Ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131 Avrupa’s\u0131nda konu\u015ftu\u011fumuz modernitenin \u00f6nemli boyutlar\u0131ndan biri de milliyet\u00e7iliktir. D\u00f6nemdeki yerle\u015fik alg\u0131, milliyet\u00e7ilikle birlikte dinin de g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flayaca\u011f\u0131d\u0131r. \u0130ddia, milliyet\u00e7ilik dinden bo\u015falan yeri ikame ediyor \u015feklindedir. Ba\u015fka bir g\u00f6r\u00fc\u015fte ise Yunan, Bulgar, Rus, \u0130ngiliz milliyet\u00e7ili\u011fi gibi \u00f6rnekler \u00fczerinden din ve milliyet\u00e7ili\u011fin birbirini besledi\u011fi yer al\u0131r.<\/p>\n
Dizimizin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, “T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011finin din ile ili\u015fkisini bu noktada nas\u0131l konumland\u0131rabiliriz?” sorusuna cevap aranacakt\u0131r.<\/p>\n
Avrupa\u2019da \u00e7ok uzun y\u0131llar din ve ruhbanl\u0131k, felsefeden bilime kadar hayat\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131n tek h\u00e2kimiydi. Kilise ne derse, papaz ne \u00f6nerirse o, tart\u0131\u015fmas\u0131z do\u011fruydu. Dolay\u0131s\u0131yla Avrupa\u2019n\u0131n modernle\u015fmesi sonucundaki milliyet\u00e7ilikte dinin g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flamas\u0131 normal kar\u015f\u0131lanabilir. Oysa T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde durum b\u00f6yle de\u011fildir. Her ne kadar baz\u0131 aksak yayg\u0131n inan\u00e7lar olsa da \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta ruhbanl\u0131\u011f\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131, Allah ile kul aras\u0131na kimsenin giremeyece\u011fi \u00f6\u011fretisi, Avrupa\u2019daki gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Yine de 15-16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yenile\u015fmeden uzakla\u015fma, kulaktan dolma dindarl\u0131k, bunun getirdi\u011fi hurafele\u015fme ve biat k\u00fclt\u00fcr\u00fc kendini iyiden iyiye hissettirmi\u015ftir. Tanzimat siyasetinin de etkisiyle ortaya \u00e7\u0131kan yenile\u015fme hareketleri, \u00f6zelde de T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck fikri din ile ili\u015fkiyi de normal seviyesine \u00e7ekme gayreti i\u00e7inde olmu\u015ftur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k elbette ki T\u00fcrk\u00e7\u00fcler aras\u0131ndaki din alg\u0131s\u0131n\u0131n farkl\u0131 d\u00f6nemlerde \u00e7e\u015fitli evrilmeler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ink\u00e2r edilemez.<\/p>\n
T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011findeki din alg\u0131s\u0131n\u0131n zamanla \u00e7e\u015fitli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere, belki gruplara ayr\u0131lmas\u0131 hususunda fikir y\u00fcr\u00fctebilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle temel iki kavram\u0131 iyi anlamak gerekir. Bilim ve din.<\/p>\n
Bu kavramlar insanlar taraf\u0131ndan as\u0131rlard\u0131r ve h\u00e2l\u00e2 kavga ettirilse de entelekt\u00fcel ya\u015famdaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n ana dayanaklar\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. H\u00e2liyle bunlar\u0131 do\u011fru a\u00e7\u0131klamak ve do\u011fru bir yerde konumland\u0131rmak, asl\u0131nda meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcm yolunu bulmak anlam\u0131na gelir.<\/p>\n
