitik olarak ku\u015fatma alt\u0131na al\u0131nabilir? Bu Sadece Ankara’da oturarak de\u011fil, bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman o hayalin kendisine s\u0131n\u0131r \u00e7izdikleri neresidir? Kendisine s\u0131n\u0131r \u00e7izdikleri yer, tarih\u00ee T\u00fcrk topraklar\u0131d\u0131r. Kerk\u00fck\u2019t\u00fcr, Musul\u2019dur, Urmiye\u2019dir. Yani sadece bunlar\u0131 elde ederek o hayale do\u011fru gidebilirler. Oray\u0131 elde edebilir ve bug\u00fcn mesela bak\u0131n\u0131z Demirta\u015f Amerika’ya gitmi\u015f. O, Tolga Tan\u0131\u015f H\u00fcrriyet’ten diyor ki: Ben izledim. Demirta\u015f Amerika’da sadece PYD\u2019yi konu\u015fmu\u015f. Buradan gidiyor sadece PYD\u2019yi konu\u015fuyor. Bug\u00fcn Rusya’ya gidiyor. B\u00fct\u00fcn her \u015feye ra\u011fmen \u00f6nceli\u011fimiz PYD diyor ve PYD\u2019yi konu\u015fuyor. T\u00fcrkiye’den birileri neden bunu yap\u0131yorlar? Bunu net olarak Irak\u2019ta tecr\u00fcbe ettiler. Kuzey Irak’taki kazan\u0131m, T\u00fcrkiye’de kazan\u0131md\u0131r. \u0130ran’da kazan\u0131m anlam\u0131n\u0131 ifade ediyor. Tabii Suriye’deki kazan\u0131m, Irak’taki kazan\u0131m T\u00fcrkiye\u2019de ve ba\u015fka bir yerde kazan\u0131m olarak var. Onlar\u0131n haritalar\u0131na bak\u0131yorsunuz t\u0131rnak i\u00e7inde b\u00fcy\u00fck \u201cK\u00fcrdistan\u201d haritas\u0131 Tebriz’e kadar uzan\u0131yor. Tebriz’e kadar ellerinde bulunduruyor onlar. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc jeopolitik olarak o co\u011frafyay\u0131 net olarak biliyorlar. Neden oras\u0131? Dedi\u011fim o co\u011frafya Ermenistan’la da s\u0131n\u0131rd\u0131r. Hazar havzas\u0131 ile de s\u0131n\u0131rd\u0131r. T\u00fcrkiye ile de s\u0131n\u0131rd\u0131r. O s\u0131n\u0131r kesildikten itibaren kolayca hem Ermenistan s\u0131n\u0131r\u0131 olabiliyor hem de T\u00fcrkiye’yle olan oradaki T\u00fcrklerin ili\u015fkisini kesilebiliyor. Azerbaycan dedik, Bak\u00fc\u2019yle Nahcivan’\u0131n hatt\u0131n\u0131 da k\u0131rabiliyorlar.<\/p>\n

T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in de k\u0131r\u0131lma noktas\u0131 Orta Do\u011fu’dur<\/h2>\n

Jeopolitik olarak buraya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman ve en \u00f6nemli ba\u015fka bir konu daha da bu anlamda s\u00f6ylememiz laz\u0131m. Bunu hepimiz biliyoruz. Doksanlarda, siz ya\u015fad\u0131n\u0131z bunu. Ben sadece kitaplardan okuyarak \u00f6\u011frendim. 90\u2019lardan sonra Sovyetler Birli\u011fi’nin da\u011f\u0131lmas\u0131, T\u00fcrk cumhuriyetlerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 T\u00fcrkiye’de milliyet\u00e7ili\u011fin daha da b\u00fcy\u00fcmesine sebebiyet verdi. Halk\u0131n i\u00e7inde \u00e7ok ciddi bir heyecan yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da biliyoruz O zaman hatta milliyet\u00e7i olmayanlar, onu ele\u015ftirenler de bunlar\u0131 kabul ediyorlar. Evet 90’lardan sonra T\u00fcrkiye’ye farkl\u0131 bir ruh geldi. Bu asl\u0131nda Sovyetlerin da\u011f\u0131l\u0131\u015f\u0131, oradaki cumhuriyetin kurulu\u015fu T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine burada bir g\u00fc\u00e7 verdi. Yani neyi s\u00f6ylemek istiyorum? Asl\u0131nda yeni bir g\u00fc\u00e7 Ortado\u011fu’dan gelebilir. Yeni bir g\u00fc\u00e7, yeni bir takviye moral takviyesi olarak da, ideolojik takviye olarak da bu Ortado\u011fu’dan gelebilir. E\u011fer y\u00fczleri o tarafa do\u011fru \u00e7evrilirse ve oradaki potansiyel ve oradaki imkan ve oradaki jeopolitik olarak g\u00f6z\u00fckebilir. En \u00f6nemlisi b\u00fct\u00fcn petrol hatlar\u0131, b\u00fct\u00fcn transit hatlar\u0131n\u0131n ana unsurlar\u0131 olarak ayn\u0131 co\u011frafyadan bahsediyoruz.<\/p>\n

Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman hem enerji anlam\u0131nda hem transit anlam\u0131nda jeopolitik olarak \u00e7ok \u00f6nemlidir ve ki\u015fisel olarak kan\u0131m \u015fudur ki bundan sonraki yani bug\u00fcn Suriye’deki kazan\u0131mla Irak’taki kazan\u0131mla veya T\u00fcrkiye’de herhangi bir \u015fey elde ederler etmezler onu s\u00f6ylemiyorum. Ama son \u00e7at\u0131\u015fma nihai kerte bu Ortado\u011fu’daki son sava\u015f\u0131n ve oradan sonra b\u00fct\u00fcn bir k\u0131r\u0131lma, tarihi k\u0131r\u0131lma diyebilece\u011fimiz, jeopolitik k\u0131r\u0131lma diyebilece\u011fimiz yeni bir dengenin ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fi sadece \u015fu anda \u0130ran’daki T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyayla en son orada belli olacak. Yani kavgay\u0131 orada kimin kazan\u0131p kazanmayaca\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. Bunu bug\u00fcn belki g\u00f6remiyoruz. Ama bunu daha sonra net olarak ya\u015fayaca\u011f\u0131z ve g\u00f6rece\u011fiz. Zaten Kuzey Irak’taki K\u00fcrtlerin de T\u00fcrkiye’deki gruplar\u0131n da o tarafa nas\u0131l yat\u0131r\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, neler etti\u011fini oray\u0131 yak\u0131ndan izleyenler net olarak biliyorlar. Zaten onlar bu kavgaya, bu sava\u015fa haz\u0131rlan\u0131yorlar.<\/p>\n

Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman b\u00f6yle bir \u00f6nemli b\u00f6lgeden bahsediyoruz. Yani bana g\u00f6re b\u00f6lgemizin jeopolitik kaderinin son kertede belirlenebilece\u011fi bir yerdir. Belki bug\u00fcn g\u00f6remiyoruz, konu\u015fmuyoruz. Ama o g\u00fcn\u00fcn gelmeyece\u011fi anlam\u0131na gelmedi\u011fini biliyoruz. Suriye’de ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z, Irak’ta ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z hi\u00e7 hayal etmedi\u011fimiz \u015feylerdi ve Ortado\u011fu’nun nas\u0131l bir kaygan zemin oldu\u011fu, nelere gebe olabilece\u011fi ve hatta s\u00fcrecin kesinlikle kestirilemez h\u0131zda ve farkl\u0131 boyutlarda gidebilece\u011fini de son 20 y\u0131l i\u00e7erisinde net olarak g\u00f6rd\u00fck. Bunu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. \u015eimdi \u00f6nemi ile birlikte bir soru daha sorarak tarih\u00e7eye girip ve oradaki Milliyet\u00e7i Hareketi anlatmak istiyorum. O da \u015fudur. Bu meclisin problemi bu de\u011fil. Ama burada T\u00fcrkiye’de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z problemlerden biridir, bu s\u00f6yleyece\u011fim \u015fey.<\/p>\n

T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi nedir?<\/h2>\n

\u015e\u00f6yle bir temel soruyu sorarak ba\u015flamak istiyorum. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi nedir? Yani bunu size kusura bakmay\u0131n ders verme niyetinde de\u011fil, sadece kendi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc anlatmak i\u00e7in bunu sorarak ba\u015fl\u0131yorum. \u015eimdi bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bir s\u00fcr\u00fc tan\u0131m var. Herkes kendine g\u00f6re bir tan\u0131m ortaya atm\u0131\u015f ve dile getirmi\u015f. Ama en basit anlam\u0131yla nettir. T\u00fcrkl\u00fck, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi asl\u0131nda T\u00fcrk kimli\u011fini, ona ait olan topra\u011f\u0131, dili, tarihi ne varsa onu korumay\u0131, geli\u015ftirmeyi, beslemeyi ama\u00e7l\u0131yor. Ona ait ne varsa, ona ait toprak da olabilir, ona ait dili de olabilir, tarihi de olabilir. Ne varsa onu birinci \u00f6ncelikle korumay\u0131, geli\u015ftirmeyi, beslemeyi daha y\u00fckseklere \u00e7\u0131karmay\u0131 ama\u00e7layan bir hareketin ad\u0131d\u0131r<\/em>. Bunun net olarak nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da zaten biliyoruz. \u015eimdi bu tan\u0131m\u0131 neden s\u00f6yledim? \u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131lar\u0131 oradaki hareketin baz\u0131 nedenden dolay\u0131 milliyet\u00e7ili\u011fe, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine ait olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyorlar. Mezhep farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek, farkl\u0131 \u015feyleri \u00f6ne s\u00fcrerek bunu bir \u015fekilde \u2018Evet bunun T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi ile bir ilgisi yoktur. Orada bir T\u00fcrk milliyet\u00e7i hareketi yoktur\u2019 diye iddia eden insanlar\u0131m\u0131z da var. Bunlarla da \u00e7ok kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz bu toprakta. Yani ben bu biraz \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim bu nedenden dolay\u0131 T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi her co\u011frafyada farkl\u0131 renklere b\u00fcr\u00fcnebilir, farkl\u0131 unsurlar\u0131 esas alabilir, temel alabilir diyorum.<\/p>\n

Mesela bizim ilk T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri olarak bildi\u011fimiz \u0130smail Gasp\u0131ral\u0131 benim okudu\u011fum kadar\u0131yla b\u00fct\u00fcn yaz\u0131l\u0131 eserleri \u00e7evrilmemi\u015f. Ama yaz\u0131l\u0131 b\u00fct\u00fcn eserlerinde bir defa T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi s\u00f6z\u00fc ge\u00e7miyor eserlerinde. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman o co\u011frafyada milliyet\u00e7iler genellikle Rusya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 Kafkasya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 terimini kullan\u0131yorlar. Ama bu terimden kas\u0131tlar\u0131 T\u00fcrklerdir. Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman farkl\u0131 tarih\u00ee a\u015famalarda, farkl\u0131 co\u011frafyalarda farkl\u0131 renk daha \u00f6ne \u00e7\u0131kabiliyor. Ba\u015fkas\u0131 daha \u00f6nemsizle\u015febiliyor. \u00d6rnek vereyim. Mesela bug\u00fcn Do\u011fu T\u00fcrkistan’la mesela diyelim \u015fu anda bahsedece\u011fimiz \u0130ran’daki G\u00fcney Azerbaycan milliyet\u00e7ili\u011fini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman net olarak belirgin bir fark ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. O da din konusu. Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar \u00c7inlilerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya olduklar\u0131 i\u00e7in din\u00ee kimliklerini daha fazla \u00f6nemsiyorlar. Ama \u0130ran’daki T\u00fcrklerin kar\u015f\u0131s\u0131ndaki bir M\u00fcsl\u00fcman. Kar\u015f\u0131ndaki bir M\u00fcsl\u00fcman ve do\u011fal olarak \u00f6ncelikleri de\u011fi\u015febiliyor. M\u00fccadele \u00f6ncelikleri de\u011fi\u015febiliyor. Yani bu nedenlerden dolay\u0131 bu \u00f6nceliklerin de\u011fi\u015fmesi o gruplar\u0131 T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kartmaz. Burada temel olarak bak\u0131lacak \u015fey, o T\u00fcrk kimli\u011fini korumaya d\u00f6n\u00fck, beslemeye d\u00f6n\u00fck, ileri g\u00f6t\u00fcrmeye d\u00f6n\u00fck bir \u00e7aba var m\u0131d\u0131r, yok mudur ?<\/em> Onun i\u00e7inde belli unsurlar daha d\u00fc\u015f\u00fck bir profil izleyebilir. Baz\u0131lar\u0131 belli d\u00f6nemlere g\u00f6re daha fazla y\u00fckselebilir. Bu net olarak, rahatl\u0131kla b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin seyrine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman da g\u00f6r\u00fclebilir. Mesela K\u0131br\u0131s’taki milliyet\u00e7ili\u011fin, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin Anadolu’nun bir uzant\u0131s\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen Anadolu\u2019daki milliyet\u00e7ilikle belli farklar\u0131 var. Bu farkl\u0131l\u0131klar onlar\u0131 bu s\u00fcrecin d\u0131\u015f\u0131na itmiyor. Bu s\u00fcrecin i\u00e7inde tutuyor. O nedenden dolay\u0131 tek rengi tan\u0131mlar ve oradaki T\u00fcrkleri belli mezhebi nedenlerden dolay\u0131 veya belli \u00f6ncelikleri nedenlerinden dolay\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn d\u0131\u015f\u0131na itmek, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011fru de\u011fil. Onlar bir T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi hareketidir. Ama T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi hareketi belli evrelerde belli \u015feylere b\u00fcr\u00fcnerek devam edebilir. \u00d6nceliklerine g\u00f6re devam edebilir.<\/p>\n

