{"id":18586,"date":"2024-11-29T19:00:00","date_gmt":"2024-11-29T16:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=18586&#038;preview=true&#038;preview_id=18586"},"modified":"2024-11-29T01:23:16","modified_gmt":"2024-11-28T22:23:16","slug":"horasan-azerbaycan-medeniyet-havzasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/horasan-azerbaycan-medeniyet-havzasi\/","title":{"rendered":"Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131"},"content":{"rendered":"<p>Burada k\u0131sa \u015fekilde Horasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131n\u0131n klasik h\u00fck\u00fcmranl\u0131k ve mensubiyet kimli\u011finin siyasi cihetten \u00f6z\u00fcn\u00fc te\u015fkil eden devlet s\u00fcreklili\u011fini izah edip, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye, Azerbaycan, \u0130ran ve di\u011fer karde\u015f T\u00fcrk devletleri ba\u015fta olmakla genel itibar\u0131yla tarihen Avrasya\u2019y\u0131 kapsayan Horasan\/Azerbaycan Uygarl\u0131k \u00dcreten Medeniyet Havzas\u0131 fikrine ve bu fikir esas\u0131nda mevcut sorunlar\u0131n giderilmesine y\u00f6nelik \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131na de\u011finilecektir.<\/p>\n<p>Azerbaycan, \u0130ran ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu ba\u015fta olmakla Bat\u0131 Asya T\u00fcrk olarak tan\u0131mlanan halk\u0131n en eski yurdudur. T\u00fcrkler, bin y\u0131llarca ve \u0130slam sonras\u0131 as\u0131rlarca uygarl\u0131k \u00fcreten medeniyet birikimine sahiptir.<\/p>\n<p>Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn do\u011frudan talimat\u0131 ve nezareti alt\u0131nda 1931\u2019de yaz\u0131l\u0131p, yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan \u201c<strong>T\u00fcrk Tarihi\u201d<\/strong>, R\u0131za Nur\u2019un 1920\u2019lerde yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u201c<strong>T\u00fcrk Tarihi<\/strong>\u201d eseri, Prof. Dr. Muhammed Tagi Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin 1997\u2019de yay\u0131nlam\u0131\u015f oldu\u011fu \u201c<strong>\u0130ran T\u00fcrklerinin Eski Tarihi<\/strong>\u201d, Firudin Bey A\u011fas\u0131o\u011flunun \u201c<strong>Doqquz Bitik\/Dokuz Bitik<\/strong>\u201d eseri, Kazakistan \u0130limler Akademisinin \u201c<strong>Kazaklar\u0131n K\u00f6keni ve DNA Analizleri<\/strong>\u201d ve bu Analizlerin yay\u0131nlanm\u0131\u015f neticesine g\u00f6re Kazaklar\u0131n, T\u00fcrk \u0130slam Sentezci tarih\u00e7ilerinin bilim d\u0131\u015f\u0131, tamamen siyasi iddialar\u0131n\u0131n tam aksine Orta Asyal\u0131 de\u011fil, Bat\u0131 Asya k\u00f6kenli olduklar\u0131n\u0131n tasvip ve tespit edilmesi ger\u00e7e\u011fi ve di\u011fer bir\u00e7ok tarih\u00e7inin konuyla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve ilmi-nazari esaslar\u0131 taraf\u0131mca \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f olan ve yak\u0131n zaman e\u015fi\u011finde T\u00fcrkiye\u2019de yay\u0131nlanacak olan \u201c<strong>Horasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131<\/strong>\u201dnda da geni\u015f \u015fekilde de\u011finildi\u011fi gibi Acem-T\u00fcrk veya T\u00fcrk\/T\u00fck-Tat ad\u0131yla bilinen halk\u0131n ayn\u0131 k\u00f6kenden, tarihi metinlere g\u00f6re Yafes o\u011fullar\u0131ndan olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi \u00fczerinde durulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Fars diline gelindi\u011finde ise kaydedilmelidir ki, bu dil \u00fczerinden \u00fcretilmesi istenen Fars milleti tamamen siyasi ve gayri ilmi iddialardan \u00f6teye ge\u00e7ecek bir taraf\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Fars dili \u00fczerinden \u00fcretilmesi istenen \u201cFars Milleti\u201d, son modern ulus devlet d\u00f6nemi siyasi faraziyelere dayanmaktad\u0131r ve bilimsel bir esas\u0131 yoktur.