![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Burcin-Oner-Foto.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dr. \u00d6\u011fr. \u00dcyesi BUR\u00c7\u0130N \u00d6NER Bilecik \u015eeyh Edebali \u00dcniversitesi<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n VURUCU: S\u00f6yle\u015fimize bir alt yap\u0131 olu\u015fturmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan din-toplum ili\u015fkisini genel olarak de\u011ferlendirir misiniz? \u00a0Bu noktada din ve milliyet aras\u0131nda tarihsel s\u00fcreci de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak etki-etkilenen ekseninde nas\u0131l bir ili\u015fki vard\u0131r? <\/strong><\/p>\n \u00d6NER:<\/strong> Bireylerin, grup ya da cemaatlerin ve nihayet toplumlar\u0131n hayat\u0131ndaki ola\u011fan ak\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015ftiren ani k\u0131r\u0131lmalar vard\u0131r. Devrimler gibi, sava\u015flar gibi\u2026 \u00a0Fakat bu k\u0131r\u0131lmalar ha deyince ger\u00e7ekle\u015fmez. Bu patlamaya ula\u015fabilmek i\u00e7in belli \u015fartlar\u0131n olgunla\u015fmas\u0131 gerekir. Belli birikimlerin olmas\u0131 gerekir. Burada esas olan, i\u015fte bu birikimlerdir. Tarihi a\u00e7\u0131dan bir \u015feylerin ters gitmesi ve bunlar\u0131n s\u00fcreklilik ve de \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6stermesi laz\u0131m ki o k\u0131r\u0131lma ya\u015fanabilsin. Din i\u00e7in de bu zaviyeden konu\u015fulabilir.<\/p>\n O h\u00e2lde sorulmas\u0131 gereken as\u0131l soru: \u201cYanl\u0131\u015f olan neydi de din ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve birey hayat\u0131n\u0131n hatta yer yer toplum hayat\u0131n\u0131n oda\u011f\u0131na oturmay\u0131 ba\u015fard\u0131?\u201d Burada verilebilecek temel cevap, ahl\u00e2kt\u0131r! Dinin esas hedefi -hangi inan\u0131\u015f\u0131 ele al\u0131rsak alal\u0131m- bireyin \u00f6z benli\u011fini, birey-birey ve birey-toplum ili\u015fkisini ahl\u00e2k \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fczenlemektir. Di\u011fer t\u00fcm rit\u00fceller, ancak bu zeminde k\u0131ymet g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n \u00d6ld\u00fcrmek, iftira atmak, dedi kodu yapmak, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, zina, yalan s\u00f6ylemek vs. dinlerin \u00fczerine basa basa vurgulad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck g\u00fcnahlar aras\u0131ndad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm bunlar, ahl\u00e2k etraf\u0131nda \u015fekillenen fakt\u00f6rlerdir. Bunlar\u0131n eylemle\u015fmemesi veya minimum seviyede tutulabilmesi modern toplumlar\u0131n ve hatta eski toplumlar\u0131n da g\u00fcndeminde, politikas\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla din, vaat etti\u011fi sorgulamay\u0131 birey i\u00e7in yapacak olsa da esasen bireylerin ortak etkile\u015fiminin \u015fekillendi\u011fi toplum hayat\u0131na da do\u011frudan dokunan ve bunu d\u00fczenledi\u011fini iddia eden bir olgudur.<\/p>\n Say\u0131lan bu erdemlerin tamam\u0131 sosyal hayat\u0131n i\u00e7inde, o hayat\u0131 ya\u015fayan toplumlar\u0131n refah, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, huzur ve g\u00fcven ortam\u0131n\u0131n yeg\u00e2ne kriterleridir. \u00d6rne\u011fin din; \u201cyalanc\u0131 \u015fahitlik yaparak birinin hayat\u0131n\u0131 karartma\u201d der; modern devlette de bu bir su\u00e7 olarak kabul edilir ve cezas\u0131 vard\u0131r. Benzer \u015fekilde h\u0131rs\u0131zl\u0131k, doland\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k, yolsuzluk, istismar gibi eylemler dinde de yasakt\u0131r, devlet ve toplum hayat\u0131nda da\u2026 Din g\u0131ybet yapmaktan men eder; toplumda da dedi kodu kabul g\u00f6rmeyen bir eylemdir. Bu herhangi bir dine inanmayan ki\u015fi i\u00e7in de b\u00f6yledir; bir dine iman etti\u011fini s\u00f6yleyen ki\u015fi i\u00e7in de… \u015eu h\u00e2lde dinin toplumdan yekpare ba\u011f\u0131ms\u0131z bir konu olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek yanl\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n Ne yaz\u0131k ki din, entelekt\u00fcel a\u00e7\u0131dan her d\u00fczeyde ak\u0131lc\u0131 bir tart\u0131\u015fmaya konu olamam\u0131\u015ft\u0131r. Yine de milletler tarihini inceledi\u011fimizde, g\u00fczel veya dramatik bir\u00e7ok olay\u0131n ana kahraman\u0131 olarak dinle kar\u015f\u0131la\u015fabiliyoruz. D\u00fcn de bug\u00fcn de pek \u00e7ok co\u011frafyada, d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n veya toplumda kayna\u015fmay\u0131 sa\u011flayan birlikteliklerin \u00e7o\u011funda ba\u011flay\u0131c\u0131 noktan\u0131n din oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu, dinin ger\u00e7ekten yapmay\u0131 istedi\u011fi \u015fey miydi sorusuna yer yer dokunsak da konuyu uzmanlar\u0131na b\u0131rakmakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n Bunlarla birlikte din, d\u00fcnya d\u00fc\u015f\u00fcnce miras\u0131nda yo\u011fun pratikleri yap\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ok\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ama bir t\u00fcrl\u00fc ihtiya\u00e7 duyulan derinlikli analize ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Kimi \u00e7evreler \u00f6nyarg\u0131 ile yakla\u015f\u0131p bu yarg\u0131lar\u0131 siyasalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f; kimi \u00e7evrelerse dinin kendi ger\u00e7ekli\u011finden kopuk, yorumlar\u0131 \u00f6nceleyen bir kavray\u0131\u015fla onu fetvaya hapsetmi\u015ftir. Hatta onlar da siyasalla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eu h\u00e2liyle din ya ya\u015famdan tamamen \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gereken bir kavram olarak kabul edilmi\u015f ya da ya\u015fam\u0131 bir a\u00e7\u0131k hava hapishanesine \u00e7evirecek kadar gardiyanla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat burada dikkat \u00e7ekmesi gereken en \u00f6nemli ayr\u0131nt\u0131, ara\u015ft\u0131rma ve sorgulama ile de\u011fil de tamamen aktar\u0131m dindarl\u0131\u011f\u0131 yapanlard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc esas bu kesim, yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcp adeta dinden \u00e7\u0131kma korkusuyla ne bu fetvalar\u0131 sorgulamaya cesaret edebildiler ne de \u201cdin yoktur, Allah yalan!\u201d propagandalar\u0131na kar\u015f\u0131 kendi arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebildiler. Bu da dinin birey ve toplum hayat\u0131ndaki yerinin do\u011fru belirlenmesinde en b\u00fcy\u00fck engel olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kt\u0131. \u00a0\u00d6yleyse sorunlu birinci alan, birey-din ili\u015fkisi olarak tespit edilebilir. Bunun \u00f6nemli bir aya\u011f\u0131n\u0131 ki\u015filerin dini alg\u0131lama bi\u00e7imleri olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n Din, insana huzur ve mutluluk vaat eden bir olgudur. Telkin, emir ve yasaklar\u0131 da bu hedefe kilitlenmi\u015ftir. K\u00f6kt\u00fcrk, dinin iki ontolojik temelinden ilkinin vahiy, ki dinin \u00e7\u0131k\u0131\u015f kayna\u011f\u0131 olarak kabul edilir; ikincisinin bireysel bilin\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yler[1]<\/a>. Ki\u015fi imana eri\u015febilmek i\u00e7in vahyedilen bilgiyi kendi bilin\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda kabullenmelidir. Aksi h\u00e2lde vahyin yerini keyf\u00ee yorumlar al\u0131r. Bu da dinin siyas\u00ee propaganda arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesinden, insan \u00f6ld\u00fcrmekten h\u0131rs\u0131zl\u0131\u011fa, \u00e7ocuk istismar\u0131ndan ter\u00f6rizme kadar her t\u00fcrl\u00fc ahl\u00e2k d\u0131\u015f\u0131 eylemin ya\u015fanmas\u0131na sebep olur. B\u00f6ylece din art\u0131k vaat etti\u011fi gibi insan hayat\u0131n\u0131 huzurlu, mutlu ve ahl\u00e2kl\u0131 yapmaz; aksine hayat, bir eziyet h\u00e2line gelir.\u00a0 \u00d6yleyse birey, dini alg\u0131lay\u0131\u015f bi\u00e7imini de sorgulayarak i\u015fe ba\u015flamal\u0131d\u0131r. Dinin ontolojisini dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 huzur ve mutluluk vaadi ile ters d\u00fc\u015fecek bir alg\u0131lamada, yanl\u0131\u015fl\u0131k oldu\u011funun saptanmas\u0131 tutarl\u0131 bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olabilir.