\u0130ran’da kilit unsur Azerbaycan<\/h2>\n

\u015eimdi buradan yola \u00e7\u0131karak \u0130ran’da \u00e7ok farkl\u0131 T\u00fcrk gruplar\u0131 ya\u015f\u0131yor ve \u0130ran biraz \u00f6nce s\u00f6yledim T\u00fcrkiye’den sonra en fazla T\u00fcrk’\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir yerdir. Hatta baz\u0131lar\u0131 biraz daha bunu ileri g\u00f6t\u00fcrerek: \u2018Asl\u0131nda \u0130ran T\u00fcrklerindir\u2019, \u2018T\u00fcrklerin \u0130ran\u2019\u0131\u2019 diye bir terim de son zamanlarda \u00e7ok dola\u015f\u0131r. Yani bu \u0130ran’\u0131n neresine giderseniz orada kesinlikle T\u00fcrk grubuyla farkl\u0131 T\u00fcrk gruplar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015fabilirsiniz. T\u00fcrklerin ayak basmad\u0131\u011f\u0131, ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 \u0130ran co\u011frafyas\u0131n\u0131n hi\u00e7bir yeri yok. Hatta daha \u00f6nceleri daha fazla da\u011f\u0131n\u0131k ve bir\u00e7ok yerde ya\u015f\u0131yorlar. Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman T\u00fcrkmenler, Azerbaycan T\u00fcrkleri, Hala\u00e7lar, Ka\u015fgaylar hatta Kazaklar, K\u0131rg\u0131z dahil olmak \u00fczere \u00e7ok \u00e7e\u015fitli T\u00fcrk gruplar\u0131 ya\u015f\u0131yor, o co\u011frafyada. Ancak biz hep Azerbaycan T\u00fcrklerini mercek alt\u0131na al\u0131yoruz ve di\u011fer T\u00fcrk gruplar\u0131n siyasi ve milliyet\u00e7i m\u00fccadelesini biraz daha analizin d\u0131\u015f\u0131nda tutuyoruz. Bunun \u00e7ok ciddi bir nedeni var. O da \u015fudur: Azerbaycan T\u00fcrklerinin hem T\u00fcrklerin kendi i\u00e7lerinde hem \u0130ran’da ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn etnik gruplar i\u00e7inde farkl\u0131 \u00f6zellikleri var. Bu \u00f6zellikler nedeniyle \u015fu rahatl\u0131kla s\u00f6ylenebilir:<\/p>\n

\u0130ran’daki T\u00fcrkl\u00fck m\u00fccadelesinin kaderini belirleyen grup Azerbaycan T\u00fcrkleri olacak.<\/em> Azerbaycan T\u00fcrklerinin i\u00e7erisinde milliyet\u00e7ili\u011fin y\u00fckseli\u015fi asl\u0131nda o co\u011frafyadaki T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin y\u00fckseli\u015finin kaderini de belirleyen bir \u015fekilde bize belli ipu\u00e7lar\u0131 da verdi\u011fi anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n

Nedir ayr\u0131cal\u0131klar\u0131?<\/p>\n

Mesela ben birka\u00e7 tane ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 size s\u00f6yleyeyim. Bir defa say\u0131 olarak \u0130ran’da herkesten daha fazlad\u0131rlar yani yakla\u015f\u0131k 30 milyon civar\u0131nda bir n\u00fcfus oldu\u011fu s\u00f6yleniyor En az\u0131ndan 25-30 milyon civar\u0131nda bir Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc o co\u011frafyada ya\u015f\u0131yor. Bu \u00e7ok \u00e7ok \u00f6nemlidir. Farslardan da daha fazlad\u0131r. \u0130ran Ahmedi Nejat d\u00f6nemi \u0130ran D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 T\u00fcrkiye’de oldu\u011fu zaman ne s\u00f6yledi? Dedi: \u201c\u0130ran’\u0131n en az y\u00fczde 40\u2019\u0131 T\u00fcrk\u2019t\u00fcr.\u2019 80 milyon \u0130ran\u2019\u0131n en az\u0131ndan %40\u2019\u0131n\u0131 \u0130ran D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 kendisi itiraf etti. \u0130ran\u2019\u0131n% 40\u2019\u0131n\u0131, en b\u00fcy\u00fck n\u00fcfusunu Azerbaycan T\u00fcrkleri olu\u015fturuyor. Bunu sadece T\u00fcrkler i\u00e7in de s\u00f6ylemiyorum. \u0130ran’\u0131n b\u00fct\u00fcn etnik gruplar\u0131 manzaras\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, kompozisyonu a\u00e7\u0131s\u0131ndan da bu b\u00f6yledir.<\/p>\n

\u0130kinci en \u00f6nemli etmen, tek gruptur ki merkez ve \u00e7evrede g\u00fcc\u00fc olan bir gruptur. Bak\u0131n\u0131z mesela T\u00fcrkmenler sadece T\u00fcrkmenistan ve Hazar havzas\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131nda ya\u015f\u0131yorlar. \u0130\u00e7eriye do\u011fru yoklar. \u0130ran’\u0131n merkezine do\u011fru geldi\u011fi zaman T\u00fcrkmenler yoktur. Araplara bak\u0131yorsunuz Araplar sadece g\u00fcney s\u0131n\u0131r\u0131nda. Ama Araplar \u0130ran\u2019\u0131n merkezinde yoklar. Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman K\u00fcrtler s\u0131n\u0131rdalar, merkeze do\u011fru hi\u00e7bir \u015fekilde yoklar. Ama Azerbaycan T\u00fcrklerine bak\u0131yorsunuz, hem T\u00fcrkiye-Azerbaycan s\u0131n\u0131r\u0131ndan \u0130ran\u2019\u0131n merkezine kadar uzanan yelpazede da\u011f\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bunun siyasal anlamda ne anlam ifade ediyor? Araplar itiraz etti\u011fi zaman Tahran’da herhangi bir yaprak k\u0131p\u0131rdam\u0131yor veya K\u00fcrtler itiraz etti\u011fi zaman Tahran\u2019da herhangi bir yaprak k\u0131p\u0131rdam\u0131yor. Ama T\u00fcrkler bir hareket etti\u011finde Tahran\u2019da bir deprem oluyor bu nettir. Bu nedenden dolay\u0131 \u00e7evreden merkeze kadar uzanan anlamda yelpaze, siyasi olarak dalgay\u0131 hareketlenmeyi merkeze kadar uzatabiliyor.<\/p>\n

Azerbaycan ve Tebriz, \u0130ran ekonomisinin kalbidir<\/h2>\n

Bu sadece demografik yerle\u015fim anlam\u0131nda b\u00f6yle de\u011fil. Mezhepsel anlamda b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu \u015eii oldu\u011fu i\u00e7in \u0130ran’\u0131n zaten b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu \u015eii olu\u015fturuyor. En az\u0131ndan y\u00fczde 85 civar\u0131nda. Ayr\u0131ca bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman \u00e7o\u011funlu\u011fun \u015eii kimli\u011fi oldu\u011fu sebebiyle devletin asker\u00ee, b\u00fct\u00fcn b\u00fcrokrasisinde ekonomik olarak da ciddi bir bi\u00e7imde y\u00fckselebiliyorlar. B\u00f6yle bir potansiyelleri var. Bug\u00fcn mesela \u0130ran ekonomisinin b\u00fcy\u00fck pastas\u0131 T\u00fcrklerin elindedir. Tahran’a gitti\u011finiz zaman zaten bu hissediliyor. \u00d6zellikle de pazar geleneksel olarak pazar genellikle de T\u00fcrklerin iradesine ba\u011fl\u0131d\u0131r. O nedenden dolay\u0131 Tebriz’de bir hareket oldu\u011funda rahatl\u0131kla bu, Tahran’da hissediliyor. Ama siz mesela \u0130ran diyelim \u0130ran sermayesi i\u00e7erisinde Arap sermayesi \u00e7ok fazla g\u00f6rmezsiniz veya K\u00fcrtler o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc de\u011filler. Ama T\u00fcrkler \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcler. Hatta \u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fcler ki bir\u00e7ok Farslar diyorlar ki: \u201cSiz neden itiraz ediyorsunuz? Hatta bizi siz y\u00f6netiyorsunuz.\u201d Yani bu kadar g\u00fc\u00e7l\u00fcler. Bu anlamda s\u00f6yl\u00fcyorum. Kimlik olarak da merkezdeler. G\u00fc\u00e7 olarak da oradalar ve do\u011fal olarak her t\u00fcrl\u00fc hareketlenmeleri merkezde b\u00fcrokratik olarak, siyasi olarak ciddi \u015fekilde dalgalanmaya yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

Ba\u015fka bir \u00f6zelli\u011fi var. Biraz \u00f6nce sayd\u0131m. Genellikle ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011fa veya ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa do\u011fru devletle\u015fmeye do\u011fru giden b\u00fct\u00fcn \u015feylere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda nerede oluyorlar? Genellikle s\u0131n\u0131rda ve s\u0131n\u0131r\u0131n di\u011fer taraf\u0131nda soyda\u015flar\u0131n oldu\u011fu bir yerde. Bu da Azerbaycan T\u00fcrkleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir imkan. Bir taraftan T\u00fcrkiye ile s\u0131n\u0131rda\u015flar bir taraftan Azerbaycan\u2019la s\u0131n\u0131rda\u015flar. Bu tarih\u00ee olarak oradaki T\u00fcrklere farkl\u0131 olanaklar sunuyor. Farkl\u0131 olanaklar nedir? E\u011fer \u0130ran tarihini biri izlerse \u015funu g\u00f6r\u00fcr. 1924\u2019ten \u00f6nce oras\u0131 ekonomik olarak 1. merkezdi. 1928’de T\u00fcrkiye\u2019nin Genelkurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nem bir tane istihbarat raporu yay\u0131nl\u0131yor. Bu istihbarat raporu hem bat\u0131l\u0131lar\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 rapordur hem T\u00fcrkiye’den gidenlerin raporudur. Orada \u015f\u00f6yle bir c\u00fcmle kuruluyor. \u201cTebriz Ortado\u011fu pazar\u0131n\u0131n dinamizmidir, kalbidir.\u201d<\/em><\/p>\n

\u0130ran’da h\u00fcrriyet ve demokrasi fikirlerinin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 T\u00fcrklerdir<\/h2>\n

\u00c7ok renkli, \u00e7ok \u00e7e\u015fitli bir pazar\u0131n oldu\u011fu iddia ediliyor. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc bir taraftan Rusya ile Kafkasya \u00fczerinden Rusya ile ili\u015fki kurabiliyor. Di\u011fer taraftan da Trabzon \u00fczerinden rahatl\u0131kla da Osmanl\u0131yla ili\u015fki kurabiliyor ve bu nedenden dolay\u0131 1924\u2019ten sonra Fars milliyet\u00e7ileri iktidara geldikten sonra iki s\u0131n\u0131r\u0131 da kapat\u0131yor. \u0130ki s\u0131n\u0131r\u0131 kapatarak Azerbaycan sermayesinin daha \u00e7ok Tahran\u2019a akmas\u0131na sebebiyet veriyor. Yani bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman bu ne olanak veriyor Azerbaycanl\u0131lara? T\u00fcrkiye’de olup biten, Azerbaycan’da olup biten, Rusya’da olup biten kolayca Azerbaycan’da hissediliyor ve kolayca merkeze ta\u015f\u0131nabiliyor. Bunu iddia olarak s\u00f6ylemiyorum. \u0130ran’a liberal de\u011ferleri temsil eden kavramlar\u0131n ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 T\u00fcrkler\u2019dir Osmanl\u0131 \u00fczerinden. Bunu da s\u00f6yleyen Seyid Hasan Tag\u0131zade. Kendisi bir Fars milliyet\u00e7isi. Osmanl\u0131\u2019dan me\u015frutiyet kavram\u0131, meclis kavram\u0131 al\u0131n\u0131yor. Bunlar\u0131n hepsi Osmanl\u0131’dan \u0130ran’a geliyor ve bunlar\u0131 oraya ta\u015f\u0131yan T\u00fcrkler oluyor.<\/p>\n