<\/p>\n<p>Fars dilinin T\u00fcrklerden farkl\u0131 bir etnosu temsil etmedi\u011fi ger\u00e7e\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak, T\u00fcrklerin asl\u0131 kurucu unsur oldu\u011fu Horasan\/Azerbaycan uygarl\u0131k \u00fcreten Medeniyet havzas\u0131nda T\u00fcrk ve Arap dilleri ile beraber \u015fekilde istifade edilen en yayg\u0131n \u00fc\u00e7 edebi dilden biri oldu\u011fu ve ismen\/ad olarak Yahudi k\u00f6kenli Farisiye tarikat\u0131 ile ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu tarih\u00ee metinlerle taraf\u0131m\u0131zca tasvip ve tespit edilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Fars dili asl\u0131nda tarih\u00ee metinlerde Deri, yan\u0131 Derbar\/Saray dili olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Orta Asya ba\u015fta olmakla onu m\u00fcteakiben Horasan, Azerbaycan, \u0130ran b\u00f6lgelerinde Emev\u00eelerin (661-750) Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131ndaki unsurlara \u2013 T\u00fcrk\/Acemlere kar\u015f\u0131 Arap \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunan Arap dili ve edebiyat\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki dillerin ya\u015fam hakk\u0131n\u0131 gasp eden ve onlara mevali g\u00f6z\u00fcnde bakan resm\u00ee siyasetlerine kar\u015f\u0131 T\u00fcrk Beylikleri, Hanl\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lan \u015euubiye Direni\u015f Hareketinin bilimsel kolu olarak do\u011fup b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Emev\u00eelerin, Arap dili ve edebiyat\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda dillerin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 caiz g\u00f6rmemesi ve bu \u00e7irkin gayri insani siyasetini \u0130slam ad\u0131na yapmas\u0131 \u0130slamiyet i\u00e7in manevi cihetten b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00f6k\u00fc\u015ft\u00fc. T\u00fcrklerin asli kurucu unsur oldu\u011fu Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131nda, \u0130slam ve \u0130slami anlay\u0131\u015f temel itibar\u0131yla Emev\u00ee kar\u015f\u0131t\u0131 Ehlibeyt sevgisine dayal\u0131 geli\u015fip yay\u0131l\u0131yordu. \u0130slam ve \u0130slamiyet\u2019i suistimal ederek Arap \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc dikte eden Emev\u00eelere kar\u015f\u0131 T\u00fcrk Acemlerin ba\u015flatm\u0131\u015f oldu\u011fu \u015euubiye hareketi sayesinde tabiri caizse hem \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f Emev\u00ee \u0130slam\u2019\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fcbarek Ehlibeyt sevgisine dayal\u0131 \u0130slam ve \u0130slamiyet Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131ndaki toplumlar taraf\u0131ndan ho\u015fg\u00f6r\u00fcyle kar\u015f\u0131lan\u0131p i\u00e7tenlikle benimsenirdi hem de \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f Emev\u00ee \u0130slam\u2019\u0131n tahmil ve tahkim etti\u011fi Arap dili ve edebiyat\u0131n\u0131n