<\/p>\n \u00d6te yandan insan, toplumun i\u00e7inde ve onunla i\u00e7 i\u00e7e, etkile\u015fim h\u00e2linde ya\u015fayan bir varl\u0131kt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla, bireye sunulan vaatlerin tamam\u0131 toplum i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Dolay\u0131s\u0131yla din, toplumu da tasarlama iddias\u0131nda bulunan bir inan\u00e7 sistemi olmal\u0131d\u0131r. Yine kuraca\u011f\u0131 bu toplum tasar\u0131m\u0131, kendi var olu\u015fu ve \u00e7\u0131k\u0131\u015f iddialar\u0131na ters d\u00fc\u015fmemelidir.<\/p>\n \u0130nsan da toplum da do\u011fas\u0131nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve de\u011ferli olma iste\u011fini bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Dinin ontolojisindeki iki temelden biri olan bilin\u00e7, bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 onaylamal\u0131d\u0131r ki inanc\u0131n ger\u00e7ekle\u015fmesindeki en \u00f6nemli e\u015fik a\u015f\u0131ls\u0131n. \u0130\u015fte bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ki\u015finin art\u0131k Tanr\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 de\u011fil; Tanr\u0131 ile beraber haks\u0131zl\u0131klara kar\u015f\u0131 ba\u015f kald\u0131rmas\u0131 ve yanl\u0131\u015flar\u0131 d\u00fczeltmesi i\u00e7in ona g\u00fc\u00e7 verecektir.<\/p>\n Son tahlilde din, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki ve uzak-yak\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki gibi \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 hayat i\u00e7in de\u011fil; aksine capcanl\u0131 ya\u015fanan hayat i\u00e7in vard\u0131r. Anlam\u0131n\u0131 ya\u015famda, hayat\u0131 ya\u015fayanlarda bulur. \u0130nsan\u0131n beklentileri, sorumluluklar\u0131, idealleri de bu anlam \u00e7er\u00e7evesinde \u015fekillenir. Benzer \u015fey toplum i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n Ki\u015filer din ile g\u00fc\u00e7l\u00fc veya zay\u0131f bir ba\u011f kurabilecekleri gibi, onunla bir ba\u011f kurmamay\u0131 da tercih edebilirler. Dinin \u00f6dev ve sorumluluklar\u0131 veya toplum tasar\u0131s\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 de\u011ferler, zamanla toplumun k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelebilir. Benzer \u015fekilde toplum da kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden bir \u00f6\u011feyi se\u00e7ip dine entegre edebilir. Bu i\u00e7 i\u00e7elik dinle ili\u015fkisi hangi seviyede olursa olsun toplumun tamam\u0131n\u0131 olu\u015fturan bireylerin bir \u015fekilde dine i\u015ftirak etmesine sebep olabilir. \u00d6yleyse din-birey-toplum ili\u015fkisi \u00e7a\u011flar \u00f6tesinden beri var olagelen bir ger\u00e7ekliktir diyebiliriz.<\/p>\n VURUCU: Tarihte ve bug\u00fcn, \u0130slam\u2019\u0131n devlet ve toplum d\u00fczeni a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00fcstlendi\u011fi i\u015flevler nelerdir ve nas\u0131l bir de\u011fi\u015fim ge\u00e7irmi\u015ftir?<\/strong><\/p>\n \u00d6NER<\/strong>: Hayat bir devinim h\u00e2lindedir. Dinamiktir; de\u011fi\u015fir, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Hayat\u0131 ya\u015fayan insanlar, insanla var olan toplumlar i\u00e7in de bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir ger\u00e7ekliktir. Gelecek kavram\u0131ndaki belirsizlik hissi, bu gelece\u011fe ilerlerken g\u00fcnde kalma, g\u00fcveni sa\u011flama alacak bir dayan\u0131\u015fma ihtiyac\u0131 ve payla\u015f\u0131m insan\u0131 gelece\u011fe ta\u015f\u0131rken, s\u00fcre\u00e7 boyunca edindi\u011fi bilgilerin nesillere aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 da sa\u011flar. Bu aktar\u0131m, mutlaka geldi\u011fi d\u00f6nemin \u015fartlar\u0131, geli\u015fmi\u015fli\u011fi ile t\u00f6rp\u00fclenmi\u015f bir k\u00fcm\u00fclatif bilgiyi do\u011furur. Her yeni bilgi, i\u00e7inde bir \u00f6ncekinden izler bar\u0131nd\u0131r\u0131rken; kendisinden de yeni bir \u015feyler katar. \u0130\u015fte bu noktada bilgi, ilk h\u00e2linden farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f, de\u011fi\u015fmi\u015f, d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve asl\u0131nda geli\u015fmi\u015ftir. \u015eu h\u00e2lde insan, s\u00fcrekli yenile\u015fme ihtiyac\u0131 i\u00e7indedir. Dinler de insan\u0131n bu ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131n birer arac\u0131 olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir; devrimler gibi…<\/p>\n Herhangi bir dinin belli kal\u0131plar i\u00e7ine hapsedilmesi, geli\u015fimden ka\u00e7\u0131nma ba\u015fka bir yeniye, de\u011fi\u015fikli\u011fe veya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme duyulan ihtiyac\u0131 artt\u0131racakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeni bir din, t\u00fcm kat\u0131la\u015fm\u0131\u015f inan\u0131\u015flar\u0131, tabula\u015fm\u0131\u015f gelenekleri y\u0131kar; tamamen yenidir, de\u011fi\u015fiktir ve denemelere a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00d6rne\u011fin; \u0130slamiyet ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamanda, kavmiyet\u00e7ili\u011fi y\u0131k\u0131p daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6rg\u00fctlenmeyi \u00f6\u011fretmi\u015ftir veya k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bir gelenekte, insana cinsiyet ayr\u0131m\u0131 yapmadan de\u011fer vererek modernle\u015fmeyi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir devrimdir; de\u011fi\u015fimdir. Benzer \u015fekilde H\u0131ristiyanl\u0131k da birbirlerini kesen Avrupa topluluklar\u0131n\u0131 dizginlemi\u015f, onlara uygarl\u0131k getirmi\u015ftir. Daha sonra bozulacak olsa da\u2026 Ayr\u0131ca Protestan Kiliselerinin kurulmas\u0131 da dinin kendi i\u00e7erisindeki de\u011fi\u015fiminin en iyi \u00f6rneklerindendir.<\/p>\n Dolay\u0131s\u0131yla toplum, \u00e7a\u011f\u0131n ihtiya\u00e7 ve k\u0131s\u0131tlar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme ya da de\u011fi\u015fime mutlaka ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r. O zaman, bug\u00fcn\u00fcn gerekleri do\u011frultusunda kurtar\u0131c\u0131 de\u011ferlere ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Din de bu aray\u0131\u015f temelinde kendine yer bulan bir olgudur.<\/p>\n \u015eu anlamda de\u011fi\u015fimin sonuncusunu \u0130slamiyet ve onun getirdi\u011fi medeniyet olarak ele alabiliriz. \u0130slam medeniyeti, Yunan ve Roma medeniyetinin ard\u0131ndan kendisinden en \u00e7ok s\u00f6z ettiren medeniyettir. B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de tarihin belli d\u00f6nemlerinde ispatlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle 19. ve 20. asra kadar h\u00e2kimiyetini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Elbette, bundaki en \u00f6nemli etken \u0130slam\u2019a ba\u011fl\u0131 devletlerin siyas\u00ee \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n En g\u00f6rkemli devrini 9-11. y\u00fczy\u0131l aras\u0131nda ya\u015fayan \u0130slam medeniyeti, bu h\u00e2kimiyetini mutlaka ilim, felsefe, teknoloji, hukuk, askerlik vb. alanlardaki \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne bor\u00e7ludur. Sel\u00e7uklu ve Osmanl\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere T\u00fcrklerin etkisi yads\u0131namayacak kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. \u00d6zellikle halifelik makam\u0131n\u0131n Osmanl\u0131\u2019ya ge\u00e7i\u015fiyle beraber, \u0130slam\u2019\u0131n hukuk \u00fczerindeki etkisi de daha belirgin h\u00e2le gelmi\u015ftir. Bu \u00fcst\u00fcnl\u00fck zaman zaman sekteye u\u011fram\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnse de -\u00f6rne\u011fin; 13. as\u0131rdaki Mo\u011fol istilalar\u0131- asl\u0131nda 17. y\u00fczy\u0131la kadar bir \u015fekilde bask\u0131n k\u00fclt\u00fcr olmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. 14. ve 15. y\u00fczy\u0131llarda bat\u0131n\u0131n teknoloji ve di\u011fer ilm\u00ee sahalardaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yeterince ciddiye al\u0131nmamas\u0131 ileride bu bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131n duraklamas\u0131na sonra da gerilemesine sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n \u0130slam d\u00fcnyas\u0131, \u00f6zelde de Osmanl\u0131\u2019daki ilm\u00ee faaliyetlerin durma noktas\u0131na gelmesinin arkas\u0131nda yenilik ve \u00e7a\u011f\u0131n gerektirdi\u011fi de\u011fi\u015fim ihtiyac\u0131na g\u00f6z\u00fcn\u00fc kula\u011f\u0131n\u0131 kapatmas\u0131 vard\u0131r. G\u00fcng\u00f6r, bunu \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar: \u201cOnalt\u0131, hatta onyedinci y\u00fczy\u0131la kadar \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131 o zamana kadar mevcut m\u00fcesseseleriyle, bilgi ve teknoloji birikimiyle \u00f6yle istikrarl\u0131 bir cemiyet nizam\u0131 getirdi ki burada insanlar\u0131 de\u011fi\u015fmek, ileri gitmek vs. i\u00e7in te\u015fvik edecek ciddi ihtiya\u00e7lar yoktu.