Ayn\u0131 \u015fekilde sosyal demokrasi d\u00fc\u015f\u00fcncesi, sol d\u00fc\u015f\u00fcncesi de Kafkasya\u2019dan Rusya \u00fczerinden yine oradaki T\u00fcrkler vas\u0131tas\u0131yla i\u00e7eri ta\u015f\u0131n\u0131yor.<\/p>\n

\u0130lk okulu, ilk bas\u0131m evi, ilk modern ordu yine orada kuruluyor. Yine Azerbaycan’da kuruluyor ve hatta ilk demokratik d\u00fc\u015f\u00fcnce de yine oradad\u0131r. Fars milliyet\u00e7ileri kendileri de Tebriz ekol\u00fcn\u00fc benimsiyorlar. Tebriz ekol\u00fc ne demek? Tebriz ilk defa biraz \u00f6nce sayd\u0131\u011f\u0131m de\u011ferlerin ilk evi. Hatta kom\u00fcnistlerin o co\u011frafyayla ilgili yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131lara bakarsan\u0131z; ilk i\u015f\u00e7i hareketleri, ilk i\u015f\u00e7i \u00f6rg\u00fctlenmeleri falan orada oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bu da yine T\u00fcrkiye ile olan s\u0131n\u0131r Kafkasya ile olan s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fidir ki ona ciddi \u015fekilde bir \u00f6nem verir. Bu nedenden dolay\u0131d\u0131r ki hem say\u0131lar\u0131 \u00e7oktur hem k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik olarak daha fazla g\u00fc\u00e7l\u00fcler. S\u0131n\u0131rda ya\u015f\u0131yorlar ve s\u0131n\u0131r bir tarafta T\u00fcrkiye bir tarafta Azerbaycan Kafkasya ile birlikte siyasi de ciddi \u015fekilde a\u00e7\u0131klar, hassaslar.<\/p>\n

\u015eimdi T\u00fcrk kimli\u011fine d\u00f6n\u00fcl\u00fcyor<\/h2>\n

Bu nedenlerden dolay\u0131 \u0130ran’da Azerbaycan\u2019\u0131n o co\u011frafyan\u0131n kuvvetli bir karizmas\u0131 var. Kuvvetli karizmas\u0131 \u015fudur. Bu c\u00fcmleyi rahatl\u0131kla duyabilirsiniz. Azerbaycanl\u0131lar\u0131n istemedi\u011fi de\u011fi\u015fim \u0130ran’da olmaz ve b\u00fct\u00fcn 20. y\u00fczy\u0131ldan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar b\u00fct\u00fcn de\u011fi\u015fikliklere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman son hamle ve belirleyici hamleyi genellikle Azerbaycanl\u0131lar yap\u0131yorlar. 1906 Me\u015frutiyet devriminde de b\u00f6yle oldu. 1979 \u0130ran \u0130slam Devrimi\u2019nde de b\u00f6yle oldu. 2009 ye\u015fil hareketi oldu. Tahran da \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc. Ama Tebriz yani Azerbaycanl\u0131lar desteklemedi\u011fi i\u00e7in yenildi. Nettir bu. Biraz \u00f6nce sayd\u0131\u011f\u0131m bu \u00f6zellikler. Nedeni \u015fimdi bu grup ki \u0130ran’\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f tarihinde bu kadar \u00f6nemli bir yere sahipler ve \u0130ran’\u0131n tarihini belirleyebilmi\u015fler ve h\u00e2l\u00e2 da belirlemektedirler. Bu grup uzun bir tarih\u00ee s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde kendi T\u00fcrk kimliklerine \u00f6ncelikle \u00f6ncelik olarak vermemi\u015flerdir, \u00f6ncelik olarak hareket etmemi\u015flerdir. Genellikle ba\u015fka unsurlar\u0131 desteklemi\u015fler, o motivasyonla birlikte hareket etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Ama 1979’dan sonraki s\u00fcre\u00e7te biraz \u00f6nceki sayd\u0131\u011f\u0131m o \u00f6zelli\u011fe sahip olan grup \u015fu anda \u00e7ok a\u00e7\u0131k olarak kendi T\u00fcrk kimli\u011fine geri d\u00f6n\u00fcyor. \u015eimdi neden buraya geri d\u00f6n\u00fcyor? Bunun tarihi temelleri nedir? Nedene gelece\u011fim.<\/p>\n

O co\u011frafya b\u00fct\u00fcn bu \u00f6zelli\u011fi ile birlikte 20. y\u00fczy\u0131l boyunca merkezden s\u00fcrekli olarak belli oranda ayr\u0131lma iste\u011fi oldu. Ayr\u0131lma iradesi de belli noktalarda tarih\u00ee olarak da ayr\u0131lma iste\u011fini de ortaya koyuyor. Hatta Canhoran diye bir tane bat\u0131l\u0131 bir yazar var. \u015e\u00f6yle s\u00f6yl\u00fcyor: \u201c\u0130ran’da ne zaman merkez\u00ee h\u00fck\u00fcmet zay\u0131fl\u0131yorsa Azerbaycan kendisine ba\u015fka bir yol ar\u0131yor\u201d diyor. Yani bu 20. y\u00fczy\u0131ldan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bir tarih\u00ee olay. \u015eu anda var olan hareketin tarih\u00ee temellerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman 1906’da \u0130ran’da Me\u015frutiyet Ferman\u0131 ilan ediliyor ve Azerbaycan bu me\u015frutiyet hareketine ciddi \u015fekilde kat\u0131l\u0131yor ve destek veriyor ve \u00f6zellikle de 1908’de neredeyse Tebriz, Rus ve merkez\u00ee irade taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131l\u0131yor. Ama Tebriz teslim olmuyor. 1909’da Me\u015frutiyet yeniden geri geliyor ve me\u015frutiyetin geri gelmesiyle birlikte Tebriz ve Azerbaycan, o co\u011frafya, me\u015frutiyetin kahraman\u0131 ve belirleyici g\u00fcc\u00fc oluyor.<\/p>\n

\u00c7ilovluluk<\/h2>\n

\u015eimdi o d\u00f6nem Azerbaycanl\u0131lar\u0131n siyasi iste\u011fine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman milliyet\u00e7i mi, de\u011fil mi? Bana g\u00f6re milliyet\u00e7i \u00f6geler var o d\u00f6nem. O d\u00f6nem Tebriz\u2019den yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrk s\u00f6z\u00fc kullan\u0131lm\u0131yor. Ama Azerbaycan milliyeti ifadesi var. Bu birka\u00e7 defa kullan\u0131l\u0131yor ve Azerbaycanl\u0131lar o d\u00f6nem 1906, 1911’deki \u0130ran’da me\u015frutiyet bitiyor. O d\u00f6nem Enc\u00fcmen Eyaleti Vilayeti yasas\u0131n\u0131 istiyorlar. Diyorlar ki, bu co\u011frafya kendisini idare etmeli ve kendisini y\u00f6netmeli. 1906, 1911’de bunu istiyor. Ama 1911’de me\u015frutiyet yeniliyor.<\/p>\n

Me\u015frutiyet yenildikten sonra \u00e7ok ciddi bir karma\u015fa d\u00f6nemi ba\u015fl\u0131yor. Bu karma\u015fa d\u00f6neminde, hatta o 1917-18\u2019lerde orada Asurilerle ve Ermenilerle birlikte olup oradaki T\u00fcrkleri de katlediyorlar. T\u00fcrkiye’de bu \u00e7ok fazla bilinmiyor. Ama orada T\u00fcrklerin ciddi bir katli s\u00f6z konusu. 1917-18’de. Rusya da destekliyor, Ermenilerle, Asurilerle birlikte. \u0130ran\u2019daki bu olaya bizim tarihte \u00c7ilovluluk hareketi olarak deniliyor. Hatta zaman\u0131nda ben ASAM\u2019da \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, ASAM varken orada bir enstit\u00fc kurulmu\u015ftu ve enstit\u00fcye ben zorla bunu da dahil edin dedim ama yapamad\u0131m. Burada bunu yapm\u0131\u015flar dedim. Bunu da dahil edin. Bunu da mant\u0131\u011fa dahil edin dedim. Ama kabul ettiremedik. Yani yapmad\u0131lar. Ayn\u0131 1917-18 \u00c7ilovluluk hareketini, belki uzmanlar\u0131n biri bir g\u00fcn gelir burada bu s\u00fcreci anlat\u0131r. Neler ya\u015fand\u0131 orada? \u00c7ok b\u00fcy\u00fck bir katliam ya\u015fan\u0131yor. Osmanl\u0131 destek veriyor. Osmanl\u0131’n\u0131n deste\u011fiyle bitirilebiliyor. Ama o d\u00f6nem Osmanl\u0131 da yanl\u0131\u015f bir \u015fey yapt\u0131.. Osmanl\u0131 o zaman \u0130smail Simko\u2019yu destekliyor. \u0130smail Simko \u00fczerinden olaylar\u0131 bast\u0131r\u0131yor. Ama o da farkl\u0131 bir sorun do\u011furuyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelen bu Bat\u0131 Azerbaycan dedi\u011fimiz Urmiye\u2019deki \u015fu anda tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z durum K\u00fcrt T\u00fcrk jeopolitik kavgas\u0131n\u0131n temeli zaten o d\u00f6nemden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar at\u0131l\u0131yor. Ayn\u0131 d\u00f6nemde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir karma\u015fa var. Me\u015frutiyet yenilmi\u015f ve do\u011fal olarak merkez\u00ee devlet hi\u00e7bir yeri idare edemiyor.<\/p>\n

T\u00fcrk idaresinin sonu- Fars milliyet\u00e7ili\u011fi ba\u015fl\u0131yor<\/h2>\n

1920’de orada ba\u011f\u0131ms\u0131z bir k\u00fc\u00e7\u00fck devlet kuruluyor. Devletin ad\u0131 Azadistan Devleti ve kurucusu da \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani. \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani 1920\u2019de diyor ki: \u201cBiz zaten me\u015frutiyeti \u0130ran\u2019a getirmek istedik. Tahran\u2019a getirmek istedik. Merkez bize ihanet etti ve do\u011fal olarak biz merkeze g\u00fcvenemeyiz. Merkeze g\u00fcvenemeyece\u011fimiz i\u00e7in buradaki Azerbaycan T\u00fcrklerinin kendi kaderlerini belirlemesi laz\u0131m. Kendi yollar\u0131n\u0131 ay\u0131rmalar\u0131 laz\u0131m<\/em>\u201d ve do\u011fal olarak 1920’de Azadistan Devleti ayn\u0131 d\u00f6nemde de 1918-20\u2019de de kuzeyde de Mehmet Emin Resulzade\u2019nin kurdu\u011fu bir Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti var. Ayn\u0131 d\u00f6nemde de Tebriz\u2019de de \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani liderli\u011finde de bir Azadistan Devleti kuruluyor. Bu Azadistan Devleti \u00e7ok uzun s\u00fcre ya\u015fam\u0131yor. Alt\u0131 ayl\u0131k bir \u00f6mr\u00fc var. Alt\u0131 aydan sonra devriliyor ve \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani, Tebriz\u2019in caddelerinde s\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclerek \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor ve Tebriz, \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcp ve Tebriz bir \u015fekilde siyasi iradesi elinden al\u0131nd\u0131ktan sonra 1924\u2019te Kacar hanedan\u0131 la\u011fvediliyor. 1924\u2019te Pehlevi\u00a0 hanedan\u0131 orada \u015fahl\u0131k ilan ediyor ve Pehlevi iktidara geldikten sonra 1924’ten sonra Fars milliyet\u00e7ili\u011fi iktidara geliyor ve Fars milliyet\u00e7ili\u011finin en \u00f6nemli kurulu\u015fu ideolojik olarak da, fikir olarak da bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman iki tane \u00f6tekisi var ve \u015fu anda da iki tane \u00f6tekisi var. Biri Araplar. En ba\u015fta Araplar ve sonra T\u00fcrkler.<\/p>\n