tekelcili\u011fine kar\u015f\u0131 Deri (Fars) dili ve onunla paralel \u015fekilde T\u00fcrk dili \u00f6n plana al\u0131nmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim tahmil edilmi\u015f Arap dili inhisar\u0131na kar\u015f\u0131 Fars ve T\u00fcrk dilleri Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n konu\u015fan dilleri olarak yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Emev\u00ee tefekk\u00fcr\u00fcne sahip \u00e7o\u011fu Arap k\u00f6kenli dini uleman\u0131n ciddi muhalefetine ra\u011fmen Kuran-\u0131 Kerim ba\u015fta olmakla di\u011fer din\u00ee eserlerin Arap\u00e7adan Fars\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmesi bu T\u00fcrk Acemlerin ba\u015flatm\u0131\u015f oldu\u011fu \u015euubiye hareketinin faaliyeti neticesinde m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Mevcut birincil somut tarihi verilere g\u00f6re Kuran-\u0131 Kerim\u2019in ilk Fars\u00e7a terc\u00fcmesi Saman Yabgu d\u00f6neminde 970\u2019lerde m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Tabi 8. ve 9. as\u0131rlara ait T\u00fcrk\u00e7e ve Fars\u00e7a Kuran terc\u00fcmelerinden bahsedilir, ancak somut veri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00fczerinde durulmuyor.<\/p>\n<p>\u0130lk ba\u015flarda Saray dili olarak Arap\u00e7a, T\u00fcrk\u00e7e ve Tacik\u00e7e dilleri \u00fczerinden kurgulanan Deri dilinin daha \u00e7ok sonralar Fars dili olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131n da ayr\u0131ca bir\u00e7ok nedeni olmu\u015ftur. En \u00f6nemli nedenlerden biri Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n birer yerel unsurlar\u0131ndan olan Yahudi k\u00f6kenli Farisiye tarikat\u0131na mensup Mirzalar, hen\u00fcz \u0130slamiyet\u2019i kabul etmeyen ve ona kar\u015f\u0131 direnen esas yerli unsurlardan say\u0131lan Hazar k\u00f6kenli e\u015fraflar ile Ehlibeyt sevgisine dayal\u0131 \u0130slamiyet\u2019i g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u015fekilde resm\u00ee din olarak toplu halde kabul eden halk aras\u0131ndaki ihtilaflar\u0131n \u015fiddetlenmesinden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131ndaki bu fikri ve itikadi\/inan\u00e7sal i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, Saman Yabgu d\u00f6neminden, yan\u0131 9. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren tarihi verilerle takip edilir niteliktedir. T\u00fcrk Acemler, \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f Emev\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 Ehlibeyt sevgisine dayal\u0131 \u0130slamiyet\u2019i resmen kabul edip, \u0130slamiyet\u2019in bayraktarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ele almalar\u0131 ile bu s\u00fcre\u00e7 daha \u015fiddetlenmi\u015ftir. 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131 ve \u00f6zellikle Ha\u00e7l\u0131 seferleri d\u00f6neminden itibaren g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e zay\u0131flayan, toplumsal etkinliklerini b\u00fcy\u00fck oranda kaybeden Farisiye tarikat\u0131 mensuplar\u0131 ve k\u0131smen hen\u00fcz \u0130slamiyet\u2019i kabul etmeyen Hazar k\u00f6kenli yerli e\u015fraflar \u00e7o\u011funlukla Katolik kilisesi ile ittifak kurmay\u0131 ve i\u00e7 fakt\u00f6r olarak kendi soyda\u015flar\u0131n\u0131n aleyhine \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 tercih etmi\u015flerdir. Deri dilinin Fars dili olarak