[2]<\/strong><\/a><\/em>\u201d\u00a0\u00a0 Bu da bir anlamda d\u00fcnyaya, yani o g\u00fcn\u00fcn d\u00fcnyas\u0131 olma yolunda emin ad\u0131mlarla ilerleyen Bat\u0131\u2019ya kulak t\u0131kay\u0131\u015f\u0131n psikolojik arka plan\u0131n\u0131 g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir.<\/p>\n \u0130slamiyet, kapitalist bir iktisat sistemini onaylamad\u0131\u011f\u0131ndan Bat\u0131\u2019daki bu t\u00fcrden geli\u015fmeler Osmanl\u0131 i\u00e7in neredeyse yok h\u00fckm\u00fcndeydi. Ne var ki ilm\u00ee ve ekonomik geli\u015fmelerin sa\u011flanamamas\u0131n\u0131n su\u00e7unu yaln\u0131zca \u0130slamiyet\u2019e atmak do\u011fru de\u011fildir. Bu bo\u015f vermi\u015fli\u011fin getirdi\u011fi geri kalm\u0131\u015fl\u0131k probleminin esas d\u00fc\u011f\u00fcm noktas\u0131 baz\u0131 zihniyet t\u00fcrleridir. Tuhaf bir kadercilik ve bu d\u00fcnyadan elini ete\u011fini \u00e7ekme \u201cfelsefesi\u201d, ilmin geli\u015fiminin temel ta\u015f\u0131 olan yanl\u0131\u015flama, sorgulama, ge\u00e7mi\u015f birikimin \u00fczerine farkl\u0131 bilimsel ili\u015fkiler kurarak yeni teknolojiler geli\u015ftirme mant\u0131\u011f\u0131yla tamamen z\u0131tt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu yenile\u015ferek \u00fcretme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n oturdu\u011fu zemin ak\u0131ld\u0131r. Akl\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakan ve ger\u00e7e\u011fi bu d\u00fcnya yerine metafizik ortamlarda arayan zihniyetin, bu geli\u015fim ve de\u011fi\u015fimi yakalama imk\u00e2n\u0131 yoktur. Hatta b\u00f6yle bir arzu ve hedefi de yoktur. Bu yakla\u015f\u0131m\u0131 temsil eden en iyi \u00f6rnek tasavvuftur. Tasavvuftaki \u201cbir lokma bir h\u0131rka\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn ekonomik geli\u015fimlerin \u00f6n\u00fcne ket geren bir yakla\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n Benzer \u015fekilde bu medeniyetin gerilemesinin bir boyutunu da bahsi ge\u00e7en d\u00f6nemdeki edebiyat metinlerinde g\u00f6rmekteyiz. Aktar\u0131m temas\u0131yla kemikle\u015fen inan\u0131\u015f bi\u00e7imi, kendisini yaz\u0131n d\u00fcnyas\u0131nda da g\u00f6sterir. Orijinal fikir ya da yorum bulabilmek neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. D\u00f6nemin en iyi eserleri denilecek \u00e7al\u0131\u015fmalarda bile \u00f6ncekilerin birer kopyas\u0131n\u0131 g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Felsef\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce, kendi d\u0131\u015f\u0131ndakileri yok saymakla duraklam\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnme metoduna verilecek \u00f6rnekler aras\u0131nda, yine mistik t\u0131n\u0131lar\u0131n yo\u011fun kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tasavvufu g\u00f6rmekteyiz. Bunlar\u0131n yan\u0131nda iyi giden \u015feyler de yok de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin; sanat ve bilhassa da mus\u0131k\u00ee d\u00f6nemin en iyi \u00fcr\u00fcn veren sahalar\u0131ndand\u0131 diyebiliriz.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlarla birlikte g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lamayacak bir nokta da Osmanl\u0131\u2019daki \u00e7ok dinli yap\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle Tanzimat\u2019la birlikte ortaya \u00e7\u0131kan yenile\u015fme hareketlerinin etkisiyle din-devlet-siyaset ili\u015fkisinde de ciddi k\u0131r\u0131lmalar oldu\u011fu g\u00f6zlenmektedir. Bu d\u00f6nemde bir siyas\u00ee politika olarak devlet kat\u0131nda din biraz daha geri planda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu halk aras\u0131nda da birtak\u0131m ho\u015fnutsuzluklara sebep olmu\u015ftur. Esasen yukar\u0131da say\u0131lan gerileme \u00f6rnekleri, bir bak\u0131ma bilin\u00e7li\/bilin\u00e7siz bu siyasetin bir tezah\u00fcr\u00fc olarak da kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kabilmektedir.<\/p>\n Pe\u015fi s\u0131ra gelen Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131 ve Mill\u00ee M\u00fccadele\u2019ye giden s\u00fcre\u00e7te de benzer sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Toplumda ve dahi y\u00f6netim talebinde bulunan gruplarda din-siyaset ili\u015fkisinin gerilimli oldu\u011funu ifade etmek \u00e7ok da yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. D\u00f6nemin h\u00e2kim iki fikir grubu \u0130slamc\u0131lar ve T\u00fcrk\u00e7\u00fclerdir. Bir taraf hilafetin korunmas\u0131 gerekti\u011fini savunmu\u015ftur. Di\u011fer taraf olan T\u00fcrk\u00e7\u00fclerdir. \u00d6zellikle Mustafa Kemal Pa\u015fa \u00f6nderli\u011findeki T\u00fcrk\u00e7\u00fcler, t\u00fcm kar\u015f\u0131t d\u00fc\u015f\u00fcncelere ra\u011fmen esas varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrecek fikrin milliyet\u00e7ilik oldu\u011funu hararetle savunmu\u015flard\u0131r[3]<\/a>.<\/p>\n Hen\u00fcz her fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n derinlemesine topluma n\u00fcfuz etmesinin g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu d\u00f6nemlerde, bu \u00e7eki\u015fme, asl\u0131nda toplum taraf\u0131ndan da fark edilmedi. T\u00fcm sava\u015f ve kurtulu\u015f s\u00fcrecinde milletin motivasyon kaynaklar\u0131 hem milliyet duygusu hem de din ile ba\u011f\u0131ndaki kuvvetti. Bu ikisini birbirinden ay\u0131rmak belki \u015fimdilik sadece entelekt\u00fcel tart\u0131\u015fmalarda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir durumdu.<\/p>\n 600 k\u00fcsur y\u0131ll\u0131k Osmanl\u0131 hakimiyetinin biti\u015fiyle do\u011fan \u00f6n cumhuriyet d\u00f6neminde de din-siyaset-devlet ili\u015fkileri hususunda k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131ld\u0131. Mustafa Kemal Pa\u015fa ve kadrosu, \u00f6zellikle devlet hayat\u0131n\u0131 laikle\u015ftirmek i\u00e7in ciddi \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131. Buna kar\u015f\u0131n ge\u00e7i\u015fin yumu\u015fat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in de gayret g\u00f6sterildi. \u00d6rne\u011fin; laik d\u00fczenin tesis edilmesinin hedeflendi\u011fi saltanat\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 karar\u0131 al\u0131nmas\u0131na ra\u011fmen Halifelik makam\u0131 devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bir s\u00fcre daha korudu. Cumhuriyetin il\u00e2n\u0131yla devletin rejimi belirlendi ve halifelik makam\u0131 da misyonunu tamamlad\u0131.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131n T\u00fcrkiye Cumhuriyeti i\u00e7in laiklik demek din kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 demek de\u011fildir. Bu devrimle, Atat\u00fcrk bir bak\u0131ma dini ve o dine inananlar\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmeyi de ama\u00e7l\u0131yordu. Toplumu ve sosyal hayat\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc bat\u0131l olan ne varsa hepsinden ar\u0131nd\u0131rarak, daha anla\u015f\u0131l\u0131r ve ya\u015fan\u0131r, saf ve kat\u0131ks\u0131z, ayn\u0131 zamanda da \u00f6zg\u00fcrce ya\u015fanacak bir inan\u00e7 ortam\u0131n\u0131n tesis edilmesi i\u00e7in de bu karar al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6te taraftan din; de\u011fi\u015fmez kurallar\u0131, h\u00fck\u00fcm ve yarg\u0131lar\u0131 olan bir olguydu. Devlet ve siyaset ise \u00e7a\u011f\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na uygun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere a\u00e7\u0131k olmal\u0131yd\u0131. Bu organizasyonlardaki esnekli\u011fi sa\u011flayabilmek i\u00e7in dinin siyasetten ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. B\u00f6ylece din, siyasetin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerine maruz b\u0131rak\u0131lamayacak, bir anlamda iktidar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir istismar arac\u0131 olarak kullan\u0131lamayacakt\u0131.