Fars milliyet\u00e7ili\u011finin eserlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman en \u00e7ok Araplardan nefret ederler ve Araplar\u0131n aleyhinde yazarlar ve ondan sonra T\u00fcrkler ve \u0130ran tarihi ile ilgili yapt\u0131klar\u0131 yorumda \u015f\u00f6yle diyorlar ki \u201cSasani d\u00f6nemi \u0130slam \u00f6ncesi tarih devam etseydi bug\u00fcn \u0130ran denilen o co\u011frafya d\u00fcnya uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n birinci merkezi olurdu.\u201d<\/em> Ama neden devam etmedi. \u00d6nce Araplar sald\u0131rd\u0131. Araplar zaten o tarih\u00ee hatt\u0131 kesintiye u\u011fratt\u0131. Araplar bir \u015fekilde uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131ktan sonra, Arap\u2019tan sonra Mo\u011follar ve T\u00fcrkler geldi. Mo\u011follar ve T\u00fcrkler ikinci en b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131m\u0131 onlara ya\u015fatt\u0131lar. Y\u0131kt\u0131lar, yakt\u0131lar, g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. B\u00f6yle de bir c\u00fcmle yaz\u0131l\u0131r. \u2018Geldiler, ya\u011fmalad\u0131lar ve gittiler\u2019 ve \u00f6yle bir \u015fey olarak s\u00f6yleniyor ve T\u00fcrklerin \u0130ran’a giri\u015fini onlar, tarihsel bir kriz olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor. Tarihsel krizi ki \u0130ran’\u0131n geli\u015fimini ve do\u011fru ilerlemesinin \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck kesinti, en b\u00fcy\u00fck buhrand\u0131r deniliyor. B\u00f6yle adland\u0131r\u0131l\u0131yor ve bu nedenden de bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman Fars milliyet\u00e7ili\u011fi \u00f6tekisi Araplar ve sonra T\u00fcrkler ve \u015fu an itibariyle de bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman ne olarak s\u00f6yl\u00fcyorlar. Sanki T\u00fcrkiye’de \u0130ttihat ve Terakki iktidardad\u0131r ve \u0130ran T\u00fcrkiye\u2019yle ilgili yaz\u0131lan b\u00fct\u00fcn yaz\u0131lara bakarsan\u0131z sanki T\u00fcrkiye devlet odur \u00a0ki Turanc\u0131l\u0131\u011f\u0131 destekliyor. Sanki \u0130ttihat Terakki oturur burada. Sanki Te\u015fkilat\u0131 Mahsusa\u2019d\u0131r. Sanki Ru\u011f\u015fen gidiyor Tebriz\u2019e ve b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcyorlar veya b\u00f6yle g\u00f6steriyorlar ve milliyet\u00e7ili\u011fin \u00f6tekisini T\u00fcrkler olarak g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in ne yap\u0131yorlar?<\/p>\n

Asimilasyon ve b\u00f6lme<\/h2>\n

En \u00f6nemli \u015feylerden birisi e\u011fer bu \u0130ran co\u011frafyas\u0131 Fars kimli\u011fiyle, ari kimli\u011fi ile ayakta kalacaksa ve bunun \u00f6tekisi bir \u00f6tekisi Araplar di\u011fer \u00f6tekisi T\u00fcrklerse bunlar\u0131 ehlile\u015ftirmek laz\u0131m ve bu g\u00fcvenlik tehdidinin yok edilmesi laz\u0131m ve b\u00fct\u00fcn asimilasyon s\u00fcre\u00e7leri 1924’ten sonra bu T\u00fcrklerin \u00fczerinde oluyor. 1924\u2019ten \u00f6nce d\u00f6rt tane eyalet var. En b\u00fcy\u00fck eyalet Azerbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyad\u0131r. \u015eu anda 31 tane il var ve en b\u00fcy\u00fck kesilme de Azerbaycan T\u00fcrklerinin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgedir ve kestiler bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc K\u00fcrtlere verdiler. Bak\u0131n\u0131z mesela Mahabad Cumhuriyeti olarak biliyoruz de\u011fil mi? Mahabad ismi. Mahabad bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman T\u00fcrkiye’de literat\u00fcrde de \u2018K\u00fcrtlerin b\u00f6lgesi\u2019 olarak ge\u00e7iyor. Kesinlikle b\u00f6yle de\u011fil. Ger\u00e7ek ismi Soukbulak\u2019t\u0131r. Ama daha sonra bunu de\u011fi\u015ftiriyorlar, Mahabad olarak ve bir\u00e7ok yerleri Pian \u015fehri olsun Ur\u015fabi olsun bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge olarak biliniyor. Ama bunlar T\u00fcrk b\u00f6lgeleridir. 1924\u2019ten sonra isimleri de T\u00fcrk\u00e7edir.<\/p>\n

T\u00fcrkleri silmek i\u00e7in Azer\u00ee deyin: “T\u00fcrkler e\u015fektir”<\/h2>\n

Bir\u00e7ok yerde dilek\u00e7e veriyorlar. Farslar\u0131n yak\u0131n oldu\u011fu b\u00f6lgeler Farsla\u015ft\u0131r\u0131yorlar. Bu \u015fekilde par\u00e7al\u0131yorlar ve b\u00f6l\u00fcyorlar ve en \u00f6nemlisi ba\u015fta ne s\u00f6yledim. Ekonomik olarak Azerbaycan\u2019\u0131 yok etmek istiyorlar. S\u0131n\u0131r\u0131 kapat\u0131yorlar. Kafkasya\u2019yla s\u0131n\u0131r kapan\u0131yor. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ile s\u0131n\u0131r kapan\u0131yor. Ekonomik g\u00fc\u00e7 merkeze ta\u015f\u0131n\u0131yor ve Azerbaycan bu \u015fekilde de yoksulla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor ve Azerbaycan\u2019a en a\u011f\u0131r \u015fekilde de hakaret ediliyor. O d\u00f6nemden ba\u015flayarak T\u00fcrklere xer(e\u015fek)<\/em> denmeye ba\u015flan\u0131yor. E\u015fek metaforu kullan\u0131yorlar. Sonradan T\u00fcrkler de o zaman itiraz edince; \u201cSiz T\u00fcrk de\u011filsiniz ki\u201d diyorlar. Ondan sonra \u2018Azeri\u2019 terimi ortaya at\u0131l\u0131yor. T\u00fcrkiye’de de Azeri s\u00f6z\u00fc kullan\u0131l\u0131yor. Onlar diyorlar ki \u201cAzeri asl\u0131nda bir \u0130rani kavimdir. Bunlar zaten T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fuyorlar. Ama T\u00fcrk de\u011filler\u201d diyorlar ve bu nedenden dolay\u0131 T\u00fcrklere en a\u011f\u0131r \u015fekilde hakaret ediyorlar. Hatta Abdullah Mossofi \u00a0diye o d\u00f6nemin bir Azerbaycan valisi var. Buna geliyorlar, diyorlar ki: \u201cSenin getirdi\u011fin bu tah\u0131l\u0131 biz valili\u011fin atlar\u0131na yediremiyoruz. Bunu yemiyorlar.\u201d<\/em> Ne diyor biliyor musunuz? \u201cVerin bunu Tebriz’deki e\u015fekler yesin\u201d<\/em>. Bir kentin valisi bunu s\u00f6yl\u00fcyor ve bu hakareti di\u011fer hakaretler izliyor. Neler yaz\u0131yorlar? Nas\u0131l, bu T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 T\u00fcrkl\u00fckten uzakla\u015ft\u0131ral\u0131m? Hatta baz\u0131lar\u0131 yasa teklifi veriyor meclise o d\u00f6nem. T\u00fcrk \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 8 ya\u015f\u0131na kadar annelerinden uzak tutal\u0131m. T\u00fcrk dilini yasaklayal\u0131m ve okullarda T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6z\u00fc s\u00f6yleyen, s\u00f6zl\u00fc olarak s\u00f6yleyeni ka\u011f\u0131d\u0131 yalat\u0131yorlar ve 1924\u2019ten sonra ger\u00e7ekle\u015fiyor ve bunu hepimiz biliyoruz.<\/p>\n

2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda o zaman \u0130ran\u2019da Pehleviler Alman Hitler\u2019e biraz daha ilgi duyuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Aryayi deniliyor. Onu desteklemek istiyor. Yak\u0131n durmak istiyor. Ayn\u0131 d\u00f6nemde Almanya, Rusya’ya giriyor. Sovyetler Birli\u011fi’ne giriyor. M\u00fcttefikler \u0130ran\u2019a, \u201cS\u0131n\u0131r\u0131 a\u00e7. Biz Sovyetler Birli\u011fi’ne destek vermek istiyoruz\u201d diyorlar. 1940’larda bask\u0131 uygulamak istiyorlar. Ama R\u0131za \u015eah s\u0131n\u0131r\u0131 a\u00e7m\u0131yor. S\u0131n\u0131r\u0131 a\u00e7mad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in 1941’de \u0130ran i\u015fgal ediliyor. 1941’de \u0130ngiltere g\u00fcneyden ve Sovyetler Birli\u011fi de kuzeyden \u0130ran’a giriyor ve R\u0131za \u015eah, G\u00fcney Afrika\u2019ya s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderiliyor.<\/p>\n

T\u00fcrkl\u00fck tekrar canlan\u0131yor<\/h2>\n

O andan itibaren \u0130ran’da yeni bir hareketlenmeler ba\u015fl\u0131yor. \u00d6zellikle Azerbaycan co\u011frafyas\u0131nda ve 1941’de merkezi h\u00e2kimiyetin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra ilk bir Azerbaycan cemiyeti kuruluyor. Bu Azerbaycan Cemiyeti’nin yazd\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn maddelere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman dilini korumak, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc korumak, tarihini korumak, T\u00fcrk\u00e7e kitap \u00e7\u0131kartmak ve bunlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar ve bunlar\u0131 temel al\u0131yorlar. 1945’te bu s\u00fcrecin sonu olarak bir h\u00fck\u00fcmet kuruluyor. Azerbaycan Birli\u011fi H\u00fck\u00fcmeti olarak Seyyid Cafer Pi\u015feveri liderli\u011findeki bu h\u00fck\u00fcmet 12 Aral\u0131k 1945\u2019de kuruluyor. 12 Aral\u0131k’ta da devriliyor. Yani tam ayn\u0131 ayda devriliyor ve bu devrilmesi de Amerika’n\u0131n asker\u00ee m\u00fcste\u015farlar\u0131 dan\u0131\u015fmanlar\u0131n\u0131n komutanl\u0131\u011f\u0131nda Tebriz’e giriliyor ve \u00e7ok ciddi bir katliamlar ya\u015fan\u0131yor 1946’dan sonra. Bu grubun kald\u0131\u011f\u0131 yerde yava\u015f yava\u015f T\u00fcrk kimlikleri, T\u00fcrk\u00e7e \u015fiir yazmaya, kitap \u00e7\u0131kartmaya falan ba\u015fl\u0131yorlar.<\/p>\n

\u015eiilik \u00fczerinden siyaset yap\u0131lmas\u0131 \u015eiili\u011fi zay\u0131flatt\u0131<\/h2>\n

\u015eimdi bu k\u00fclt\u00fcrel faaliyet 1979’dan sonra da yava\u015f yava\u015f siyasi bir harekete \u00e7evriliyor ve \u00f6zellikle devrimin ilk ba\u015flar\u0131nda de\u011fil ama \u0130ran-Irak sava\u015f\u0131 bittikten sonra 1988-89\u2019dan sonra bu hareket a\u00e7\u0131k \u015fekilde kendini siyasal alanda hissettiriyor, hissettirmeye ba\u015fl\u0131yor. Nedir? Ben ba\u015fl\u0131ca nedenlerini s\u00f6yleyeyim. Birincisi ve en \u00f6nemlisi \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti’nin en b\u00fcy\u00fck etkisi buradaki \u015eiili\u011fi bir siyasal unsur olarak zay\u0131flatmas\u0131d\u0131r. \u0130ran’\u0131n en \u00f6nemli \u0130ranl\u0131l\u0131k kimli\u011finin tutkal\u0131 \u015eiili\u011fidir. \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti siyasal anlamda \u015eiili\u011fi sarst\u0131 ve insanlar\u0131n bug\u00fcn \u0130ran’da \u015eiilerin ekseriyetiyle ilgili s\u00f6yl\u00fcyorum. Bunu T\u00fcrk, Fars, Arap olarak s\u00f6ylemiyorum Kesinlikle \u015eiilik \u00f6ncelikleri de\u011fil. Hatta rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebilirim, T\u00fcrkiye \u0130ran’a g\u00f6re daha dindar bir toplumdur. Onun \u0130slam Cumhuriyeti olmas\u0131na bakmay\u0131n, toplumda \u00e7ok farkl\u0131 bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fan\u0131yor. Bu \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti\u2019nin ideolojik olarak \u00e7\u00f6kmesi, \u015eiili\u011fin \u00f6zellikle siyasal anlamda sars\u0131lmas\u0131, bu tutkal\u0131n ortadan kalkmas\u0131 ve onun sars\u0131lmas\u0131 ile de birlikte T\u00fcrk kimli\u011finin biraz daha belirmesine yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n