an\u0131lmas\u0131 da bu Yahudi k\u00f6kenli Farisiye tarikat\u0131na mensup Mirzalar\u0131n etkisiyle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Kendi tarikatlar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 kurgulanm\u0131\u015f Deri dili \u00fczerine koymakla etkinliklerini g\u00f6stermek istemi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Deri dilinin en b\u00fcy\u00fck yazar ve m\u00fcelliflerinin T\u00fck\/T\u00fcrk-Tat as\u0131ll\u0131 oldu\u011fu da b\u00fct\u00fcn tarihi metinlerden bellidir. Elimizde mevcut olan yaz\u0131l\u0131 tarihi kaynaklara g\u00f6re esasen 14. as\u0131r, \u00f6zellikle Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n sekteye u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren b\u00f6lgede yerli halk\u0131n birer par\u00e7as\u0131 olarak ya\u015fayan ve Yahudilerin Farisiye tarikat\u0131na mensup Mirza ve k\u00e2tipler taraf\u0131ndan Deri dilinin Fars dili olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu konuyla ilgili yeterince birincil tarihi kaynaklar mevcuttur ve ayr\u0131ca ele al\u0131narak \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 laz\u0131md\u0131r. Bu konu ayr\u0131ca \u201cFars ve Fars Dilinin K\u00f6keni\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda 2015-2016 y\u0131llar\u0131nda taraf\u0131mca \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Baz\u0131 nedenlere g\u00f6re yay\u0131nlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak yak\u0131n zaman e\u015fi\u011finde yay\u0131nlanacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Yeri gelmi\u015fken kaydedilmelidir ki, konumuz \u201cUygarl\u0131k \u00dcreten Medeniyet\u201d oldu\u011fu i\u00e7in T\u00fcrkiye ba\u015fta olmakla Orta Asya ve Bak\u00fc\u2019de taraf\u0131mca literat\u00fcr taramas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n konuyla ilgili derin, kapsay\u0131c\u0131 ve objektif bir \u00e7al\u0131\u015fma bulmak olduk\u00e7a zor, nerdeyse bu konuyla ilgili \u201cAtat\u00fcrk Tarih Tezi\u201d d\u0131\u015f\u0131nda kayda de\u011fer bir \u00e7al\u0131\u015fma bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. Orta Asya\u2019n\u0131n 400 y\u0131l, Kafkasya\u2019n\u0131n o c\u00fcmleden Bak\u00fc\u2019n\u00fcn iki y\u00fcz y\u0131ldan fazla bir d\u00f6nem i\u00e7inde i\u015fgal hayat\u0131 ya\u015famas\u0131ndan dolay\u0131 b\u00f6yle \u00f6nemli konularla ilgili objektif ve kapsay\u0131c\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n mevcut olmamas\u0131 anla\u015f\u0131land\u0131r, ancak T\u00fcrkiye gibi b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz eden bir \u00fclkede \u201cUygarl\u0131k \u00dcreten Medeniyet\u201d konusuyla ilgili derin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n olmamas\u0131 olduk\u00e7a \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr. T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle \u00f6nemli sosyal bir konuyla ilgili kayda de\u011fer derin eserlerin mevcut olmamas\u0131n\u0131n bize g\u00f6re en \u00f6nemli sebeplerinden biri Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn T\u00fcrk Tarih Tezinden imtina edilmesi ve tamamen bilimd\u0131\u015f\u0131 konjekt\u00fcrel siyasi \u00e7\u0131karlara esaslanan T\u00fcrk \u0130slam Sentezcilerin tarih yaz\u0131m\u0131 olmu\u015ftur. Ancak \u0130ran\u2019da 7-8 bin y\u0131ll\u0131k bir d\u00f6nemi