<\/p>\n Aradan ge\u00e7en 100 y\u0131lda \u00e7e\u015fitli d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131lar\u0131na sahip iktidarlarla y\u00f6netilen T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde laiklik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n tam ortas\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle son y\u0131llarda bu ilkenin y\u0131prat\u0131lmas\u0131 hatta dikkate bile al\u0131nmamas\u0131, \u0130slam dininin de y\u0131pranmas\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Din, hem de hi\u00e7 telkin etmedi\u011fi arg\u00fcmanlarla devlet ve siyaset ortam\u0131nda yeniden sun\u00ee eller yard\u0131m\u0131yla yerle\u015ftirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin yak\u0131n gelece\u011finde din-devlet-siyaset ili\u015fkisi tekrar tekrar tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lacak ve taraflar\u0131n sert \u00e7eki\u015fmelerine sahne olacak gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n VURUCU: Modernli\u011fin \u00f6nemli boyutlardan biri olan milliyet\u00e7ilikle birlikte dinin g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131 kendisine modern Avrupa d\u00fc\u015f\u00fcncesinde yer bulmaktad\u0131r. Yani, milliyet\u00e7ilik dinden bo\u015falan yeri ikame ediyor. Fakat bir ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015f de, Yunan, Bulgar, Rus, \u0130ngiliz milliyet\u00e7ili\u011fi gibi \u00f6rnekler \u00fczerinden din ve milliyet\u00e7ili\u011fin birbirini besledi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Sizce T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011finin din ile ili\u015fkisini bu noktada nas\u0131l konumland\u0131rabiliriz?\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n \u00d6NER<\/strong>: Avrupa\u2019da \u00e7ok uzun y\u0131llar din ve ruhbanl\u0131k, felsefeden bilime kadar hayat\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131n tek h\u00e2kimiydi. Kilise ne derse, papaz ne \u00f6nerirse o, tart\u0131\u015fmas\u0131z do\u011fruydu. Dolay\u0131s\u0131yla Avrupa\u2019n\u0131n modernle\u015fmesi sonucundaki milliyet\u00e7ilikte dinin g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flamas\u0131 normal kar\u015f\u0131lanabilir. Oysa T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde durum b\u00f6yle de\u011fildir. Her ne kadar baz\u0131 aksak yayg\u0131n inan\u00e7lar olsa da \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131kta ruhbanl\u0131\u011f\u0131n olmay\u0131\u015f\u0131, Allah ile kul aras\u0131na kimsenin giremeyece\u011fi \u00f6\u011fretisi, Avrupa\u2019daki gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce k\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Yine de \u00f6zellikle 15-16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yenile\u015fmeden uzakla\u015fma, kulaktan dolma dindarl\u0131k, bunun getirdi\u011fi hurafele\u015fme ve biat k\u00fclt\u00fcr\u00fc kendini iyiden iyiye hissettirmi\u015ftir. Tanzimat siyasetinin de etkisiyle ortaya \u00e7\u0131kan yenile\u015fme hareketleri, \u00f6zelde de T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck fikri din ile ili\u015fkiyi de normal seviyesine \u00e7ekme gayreti i\u00e7inde olmu\u015ftur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k elbette ki T\u00fcrk\u00e7\u00fcler aras\u0131ndaki din alg\u0131s\u0131n\u0131n farkl\u0131 d\u00f6nemlerde \u00e7e\u015fitli evrilmeler ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ink\u00e2r edilemez.<\/p>\n T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011findeki din alg\u0131s\u0131n\u0131n zamanla \u00e7e\u015fitli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlere, belki gruplara ayr\u0131lmas\u0131 hususunda fikir y\u00fcr\u00fctebilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle temel iki kavram\u0131 iyi anlamak gerekir. Bilim ve din.<\/p>\n Bu kavramlar insanlar taraf\u0131ndan as\u0131rlard\u0131r ve h\u00e2l\u00e2 kavga ettirilse de entelekt\u00fcel ya\u015famdaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n ana dayanaklar\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. H\u00e2liyle bunlar\u0131 do\u011fru a\u00e7\u0131klamak ve do\u011fru bir yerde konumland\u0131rmak, asl\u0131nda meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcm yolunu bulmak anlam\u0131na gelir.<\/p>\n Bilim, \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131l ve sonras\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki anlam\u0131yla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6ncesinde \u00e7e\u015fitli felsef\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n belli baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerinde bug\u00fcnk\u00fc bilime ait enstantaneler g\u00f6rebiliriz. Ama hi\u00e7biri tam anlam\u0131yla bilim de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilimde mant\u0131k ve ak\u0131l gibi ara\u00e7lar kullan\u0131lsa da bu ancak bilimin ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 temsil edebilir[4]<\/a>. Oysa bilim bundan \u00e7ok daha fazlas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, kan\u0131tt\u0131r, deneydir, g\u00f6zlemdir ve en \u00f6nemlisi \u015f\u00fcphedir. O sebeple bilimde hi\u00e7bir \u015feyden emin olunmaz. Her bulguda bir hata pay\u0131, bir olas\u0131l\u0131k mevcuttur. Bulunan her \u015fey her an yanl\u0131\u015flanabilir. Cevap arad\u0131\u011f\u0131 sorular, do\u011fan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma \u015fekliyle ilgilidir. Tabi\u00ee do\u011fa dedi\u011fimiz yaln\u0131zca bitkiyi, hayvan\u0131, suyu, topra\u011f\u0131 de\u011fil; insan\u0131 ve insanla ilgili sahalar\u0131 da i\u00e7ermektedir.<\/p>\n Din ise bundan \u00e7ok daha ba\u015fka bir \u015feydir. 19. y\u00fczy\u0131lda geli\u015fen rasyonel d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7inde, baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler dinin yerini zamanla bilimin alaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc savundular. Bilimin geli\u015fmesiyle dinlere daha az referans verilecekti. \u00d6yleyse dinin zamanla yok olmas\u0131 gerekiyordu. Hatta bu g\u00f6r\u00fc\u015fe \u201cBo\u015fluklar\u0131n Tanr\u0131s\u0131\u201d tan\u0131m\u0131 yap\u0131ld\u0131. Yani, do\u011fada a\u00e7\u0131klayamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z her \u015feyi Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00fczerine atma fikri. Bu anlamda Tanr\u0131, art\u0131k Tanr\u0131 olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p bir fenomen h\u00e2line gelmektedir[5]<\/a>. Bilimin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve zamanla do\u011fay\u0131 a\u00e7\u0131klama h\u0131z\u0131ndaki art\u0131\u015f sayesinde Tanr\u0131 bu \u015f\u00f6hretini kaybedecekti. B\u00f6ylece t\u00fcm bo\u015fluklar\/aral\u0131klar kapanacakt\u0131. O\u2019na duyulan ihtiya\u00e7 da azal\u0131p yok olacakt\u0131. Bu da inanc\u0131n s\u0131f\u0131rlanmas\u0131 anlam\u0131na geliyordu. Oysa bilim, do\u011fa ile ilgili sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Din ise Tanr\u0131 ile insanlar aras\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ileti\u015fimin yollar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u0130nsana ahl\u00e2k ve anlam hususlar\u0131nda bir rehber olma iddias\u0131ndad\u0131r. Bilim i\u00e7in ahl\u00e2k ve anlam konular\u0131 ilgi \u00e7ekici de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu konular ne yanl\u0131\u015flanabilir ne de kan\u0131tlanabilir. Dinde ise, daha ziyade semav\u00ee dinlerde, \u00f6zelde de \u0130slamiyet\u2019te, do\u011fa kanunlar\u0131 veya do\u011fan\u0131n sorunlar\u0131 ile ilgili bilgi iddias\u0131 yoktur. Aksine bu konulardaki meraklar\u0131n giderilmesi i\u00e7in ki\u015fileri onu g\u00f6zlemlemeye yani, bilime y\u00f6nlendirir.<\/p>\n Benzer ayr\u0131m milliyet ve din aras\u0131nda da vard\u0131r. Bu ayr\u0131m\u0131 elzem g\u00f6ren Mehmet \u0130zzet verdi\u011fi \u00e7e\u015fitli \u00f6rneklerin ard\u0131ndan \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor:<\/p>\n \u201cM\u00fcspet ve m\u00fcesses dinler, milliyeti m\u00fcdafaa eder g\u00f6z\u00fckt\u00fc\u011f\u00fc vakit onu kendisine bir vesile, faydal\u0131 bir silah olarak kullan\u0131r; bi\u2019l-muk\u00e2bele milliyet de dine istin\u00e2d etmek istedi\u011fi vakit onu bir \u00e2let gibi kullan\u0131r. Her iki takdirde de ya semav\u00ee din ya be\u015fer\u00ee milliyet mefk\u00fbrev\u00ee ve mutlak \u00e2mir olan m\u00e2hiyetlerini kaybediyorlar, ge\u00e7ici, s\u0131n\u0131rl\u0131 ve \u015farta ba\u011flanm\u0131\u015f birer v\u00e2s\u0131ta derecesine iniyorlar. Milliyet nih\u00e2\u00ee gaye addolunursa m\u00fcspet d\u00eene, m\u00fcspet din gaye olunursa mill\u00ee mefk\u00fbreye ancak bir v\u00e2s\u0131ta k\u0131ymetini tan\u0131mak laz\u0131m geliyor.[6]<\/strong><\/a><\/em>\u201d<\/p>\n Ona g\u00f6re milliyet ve din, birbiri yerine ama\u00e7 edinilirken; di\u011feri ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu da ikisinin de de\u011ferini d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla ikisini ayr\u0131 yerlerde de\u011ferlendirmek gerekir.