Bilim, \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131l ve sonras\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6ncesinde \u00e7e\u015fitli felsef\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n belli baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinde bug\u00fcnk\u00fc bilime ait enstantaneler g\u00f6rebiliriz. Ama hi\u00e7biri tam anlam\u0131yla bilim de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilimde mant\u0131k ve ak\u0131l gibi ara\u00e7lar kullan\u0131lsa da bu ancak bilimin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 temsil edebilir[1]<\/a>. Oysa bilim bundan \u00e7ok daha fazlas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, kan\u0131tt\u0131r, deneydir, g\u00f6zlemdir ve en \u00f6nemlisi \u015f\u00fcphedir. O sebeple bilimde hi\u00e7bir \u015feyden emin olunmaz. Her bulguda bir hata pay\u0131, bir olas\u0131l\u0131k mevcuttur. Bulunan her \u015fey her an yanl\u0131\u015flanabilir. Cevap arad\u0131\u011f\u0131 sorular, do\u011fan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma \u015fekliyle ilgilidir. Tabi\u00ee do\u011fa dedi\u011fimiz yaln\u0131zca bitkiyi, hayvan\u0131, suyu, topra\u011f\u0131 de\u011fil; insan\u0131 ve insanla ilgili sahalar\u0131 da i\u00e7ermektedir.<\/p>\n Din ise bundan \u00e7ok daha ba\u015fka bir \u015feydir. 19. y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7inde, baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler dinin yerini zamanla bilimin alaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savundular. Bilimin geli\u015fmesiyle dinlere daha az referans verilecekti. \u00d6yleyse dinin zamanla yok olmas\u0131 gerekiyordu. Hatta bu g\u00f6r\u00fc\u015fe \u201cBo\u015fluklar\u0131n Tanr\u0131s\u0131\u201d tan\u0131m\u0131 yap\u0131ld\u0131. Yani, do\u011fada a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00fczerine atma fikri. Bu anlamda Tanr\u0131, art\u0131k Tanr\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p bir fenomen h\u00e2line gelmektedir[2]<\/a>. Bilimin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve zamanla do\u011fay\u0131 a\u00e7\u0131klama h\u0131z\u0131ndaki art\u0131\u015f sayesinde Tanr\u0131 bu \u015f\u00f6hretini kaybedecekti. B\u00f6ylece t\u00fcm bo\u015fluklar\/aral\u0131klar kapanacakt\u0131. O\u2019na duyulan ihtiya\u00e7 da azal\u0131p yok olacakt\u0131. Bu da inanc\u0131n s\u0131f\u0131rlanmas\u0131 anlam\u0131na geliyordu. Oysa bilim, do\u011fa ile ilgili sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Din ise Tanr\u0131 ile insanlar aras\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ileti\u015fimin yollar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u0130nsana ahl\u00e2k ve anlam hususlar\u0131nda bir rehber olma iddias\u0131ndad\u0131r. Bilim i\u00e7in ahl\u00e2k ve anlam konular\u0131 ilgi \u00e7ekici de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu konular ne yanl\u0131\u015flanabilir ne de kan\u0131tlanabilir. Dinde ise, daha ziyade semav\u00ee dinlerde, \u00f6zelde de \u0130slamiyet\u2019te, do\u011fa kanunlar\u0131 veya do\u011fan\u0131n sorunlar\u0131 ile ilgili bilgi iddias\u0131 yoktur. Aksine bu konulardaki meraklar\u0131n giderilmesi i\u00e7in ki\u015fileri onu g\u00f6zlemlemeye yani, bilime y\u00f6nlendirir.<\/p>\n Benzer ayr\u0131m milliyet ve din aras\u0131nda da vard\u0131r. Bu ayr\u0131m\u0131 elzem g\u00f6ren Mehmet \u0130zzet verdi\u011fi \u00e7e\u015fitli \u00f6rneklerin ard\u0131ndan \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n \u201cM\u00fcspet ve m\u00fcesses dinler, milliyeti m\u00fcdafaa eder g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fc vakit onu kendisine bir vesile, faydal\u0131 bir silah olarak kullan\u0131r; bi\u2019l-muk\u00e2bele milliyet de dine istin\u00e2d etmek istedi\u011fi vakit onu bir \u00e2let gibi kullan\u0131r. Her iki takdirde de ya semav\u00ee din ya be\u015fer\u00ee milliyet mefk\u00fbrev\u00ee ve mutlak \u00e2mir olan m\u00e2hiyetlerini kaybediyorlar, ge\u00e7ici, s\u0131n\u0131rl\u0131 ve \u015farta ba\u011flanm\u0131\u015f birer v\u00e2s\u0131ta derecesine iniyorlar. Milliyet nih\u00e2\u00ee gaye addolunursa m\u00fcspet d\u00eene, m\u00fcspet din gaye olunursa mill\u00ee mefk\u00fbreye ancak bir v\u00e2s\u0131ta k\u0131ymetini tan\u0131mak laz\u0131m geliyor.