kapsayan \u201cUygarl\u0131k \u00dcreten Medeniyet\u201d konusuyla ilgili olduk\u00e7a \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar mevcuttur. Bu alanda olduk\u00e7a \u00f6nem arz eden eser sahiplerinden biri de Din\u00ee Rehber Seyid Ali Hameneli\u2019nin Ali m\u00fc\u015favirlerinden Dr. Ali Akber Vilayeti\u2019dir. Dr. Vilayeti, \u201cUygarl\u0131k \u00dcreten Medeniyet\u201d konusuyla ilgili eserlerinde yerel medeniyetin en eski yarat\u0131c\u0131 sakinlerinin Tat oldu\u011fu fikrini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ba\u015fka bir ifade ile b\u00f6lgemizin ilkin yerli halk\u0131n\u0131n Tat oldu\u011fu fikri \u00fczerinde durulmu\u015ftur. Bu fikir, Pers\/Fars ad\u0131 \u00fczerinden \u00fcretilmesine \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan milletin, b\u00f6lgemizin en az\u0131ndan eski sakinleri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunmakt\u0131r. Dr. Vilayeti\u2019nin burada de\u011finmedi\u011fi en \u00f6nemli konu ise Tat\u2019lar\u0131n T\u00fcrklerle olan k\u00f6ken birliktelik ba\u011f\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir ifade ile Tat olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z topluluklar\u0131n T\u00fck\u2019lerin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu ve k\u00f6ken bir olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fidir. Bilindi\u011fi \u00fczere \u0130ran ve Azerbaycan\u2019daki yerli halk\u0131n a\u011f\u0131z edebiyat\u0131nda T\u00fcrk kelimesinin hala T\u00fck, T\u00fcd ve T\u00fch olarak telaffuz edilmesi ve di\u011fer taraftan eski \u00c7in kaynaklar\u0131nda da T\u00fcrk kelimesinin Tebrizliler gibi T\u00fck olarak kaydedildi\u011fi ger\u00e7e\u011fidir. Cenap Dr. Vilayeti, na\u00e7izane bizim taraf\u0131m\u0131zdan yaz\u0131lm\u0131\u015f olan \u201cHorasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131\u201d \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan ve di\u011fer konuyla ilgili m\u00fclahazalar\u0131m\u0131zdan haberdar olmu\u015f olsayd\u0131, kan\u0131mca bu \u00f6nemli tarihi tespit ve tasvibini sadece Tat olarak de\u011fil, T\u00fck-Tat olarak kaydetmi\u015f olurdu. Evet, T\u00fck ve Tat\u2019lar\u0131n birbirinden ayr\u0131 halk olarak tan\u0131mlanmas\u0131 ve yorumlanmas\u0131 tarihi bir yanl\u0131\u015fl\u0131kt\u0131r. T\u00fck\/T\u00fcrk-Tat ayn\u0131 k\u00f6kenden olmu\u015f ve b\u00f6lgemizin en eski sakinleridir. T\u00fck ve Tat\u2019lar\u0131n farkl\u0131l\u0131klar\u0131 etnik k\u00f6ken de\u011fil, sosyal hayat tarz\u0131na g\u00f6redir, sosyal yap\u0131lanmalar\u0131na g\u00f6re birbirinden farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Mahmud Ka\u015fgarl\u0131n\u0131n Divani L\u00fcgat-it-T\u00fcrk eserinde ge\u00e7en \u201cBa\u015fs\u0131z b\u00f6rk, Tats\u0131z T\u00fcrk bolmas\u201d ifadesi de buna birer \u00f6rnektir. Mahmut Ka\u015fgarl\u0131n\u0131n bu ifadeden kastetti\u011fi anlam, etnik itibar\u0131yla Pers\u2019siz T\u00fcrk, T\u00fcrk\u2019s\u00fcz Pers olmaz de\u011fil, tam tersine sosyal yap\u0131s\u0131na, yan\u0131 y\u00f6r\u00fck ve k\u00f6yl\u00fc hayat tarz\u0131na g\u00f6re ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuyla ilgili onlar bu gibi tarihi faktlar mevcuttur, onlardan biri de Uygurlar\u0131n tamamen Tat olarak tan\u0131mlanmas\u0131d\u0131r. Mahmut Ka\u015fgarl\u0131, eserinde