Dini ayakta tutan laiklikmi\u015f<\/h2>\n

Bununla birlikte rejimin \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti’nin ekonomik olarak, siyasi olarak, ideolojik olarak, ahlaki olarak iflas\u0131 s\u00f6z konusu. Bunu kendileri de net olarak s\u00f6yl\u00fcyorlar. Biz devrimi neden yapt\u0131k? Hangi ama\u00e7larla bu devrimi yapt\u0131k? Devrim amac\u0131na ula\u015ft\u0131 m\u0131? Devrim ideal bir insan, ideal bir toplum yaratmak istiyordu. Kendi din\u00ee inanc\u0131m\u0131za g\u00f6re ideal bir toplum, ideal bir insan yaratmak istiyordu. Ahlak\u0131n egemen oldu\u011fu, maddiyat\u0131n de\u011fil, nefsaniyetin de\u011fil, h\u00fcrriyetin, ilahiyat\u0131n egemen oldu\u011fu bir toplum aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7erisindeydi. Ama \u015fu andaki toplumda nas\u0131l bir toplumla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yalar? Kendileri net olarak s\u00f6yl\u00fcyorlar ki \u201cher konuda ba\u015far\u0131l\u0131 olsak da toplum ahlaki olarak ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131.<\/em>\u201d<\/p>\n

Camiye insanlar gitmiyorlar. Gen\u00e7ler camiye gitmiyorlar. Gen\u00e7ler namaz k\u0131lm\u0131yorlar. Gen\u00e7lerin yani daha \u00f6yle bir din\u00ee kayg\u0131lar\u0131 yok. Bunu net olarak s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bunu da yaz\u0131yorlar. \u201c\u00c7ok farkl\u0131 bir \u015fey ya\u015fatt\u0131k.\u201d \u00c7\u00fcnk\u00fc neden o devrim iddia etti\u011fi hi\u00e7bir \u015feyi ger\u00e7ekle\u015ftiremedi? O y\u00fczden ideal toplumu, ideal insan\u0131 yapamad\u0131. Bunu ger\u00e7ekle\u015ftirememesi toplumda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ideolojik bunal\u0131ma yol a\u00e7t\u0131. Bug\u00fcn rahatl\u0131kla bunu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz ki bug\u00fcn \u0130ran toplumu en b\u00fcy\u00fck ideolojik bir bunal\u0131m ve en b\u00fcy\u00fck ahlaki buhran i\u00e7erisindedir. Uyu\u015fturucudan tutun da ba\u015fka \u015feylere kadar en fazla t\u00fcketilen yer buras\u0131d\u0131r. D\u00f6nemin Tahran belediye ba\u015fkan\u0131 yard\u0131mc\u0131s\u0131 net olarak s\u00f6yledi. \u201cTahran\u2019a her g\u00fcn 5 ton esrar giriyor, uyu\u015fturucu giriyor.\u201d Bunu itiraf ediyorlar. Yani d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn b\u00f6yle bir topluma sebebiyet verdi. Yani laikli\u011fin burada \u00f6nemi de anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Din\u00ee devrim insanlar\u0131 dinsizle\u015ftirdi<\/h2>\n

B\u00f6yle bir devrim, toplumu dindarla\u015ft\u0131rmad\u0131. Tam tersine dinsizle\u015ftirdi. Azerbaycan ilk devrimin ba\u015fbakan\u0131 Humeyni’ye bir mektup yaz\u0131yor ve diyor ki: \u201cKur’an’da b\u00f6yle bir ayet var. Peygamber seviniyor.”<\/em> Neden seviniyor. Diyor ki: \u201cKur\u2019an\u2019da grup grup insanlar dine dahil oluyorlar, dine giriyorlar. Buna seviniyor. Bug\u00fcn siz \u00f6yle bir y\u00f6netim yaratt\u0131n\u0131z ki Allah’\u0131n dininden grup grup insanlar \u00e7\u0131k\u0131yorlar.\u201d<\/em> Misyoner faaliyetin en \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu yer \u0130ran\u2019d\u0131r. Otob\u00fcsle T\u00fcrkiye’ye geliyorlar. Onun rakam\u0131n\u0131 istatistik resm\u00ee bir rakam burada \u00e7\u0131kartsak anla\u015f\u0131l\u0131r. Din de\u011fi\u015ftirmelerin \u00e7o\u011fu orada ya\u015fan\u0131yor.<\/p>\n

Yani bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman \u00e7ok ciddi bir din\u00ee ahlaki bir buhran ya\u015fan\u0131yor ve devletin bunu y\u00f6netebilece\u011fi, bunu idare edebilece\u011fi bir ideoloji \u00fcretmekten de yoksun oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ve rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebilirim ki size garip gelebilir ama ho\u015funuza da gitmeyebilir ama yine s\u00f6yl\u00fcyorum. \u0130ran toplumu kesinlikle en fazla \u0130srailleri, Yahudileri seviyor, \u015fu an itibariyle. En fazla bat\u0131c\u0131d\u0131r. Amerika’y\u0131 en fazla seviyorlar ve bat\u0131y\u0131 ideal bir yer olarak, bir \u00fctopya olarak g\u00f6r\u00fcyorlar ve kesinlikle ele\u015ftiremiyorsun, konu\u015fam\u0131yorsun. B\u00f6yle bir \u015feye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ora ve bu b\u00f6yle bir alan.<\/p>\n

\u0130ran’\u0131 tutan tutkallar \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc<\/h2>\n

Buna ek olarak bu siyasi \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, mezhep\u00e7ili\u011fin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla birlikte di\u011fer ideolojiler de ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131r. Kom\u00fcnizm de ba\u015far\u0131s\u0131zd\u0131r. Kom\u00fcnist zaten en az\u0131ndan Sovyetler Birli\u011fi’ndeki model olarak hi\u00e7 \u00e7ekici de\u011fil. Bu \u00e7ekicili\u011fi sadece orada k\u00fcresel anlamda kaybetmi\u015f. Ayn\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fc bu nedenden dolay\u0131 bir tarafta mezhep\u00e7i bir \u0130slamc\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n siyasal anlamda ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131, kom\u00fcnizmin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 gibi nedenlerden dolay\u0131 bir merkez\u00ee \u0130ran’\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ama\u00e7layan ideolojiler \u00e7\u00f6k\u00fcyor ve \u00e7\u00f6kmek \u00fczere. O tutkallar yok. Tutkallar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde \u00f6zellikle de 1988-89 d\u00f6nemini s\u00f6yl\u00fcyorum.<\/p>\n

Ayn\u0131 d\u00f6neme bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman Sovyetler Birli\u011fi \u00e7\u00f6k\u00fcyor T\u00fcrk cumhuriyetleri ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Karaba\u011f Azerbaycan \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Ebulfez El\u00e7ibey fakt\u00f6r\u00fc var. Bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman Karaba\u011f \u00f6nemli bir fakt\u00f6r. O zaman ben bir \u00f6\u011frenciydim. Tebriz\u2019deydim o zaman. Bunu net olarak g\u00f6r\u00fcyordum. Yani Karaba\u011f\u2019daki sava\u015f daha fazla devam etseydi, T\u00fcrkler \u0130ran\u2019\u0131 yakarlard\u0131 ve \u0130ran bu nedenden dolay\u0131 en fazla \u00e7aba harcad\u0131 ki en az\u0131ndan s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fma dursun. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn ilk isyan devrimden sonra ilk hareketlenmelere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman \u0130ran’da Karaba\u011f\u2019dan sonra Karaba\u011f nedeniyle ger\u00e7ekle\u015fti. Ondan sonra bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda 90\u2019lardan sonra ger\u00e7ekle\u015fti ve Karaba\u011f nedeniyle ve bu Karaba\u011f\u2019da \u00f6zellikle de \u0130ran\u2019\u0131n Ermenistan\u2019\u0131 desteklemesi alg\u0131s\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131, insanlar\u0131n b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmesi onlar\u0131 T\u00fcrkl\u00fc\u011fe daha fazla itti.<\/p>\n

K\u00fcreselle\u015fme milliyet\u00e7ili\u011fi tetikliyor<\/h2>\n

Buna paralel olarak k\u00fcresel anlamda da trend var. Mesela k\u00fcreselle\u015fme hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle bir \u015fey uyduruyorlar. K\u00fcreselle\u015fme milliyet\u00e7ili\u011fi bitirdi. Milliyet\u00e7ili\u011fi yok ediyor. Bu kesinlikle do\u011fru de\u011fil. Bununla ilgili \u015fu anda da k\u00fcreselle\u015fme ve milliyet\u00e7ilik ili\u015fkisiyle ilgili bir s\u00fcr\u00fc makaleler var ve hatta baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re k\u00fcreselle\u015fme milliyet\u00e7ili\u011fi bir\u00e7ok boyutta hem tetikliyor hem b\u00fcy\u00fcmesine sebebiyet veriyor ve en \u00f6nemlisi daha k\u00fc\u00e7\u00fck milliyet\u00e7ileri alana itiyor. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131 daha da tetikliyor. Daha fazla \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yor. Tabii k\u00fcreselle\u015fme ile birlikte bunun yan\u0131 s\u0131ra mesela postmodern tart\u0131\u015fmalar\u0131, makro ideolojilerin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ilan edilmesi, ideolojilerin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc gibi iddialar b\u00fct\u00fcn hepsi bu s\u00fcrecin \u00f6nemli par\u00e7as\u0131d\u0131r. Tabii bu oray\u0131 da etkiledi. Oradaki T\u00fcrklerin kendi kimliklerine geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcne en \u00f6nemli katk\u0131 sa\u011flayan bir unsur oldu.<\/p>\n

Buna paralel olarak en \u00f6nemli unsurlar\u0131n biri devlet ekonomik olarak ba\u015far\u0131s\u0131z oldu. Devletin ekonomik olarak \u0130ran’\u0131n anayasas\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman temel anayasas\u0131 devrimin Mustazaf Devrimi olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131na \u2018zay\u0131flar devrimi, zay\u0131f b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flar devrimi\u2019 oldu\u011fu g\u00f6zlendi. Devrimin temelinde adaleti yayma olarak iddia ediliyor. Ama devrim adaleti de\u011fil, yoksullu\u011fu yayd\u0131. Yoksullu\u011fu yayma \u00e7ok \u00e7e\u015fitli alanlarda itirazlara sebebiyet verdi. Bug\u00fcn \u0130ran’daki T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi hareketi genellikle alt orta, orta s\u0131n\u0131f ve yoksul hareketidir. Orta s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fczerindeki gruplar h\u00e2l\u00e2 bu harekete kat\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil. Yani yoksulla\u015ft\u0131r\u0131lma orada asl\u0131nda din\u00ee ve siyasi bir harekete katk\u0131 sa\u011flamak yerine tam tersine\u00a0milliyet\u00e7ili\u011fi besledi, destekledi. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman hareket net olarak orta s\u0131n\u0131f\u0131n alt orta s\u0131n\u0131f\u0131n alt\u0131ndad\u0131r. Orta s\u0131n\u0131f ve \u00fczerindekiler h\u00e2l\u00e2 harekete kat\u0131lm\u0131\u015f de\u011fil.<\/p>\n

\u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131r deyip T\u00fcrklerin aleyhine Fars \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 yap\u0131yorlar<\/h2>\n

B\u00fct\u00fcn bunlarla birlikte 1979’dan sonraki s\u00fcre\u00e7te devlet; \u201cben milliyet\u00e7i de\u011filim\u201d diyor. \u015eu anda \u0130ran resm\u00ee literat\u00fcr\u00fcne bakarsan\u0131z \u0130ran resmi literat\u00fcr\u00fc tamam\u0131yla milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131r ve \u0130slam’da milliyet\u00e7ilik yoktur deniyor \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131r deniliyor s\u00fcrekli televizyondan da propagandas\u0131 yap\u0131l\u0131yor bunun. Ama pratikte milliyet\u00e7ili\u011fin en babas\u0131n\u0131 yap\u0131yorlar. Ama pratikte tam milliyet\u00e7i oldu\u011fu herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde de rahatl\u0131kla ya\u015fan\u0131yor. Yani bir T\u00fcrk rahatl\u0131kla bunu hissediyor. \u0130slami karde\u015flik \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Ama 1979’dan sonra edebiyatta, sinemada, matbuatta her yerde T\u00fcrklerin a\u015fa\u011f\u0131lanmas\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ve \u0130slami \u0130ran’da milliyet\u00e7ilik yoktur deniliyor. Ama T\u00fcrk s\u00f6z\u00fcn\u00fc, devlet resm\u00ee olarak b\u00fct\u00fcn organlar\u0131nda yasaklam\u0131\u015ft\u0131r, s\u00f6ylemiyor. \u2018Azeri\u2019 diyorlar. Siz \u0130ran televizyonunda T\u00fcrk s\u00f6z\u00fcn\u00fc duyamazs\u0131n\u0131z. Resm\u00ee organlar Azeri s\u00f6z\u00fcn\u00fc kullan\u0131yorlar. T\u00fcrk yasak. Ama \u2018ben milliyet\u00e7i de\u011filim\u2019 diyor. Ama Fars milliyet\u00e7ili\u011finin Azerbaycanl\u0131lar\u0131 asimile etti\u011fi terimi kullan\u0131yor ve bunlar insanlar\u0131n g\u00f6zleri \u00f6n\u00fcnde cereyan ediyor.<\/p>\n