<\/p>\n Fakat milliyetin olu\u015fmas\u0131n\u0131n temelinde millet kavram\u0131 yatmaktad\u0131r. Bir\u00e7ok entelekt\u00fcel \u201cMillet nedir?\u201d sorusuna cevap vermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak hemen t\u00fcm tan\u0131mlamalarda bir tasvir yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Millet sanki bir e\u015fyay\u0131 anlat\u0131r gibi anlat\u0131lmakta, nitelikleri s\u0131ralanmaktad\u0131r. Esas\u0131nda bundan \u00e7ok daha fazla bir \u015feydir.<\/p>\n Sosyolojide millet i\u00e7in b\u00fcy\u00fck sosyal grup tan\u0131mlamas\u0131 yap\u0131l\u0131r. Fakat her \u015feyden \u00f6nce millet bir ger\u00e7ekliktir ve ger\u00e7eklik tan\u0131mlan\u0131rken unsurlara ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Millet i\u00e7in yap\u0131lacak bir tan\u0131mlamada bu unsurlar\u0131n ontolojik temele oturtulmas\u0131, ger\u00e7ekli\u011fi kan\u0131tlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan elzem bir varsay\u0131md\u0131r. Milleti meydana getiren 3 temel unsurdan bahsedilebilir. Bunlar; fizik\u00ee unsur, sosyal unsur ve fark\u0131ndal\u0131k unsuru \u015feklinde s\u0131ralanabilir[7]<\/a>.<\/p>\n Fizik\u00ee unsur; ortak bir co\u011frafyada, biyolojik var olu\u015fu kapsar. Ancak bu millet olu\u015fumu i\u00e7in yeterli de\u011fildir. Yan\u0131nda, sosyal ve tarihi ba\u011flara\/kaynaklara ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bu sayede ortak ya\u015fama bi\u00e7imi, dil, k\u00fclt\u00fcr, ahl\u00e2k gibi ortak de\u011ferler geli\u015fir ve bunlar da aidiyeti g\u00fc\u00e7lendirir. B\u00f6ylece millet in\u015fas\u0131 meydana gelmeye ba\u015flar ve milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n geli\u015fimine ad\u0131m at\u0131l\u0131r. Millet olu\u015fumunun tamamlanabilmesi i\u00e7in di\u011fer ihtiya\u00e7 ise fark\u0131ndal\u0131kt\u0131r. Buna bilin\u00e7 temeli diyebiliriz. Bilin\u00e7 temeli, bir olguyu anlaman\u0131n \u00f6tesindedir. Daha \u00e7ok i\u00e7sel bir durumdur. \u015euur h\u00e2lidir. Bu bilincin olmad\u0131\u011f\u0131 yerde millet ya da milliyet\u00e7ilikten de\u011fil, etnisiteden bahsedilebilir.<\/p>\n Sadece soy birli\u011fi, ben ve ba\u015fkas\u0131 \u00fczerinden tav\u0131r belirleyebilir. S\u0131\u011fd\u0131r. Soyun yan\u0131na ortak de\u011ferler d\u00e2hil edilirse birliktelik zenginle\u015fir. Bu zenginlik art\u0131k \u00f6tekiyi yabanc\u0131 olarak alg\u0131lamaz. Beraberdir, birdir. Burada da fark\u0131ndal\u0131k, bilin\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fir. \u0130\u015fte millet, t\u00fcm bu a\u015famalar\u0131 bitirip o bilincine eri\u015fmi\u015f b\u00fcy\u00fck sosyal toplulu\u011fa denir.<\/p>\n Millet olmak i\u00e7in bir s\u00fcrece ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7; \u00f6nce var olu\u015f, sonra ortak ya\u015fant\u0131 ve sonunda kendini bilme\/fark etme \u015feklinde \u00f6zetlenebilir. Dolay\u0131s\u0131yla millet, tarih boyunca do\u011fal ya\u015fam\u0131n i\u00e7inde ortak bir s\u00fcre\u00e7te ya\u015farken bu ortakl\u0131\u011f\u0131 gelece\u011fe daha bilin\u00e7li, kendi var olu\u015funun fark\u0131nda ta\u015f\u0131maya ba\u015flam\u0131\u015fsa millet olmu\u015f demektir. Bu s\u00fcrecin tamamlanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan millete ba\u011fl\u0131 olma duygusu, ki\u015fiyi ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131n her evresinde \u00f6ncelikle milleti i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmaya, onu y\u00fcceltme ve geli\u015ftirme gayreti i\u00e7inde olmaya iter. Bu a\u015fk\u0131n duygu \u00e7e\u015fitli eylem, somut ve soyut \u00fcretimlerle kendini d\u0131\u015fa vurur. B\u00f6ylece \u201cmilliyet\u00e7ilik\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 da ortaya \u00e7\u0131kar. Varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 milletin varl\u0131\u011f\u0131ndan alan milliyet\u00e7ilikte de millet i\u00e7in say\u0131lan ontolojik temeller, ge\u00e7erlidir[8]<\/a>.<\/p>\n Burada yap\u0131lan millet ve milliyet\u00e7ilik tarifinde; biyolojiden tarihe, psikolojiden sosyolojiye kadar uzanan bilim sahalar\u0131ndan faydalan\u0131lmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca bir metot, bir kan\u0131tlama s\u00fcreci benimsenmi\u015ftir. \u00d6yleyse millet ve milliyet\u00e7ilik, bilim temelli tart\u0131\u015fmalar\u0131n konusudur. Dayana\u011f\u0131n\u0131 bilimden almaktad\u0131r ve be\u015fer\u00ee hayatla ilgilidir. Bu anlamda da dinden ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00f6zellikle erken cumhuriyet d\u00f6nemleri de diyebilece\u011fimiz Balkan Harbi sonras\u0131ndaki zamanlarda konuyla ilgili nispeten farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin; T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi fikrini sistematik h\u00e2le getiren \u00f6nemli isimlerden Ziya G\u00f6kalp, dini, milletten t\u00fcm\u00fcyle ay\u0131rmaz, tamamen de ayn\u0131la\u015ft\u0131rmaz. T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130slamla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak adl\u0131 eserinde T\u00fcrkl\u00fck ile \u0130slam aras\u0131nda bir uyu\u015fmazl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131d\u0131r. Ancak bu uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaparken \u0130slamc\u0131l\u0131k hususunu ikiye ay\u0131r\u0131r: \u0130slam \u00fcmmet\u00e7ili\u011fi ve \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fi. Burada G\u00f6kalp, \u0130slam milliyet\u00e7ili\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Bunun t\u00fcm M\u00fcsl\u00fcman kavimleri ya\u015fad\u0131klar\u0131 memleketlerde a\u015fa\u011f\u0131 bir seviyede kalmalar\u0131na sebep oldu\u011funu savunur ve \u201cEvet, genel bir kurtar\u0131c\u0131y\u0131 bekleyelim. Fakat Kur\u2019an-\u0131 Hak\u00eem\u2019in \u2018her kavmin kendine ait bir kurtar\u0131c\u0131s\u0131 vard\u0131r\u2019 y\u00fcksek a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n icap ettirdi\u011fi gibi mah\u00e2ll\u00ee ve mill\u00ee kurtar\u0131c\u0131lara, dile, terbiyeye, iktisada, ahlaka ait kurtulu\u015flara ni\u00e7in \u00fcmit beslemeyelim?<\/em>\u201d diye sorar[9]<\/a>.<\/p>\n Bunun haricinde \u0130\u00e7timaiyat Mecmuas\u0131\u2019nda \u201cMillet nedir?\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde ise milleti en \u00fcst\u00fcn sosyal grup olarak ele al\u0131r. \u00d6nce millet kelimesini \u0131rk, kavim, \u00fcmmet, h\u00e2lk ve devlet kelimelerinden ay\u0131rarak i\u015fe ba\u015flar. Her birinin neden millete kar\u015f\u0131l\u0131k kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 anlatan bir s\u0131n\u0131flama yapar ve sonunda bir millet tan\u0131mlamas\u0131na gider[10]<\/a>:<\/p>\n \u201cKi\u015fili\u011fini uzun bir s\u00fcre kaybettikten sonra yeniden kurmaya \u00e7al\u0131\u015fan kavimdir. Bunun en olgun \u015fekli bir kavm\u00ee devlete ve medeniyete sahip olmakt\u0131r. Fakat bir\u00e7ok kavim buna ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Mesela T\u00fcrkler a\u015firet h\u00e2linde te\u015fkilatlanm\u0131\u015flard\u0131r. Ba\u015fl\u0131ca 3 engel vard\u0131r: (1) ortak bir devletin, (2) ortak bir dinin, (3) ortak bir medeniyetin istilas\u0131na u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Ortak dinler, \u00fcmmet dinleridir, bunlar\u0131n temeli f\u0131k\u0131ht\u0131r. Bu \u00fcmmete girenler kendi kavm\u00ee hukuklar\u0131n\u0131 kaybederler. Bir kavim ne kadar \u00fcmmet durumundan kurtulursa o kadar kendi hukukunu kazan\u0131r. \u00d6yle ise \u00fcmmetten \u00e7\u0131kmaya ba\u015flamak milletle\u015fmenin m\u00fchim bir belirtisidir. (\u2026)<\/p>\n \u2018Ortak devlet, ortak din, ortak medeniyet t\u00fcrl\u00fc \u015fekillerde kavimlerin \u00f6zel k\u00fclt\u00fcrlerini eritme g\u00fcc\u00fcne sahip olabilir. Fakat bir s\u00fcre sonra kavimler, yava\u015f yava\u015f b\u00fcy\u00fck z\u00fcmreden ayr\u0131larak ikinci defa ki\u015filik kazan\u0131rlar: \u0130\u015fte milletin kurulu\u015fu budur. Burada en \u00f6nemli nokta mill\u00ee dilin do\u011fu\u015fudur. Bu da \u00fcmmet dilinin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi sonunda meydana gelir[11]<\/a>.