Millet ve milliyet\u00e7ilik bilim temelli kavramlard\u0131r. Be\u015feriyete ili\u015fkin esaslara dayanan ve bu hususta ortaya \u00e7\u0131kabilecek sorunlara, yine bu dayanak \u00e7er\u00e7evesinde \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretir. Din ise Tanr\u0131 ile insanlar aras\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ileti\u015fimin yollar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u0130nsana ahl\u00e2k ve anlam hususlar\u0131nda bir rehber olma iddias\u0131ndad\u0131r. Bilim i\u00e7in ahl\u00e2k ve anlam konular\u0131 ilgi \u00e7ekici de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu konular ne yanl\u0131\u015flanabilir ne de kan\u0131tlanabilir. Dinde ise, daha ziyade semav\u00ee dinlerde, \u00f6zelde de \u0130slamiyet\u2019te, do\u011fa kanunlar\u0131 veya do\u011fan\u0131n sorunlar\u0131 ile ilgili bilgi iddias\u0131 yoktur. Aksine bu konulardaki meraklar\u0131n giderilmesi i\u00e7in ki\u015fileri onu g\u00f6zlemlemeye yani, bilime y\u00f6nlendirir.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen dini, toplumun i\u00e7inden t\u00fcm\u00fcyle ay\u0131rmak pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Peki, bu ayr\u0131m\u0131 milliyet\u00e7ilik \u00e7er\u00e7evesinde yapabilir miyiz? \u0130\u015fte kaleme ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131 dizisi, temelde buna cevap arayacakt\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 5 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanacak dizinin ilk de\u011ferlendirmesi din ve toplum ili\u015fkisini irdeleyerek ba\u015flayacak. Devam\u0131nda s\u0131ras\u0131yla; \u0130slam\u2019da devlet-toplum d\u00fczeni, milliyet\u00e7ili\u011fin din temelinde oturdu\u011fu konum, laiklik-T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi-cumhuriyet ekseninde bask\u0131 ve din tart\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131lacak. Sonu\u00e7 ba\u011flam\u0131nda ise milliyet\u00e7ilerin dine bak\u0131\u015f\u0131 hususunda de\u011ferlendirmeler ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n
Bireylerin, grup ya da cemaatlerin ve nihayet toplumlar\u0131n hayat\u0131ndaki ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015ftiren ani k\u0131r\u0131lmalar vard\u0131r. Devrimler gibi, sava\u015flar gibi\u2026 \u00a0Fakat bu k\u0131r\u0131lmalar ha deyince ger\u00e7ekle\u015fmez. Bu patlamaya ula\u015fabilmek i\u00e7in belli \u015fartlar\u0131n olgunla\u015fmas\u0131 gerekir. Belli birikimlerin olmas\u0131 gerekir. Burada esas olan, i\u015fte bu birikimlerdir. Tarihi a\u00e7\u0131dan bir \u015feylerin ters gitmesi ve bunlar\u0131n s\u00fcreklilik ve de \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermesi laz\u0131m ki o k\u0131r\u0131lma ya\u015fanabilsin. Din i\u00e7in de bu zaviyeden konu\u015fulabilir.<\/p>\n
O h\u00e2lde sorulmas\u0131 gereken as\u0131l soru: \u201cYanl\u0131\u015fl\u0131k neredeydi de din ortaya \u00e7\u0131kt\u0131? Birey hayat\u0131n\u0131n hatta yer yer toplum hayat\u0131n\u0131n oda\u011f\u0131na oturmay\u0131 ba\u015fard\u0131?\u201d Burada verilebilecek temel cevap, ahl\u00e2kt\u0131r! Dinin esas hedefi -hangi inan\u0131\u015f\u0131 ele al\u0131rsak alal\u0131m- bireyin \u00f6z benli\u011fini, birey-birey ve birey-toplum ili\u015fkisini ahl\u00e2k \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fczenlemektir. Di\u011fer t\u00fcm rit\u00fceller, ancak bu zeminde k\u0131ymet g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n
\u00d6ld\u00fcrmek, iftira atmak, dedikodu yapmak, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, zina, yalan s\u00f6ylemek vs. dinlerin \u00fczerine basa basa vurgulad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck g\u00fcnahlar aras\u0131ndad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm bunlar, ahl\u00e2k etraf\u0131nda \u015fekillenen fakt\u00f6rlerdir. Bunlar\u0131n eylemle\u015fmemesi veya minimum seviyede tutulabilmesi modern toplumlar\u0131n ve hatta eski toplumlar\u0131n da g\u00fcndeminde, politikas\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla din, vaat etti\u011fi sorgulamay\u0131 birey i\u00e7in yapacak olsa da esasen bireylerin ortak etkile\u015fiminin \u015fekillendi\u011fi toplum hayat\u0131na da do\u011frudan dokunan ve bunu d\u00fczenledi\u011fini iddia eden bir olgudur.<\/p>\n