Merkezin ekonomik olarak s\u00fcrekli refaha kavu\u015fmas\u0131 ve Azerbaycan\u2019\u0131n s\u00fcrekli olarak yoksulla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu. Ben Tebriz\u2019de \u00f6\u011frenciyken o d\u00f6nemin Azerbaycan valisi m\u00fchendis Abdulalizade diye bir adam vard\u0131. Ben onun konu\u015fmas\u0131n\u0131 birebir kendim dinledim. Dedi ki: \u201c1979\u2019da biz iktidara geldi\u011fimizde \u0130ran \u0130slam Devrimi oldu\u011funda Azerbaycan, Tebriz ekonomik olarak \u0130ran\u2019\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lgesiydi. Ama \u015fu anda on \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lgesidir\u201d diyor. Bu kadar gerilemi\u015f diyorlar. Bu kadar geriletilmi\u015f ve bunu net olarak g\u00f6r\u00fcyoruz ve bu ekonomik anlamda, b\u00f6lgesel anlamda e\u015fitsizlik, adaletsizlik, bilin\u00e7li yoksulla\u015ft\u0131rma k\u00fclt\u00fcrel anlamda \u00e7ok a\u00e7\u0131k \u015fekilde hakaret ediliyor.<\/p>\n

“T\u00fcrkler di\u015f f\u0131r\u00e7as\u0131yla tuvalet f\u0131r\u00e7as\u0131n\u0131 ay\u0131ramaz”<\/h2>\n

K\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce bir televizyon program\u0131nda Fitile ad\u0131nda bir televizyon program\u0131nda T\u00fcrklerin nas\u0131l a\u015fa\u011f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 net olarak hepimiz g\u00f6rd\u00fck. \u015e\u00f6yle bir \u015feydir. Bilmeyenler i\u00e7in s\u00f6yleyeyim. Bu s\u00f6yledi\u011fim de \u0130ran’\u0131n resmi televizyonunda oluyor. \u015eunu s\u00f6yleyeyim \u0130ran’da televizyon, cumhurba\u015fkan\u0131na ba\u011fl\u0131 de\u011fil. \u0130ran’da radyo televizyon din\u00ee lidere ba\u011fl\u0131d\u0131r. En \u00fcst makama ba\u011fl\u0131d\u0131r ve cumhurba\u015fkan\u0131na da ba\u011fl\u0131 de\u011fil. \u0130stedi\u011fi zaman cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bile yay\u0131nlamayabilir. Daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yere ba\u011fl\u0131. O televizyonda \u015f\u00f6yle bir tane ske\u00e7 yay\u0131nlan\u0131yor. \u015e\u00f6yle bir \u015fey oluyor. \u00c7ocuklar i\u00e7in bir program bu. \u0130ki tane T\u00fcrk otelden ayr\u0131lmak istiyor, baba ile o\u011ful. Diyorlar ki: \u201cOtelden ayr\u0131lmak istiyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc otelden \u00e7ok k\u00f6t\u00fc koku geliyor.\u201d Otelin m\u00fcd\u00fcr\u00fc diyor ki: \u201cSiz oturun. Ben \u015fimdi size bu kokunun kayna\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenece\u011fim, kokuyu giderece\u011fim ve siz de burada kal\u0131n\u201d, \u201cTamam\u201d diyorlar. Onlar da oturuyorlar. O s\u0131rada T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fuyorlar. Adamlar oturuyor. Bu otel m\u00fcd\u00fcr\u00fc daha sonra diyor ki: \u201cBu koku senin \u00e7ocu\u011funun a\u011fz\u0131ndan geliyor. T\u00fcrk \u00e7ocu\u011funun a\u011fz\u0131ndan geliyor.\u201d Buraya kadar hi\u00e7bir kabahat yok. Her \u015fey bundan sonra ba\u015fl\u0131yor. \u00c7ocu\u011fa diyor ki: \u201cSen di\u015fini f\u0131r\u00e7alamad\u0131n m\u0131?\u201d Diyor ki: \u201cF\u0131r\u00e7alad\u0131m\u201d \u201cNe ile f\u0131r\u00e7alad\u0131n? Diyor ki: \u201cOrada iki tane b\u00fcy\u00fck f\u0131r\u00e7a var ya ben onunla f\u0131r\u00e7alad\u0131m.\u201d Diyor ki: \u201cO tuvalet f\u0131r\u00e7as\u0131d\u0131r. Onu a\u011fz\u0131na m\u0131 soktun? O da diyor: \u201cEvet.\u201d Sonra babas\u0131 da diyor ki babas\u0131 da aynen \u015f\u00f6yle s\u00f6yl\u00fcyor: \u00a0\u201cYani di\u015f f\u0131r\u00e7as\u0131yla tuvalet f\u0131r\u00e7as\u0131 ayn\u0131 de\u011fil mi?\u201d Bunu bir baba ve T\u00fcrk o\u011flu s\u00f6yl\u00fcyor. Bu da resm\u00ee televizyondan yay\u0131nl\u0131yor ve konu\u015fanlar da T\u00fcrk\u00e7e.<\/p>\n

“B\u00f6cekler T\u00fcrk, T\u00fcrkler hayvan”<\/h2>\n

Bundan \u00f6nce de 2006’da \u0130ran gazetesi cumhurba\u015fkan\u0131na ba\u011fl\u0131… Orada da \u015f\u00f6yle bir yaz\u0131 yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131. Sadece \u00f6rnekler veriyorum. Resm\u00ee olarak devlet nas\u0131l ve a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde T\u00fcrklere a\u015fa\u011f\u0131lad\u0131\u011f\u0131na misal veriyorum: \u0130ran gazetesinde bir yaz\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor: \u2018B\u00f6cekleri \u00f6ld\u00fcrmenin 7 y\u00f6ntemi\u2019. B\u00f6cekleri nas\u0131l \u00f6ld\u00fcrebiliriz? Bu b\u00f6cekler, hamam b\u00f6cekleri ve buna y\u00f6ntemler say\u0131yor. 7, 8 tane y\u00f6ntem say\u0131yor. Sonra bir tane bir yerde karikat\u00fcr var. Karikat\u00fcrde b\u00f6cekle bir \u00e7ocuk konu\u015fuyor. B\u00f6cek \u00e7ocu\u011fa diyor ki: \u201cne mene?\u201d Hamam b\u00f6ce\u011fi \u00e7ocu\u011fa diyor: \u201cNe mene?\u201d Azerbaycan T\u00fcrklerinde \u2018nedir\u2019 anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Yani ne mene, nedir bu yani? Nedir, bu nedir anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. S\u00fcrekli b\u00f6ce\u011fin T\u00fcrk oldu\u011fu imas\u0131n\u0131 veriyor. Ama \u00f6nemli 7, 8 tane y\u00f6ntem yaz\u0131yor. Y\u00f6ntemin birisi mesela ben okudu\u011fumda o zaman irkildim. Diyor ki: \u201cBunlar insan d\u0131\u015fk\u0131s\u0131ndan besleniyorlar. E\u011fer istiyorsan\u0131z ki bunlar sizden uzakla\u015fs\u0131n. Siz gidin normalde lavabolara de\u011fil, d\u0131\u015far\u0131da d\u0131\u015fk\u0131n\u0131z\u0131 yap\u0131n. Bunlar beslenmesinler\u201d diyor. 2006’da \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir isyan patlad\u0131 bundan dolay\u0131.<\/p>\n

Filmlere bak\u0131yorsunuz burada s\u00f6yledim ya T\u00fcrklere hakaret ediliyor ve bu televizyonda yay\u0131nlan\u0131yor. Bir tane T\u00fcrk evine telefon a\u00e7\u0131yor diyor ki: \u201cBen gelemiyorum. Hastay\u0131m.<\/em>\u201d Normalde kabinde insanlar\u0131n konu\u015ftu\u011fu kabinde konu\u015fuyor. \u201cBen gelemiyorum. Hastay\u0131m<\/em>\u201d diyor. D\u0131\u015far\u0131da, kap\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda da bir adam duruyor. Hemen i\u00e7eri giriyor. Telefonu bunun elinden al\u0131yor. O Fars\u2019t\u0131r. Diyor ki: \u201cEvet sizin adam\u0131n\u0131z eve gelemiyor. Hasta.<\/em>\u201d Telefonun di\u011fer taraf\u0131ndan soruyor: \u201cSen kimsin?\u201d<\/em> \u201cBen hayvan doktoruyum<\/em>\u201d diyor ve bunu televizyonda yay\u0131nl\u0131yorlar ve b\u00fct\u00fcn bunlar o kadar geni\u015f ki ders kitaplar\u0131na yay\u0131l\u0131yor. F\u0131kralara yay\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

\u0130slam\u00ee karde\u015fiz deyip T\u00fcrkler a\u015fa\u011f\u0131land\u0131k\u00e7a T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck y\u00fckseliyor<\/h2>\n

G\u00fcndelik b\u00fct\u00fcn hayat zaten bununla in\u015fa ediliyor ve do\u011fal olarak bu da T\u00fcrkleri ciddi \u015fekilde incitiyor ve bu nedenden dolay\u0131 k\u00fclt\u00fcrel anlamda \u0130slami karde\u015fiz diyordun en az\u0131ndan televizyonu buna uygunla\u015ft\u0131r. Ders kitaplar\u0131n\u0131 buna uygunla\u015ft\u0131r. Sinemay\u0131 buna uygunla\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel mekanizma, devletin elinde olan b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel mekanizma bir taraftan hem asimilasyon hem a\u015fa\u011f\u0131lama yap\u0131yor. T\u00fcrk kimli\u011fini a\u015fa\u011f\u0131layarak uzakla\u015ft\u0131r\u0131yor ve T\u00fcrklerin bu nedenden dolay\u0131 bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman gitgide ciddi \u015fekilde bir y\u00fckseli\u015fiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n

\u015eimdi diyorlar ki bu hareketin ciddi bir siyasal hareketlili\u011fi yok. Ama ben \u00f6rnek vereyim. 1991-95 aras\u0131nda rahat 7, 8 tane g\u00f6steri \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir protestolara sebebiyet verdi. Bu hareket ve en \u00f6nemlisi 1995-96\u2019da Tebriz\u2019de ve bir\u00e7ok yerde se\u00e7imde belirleyici oldu\u011fu h\u00e2lde adaylar\u0131n\u0131n meclise girmesine izin verilmedi. Orada da yine ciddi hareketlenmeler oldu. Ondan sonra en b\u00fcy\u00fck hareket 1997-2005 Reform Hareketi d\u00f6neminde kendisini yine ciddi bir bi\u00e7imde hissettirdi.<\/p>\n

Babek Horremdin var. Belki biliyorsunuz. Abbasi d\u00f6nemlerinde o zaman Abbasi halifesi ile \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f. 23 y\u0131l \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f. Onun bir kalesi var Azerbaycan’da. O kale ziyaret edilme\u011fe ba\u015fland\u0131. Binlerce insan y\u0131llarca oraya gittiler ve o kale b\u00fct\u00fcn\u00fcyle T\u00fcrkl\u00fck \u015f\u00f6lenine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. M\u00fczik okumalar\u0131, insanlar\u0131n birbirlerine \u015fiir okumalar\u0131 yap\u0131l\u0131yordu. Daha sonra g\u00f6rd\u00fcler ki b\u00f6yle olmayacak. Bu Babek Kalesi\u2019ni kapatt\u0131lar. Ard\u0131ndan Trakt\u00f6r Tak\u0131m\u0131 fenomeni ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ki onu zaten biliyorsunuz. Burada zaten sunumu da yap\u0131ld\u0131 ve ondan sonra defalarca ve en son ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7te de ayn\u0131 \u015fey ya\u015fand\u0131.<\/p>\n

G\u00fcney Azerbaycan Mill\u00ee Hareketi vard\u0131r ve amac\u0131 T\u00fcrkl\u00fckt\u00fcr<\/h2>\n