Uygurlar\u0131 \u00e7o\u011fu yerde Tat olarak anar. Yaln\u0131z Mahmut Ka\u015fgarl\u0131 de\u011fil, 13., 14., 15. ve daha sonraki as\u0131rlara ait bir\u00e7ok tarihi metinlerde ve hatta \u00e7a\u011fda\u015f tarih\u00e7ilerimizden merhum Zeki Velidi Togan\u2019\u0131n (1890-1970) eserlerinde Semerkant, Buhara, Hive, Fergana vadisi \u015fehirlileri ve ayr\u0131ca \u00e7o\u011fu tarihi eserlerde Azerbaycan ve \u0130ran \u015fehirlileri de \u00e7o\u011fu yerde Tat olarak ge\u00e7er. Kaydedilen bu ayr\u0131m\u0131 biz etnik yap\u0131ya g\u00f6re de\u011ferlendirmi\u015f olursak, Uygurlar dahil b\u00fct\u00fcn \u015fehirlilerimizin tarihen mevcut olmayan Pers oldu\u011funu kabul etmek zorunday\u0131z ve o zaman T\u00fcrklerin birka\u00e7 y\u00f6r\u00fck d\u0131\u015f\u0131nda kim oldu\u011fu sorusuyla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalaca\u011f\u0131z\u2026<\/p>\n<p>Fars ve T\u00fcrk dilleri \u00fczerinden modern millet olu\u015fturma cehtleri T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in tarihi cihetten bir facia olur, \u00e7\u00fcnk\u00fc son 1100 y\u0131l\u0131n mektup\/yaz\u0131l\u0131 tarihi T\u00fcrk\u00e7eden ziyade Fars\u00e7a olmu\u015f ve Fars\u00e7a yazanlar\u0131n da kesin \u00e7o\u011funlu\u011funun T\u00fcrk-Tat k\u00f6kenli oldu\u011fu bilindi\u011fi halde bu muazzam tarihi ve medeni varl\u0131ktan imtinaya getirip \u00e7\u0131kar\u0131r. T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in medeni, ilmi ve edebi cihetten muazzam bir bo\u015fluk olu\u015fur.<\/p>\n<p>\u0130slam \u00f6ncesi m\u00fcbahaseli ve z\u0131ddiyetli tarih anlay\u0131\u015f\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda \u0130slam sonras\u0131 yaz\u0131l\u0131 tarihimizin Fars\u00e7a, Arap\u00e7a ve T\u00fcrk\u00e7e bilimsel kaynaklara g\u00f6re taraf\u0131m\u0131zca tespit ve tasvip edilen Horasan\/Azerbaycan uygarl\u0131k \u00fcreten medeniyet havzas\u0131n\u0131n son 1100 y\u0131ldaki hakim e\u011fitim sisteminde esasen \u00fc\u00e7 dil &#8211; Fars\u00e7a, T\u00fcrk\u00e7e ve Arap\u00e7a esas rol oynam\u0131\u015ft\u0131r; son 1100 y\u0131l\u0131n verilerine g\u00f6re T\u00fcrklerin asli kurucu unsur oldu\u011fu ve tarihen Avrasya\u2019y\u0131 kapsayan k\u00fclt\u00fcr havzas\u0131nda Mektepler T\u00fcrk\u00e7e a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131, Medreseler Fars\u00e7a a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 ve ilahiyat alan\u0131 ise Arap\u00e7a a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>T\u00fcrklerin asli kurucu ve h\u00e2kim oldu\u011fu Horasan\/Azerbaycan Medeniyet havzas\u0131nda Emev\u00eelerin (661-750) \u0130slam\u2019\u0131 suistimal ederek Arap \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tahmil etmeye ba\u015flamalar\u0131 neticesinde T\u00fck-Tat, ba\u015fka bir deyimle Acem ulamas\u0131n\u0131n Arap a\u011fal\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 ba\u015flatm\u0131\u015f olduklar\u0131 \u015euubiye hareketinden sonra Arap dili ve edebiyat\u0131n\u0131n tahkimine ve inhisar\u0131na kar\u015f\u0131 Saray dili olarak kurgulanan Deri dili ve onu m\u00fcteakiben paralel \u015fekilde T\u00fcrk dili \u00f6n plana al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu fikir, yaz\u0131l\u0131 tarihimizle tamamen tasvip ve tespit edilmi\u015ftir. Dikkat edilirse Fars ve T\u00fcrk dillerindeki ilk