[3]<\/strong><\/a><\/em>\u201d<\/p>\n Ona g\u00f6re milliyet ve din, birbiri yerine ama\u00e7 edinilirken; di\u011feri ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu da ikisinin de de\u011ferini d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla ikisini ayr\u0131 yerlerde de\u011ferlendirmek gerekir.<\/p>\n Fakat milliyetin olu\u015fmas\u0131n\u0131n temelinde millet kavram\u0131 yatmaktad\u0131r. Bir\u00e7ok entelekt\u00fcel \u201cMillet nedir?\u201d sorusuna cevap vermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak hemen t\u00fcm tan\u0131mlamalarda bir tasvir yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Millet sanki bir e\u015fyay\u0131 anlat\u0131r gibi anlat\u0131lmakta, nitelikleri s\u0131ralanmaktad\u0131r. Esas\u0131nda bundan \u00e7ok daha fazla bir \u015feydir.<\/p>\n Sosyolojide millet i\u00e7in b\u00fcy\u00fck sosyal grup tan\u0131mlamas\u0131 yap\u0131l\u0131r. Fakat her \u015feyden \u00f6nce millet bir ger\u00e7ekliktir ve ger\u00e7eklik tan\u0131mlan\u0131rken unsurlara ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Millet i\u00e7in yap\u0131lacak bir tan\u0131mlamada bu unsurlar\u0131n ontolojik temele oturtulmas\u0131, ger\u00e7ekli\u011fi kan\u0131tlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan elzem bir varsay\u0131md\u0131r. Milleti meydana getiren 3 temel unsurdan bahsedilebilir. Bunlar; fizik\u00ee unsur, sosyal unsur ve fark\u0131ndal\u0131k unsuru \u015feklinde s\u0131ralanabilir[4]<\/a>.<\/p>\n Fizik\u00ee unsur; ortak bir co\u011frafyada, biyolojik var olu\u015fu kapsar. Ancak bu millet olu\u015fumu i\u00e7in yeterli de\u011fildir. Yan\u0131nda, sosyal ve tarihi ba\u011flara\/kaynaklara ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bu sayede ortak ya\u015fama bi\u00e7imi, dil, k\u00fclt\u00fcr, ahl\u00e2k gibi ortak de\u011ferler geli\u015fir ve bunlar da aidiyeti g\u00fc\u00e7lendirir. B\u00f6ylece millet in\u015fas\u0131 meydana gelmeye ba\u015flar ve milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n geli\u015fimine ad\u0131m at\u0131l\u0131r. Millet olu\u015fumunun tamamlanabilmesi i\u00e7in di\u011fer ihtiya\u00e7 ise fark\u0131ndal\u0131kt\u0131r. Buna bilin\u00e7 temeli diyebiliriz. Bilin\u00e7 temeli, bir olguyu anlaman\u0131n \u00f6tesindedir. Daha \u00e7ok i\u00e7sel bir durumdur. \u015euur h\u00e2lidir. Bu bilincin olmad\u0131\u011f\u0131 yerde millet ya da milliyet\u00e7ilikten de\u011fil, etnisiteden bahsedilebilir.<\/p>\n Sadece soy birli\u011fi, ben ve ba\u015fkas\u0131 \u00fczerinden tav\u0131r belirleyebilir. S\u0131\u011fd\u0131r. Soyun yan\u0131na ortak de\u011ferler d\u00e2hil edilirse birliktelik zenginle\u015fir. Bu zenginlik art\u0131k \u00f6tekiyi yabanc\u0131 olarak alg\u0131lamaz. Beraberdir, birdir. Burada da fark\u0131ndal\u0131k, bilin\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fir. \u0130\u015fte millet, t\u00fcm bu a\u015famalar\u0131 bitirip o bilincine eri\u015fmi\u015f b\u00fcy\u00fck sosyal toplulu\u011fa denir.<\/p>\n Millet olmak i\u00e7in bir s\u00fcrece ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7; \u00f6nce var olu\u015f, sonra ortak ya\u015fant\u0131 ve sonunda kendini bilme\/fark etme \u015feklinde \u00f6zetlenebilir. Dolay\u0131s\u0131yla millet, tarih boyunca do\u011fal ya\u015fam\u0131n i\u00e7inde ortak bir s\u00fcre\u00e7te ya\u015farken bu ortakl\u0131\u011f\u0131 gelece\u011fe daha bilin\u00e7li, kendi var olu\u015funun fark\u0131nda ta\u015f\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015fsa millet olmu\u015f demektir. Bu s\u00fcrecin tamamlanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan millete ba\u011fl\u0131 olma duygusu, ki\u015fiyi ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n