\u201d<\/p>\n s\u00f6zleri, din ve milliyeti birbirinden ay\u0131rmak gerekti\u011finin en iyi \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n Kavmi de \u00fcmmeti de hasredici bulmaktad\u0131r. Kavmin insanl\u0131\u011f\u0131 kendinden ibaret g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden ve evreni kendi kavminin kurulu\u015fu ile a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131ndan yak\u0131n\u0131r. \u00dcmmette \u00e7a\u011fda\u015f medeniyete kar\u015f\u0131 bir hasredicilik oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Milletlerinse di\u011fer milletlerle etkile\u015fim i\u00e7inde ya\u015famas\u0131 gerekti\u011fini savunur. Bundan dolay\u0131 milleti kavimlerin ya da \u00fcmmetlerin de\u011fil; \u00e7a\u011fda\u015f medeniyetin bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6rmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla din de kavim de milletin i\u00e7indeki par\u00e7alardan sadece birka\u00e7\u0131d\u0131r. Aslolan millettir.<\/p>\n Benzer bak\u0131\u015f G\u00f6kalp\u2019\u0131n \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131nda ve devam\u0131ndaki nesillerin ayd\u0131nlar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin temelinde din mi yoksa millet\/milliyet\u00e7ilik mi \u00f6nceliklidir endi\u015fesi yoktur.<\/p>\n Sonu\u00e7 itibar\u0131yla din, milleti olu\u015fturan payda\u015flardan sosyal-k\u00fclt\u00fcrel unsur i\u00e7inde de\u011ferlendirilmesi gereken bir yerdedir; \u00f6nemlidir ama mutlak \u015fart de\u011fildir. Millet olma s\u00fcrecinde ortak de\u011ferler etraf\u0131nda toplan\u0131p aidiyet duygusunun geli\u015ftirilmesi ve bilin\u00e7-\u015fuur noktas\u0131na eri\u015filmesi i\u00e7in heybede bulunabilecek bir de\u011ferdir.<\/p>\n VURUCU: T\u00fcrk modernle\u015fmesi Frans\u0131z modernle\u015fmesini model alm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131dan Cumhuriyete kadar bu de\u011fi\u015fmemi\u015ftir. Frans\u0131z modernle\u015fmesi de kurumsal din olarak H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 mevzi kazanarak ilerlemi\u015ftir. Bu sebeple Frans\u0131z Milliyet\u00e7ili\u011finin sert laiklik zeminini Cumhuriyet d\u00f6neminde de T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine uyarland\u0131\u011f\u0131 ve ulus devlet in\u015fas\u0131n\u0131n dine kar\u015f\u0131 bask\u0131c\u0131 politikalarla y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc iddias\u0131n\u0131 de\u011ferlendirir misiniz?<\/strong><\/p>\n \u00d6NER:<\/strong> \u00d6ncelikle bahsi ge\u00e7en laiklik kavram\u0131n\u0131n tam tan\u0131m\u0131n\u0131 yapmak gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc laiklik denilince ak\u0131llarda canlanan ilk \u015fey ateizm oluyor. Oysa laiklik ne ateizmdir ne de \u201cdin ve devlet i\u015flerinin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131\u201d denilecek kadar basit bir kavramd\u0131r. Laiklik her ne kadar Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131na ithaf edilse de asl\u0131nda bizim anlamam\u0131z gereken \u015fekliyle Fransa, \u0130talya gibi Akdeniz \u00fclkelerinde hayat bulan bir kavramd\u0131r. Bu \u00fclkelerin ortak \u00f6zellikleri, Katolik olmalar\u0131d\u0131r. \u00d6yleyse laikli\u011fin do\u011frudan H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa de\u011fil, asl\u0131nda Katolikli\u011fe kar\u015f\u0131 bir \u201cba\u015f kald\u0131r\u0131\u201d oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Yine bu \u00fclkelerin anayasalar\u0131yla kendini garantiye alm\u0131\u015f bir kavramd\u0131r. E\u015fde\u011feri olarak bilinmesiyle genel bir yan\u0131lg\u0131n\u0131n muhatab\u0131 olan sek\u00fclerlik ise daha ziyade Anglo-Sakson ve Germen k\u00f6k\u00fcne dayanan \u00fclkelerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. ABD, Almanya gibi\u2026 Bu \u00fclkelerde ise h\u00e2kim k\u00fclt\u00fcr Protestan\u2019d\u0131r. Biri (laiklik) i\u00e7in daha kat\u0131, di\u011feri (sek\u00fclerlik) i\u00e7in daha uysal bir d\u00fcnyevile\u015fme modelidir diyebiliriz. Laiklikte de sek\u00fclerlikte de \u201cdin\u201d do\u011frudan do\u011fruya reddedilip, yok say\u0131lmaz. Bilinenin, daha do\u011frusu \u00f6n yarg\u0131lar\u0131n aksine \u00f6\u011fretisinde materyalizm ya da ateizm temalar\u0131 g\u00f6rmeyiz. Sadece \u201cd\u00fcnya hayat\u0131n\u0131 y\u00f6nlendirecek kanun ve nizamlar b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fcn din\u00ee bir referanstan de\u011fil bizzat d\u00fcnyan\u0131n kendi i\u00e7inden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir kamu d\u00fczeni\u201d benimsenir[12]<\/a>. Burada kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan ve bu kar\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n kimi \u00e7evrelerce bilerek ya da bilmeyerek k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 esas kavram laisizmdir. Bu kavram laikli\u011fin ideolojik bir k\u0131l\u0131f h\u00e2line getirilerek dine kar\u015f\u0131 ciddi bir tepkiye sahip, a\u015f\u0131r\u0131 sert ve hatta ateist d\u00fc\u015f\u00fcnceye yak\u0131nsayan bir bak\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130\u015fte T\u00fcrk laikle\u015fmesi de b\u00f6yle bir karga\u015fa i\u00e7inde kendi yolunu bulmu\u015ftur.<\/p>\n Bilinenin aksine laiklik kavram\u0131yla Atat\u00fcrk sayesinde tan\u0131\u015fmad\u0131k. Laiklik, T\u00fcrklerin \u00f6z k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden \u00e7\u0131kan ve ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk modernle\u015fmesi ya da bat\u0131l\u0131la\u015fma hareketlerinin hararetle i\u015flendi\u011fi bir \u00e7a\u011fda tan\u0131\u015f\u0131lan bir kavramd\u0131r. Bu sebeple de b\u00fct\u00fcn formlar\u0131n\u0131n birbirine girmesi ya da birbiri yerine kullan\u0131lmas\u0131 normaldir.<\/p>\n T\u00fcrklerde modernle\u015fme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6ncesinde, Bat\u0131 denilen d\u00fcnya ile etkile\u015fim sadece devlet erk\u00e2n\u0131 seviyesinde ve asker\u00ee-siyas\u00ee \u00f6l\u00e7ekle s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Ancak modernle\u015fme hareketlerinin k\u0131p\u0131rdanmalar\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131yla T\u00fcrk ayd\u0131n\u0131 da devreye girdi. T\u00fcrk entelijansiyas\u0131n\u0131n duruma el koymas\u0131yla birlikte T\u00fcrklerde, yaln\u0131zca var olan \u00f6zelliklerin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcnden bahsedemeyiz. Ayn\u0131 zamanda yepyeni, daha \u00f6nceden hi\u00e7 bilinmeyen fikirler de o kudretli co\u011frafyan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131na girmeye ba\u015flad\u0131. Ancak yine de bu fikirleri derinlemesine inceleyecek derinli\u011fe sahip ki\u015filerin Bat\u0131 ile hen\u00fcz temas kurmay\u0131\u015f\u0131, meselelerin s\u0131\u011f bir d\u00fczlemde kalmas\u0131na, savunucular\u0131n\u0131n da l\u00fcmpenle\u015fmesine sebep oldu. Bu s\u0131\u011f bak\u0131\u015f, modernle\u015fmeyi, Bat\u0131\u2019y\u0131 oldu\u011fu gibi taklit etme zannetti. Devinim, bu devinimi peki\u015ftiren bir birikim ve nihayet bir devrimle sonu\u00e7lanan bu s\u00fcrecin arka plan\u0131ndaki esas kahraman\u0131n sanayile\u015fme oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmedi.<\/p>\n Bizdeki samimi ama romantik vatan sevgisi, h\u0131zl\u0131 sonu\u00e7 almak i\u00e7in kervan\u0131 yolda d\u00fczmeye al\u0131\u015fk\u0131nd\u0131r. Bat\u0131\u2019da ise i\u015fler \u00f6yle y\u00fcr\u00fcmez. Fikirler, uzun zaman tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r, d\u00f6n\u00fcp tekrar tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r; t\u00fcm tecr\u00fcbe ve birikimler ile b\u00fct\u00fcn olas\u0131l\u0131klar bir araya getirildikten sonra bir sonu\u00e7 elde edilir. Tabir caizse biz \u00f6nce yapar sonra kavga ederiz; onlar \u00f6nce kavga ederler sonra yaparlar. Aradaki fark, onlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131n sa\u011flam, bizimkinin aksak olmas\u0131d\u0131r!