tarihi eserler, 20-30 y\u0131l arayla Arap dil inhisar\u0131n\u0131 k\u0131rarak Horasan ve Azerbaycan b\u00f6lgesinde yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak elimize gelip ula\u015fm\u0131\u015f olan metinlere g\u00f6re Horasan\u2019da 10. asr\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131ndaki ilk Fars\u00e7a Kur\u2019an-i Kerim \u00e7evirisinden hemen sonra veya ondan birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce T\u00fcrk\u00e7e Terc\u00fcmesinin Tebriz\u2019de sonra \u015eiraz ve daha sonra yine Tebriz\u2019de yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bununla beraber Hz. Ali\u2019nin Arap\u00e7a buyru\u011funun Tebriz\u2019de Tebrizli Aclan taraf\u0131ndan 1050\u2019lerde T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015ftir. Ve \u015fu an 6 metre deri \u00fczerinde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan bu en eski \u0130slami T\u00fcrk\u00e7e metin, \u0130sfahan M\u00fczesinde muhafaza edilmektedir. Firdevsi\u2019nin 1010 y\u0131llar\u0131nda Horasan\u2019da yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u015eah Name eserinden 50 y\u0131l sonra Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n birer par\u00e7as\u0131 olan Ka\u015fgar\u2019da, Balasagunlu Yusuf Has Hacip taraf\u0131ndan Kutadgu Bilig adl\u0131 muhte\u015fem eser 1069&#8217;da yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu eser, Firdevsi\u2019nin T\u00fcrk\u00e7e birer devam\u0131d\u0131r. Firdevsi\u2019nin \u015eah Name eseri \u00f6rnek al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu m\u00fcteakiben Sel\u00e7uklu tebaas\u0131 Mahmud Ka\u015fgarl\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck ihtimal \u0130sfahan ve Azerbaycan b\u00f6lgesinde 1070\u2019lerde yazm\u0131\u015f oldu\u011fu Divani L\u00fcgat-it-T\u00fcrk eseri gelir. Bundan sonra yine Sel\u00e7uklu tebaas\u0131 Edip Ahmed Y\u00fckneki taraf\u0131ndan 12. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu Atabet\u00fc&#8217;l-Hakay\u0131k ve bunun ard\u0131nca \u0130ran ve Azerbaycan ve Horasan\u2019da yaz\u0131lm\u0131\u015f olan y\u00fczler O\u011fuz Nameler ve Dede Korkut hikayeleri gelir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi T\u00fcrk\u00e7e ve Fars\u00e7a eserler ayn\u0131 d\u00f6nemde, birbirini takiben yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yay\u0131nlanacak eserimizde bu konular daha geni\u015f bi\u00e7imde ele al\u0131narak incelenmi\u015ftir. \u0130lgin\u00e7 bir meselede T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk \u0130slam Sentezcilerinin g\u00f6sterdiklerinin tam tersine T\u00fcrk\u00e7enin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130ran ve Azerbaycan merkezli ve Fars\u00e7an\u0131n ilk metinlerinin ise Orta Asya merkezli olmas\u0131 meselesidir. Fars dili olarak and\u0131\u011f\u0131m\u0131z Deri dilinde yaz\u0131lan ve yazma n\u00fcshalar\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ilk eserler, temel itibar\u0131yla Hoten, Semerkant, Buhara, Ni\u015fabur ve Horasan b\u00f6lgesine aittir. Ve bunu m\u00fcteakiben 40-50 y\u0131l arayla Azerbaycan\u2019da Fars dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk eserleri g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130lgin\u00e7tir \u015eiraz ve \u0130sfahan\u2019da Fars\u00e7a yaz\u0131lm\u0131\u015f ilk eserlerin tarihi