Bunu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebilirim. Orada bir hareket var. Bu hareket kendisini G\u00fcney Azerbaycan Mill\u00ee Hareketi olarak tan\u0131ml\u0131yor. Ama temel amac\u0131 T\u00fcrkl\u00fckt\u00fcr. T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn dilini, tarihini, topra\u011f\u0131n\u0131 neyi varsa koruyor ve bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman ve belki de Anadolu’dan sonra en fazla T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn daha fazla saf ve temiz halde ya\u015famaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir yerdir. Suriye’de T\u00fcrkmenler ile ilgili olay oluyor. Duyguda\u015flar. Balkanlar’dan tutun Rusya’dan tutun rahatl\u0131kla nerede duyguda\u015fl\u0131k oluyor rahatl\u0131kla onlar\u0131n protestolar\u0131n\u0131 duyabiliyorsunuz. Mesela size garip gelebilir ama mesela Eher\u2019de ve Tebriz\u2019de Do\u011fu T\u00fcrkistan plakartlar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. Ama Do\u011fu T\u00fcrkistan’da Tebriz plakart\u0131 a\u00e7\u0131lmaz. Ama Tebriz\u2019de a\u00e7\u0131l\u0131r. Yani bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman mesela Tebriz, Irak T\u00fcrkmenlerini ciddi bir \u015fekilde destekler. Yani bu hareketin T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sadece o co\u011frafyada s\u0131n\u0131rl\u0131 olarak g\u00f6rmeyin. T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131’n\u0131n neresinde problemi varsa takip ediyorlar. – Kendi problemi olan bir hareket oldu\u011fu anlam\u0131nda s\u00f6yl\u00fcyorum. Tabii ki burada El\u00e7ibey\u2019in \u00f6\u011fretilerinin veya T\u00fcrkiye’de olan T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin bir \u015fekilde oraya fikir olarak etkisinin de \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011funu da rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz ve bu her g\u00fcn gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcyor. Her g\u00fcn gittik\u00e7e de toplumun geni\u015f tabanlar\u0131 taraf\u0131ndan da destekleniyor. \u00d6vg\u00fc ve ilgi g\u00f6r\u00fcyor. Hatta bir moda h\u00e2line geliyor. Yani bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman bug\u00fcn mesela T\u00fcrk ismi, \u00e7ocuklar\u0131na T\u00fcrk ismi koymak bunlar bir moda halinde ve en \u00f6nemli \u015feylere bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman \u00f6zellikle de son d\u00f6nemde T\u00fcrkiye’ye olan ilgi ciddi bir bi\u00e7imde art\u0131yor. T\u00fcrkiye’de olup bitenleri sanki burada ya\u015fam\u0131\u015f gibi en yak\u0131ndan izlediklerini rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

Te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

 <\/p>\n

Soru-cevap b\u00f6l\u00fcm\u00fc<\/h1>\n

Hakan Paksoy: <\/strong>Gerek verdi\u011fi bilgilere, gerekse de anlay\u0131\u015f\u0131na Arif Bey\u2019in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ediyoruz. Ger\u00e7ekten bizler i\u00e7in \u00f6zel \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyor. \u00d6zel bilgiler aktar\u0131yor. Y\u00fcre\u011finin en \u00fccra k\u00f6\u015fesinden gelen o s\u0131cakl\u0131kla da aktar\u0131yor ki bu duygu, salonu hakimiyetine almas\u0131 da bu duygular\u0131 ne kadar i\u00e7ten ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kalpten ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da anlat\u0131yor bize. Evet arkada\u015flar buyurun.<\/p>\n

Soru:<\/strong> 30-35 milyona yak\u0131n Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc n\u00fcfusu var ve ge\u00e7mi\u015f bir tarihleri var. Dili ve edebiyat\u0131 var. Ama bu kadar b\u00fcy\u00fck bir topluluk bir Fars egemenli\u011fi alt\u0131nda ya\u015f\u0131yor. Bu \u00e7ok garip bir \u015fey. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelirsek mill\u00ee bir hareket var. Peki bu mill\u00ee hareketi y\u00f6nlendirecek, \u00f6rg\u00fctleyecek Azerbaycanl\u0131 ayd\u0131nlar \u00fczerine d\u00fc\u015fen g\u00f6revi yap\u0131yor mu?<\/p>\n

Arif Keskin:<\/strong> \u015eimdi asl\u0131nda bu G\u00fcney Azerbaycan Mill\u00ee Hareketinin en \u00f6nemli sorunlar\u0131ndan birisi. Belki de en ba\u015fl\u0131ca sorunlar\u0131ndan birisi \u00f6rg\u00fcts\u00fcz ve lidersiniz olmas\u0131d\u0131r ve baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re asl\u0131nda bu \u00f6rg\u00fcts\u00fcz ve lidersiz olmas\u0131 onun daha da b\u00fcy\u00fcmesine ve daha fazla ilerlemesine zemin de yarat\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc diyorlar ki o co\u011frafya totaliter bir rejimdir. Diktat\u00f6r bir rejimdir ve do\u011fal olarak her t\u00fcr hareketi en a\u011f\u0131r bir bi\u00e7imde bast\u0131r\u0131yor ve bitiriyor. Ama bu hareketin \u00f6rg\u00fcts\u00fcz olmas\u0131, lidersiz olmas\u0131 bir \u015fekilde bunu daha fazla koruyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc yakalay\u0131p i\u00e7eri atabilece\u011finiz bir \u00f6rg\u00fct s\u00f6z konusu de\u011fil veya lider yok ve do\u011fal olarak her insan\u0131 i\u00e7eri att\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman onun yerini ba\u015fkalar\u0131 doldurabiliyor. Bir \u00f6rg\u00fct\u00fc bitirebilirsiniz. Ama bir hareketi tam anlam\u0131yla bitirme \u015fans\u0131n\u0131z yoktur. Kimi kirletece\u011finizi, kimi yok sayaca\u011f\u0131n\u0131z\u0131 bilemiyorsunuz. Bu nedenden dolay\u0131 bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman bir\u00e7ok ki\u015fi i\u00e7eride olurken biz \u00e7\u0131karsak hareket biter. Ama d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlar. Hareket bitmedi tam tersine de b\u00fcy\u00fcd\u00fc. \u0130ran rejiminin o diktat\u00f6r ve geni\u015f polisiye sistemine kar\u015f\u0131 bir direni\u015f olarak b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcyorlar.<\/p>\n

Ama ba\u015fta \u00f6rg\u00fcts\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn ve lidersizli\u011fin \u00e7ok ciddi \u015fekilde de sorununu ya\u015f\u0131yorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc siyasi hareket ister istemez kolektif bir harekettir, \u00f6rg\u00fctl\u00fc bir harekettir ve lidere ihtiyac\u0131 var ve bu \u00f6rg\u00fcts\u00fczl\u00fck ve lidersizlik, harekete belli d\u00f6nemlerde ciddi zarar veriyor. Mesela 2006\u2019da biraz \u00f6nce s\u00f6yledi\u011fim o hamam b\u00f6ce\u011fi olay\u0131nda diyorlar ki: \u201cE\u011fer \u00f6rg\u00fct\u00fcn lideri olsa hareketin lideri olsayd\u0131 veya hareket, b\u00fct\u00fcn herkese hitap edebilecek bir \u00f6rg\u00fct\u00fc olsayd\u0131, belki \u015fu anda oradaki T\u00fcrklerin kaderi farkl\u0131yd\u0131.\u201d Sonu\u00e7ta \u00f6rg\u00fcts\u00fczl\u00fck ve lidersizlik hareketi bir \u015fekilde heyecan ve duygusal anlamda bir patlamaya yol a\u00e7\u0131yor ve belli bir noktadan sonra o duygu duruyor ve hareket belli bir noktadan sonra ilerleyemiyor.<\/p>\n

Soru:<\/strong> \u00c7ok te\u015fekk\u00fcr ederim. \u00c7ok g\u00fczel bilgiler dinledik, \u00f6\u011frendik. Benim \u015fahsen merak etti\u011fim \u0130ran’da Sel\u00e7uklulardan sonra Safeviler, Av\u015farlar, en son Kacarlar hep T\u00fcrk hanedanlar\u0131yd\u0131. O devrede mesela Safeviler zaman\u0131nda \u015eah \u0130smail\u2019in \u00e7ok iyi T\u00fcrk\u00e7e \u015fiirler yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Yavuz Sultan Selim Fars\u00e7a \u015fiir yazarken \u0130stanbul’da, O, T\u00fcrk\u00e7e \u015fiirler yaz\u0131yor 16. y\u00fczy\u0131lda. Ama mesela ilk okullar olsun di\u011fer okullar olsun mekteplerde T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim var m\u0131yd\u0131? Mesela Safeviler zaman\u0131nda Av\u015farlar zaman\u0131nda sonra Kacarlar zaman\u0131nda 1924’e kadar tedrisatta T\u00fcrk\u00e7e bir e\u011fitim var m\u0131yd\u0131? E\u011fitim, mektepler k\u00fclt\u00fcr\u00fc besleyen en \u00f6nemli unsur. \u015eu anda 1979’dan sonra Fars devriminden sonra yine T\u00fcrk\u00e7e mektepler a\u00e7\u0131ld\u0131 m\u0131? Liseler, \u00fcniversitelerde enstit\u00fcler falan var m\u0131? Mesele kuru kuruya T\u00fcrk ad\u0131n\u0131 s\u00f6yleyip s\u00f6ylememek meselesi de\u011fil. E\u011fitime etki ediyor mu? \u015eu anda mesela Azerbaycan T\u00fcrklerini oradaki di\u011fer T\u00fcrklerin T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim hakk\u0131 gibi bir talepleri var m\u0131 ve onu ne \u00f6l\u00e7\u00fcde tahakkuk ettirebiliyorlar? Bir de siz anlat\u0131rken dikkatimi \u00e7ekti. 1903’te 1905’te T\u00fcrk devrimleri var. Ama ba\u015ftaki hanedan Kacar hanedan\u0131 T\u00fcrk devrimine kar\u015f\u0131 m\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yordu?<\/p>\n

Arif Keskin:<\/strong> Evet kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun demokratik talebi vard\u0131. O, demokratik talebini merkez\u00ee Kacarlar kabul etmiyor. Son sorunuzla ilgili, asl\u0131nda bizim orada da ciddi bir tart\u0131\u015fman\u0131n kayna\u011f\u0131. \u015eimdi \u015f\u00f6yle bir tart\u0131\u015fma var. Diyorlar ki: \u201cE\u011fer bu hareket T\u00fcrk\u00e7\u00fc bir hareketti ise, neden 1906\u2019da T\u00fcrk hanedana isyan etti ve onun yok olu\u015funa sebebiyet verdi. Yani Tebriz ba\u015farmasayd\u0131, Kacarlar iktidarda kal\u0131rd\u0131\u201d diyorlar ve do\u011fal olarak Tebriz me\u015frutiyete destek verdi. Merkeziyeti sarst\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Kacarlar devrildi. B\u00f6yle bir iddia var. Bu ciddi \u015fekilde de tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Bir grup bu nedenden dolay\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar ki me\u015frutiyet devrildi. Benim s\u00f6yledi\u011fim \u015eeyh Muhammed H\u0131yabani. Asl\u0131nda bunu s\u00f6yleyenler anti T\u00fcrkler. Bunu s\u00f6yleyen T\u00fcrk\u00e7\u00fcler de var bizim i\u00e7imizde. Ama ben ki\u015fisel olarak bunun tersini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc benim fikrim \u015f\u00f6yle: E\u011fer Kacarlar Tebriz’in \u00f6nerisini kabul etseydi, bug\u00fcn Kacar hanedan\u0131 kolayl\u0131kla iktidar olurdu. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunu Tebriz ve Azerbaycan bunu net olarak g\u00f6r\u00fcyordu ki e\u011fer Kacarlar belli bir de\u011fi\u015fikli\u011fe gitmedikleri s\u00fcrece bu hanedan yok olacak. Ama Kacarlar bunda direndi. Kacarlar\u0131n bunda direnmesi ve en \u00f6nemlisi i\u00e7 sava\u015fa g\u00f6t\u00fcr\u00fcp bu i\u00e7 sava\u015fta da en b\u00fcy\u00fck tahribin Azerbaycan’\u0131n almas\u0131, Azerbaycan enerjisini t\u00fcketmesi, merkeziyetteki Fars kimli\u011fin iktidara gelmesini kolayl\u0131k da sa\u011fl\u0131yordu. Bunu rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. E\u011fer me\u015frutiyet d\u00f6neminde Kacar\u2019la Tebriz anla\u015fsayd\u0131 ve ge\u00e7i\u015f konusunda belli bir anla\u015fma sa\u011flansayd\u0131, Tebriz’in enerjisi t\u00fckenmeseydi, kesinlikle orada T\u00fcrk devleti demesek de, T\u00fcrkler oran\u0131n bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelebilirdi bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcrecinde. Ama Kacar hanedan\u0131yla Tebriz aras\u0131ndaki ihtilaf ve Tebriz\u2019in bir \u015fekilde siyasi enerjisinin 1908\u2019de 9 ay ku\u015fat\u0131ld\u0131. 1911’de bomba tutuldu. 1920’ye kadar Ermeniler, Asuriler oradan gelen K\u00fcrtler hepsi ya\u011fmalad\u0131 ve Tebriz\u2019i t\u00fcketti. Oradan Rusya\u2019n\u0131n b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 1917\u2019de orada devrim oldu. Rusya her \u015feyi \u00e7ekti. Kozaklar\u0131 orada b\u0131rakt\u0131, Rus ordusunu b\u0131rakt\u0131. Onlar\u0131n ya\u011fmalamas\u0131yla da birlikte Tebriz\u2019in Azerbaycan\u2019\u0131n enerjisi t\u00fckendi. Azerbaycan\u2019\u0131n enerjisinin t\u00fckenmesiyle birlikte o zaman \u0130ngiltere’nin yeni bir oyun kurmas\u0131na da f\u0131rsat sundu ve Azerbaycan hi\u00e7 bir diren\u00e7 de g\u00f6steremedi. \u00c7\u00fcnk\u00fc zaten direnebilecek bir g\u00fcc\u00fc de kalmam\u0131\u015ft\u0131. O zaman neydi durum? \u0130ngiltere \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Rusya \u00e7ekti gitti. Rusya kar\u0131\u015fm\u0131yor. Lenin kar\u0131\u015fm\u0131yor buraya. Onlar \u00e7ektiler gittiler. Bir tarafta T\u00fcrkiye var. Di\u011fer tarafta Sovyetler Birli\u011fi var. Bir tane merkez\u00ee y\u00f6netim burada olmas\u0131 laz\u0131m. Merkez\u00ee y\u00f6netim T\u00fcrk kimli\u011fiyle olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada T\u00fcrk kimli\u011fiyle birisi iktidara gelirse T\u00fcrkiye ile birlikte bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil ve do\u011fal olarak bir taraftan T\u00fcrkiye’ye s\u0131n\u0131rland\u0131rabilmek di\u011fer taraftan Sovyetleri de s\u0131n\u0131rland\u0131rabilecek bir kimli\u011fin buraya egemen olmas\u0131 laz\u0131m. O da neydi? O da R\u0131zahan \u00fczerinden Fars milliyet\u00e7ili\u011finin iktidara getirilmesiydi ve Tebriz hi\u00e7bir \u015fekilde itiraz edemedi. Hatta k\u00fc\u00e7\u00fck bir isyan bile olmad\u0131, ya\u015fanmad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc iradesi zaten k\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yani sizin sorunuzun b\u00f6yle bir tart\u0131\u015fmas\u0131 var.<\/p>\n