Say\u0131lan bu erdemlerin tamam\u0131 sosyal hayat\u0131n i\u00e7inde, o hayat\u0131 ya\u015fayan toplumlar\u0131n refah, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, huzur ve g\u00fcven ortam\u0131n\u0131n yeg\u00e2ne kriterleridir. \u00d6rne\u011fin din; \u201cyalanc\u0131 \u015fahitlik yaparak birinin hayat\u0131n\u0131 karartma\u201d der; modern devlette de bu bir su\u00e7 olarak kabul edilir ve cezas\u0131 vard\u0131r. Benzer \u015fekilde h\u0131rs\u0131zl\u0131k, doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k, yolsuzluk, istismar gibi eylemler dinde de yasakt\u0131r, devlet ve toplum hayat\u0131nda da\u2026 Din g\u0131ybet yapmaktan men eder; toplumda da dedi kodu kabul g\u00f6rmeyen bir eylemdir. Bu herhangi bir dine inanmayan ki\u015fi i\u00e7in de b\u00f6yledir; bir dine iman etti\u011fini s\u00f6yleyen ki\u015fi i\u00e7in de… \u015eu h\u00e2lde dinin toplumdan yekpare ba\u011f\u0131ms\u0131z bir konu olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek yanl\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
Ne yaz\u0131k ki din, entelekt\u00fcel a\u00e7\u0131dan her d\u00fczeyde ak\u0131lc\u0131 bir tart\u0131\u015fmaya konu olamam\u0131\u015ft\u0131r. Yine de milletler tarihini inceledi\u011fimizde, g\u00fczel veya dramatik bir\u00e7ok olay\u0131n ana kahraman\u0131 olarak dinle kar\u015f\u0131la\u015fabiliyoruz. D\u00fcn de bug\u00fcn de pek \u00e7ok co\u011frafyada, d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n veya toplumda kayna\u015fmay\u0131 sa\u011flayan birlikteliklerin \u00e7o\u011funda ba\u011flay\u0131c\u0131 noktan\u0131n din oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu, dinin ger\u00e7ekten yapmay\u0131 istedi\u011fi \u015fey miydi sorusuna yer yer dokunsak da konuyu uzmanlar\u0131na b\u0131rakmakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n
Bunlarla birlikte din, d\u00fcnya d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131nda yo\u011fun pratikleri yap\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ok\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ama bir t\u00fcrl\u00fc ihtiya\u00e7 duyulan derinlikli analize ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Kimi \u00e7evreler \u00f6nyarg\u0131 ile yakla\u015f\u0131p bu yarg\u0131lar\u0131 siyasalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f; kimi \u00e7evrelerse dinin kendi ger\u00e7ekli\u011finden kopuk, yorumlar\u0131 \u00f6nceleyen bir kavray\u0131\u015fla onu fetvaya hapsetmi\u015ftir. Hatta onlar da siyasalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eu h\u00e2liyle din ya ya\u015famdan tamamen \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gereken bir kavram olarak kabul edilmi\u015f ya da ya\u015fam\u0131 bir a\u00e7\u0131k hava hapishanesine \u00e7evirecek kadar gardiyanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat burada dikkat \u00e7ekmesi gereken en \u00f6nemli ayr\u0131nt\u0131, ara\u015ft\u0131rma ve sorgulama ile de\u011fil de tamamen aktar\u0131m dindarl\u0131\u011f\u0131 yapanlard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc esas bu kesim, yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcp adeta dinden \u00e7\u0131kma korkusuyla ne bu fetvalar\u0131 sorgulamaya cesaret edebildiler ne de \u201cDin yoktur, Allah yalan!\u201d propagandalar\u0131na kar\u015f\u0131 kendi arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebildiler. Bu da dinin birey ve toplum hayat\u0131ndaki yerinin do\u011fru belirlenmesinde en b\u00fcy\u00fck engel olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131. \u00a0\u00d6yleyse sorunlu birinci alan, birey-din ili\u015fkisi olarak tespit edilebilir. Bunun \u00f6nemli bir aya\u011f\u0131n\u0131 ki\u015filerin dini alg\u0131lama bi\u00e7imleri olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n