<\/p>\n Osmanl\u0131 sek\u00fclerle\u015fmesinden Cumhuriyet laikli\u011fine yer yer de laisizmine giden s\u00fcre\u00e7te hem s\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f bir k\u00fcm\u00fclatif birikimi hem de \u201cben yapt\u0131m oldu\u201dculu\u011fu g\u00f6rebiliriz. Cumhuriyet d\u00f6nemi laiklik anlay\u0131\u015f\u0131 bir sabah kalk\u0131p hadi b\u00f6yle yapal\u0131m denilen bir devrim de\u011fildi. Asl\u0131nda T\u00fcrk modernle\u015fme hareketlerinin ilk ad\u0131mlar\u0131n\u0131n at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zamanlardan beri T\u00fcrk ayd\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli d\u00fczlemlerde g\u00fcndemine ald\u0131\u011f\u0131, eylemle\u015ftirmeye gayret g\u00f6sterdi\u011fi sek\u00fclerle\u015fme birikiminin tezah\u00fcr\u00fcyd\u00fc diyebiliriz. Yine de d\u00f6nemi, halk\u0131n ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 ve milletin k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu devrimin sert uygulamalar\u0131 \u00e7e\u015fitli tart\u0131\u015fmalar\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir. Ancak unutulmamal\u0131d\u0131r ki o d\u00f6nem siyaseti\u00a0u\u00e7suz bucaks\u0131z bir h\u00e2kimiyete sahip co\u011frafyadan kalan son kara par\u00e7as\u0131n\u0131 elinde tutmaktad\u0131r. Elindeki bu \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck\u201d miras\u0131 har vurup harman savuracak l\u00fcks\u00fc de yoktur. Kald\u0131 ki o mirasa sahip olabilmek i\u00e7in verdi\u011fi m\u00fccadele, kaybetti\u011fi insan say\u0131s\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce, bir daha onu de\u011fil kaybetmek, bunun ihtimalinin bile t\u00fcyler \u00fcrpertti\u011fi a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Bast\u0131\u011f\u0131 topraktan f\u0131\u015fk\u0131ran kan kokusunun, hava diye teneff\u00fcs etti\u011fi barut kokusunun birbirine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir psikolojik ortamda b\u00f6ylesi radikal karar ve uygulamalar\u0131n ya\u015fanmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Ayr\u0131ca bu yeni sistem, hezimete u\u011frasa da kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00fcc\u00fcn\u00fc, kuvvetini kaybetmemi\u015f Bat\u0131\u2019ya ve i\u00e7erideki derin muhalefete ra\u011fmen getirilmi\u015ftir.<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131l\u0131k yap\u0131lan ele\u015ftirilerin bir par\u00e7as\u0131n\u0131n da haks\u0131z oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren baz\u0131 \u015feyler vard\u0131r. Yukar\u0131da da belirtti\u011fimiz gibi laikli\u011fin genel ge\u00e7er ama eksik tan\u0131m\u0131, din ve devlet i\u015fleri birbirinden ayr\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu manada propagandisttir; ayn\u0131 zamanda da ak\u0131lda kal\u0131c\u0131d\u0131r. Yine de yeterli de\u011fildir. Laiklik bunun yan\u0131nda, belki de ilk anlam\u0131ndan bile \u00f6nemli bir imk\u00e2na sahiptir: Din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc! Ayn\u0131 zamanda din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de g\u00fcvencesidir. Burada devlet, himayesi alt\u0131ndaki toplumun b\u00fct\u00fcn tabakalar\u0131na e\u015fit mesafede durmak zorundad\u0131r. Bir z\u00fcmre, grup ya da cemaati kay\u0131ramaz, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yapamaz. En \u00f6nemlisi de laik bir devlette yasalar, \u00e7a\u011fda\u015f hukuk verilerine dayand\u0131r\u0131l\u0131r. Referans pozitif hukuktur. Ba\u015fka bir kayna\u011fa ihtiya\u00e7 yoktur. Referans\u0131 dinden almaz; \u00e7\u00fcnk\u00fc dinin \u00f6l\u00e7\u00fctleri sabittir. Oysa pozitif hukuk, zaman\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na, toplumun dinamiklerine g\u00f6re h\u00fck\u00fcmlerinde g\u00fcncellemeler yapabilir. Bu anlamda da laiklik, y\u00f6netimde bir kolayl\u0131k, rahatl\u0131k sa\u011flar. Ayr\u0131ca bu sistemde siyasi organizma olan devleti meydana getiren topluluk, en k\u0131ymetli stat\u00fcye sahiptir. Art\u0131k o topluluk bir \u00fcmmet de\u011fil, millettir. O toplulu\u011fun i\u00e7indeki her birey kul de\u011fil; vatanda\u015ft\u0131r. Yasalar kar\u015f\u0131s\u0131nda da e\u015fit hak ve h\u00fcrriyetlere sahiptir. \u00d6te yandan laik bir d\u00fczen, inan\u0131\u015fta \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de koruma alt\u0131na al\u0131r. \u0130nananlar\u0131n, \u00f6zg\u00fcrce inan\u00e7lar\u0131n\u0131 ya\u015fayacaklar\u0131 bir ortam sa\u011flar.<\/p>\n Cumhuriyet D\u00f6nemi \u00f6zelinde, bu yenile\u015fmelere ek olarak Diyanet \u0130\u015fleri Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n kurulmas\u0131, tefsir-meal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, b\u00e2t\u0131l ve hurafelerden ar\u0131nd\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Atat\u00fcrk\u2019e ve beraberindeki kadroya \u201celinde sopayla milleti dinsizle\u015ftirdi\u201d minvalinden y\u00fcklenmek, en hafif tabirle haks\u0131zl\u0131kt\u0131r. O kadronun i\u00e7inde din ile mesafeli veya do\u011frudan ba\u011flant\u0131s\u0131z olanlar mevcuttu; bu do\u011fru. Buna ra\u011fmen, bir taraftan devlet ve siyaset i\u015flerinde esnekli\u011fi sa\u011flamay\u0131, hareket alan\u0131n\u0131 a\u00e7may\u0131 hedefledi. Di\u011fer taraftan da dinin, siyasetin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerine maruz b\u0131rak\u0131larak iktidar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bir istismar arac\u0131 olarak kullanmas\u0131na izin vermiyordu. Onu koruyordu.<\/p>\n VURUCU: Bug\u00fcn T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri i\u00e7in \u0130slam zemininde ister sentez ister \u00fclk\u00fc ister d\u00fc\u015f\u00fcnce veya T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 olsun, ister sek\u00fcler de\u011ferlendirmeler olsun milliyet\u00e7ilerin pozisyonu ne olmal\u0131d\u0131r? Bu zeminde milliyet\u00e7ilerin genel kabul g\u00f6recek bir tav\u0131r geli\u015ftirebilmelerini sa\u011flayacak fikri kabul ve de\u011ferlendirmeler bir ortakl\u0131k sa\u011flayacak \u015fekilde m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? <\/strong><\/p>\n \u00d6NER<\/strong>: Din hayat\u0131n i\u00e7inde var olan, yok say\u0131lamayacak bir konumdad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla y\u0131llar boyu tarihi k\u00f6klerden al\u0131nan ilham sayesinde T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri i\u00e7in de \u00f6nemli bir yere sahip olmu\u015ftur.<\/p>\n \u00d6zellikle 70\u2019li y\u0131llarda Kom\u00fcnizm yaln\u0131zca devlet ve sermaye ile de\u011fil ayn\u0131 zamanda inan\u00e7la da kavgal\u0131yd\u0131. Milliyet\u00e7iler ad\u0131na vatan savunmas\u0131 diyerek girdikleri bu m\u00fccadelede asl\u0131nda sadece par\u00e7alanma ihtimali olan topra\u011f\u0131 korumad\u0131lar. O toprak \u00fczerinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren, i\u00e7inde dinin de oldu\u011fu t\u00fcm de\u011ferleri koruma m\u00fccadelesi verdiler. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi elbette temel de\u011fer olarak dini al\u0131p onun \u00fczerine in\u015fa edilmedi. Bu ne ideolojinin olu\u015fmas\u0131nda b\u00f6yleydi ne de siyasalla\u015fmas\u0131nda\u2026 Fakat din, milletin k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerinden biriydi. Toplum hayat\u0131n\u0131n i\u00e7inde tarihten bug\u00fcne hayli yer kaplam\u0131\u015f, kar\u015f\u0131l\u0131k bulmu\u015f ve dinamik bir \u015fekilde ya\u015fan\u0131yordu. Kar\u015f\u0131s\u0131nda ciddi bir tehdit de vard\u0131. B\u00f6yle bir ortamda T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin dini g\u00f6rmezden gelmesi beklenemezdi.<\/p>\n Bug\u00fcn\u00fcn T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri aras\u0131nda ayr\u0131\u015fmay\u0131 do\u011furan iki kavram: sek\u00fcler milliyet\u00e7ilik ve muhafazak\u00e2r milliyet\u00e7iliktir. Dahas\u0131 bu iki kavram, kavram olarak de\u011fil; temsilcilerine verilen grup isimleri \u00fczerinden kavga h\u00e2lindedir. Sek\u00fcler milliyet\u00e7iler ve muhafazak\u00e2r milliyet\u00e7iler\u2026<\/p>\n Muhafazak\u00e2r milliyet\u00e7ilerin bug\u00fcn \u201ckavgan\u0131n\u201d bir taraf\u0131 h\u00e2line gelmesinin \u00fc\u00e7 temel sebebi vard\u0131r. Birincisi, yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz Kom\u00fcnist tehdit i\u00e7inde de\u011ferleri savunma refleksinden kopamama. \u0130kincisi 80 ihtilalinin bask\u0131 ve zul\u00fcm dolu anlar\u0131ndan ka\u00e7\u0131\u015f\u0131 sa\u011flayan psikolojik h\u00e2l. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, tarihinin helal miras\u0131n\u0131 harama kat\u0131p yiyen baz\u0131 siyasi olu\u015fumlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 temelsiz tan\u0131mlama ve propagandalard\u0131r.