her evresinde \u00f6ncelikle milleti i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaya, onu y\u00fcceltme ve geli\u015ftirme gayreti i\u00e7inde olmaya iter. Bu a\u015fk\u0131n duygu \u00e7e\u015fitli eylem, somut ve soyut \u00fcretimlerle kendini d\u0131\u015fa vurur. B\u00f6ylece \u201cmilliyet\u00e7ilik\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 da ortaya \u00e7\u0131kar. Varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 milletin varl\u0131\u011f\u0131ndan alan milliyet\u00e7ilikte de millet i\u00e7in say\u0131lan ontolojik temeller, ge\u00e7erlidir[5]<\/a>.<\/p>\n Burada yap\u0131lan millet ve milliyet\u00e7ilik tarifinde; biyolojiden tarihe, psikolojiden sosyolojiye kadar uzanan bilim sahalar\u0131ndan faydalan\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca bir metot, bir kan\u0131tlama s\u00fcreci benimsenmi\u015ftir. \u00d6yleyse millet ve milliyet\u00e7ilik, bilim temelli tart\u0131\u015fmalar\u0131n konusudur. Dayana\u011f\u0131n\u0131 bilimden almaktad\u0131r ve be\u015fer\u00ee hayatla ilgilidir. Bu anlamda da dinden ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00f6zellikle erken cumhuriyet d\u00f6nemleri de diyebilece\u011fimiz Balkan Harbi sonras\u0131ndaki zamanlarda konuyla ilgili nispeten farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin; T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi fikrini sistematik h\u00e2le getiren \u00f6nemli isimlerden Ziya G\u00f6kalp, dini, milletten t\u00fcm\u00fcyle ay\u0131rmaz, tamamen de ayn\u0131la\u015ft\u0131rmaz. T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130slamla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak adl\u0131 eserinde T\u00fcrkl\u00fck ile \u0130slam aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r. Ancak bu uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaparken \u0130slamc\u0131l\u0131k hususunu ikiye ay\u0131r\u0131r: \u0130slam \u00fcmmet\u00e7ili\u011fi ve \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fi. Burada G\u00f6kalp, \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Bunun t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcman kavimleri ya\u015fad\u0131klar\u0131 memleketlerde a\u015fa\u011f\u0131 bir seviyede kalmalar\u0131na sebep oldu\u011funu savunur ve \u201cEvet, genel bir kurtar\u0131c\u0131y\u0131 bekleyelim. Fakat Kur\u2019an-\u0131 Hak\u00eem\u2019in \u2018her kavmin kendine ait bir kurtar\u0131c\u0131s\u0131 vard\u0131r\u2019 y\u00fcksek a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n icap ettirdi\u011fi gibi mah\u00e2ll\u00ee ve mill\u00ee kurtar\u0131c\u0131lara, dile, terbiyeye, iktisada, ahlaka ait kurtulu\u015flara ni\u00e7in \u00fcmit beslemeyelim?<\/em>\u201d diye sorar[6]<\/a>.<\/p>\n Bunun haricinde \u0130\u00e7timaiyat Mecmuas\u0131\u2019nda \u201cMillet nedir?\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde ise milleti en \u00fcst\u00fcn sosyal grup olarak ele al\u0131r. \u00d6nce millet kelimesini \u0131rk, kavim, \u00fcmmet, h\u00e2lk ve devlet kelimelerinden ay\u0131rarak i\u015fe ba\u015flar. Her birinin neden millete kar\u015f\u0131l\u0131k kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlatan bir s\u0131n\u0131flama yapar ve sonunda bir millet tan\u0131mlamas\u0131na gider[7]<\/a>:<\/p>\n \u201cKi\u015fili\u011fini uzun bir s\u00fcre kaybettikten sonra yeniden kurmaya \u00e7al\u0131\u015fan kavimdir. Bunun en olgun \u015fekli bir kavm\u00ee devlete ve medeniyete sahip olmakt\u0131r. Fakat bir\u00e7ok kavim buna ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Mesela T\u00fcrkler a\u015firet h\u00e2linde te\u015fkilatlanm\u0131\u015flard\u0131r. Ba\u015fl\u0131ca 3 engel vard\u0131r: (1) ortak bir devletin, (2) ortak bir dinin, (3) ortak bir medeniyetin istilas\u0131na