E\u011fitime gelince o zamanlarda medrese e\u011fitimi vard\u0131. Medrese e\u011fitiminde de T\u00fcrk\u00e7e yoktu. Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a belli b\u00f6lgelerde vard\u0131. Ama e\u011fitim olarak T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim yoktu. T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitimi \u0130ran’daki ilk modern okulu Azerbaycan’da Mirza Hasan R\u00fc\u015fdiyye diye bildi\u011fimiz bir adam ba\u015flatt\u0131. Mirza Hasan R\u00fc\u015fdiyye iki dilli hem Fars\u00e7a hem T\u00fcrk\u00e7e okul ba\u015flatt\u0131. O da me\u015frutiyet d\u00f6nemiyle birlikte ba\u015flad\u0131. Yani 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda bu oldu. Ama o da k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc oldu. 1924\u2019ten sonra Vahdet-i Tedrisat diye t\u00fcm\u00fcyle Fars dilinde e\u011fitim oldu ve hi\u00e7bir \u015fekilde T\u00fcrk dilinde e\u011fitim olmad\u0131. Sadece bir y\u0131l 1945-1946 y\u0131l\u0131nda Azerbaycan Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmeti kuruldu\u011funda sadece bir y\u0131l T\u00fcrk dilinde e\u011fitim oldu. Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet devrildikten sonra o T\u00fcrk dilinde e\u011fitim de kald\u0131r\u0131ld\u0131. \u015eu an itibar\u0131yla \u015fu ana kadar T\u00fcrk dilinde kesinlikle okul yok. Enstit\u00fcs\u00fc de yok. Sadece belli \u00fcniversitelerde var. O da son y\u0131llarda bir veya iki kredilik ders var T\u00fcrk\u00e7e. Onun d\u0131\u015f\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim hi\u00e7bir a\u015famada yok. Zaten hareketin d\u0131\u015f\u0131nda kalanlar da b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n en \u00f6nemli isteklerinden biri zaten ana dili ve dil e\u011fitimi. Hatta diyorlar ki \u0130ran Anayasas\u0131’n\u0131n 15., 19. maddesi buna izin de veriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130ran Anayasas\u0131’n\u0131n 15. maddesinde anadilde e\u011fitim olmasa da anadilde e\u011fitime izin vermeseler de ama o dilin edebiyat\u0131na \u015funu, bunu bir \u015fekilde okuma izni veriyor. En az\u0131ndan diyorlar. Ama en az\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7e edebiyat\u0131 okutulsun. O da okutulmuyor. Yani anayasa buna izin veriyor. Ama ona izin verdi\u011fi halde bunu uygulam\u0131yorlar. Hatta Hasan Ruhani 2015 Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 se\u00e7imlerinde Azerbaycan\u2019a geldi\u011finde birka\u00e7 tane vaat verdi. Vaatlerinden biri T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019nu kurmakt\u0131. Vaatlerden biri buydu ki evet T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019nu kuraca\u011f\u0131m ve o T\u00fcrk Dil Kurumu vaadi verdi\u011fi i\u00e7in de oradan oy ald\u0131. Ama iktidara geldikten sonra O, T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019nu kuramad\u0131. Daha sonra da ne oldu? Azerbaycan dili ve edebiyat\u0131 diye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc. Azerbaycan Dili ve Edebiyat\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde asimilasyon anlam\u0131nda siyasete kayd\u0131lar. T\u00fcrk\u00e7eyle herhangi bir \u015fekilde e\u011fitmek istemiyorlar. Ama ana dilde T\u00fcrk\u00e7e’nin e\u011fitimi konusunda ciddi \u015fekilde istek var. Yani hatta trakt\u00f6r tak\u0131m\u0131n\u0131n oyunlar\u0131nda g\u00f6sterilerde \u015f\u00f6yle bir \u015fey s\u00f6yleniyor. \u2018Anadilde medrese, olmal\u0131d\u0131r herkese\u2019. Yani bunu sloganlarda seslendiriyorlar anadilde e\u011fitimi istiyorlar.<\/p>\n

Milliyet\u00e7ilik durdurulmaz bir dalga h\u00e2linde ve sanki yeni ba\u015fl\u0131yor<\/h2>\n

Soru:<\/strong> Hocam te\u015fekk\u00fcr ederiz. Konu\u015fmalar\u0131n\u0131z\u0131n i\u00e7inde k\u0131smen yer alsa da gelece\u011fe y\u00f6nelik strateji olarak a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc olmak \u00fczere T\u00fcrk kimli\u011fi, T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131 orada kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fatacak bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc sa\u011flay\u0131p devlete belli \u00f6l\u00e7\u00fcde sahip olma noktas\u0131nda bir strateji veya politika ba\u015far\u0131l\u0131 olabilir mi yoksa g\u00fc\u00e7lenme ile beraber belli olanlar neler, belli d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7lerin deste\u011fiyle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k noktas\u0131na do\u011fru giden bir strateji mi \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir?<\/p>\n

Arif Keskin:<\/strong> \u015eimdi mesele nereye gider? Nas\u0131l bir sonu\u00e7 al\u0131n\u0131r? Bu konuda \u00e7ok spek\u00fclasyon yap\u0131labilir. Ama ben o ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k \u015fu bu \u015feyine girmeden \u00f6nce rahatl\u0131kla \u015fu s\u00f6ylenebilir. \u0130ran’daki T\u00fcrklerin kendi kimliklerine d\u00f6n\u00fck bak\u0131\u015flar\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Kendi kimliklerine d\u00f6n\u00fck bak\u0131\u015flar\u0131 de\u011fi\u015fiyor. Bunu sadece hareket anlam\u0131nda s\u00f6ylemiyorum. Kendi kimliklerini bundan sonra sahiplenecekleri ve b\u00f6yle g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bundan sonra \u0130ran’da herhangi bir de\u011fi\u015fimde T\u00fcrk kimli\u011finin o de\u011fi\u015fimin bir par\u00e7as\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla s\u00f6yleyebiliriz. B\u00f6l\u00fcn\u00fcr m\u00fc, b\u00f6l\u00fcnmez mi? Bunlar farkl\u0131 bir tart\u0131\u015fma. Bundan sonra her bir de\u011fi\u015fimde T\u00fcrkler kendi kimlikleriyle hareket edecektir. Bu de\u011fi\u015fim isterse \u0130ran merkez\u00ee demokratik herhangi bir harekette olsa yine T\u00fcrklerin kimli\u011fi oraya net olarak yans\u0131yacak. Nedeni \u015fudur: Bu T\u00fcrkl\u00fck kimli\u011fi herkes i\u00e7in, b\u00fct\u00fcn insanlar i\u00e7in somuttur. Anla\u015f\u0131l\u0131r bir konudur ve kendi ya\u015fam\u0131d\u0131r. Kendi hayatta birebir ya\u015fay\u0131p ve g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc insanlar. Mesela burada biz baz\u0131lar\u0131yla tart\u0131\u015f\u0131yorduk Sen T\u00fcrk kimli\u011fini niye \u00f6nemsemiyorsun Ne \u00f6nemi var\u00a0 falan.. Ama ayn\u0131 adam gitmi\u015f. 1 y\u0131l \u0130ran’da ya\u015fam\u0131\u015f. Buraya geri d\u00f6nd\u00fckten sonra eve telefon a\u00e7\u0131yor, diyor ki: \u201cSiz do\u011fru s\u00f6yl\u00fcyorsunuz. Biz oraya gittik. Anlad\u0131k ki bizim kimli\u011fimiz \u00f6nemli.”<\/em> Yani bir tane orada askeri de \u00f6\u011fretmeni de \u00fcniversite hocas\u0131 da bir tane zengini de herkesin bu kolayl\u0131kla kabul edilebilir bir siyasi istektir. Nas\u0131l diyeyim her yere bir \u015fekilde girebiliyor. Yani onun s\u0131n\u0131f\u0131na, rengine, \u015funa buna bakmaks\u0131z\u0131n bu milliyet\u00e7i istek de ayn\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 g\u00fcc\u00fc var ve do\u011fal olarak kolayl\u0131kla bunun \u00f6n\u00fc kesilemiyor. T\u00fcrkler i\u00e7in \u015fu anda sosyolojik ve tarih\u00ee bir zorunluluk gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yani \u015fu var. Diyorlar ki: \u201c19. y\u00fczy\u0131ldan 20. y\u00fczy\u0131l i\u00e7erisinde milliyet\u00e7iler d\u00f6nemiydi. \u015eimdi milliyet\u00e7iler savunmadad\u0131r.\u201d Ama bu b\u00f6yle de\u011fil. Bu kesinlikle b\u00f6yle de\u011fil. \u015eu anda \u00f6zellikle de yirminci y\u00fczy\u0131l\u0131n sonundan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman Kafkasya\u2019dan T\u00fcrkistan’dan Balkanlar’a Ortado\u011fu’ya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman asl\u0131nda bir\u00e7ok yerde milliyet\u00e7ilik yeni ba\u015fl\u0131yor ve orada da yeni ba\u015fl\u0131yor o milliyet\u00e7ilik. Sadece T\u00fcrklerle de ilgili de\u011fil. Farslarda da ayn\u0131 milliyet\u00e7ilik. Mesela \u0130ran\u2019daki Farslar a\u015f\u0131r\u0131 bir milliyet\u00e7ili\u011fin i\u00e7ine girmi\u015f durumdalar. Yani Araplar\u0131 da \u00f6yle. Belucileri de \u00f6yle. Yani orada bir milliyet\u00e7ilik bir g\u00fc\u00e7 olarak bir tarihsel sosyolojik zorunluluk olarak var ve T\u00fcrkler de bu kimliklerini sahiplenebileceklerini ama onu ya \u00f6yle ya da b\u00f6yle ya o ideolojiyle ya bu istekle ama y\u00f6n oraya do\u011fru gidiyor ve i\u015fin ilgin\u00e7 taraf\u0131 bunu \u00f6nceden kabullenmiyorlard\u0131. \u00d6nceden \u015f\u00f6yle bir istek vard\u0131. Siz de s\u00fcrekli duymu\u015fsunuzdur. T\u00fcrkler oraya entegre olmu\u015f gruplar. T\u00fcrklerin zaten sistemle problemleri yok. \u0130ran’la ilgili milliyet\u00e7ilik veya etnik problemle ilgili sadece K\u00fcrtlerden bahsederlerdi. Hi\u00e7 T\u00fcrklerden konu\u015fulmazd\u0131. Ama \u015fimdi \u00e7ok \u015fey de\u011fi\u015fmi\u015f. \u015eu anda bunu net olarak biliyorlar ki, evet T\u00fcrkler de sisteme entegre de\u011fil. Onlar\u0131n da problemleri var. Onlar da de\u011fi\u015fimi istiyorlar. Onlar da kendi kimliklerine sayg\u0131l\u0131 olunmas\u0131n\u0131 ve kendi kimliklerinin en az\u0131ndan sosyolojik anlamda k\u00fclt\u00fcrel anlamda ya\u015famas\u0131n\u0131 istiyorlar. Bu siyasi olarak nerelere gider? Bu farkl\u0131 bir tart\u0131\u015fma.<\/p>\n

Ba\u015fl\u0131ktaki foto\u011fraf\u0131n videosu.
\nTrakt\u00f6r Futbol Tak\u0131m\u0131 G\u00fcney Azerbaycan’da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn sembol\u00fc.<\/h2>\n