<\/p>\n Sek\u00fcler milliyet\u00e7iler i\u00e7inse durum biraz daha farkl\u0131d\u0131r. Protest bir gelene\u011fe sahip ve d\u00fcnyev\u00eele\u015fme anlam\u0131na gelen sek\u00fclerle\u015fme, T\u00fcrkler i\u00e7in Osmanl\u0131 D\u00f6nemi\u2019ndeki \u2018bask\u0131\u2019 ortam\u0131nda \u201cT\u00fcrk modernle\u015fmesi\u201dnin temsilcileriyle kendini g\u00f6stermi\u015ftir. Cumhuriyetin il\u00e2n\u0131yla birlikte daha sert bir formu olan laikli\u011fin kabul\u00fcyle devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Milliyet\u00e7ili\u011fi T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015f felsefesi olarak de\u011ferlendirdi\u011fimizde, onu da sek\u00fcler kabul etmek gerekir. Bu do\u011fal h\u00e2l, zamanla hatta bat\u0131l\u0131la\u015fma hareketlerinin temsilcilerinde bile problemli bir alg\u0131lanmaya sahiptir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kavram, bug\u00fcne kadar hep \u0130slam kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, \u0130slam d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 olarak alg\u0131land\u0131. Oysa sek\u00fclerle\u015fme, sanayile\u015fme kavram\u0131yla b\u00fct\u00fcnle\u015fmelidir. Sanayile\u015fme, d\u00fcnya ile bar\u0131\u015fman\u0131n ve d\u00fcnya egemenli\u011finin bir sonucu olarak Bat\u0131l\u0131 \u00fclkelerde kendini g\u00f6stermi\u015ftir[13]<\/a>. Dolay\u0131s\u0131yla sek\u00fclerlik d\u00fcnya ile ilgilidir, d\u00fcnya ile bar\u0131\u015fmad\u0131r ve d\u00fcnyevile\u015fmedir. Milliyet\u00e7ilik de be\u015feriyeti ilgilendiren bir kavram oldu\u011fundan onun da sek\u00fcler oldu\u011funu s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n Buradan \u0130slam kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131 \u00e7\u0131kmaz. Olsa olsa farkl\u0131 hinterlanda sahip kavramlar olduklar\u0131 sonucuna var\u0131labilir. Ancak T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin siyasal formunun son d\u00f6nem \u00f6rneklerinde de akl\u0131, bilimi ve milletin, yani be\u015feriyetin yarar\u0131n\u0131 \u00f6ncelemenin d\u0131\u015f\u0131nda tav\u0131rlar g\u00f6zlendi. Bu kendisini T\u00fcrk milliyet\u00e7isi olarak tan\u0131mlayan bir kesimi rahats\u0131z etti ve sek\u00fclerli\u011fin temelinin dayand\u0131\u011f\u0131 protest tav\u0131r burada da kendini g\u00f6sterdi. Yine de zamanla bu bask\u0131ya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma ve milliyet\u00e7ili\u011fin temel arg\u00fcman\u0131n\u0131 savunma \u015fekli, bilin\u00e7li ya da bilin\u00e7siz de\u011fi\u015fim g\u00f6sterdi. Baz\u0131 \u201csek\u00fcler milliyet\u00e7iler\u201d, sek\u00fclerli\u011fin d\u00fcnyevile\u015fme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ki\u015fisel inan\u00e7 ve ya\u015fant\u0131lar\u0131ndaki reddiyelerle birle\u015ftirdiler. Zaten sek\u00fcler olan milliyet\u00e7ili\u011fin s\u0131fat\u0131n\u0131 tamlarken; kulland\u0131klar\u0131 ifade T\u00fcrk\u2019\u00fcn d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi art\u0131k sadece sek\u00fcler milliyet\u00e7ilik oldu. Bu yanl\u0131\u015fa Bat\u0131l\u0131la\u015fma hareketi s\u0131ras\u0131ndaki T\u00fcrk entelijansiyas\u0131nda da rastl\u0131yoruz. O zaman Bat\u0131\u2019n\u0131n mutlak taklidi ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan yanl\u0131\u015f sek\u00fclerle\u015fme, bug\u00fcn din kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve bunun propagandas\u0131 ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. T\u0131pk\u0131 d\u00fcn Nam\u0131k Kemaller, Abdullah Cevdetler, Ahmet R\u0131zalardaki gibi iyi niyetle\u2026<\/p>\n Esas\u0131nda milliyet\u00e7iler dindar olabilir ama inan\u00e7s\u0131z da olabilir. Bu ne milliyet\u00e7ili\u011fi ilgilendirir ne de dini. Sadece ki\u015finin kendisini ilgilendirir. Mesele dine bak\u0131\u015f\u0131n, milliyet\u00e7ili\u011fin \u00f6n\u00fcne bir s\u0131fat olarak getirilmesi ve propagandas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda ba\u015flar. H\u00e2lbuki propagandas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gereken tek \u015fey, T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin kendisidir. T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin konumland\u0131\u011f\u0131 zeminden hareket sahas\u0131na kadar her \u015feyin \u00e7er\u00e7evesi bellidir. Hareket sahas\u0131nda bu d\u00fcnyay\u0131 ilgilendiren be\u015feriyet vard\u0131r. Bu d\u00fcnyadaki kendi be\u015fer\u00ee toplumu i\u00e7in iyi ve g\u00fczeli isteyen, onun i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan milliyet\u00e7ili\u011fin zemininde ise di\u011fer t\u00fcm unsurlarla birlikte manev\u00ee de\u011ferler de bulunmaktad\u0131r. Milliyet\u00e7i bilin\u00e7 seviyesinde hareket ederken milleti olu\u015fturan de\u011ferler grubunu da kabul etmek ama esas olan\u0131n millet oldu\u011funu unutmamak gerekir.<\/p>\n VURUCU:<\/strong> Bur\u00e7in hocam bu g\u00fczel s\u00f6yle\u015fi i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n [1]<\/a> Milay K\u00f6kt\u00fcrk, Toplum ve K\u00fclt\u00fcr<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat, Ankara, 2017, s.289.<\/p>\n [2]<\/a> Erol G\u00fcng\u00f6r, Sosyal Meseleler ve Ad\u0131nlar<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1996, s. 91.<\/p>\n [3]<\/a> Mustafa Kemal Atat\u00fcrk, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn S\u00f6ylev ve Deme\u00e7leri I-II<\/strong>, Divan Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr, Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu Atat\u00fcrk Ara\u015ft\u0131rma Merkezi, Ankara, 2006, s.305.<\/p>\n [4]<\/a> \u0130skender \u00d6ks\u00fcz, Bilim, Din ve T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck<\/strong>, Panama Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, Ankara, 2018, s.13-14.<\/p>\n [5]<\/a> Alper Bilgili, \u201cBilimsel \u0130lerleme ile Dinler Zaman \u0130\u00e7inde Yok Mu Olacakt\u0131r?\u201d, Dini Cevaplar<\/strong>, ed. \u0130smail \u00d6zcan, \u0130stanbul Yay\u0131nevi, 1. Bask\u0131, \u0130stanbul, 2022, s. 123-129.<\/p>\n [6]<\/a> Mehmet \u0130zzet, Milliyet Nazariyeleri ve Mill\u00ee Hayat<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat, 4. Bask\u0131, \u0130stanbul, 2018, s. 205.<\/p>\n [7]<\/a> Milay K\u00f6kt\u00fcrk, Millet ve Milliyet\u00e7ilik<\/strong>, \u00d6t\u00fcken Ne\u015friyat, \u0130stanbul, 2016, s. 16.<\/p>\n [8]<\/a> https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ulkuculuk\/<\/a><\/p>\n [9]<\/a> Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130sl\u00e2mla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak<\/strong>, Bordo-Siyah Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2010; s.99-103.<\/p>\n [10]<\/a> Ziya G\u00f6kalp, \u201cMillet Nedir?\u201d, \u0130\u00e7timaiyat Mecmuas\u0131<\/strong>, Say\u0131 3, Haziran 1917.<\/p>\n [11]<\/a> Hilmi Ziya \u00dclken, T\u00fcrkiye\u2019de \u00c7a\u011fda\u015f D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihi<\/strong>, T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, 3. Bas\u0131m, \u0130stanbul, 2015, s. 459.<\/p>\n [12]<\/a> Durmu\u015f Hocao\u011flu, \u201cBirer D\u00fcnyev\u00eele\u015fme Modeli olarak Laiklik ve Sek\u00fclerlik\u201d, Zaman Gazetesi<\/strong>, 30.07.1998.<\/p>\n [13]<\/a> Durmu\u015f Hocao\u011flu, Laisizmden Mill\u00ee Sek\u00fclerizme<\/strong>, Sel\u00e7uk Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1995, s. 386.<\/p>\n <\/p>\n KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n Atat\u00fcrk, Mustafa Kemal, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn S\u00f6ylev ve Deme\u00e7leri I-II<\/strong>, Divan Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr, Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu Atat\u00fcrk Ara\u015ft\u0131rma Merkezi, Ankara, 2006.<\/p>\n Bilgili, Alper, \u201cBilimsel \u0130lerleme ile Dinler Zaman \u0130\u00e7inde Yok Mu Olacakt\u0131r?\u201d, Dini Cevaplar<\/strong>, ed. \u0130smail \u00d6zcan, \u0130stanbul Yay\u0131nevi, 1. Bask\u0131, \u0130stanbul, 2022.<\/p>\n G\u00f6kalp, Ziya, \u201cMillet Nedir?\u201d, \u0130\u00e7timaiyat Mecmuas\u0131<\/strong>, Say\u0131 3, Haziran 1917.<\/p>\n G\u00f6kalp, Ziya, T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130sl\u00e2mla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak<\/strong>, Bordo-Siyah Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2010.<\/p>\n Hocao\u011flu, Durmu\u015f, \u201cBirer D\u00fcnyev\u00eele\u015fme Modeli Olarak Laiklik ve Sek\u00fclerlik\u201d, Zaman Gazetesi<\/strong>, 30.07.1998.<\/p>\n Hocao\u011flu, Durmu\u015f, Laisizmden Mill\u00ee Sek\u00fclerizme<\/strong>, Sel\u00e7uk Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1995.<\/p>\n https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ulkuculuk\/<\/a>\u00a0 , eri\u015fim 27.01.2023<\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n