u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Ortak dinler, \u00fcmmet dinleridir, bunlar\u0131n temeli f\u0131k\u0131ht\u0131r. Bu \u00fcmmete girenler kendi kavm\u00ee hukuklar\u0131n\u0131 kaybederler. Bir kavim ne kadar \u00fcmmet durumundan kurtulursa o kadar kendi hukukunu kazan\u0131r. \u00d6yle ise \u00fcmmetten \u00e7\u0131kmaya ba\u015flamak milletle\u015fmenin m\u00fchim bir belirtisidir. (\u2026)<\/p>\n \u2018Ortak devlet, ortak din, ortak medeniyet t\u00fcrl\u00fc \u015fekillerde kavimlerin \u00f6zel k\u00fclt\u00fcrlerini eritme g\u00fcc\u00fcne sahip olabilir. Fakat bir s\u00fcre sonra kavimler, yava\u015f yava\u015f b\u00fcy\u00fck z\u00fcmreden ayr\u0131larak ikinci defa ki\u015filik kazan\u0131rlar: \u0130\u015fte milletin kurulu\u015fu budur. Burada en \u00f6nemli nokta mill\u00ee dilin do\u011fu\u015fudur. Bu da \u00fcmmet dilinin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi sonunda meydana gelir[8]<\/a>.\u201d s\u00f6zleri, din ve milliyeti birbirinden ay\u0131rmak gerekti\u011finin en iyi \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n Kavmi de \u00fcmmeti de hasredici bulmaktad\u0131r. Kavmin insanl\u0131\u011f\u0131 kendinden ibaret g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden ve evreni kendi kavminin kurulu\u015fu ile a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131n\u0131r. \u00dcmmette \u00e7a\u011fda\u015f medeniyete kar\u015f\u0131 bir hasredicilik oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Milletlerinse di\u011fer milletlerle etkile\u015fim i\u00e7inde ya\u015famas\u0131 gerekti\u011fini savunur. Bundan dolay\u0131 milleti kavimlerin ya da \u00fcmmetlerin de\u011fil; \u00e7a\u011fda\u015f medeniyetin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla din de kavim de milletin i\u00e7indeki par\u00e7alardan sadece birka\u00e7\u0131d\u0131r. Aslolan millettir.<\/p>\n Benzer bak\u0131\u015f G\u00f6kalp\u2019\u0131n \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131nda ve devam\u0131ndaki nesillerin ayd\u0131nlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin temelinde din mi yoksa millet\/milliyet\u00e7ilik mi \u00f6nceliklidir endi\u015fesi yoktur.<\/p>\n Sonu\u00e7 itibar\u0131yla din, milleti olu\u015fturan payda\u015flardan sosyal-k\u00fclt\u00fcrel unsur i\u00e7inde de\u011ferlendirilmesi gereken bir yerdedir; \u00f6nemlidir ama mutlak \u015fart de\u011fildir. Millet olma s\u00fcrecinde ortak de\u011ferler etraf\u0131nda toplan\u0131p aidiyet duygusunun geli\u015ftirilmesi ve bilin\u00e7-\u015fuur noktas\u0131na eri\u015filmesi i\u00e7in heybede bulunabilecek bir de\u011ferdir.<\/p>\n (Devam\u0131 yar\u0131n…<\/em>)<\/p>\n [1]<\/a> \u0130skender \u00d6ks\u00fcz, Bilim, Din ve T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck<\/strong>, Panama Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, Ankara, 2018, s.13-14.<\/p>\n [2]<\/a> Alper Bilgili, \u201cBilimsel \u0130lerleme ile Dinler Zaman \u0130\u00e7inde Yok Mu Olacakt\u0131r?\u201d, Dini Cevaplar<\/strong>, ed. \u0130smail \u00d6zcan, \u0130stanbul Yay\u0131nevi, 1. Bask\u0131, \u0130stanbul, 2022, s. 123-129.<\/p>\n [3]<\/a> Mehmet \u0130zzet, Milliyet Nazariyeleri ve Mill\u00ee Hayat<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat, 4. Bask\u0131, \u0130stanbul, 2018, s. 205.<\/p>\n [4]<\/a> Milay K\u00f6kt\u00fcrk, Millet ve Milliyet\u00e7ilik<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat, \u0130stanbul, 2016, s. 16.<\/p>\n [5]<\/a> https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ulkuculuk\/<\/a><\/p>\n [6]<\/a> Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130sl\u00e2mla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak<\/strong>, Bordo-Siyah Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2010; s.99-103.<\/p>\n