tahminen 150 ila 230 y\u0131l Azerbaycan\u2019dan sonraya tesad\u00fcf eder. Ba\u015fka bir ifade ile g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015f olan mevcut Fars\u00e7a eserlere g\u00f6re Deri\/Fars dili \u00f6nce Orta Asya\u2019da, Horasan\u2019da, sonra Azerbaycan\u2019da ve Azerbaycan \u00fczerinden g\u00fcney b\u00f6lgelerine yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rnek olarak ilk Fars\u00e7a yazan Tebrizli Katran (<em>\u00f6. hk.465\/m.1073<\/em>), \u015eirvanl\u0131 Feleki (\u00f6. hk.577\/m.1181), Sad\u00ee-i \u015eirazi (\u00f6. 691\/1292), Haf\u0131z-i \u015eirazi (\u00f6. 792\/1390 [?]), Cemaleddin Ebdur\u2019razzak \u0130sfahani (\u00f6. 588\/1192) olmu\u015ftur. Mevcut durumda yazma eserlerle ilgili elimizde bulunan n\u00fcshalara g\u00f6re ilk T\u00fcrk\u00e7e metin hk.450\/m.1058\u2019de Hz. Ali\u2019nin M\u00fcsl\u00fcmanlara hitaben ferman\u0131n\u0131n, Tebriz\u2019de Arap\u00e7adan T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015f metindir. Bizim na\u00e7izane tespit ve tasvibimize g\u00f6re ilk Fars\u00e7a eserler, Orta Asya \u00fczerinden yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015f, T\u00fcrk\u00e7e yaz\u0131m ise Tebriz, Azerbaycan ve \u0130ran \u00fczerinden yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ve bu yazarlar\u0131nda T\u00fck\/T\u00fcrk-Tat k\u00f6kenli olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130lgin\u00e7 bir meselede Deri\/Fars dilinin ilk yazma n\u00fcshalar\u0131n\u0131n \u0130bri alfabesinde olmas\u0131 ger\u00e7e\u011fidir. \u015eu an g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015f olan ilk Fars\u00e7a n\u00fcshalar, Hoten belgeleri olarak Hoten\u2019de bulunmu\u015f \u0130bri alfabesinde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan On Emir mektuplar\u0131d\u0131r. 8. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na tarihlenmi\u015ftir. \u0130bri alfabesinde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan deri dilindeki eserler, Kur\u2019an-i Kerim\u2019in 970\u2019lerde Fars\u00e7aya \u00e7evrilmesini m\u00fcteakiben Arap alfabesinde devam etmi\u015ftir, ancak \u0130bri alfabesinde yaz\u0131lm\u0131\u015f eserler de az\u0131msanmayacak kadar \u00e7oktur ve Arap alfabesi ile yan\u0131 s\u0131ra Farsiye tarikat\u0131na mensup mirzalar taraf\u0131ndan \u0130bri alfabesinde yazma gelene\u011fi s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bizim \u015fahsi kan\u0131m\u0131za g\u00f6re T\u00fcrklerin asli kurucu unsur oldu\u011fu Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n siyasi iradesini temsil eden M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk devletleri, Farsiye tarikat\u0131 taraf\u0131ndan benimsenilmek istenmi\u015f olan Deri diline k\u0131smen T\u00fcrk dilinden daha \u00e7ok sahip \u00e7\u0131kmaya ve onlara mal edilmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi T\u00fcrk ve Deri dilleri Arap a\u011fal\u0131\u011f\u0131na esaslanan ve Arap dilinin inhisar\u0131na kar\u015f\u0131 T\u00fcrk devletleri taraf\u0131ndan paralel \u015fekilde canland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Arap inhisarc\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6n plana al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat Fars dili k\u00fclt\u00fcr havzas\u0131n\u0131n do\u011fusundan, yan\u0131 Horasan\u2019dan, T\u00fcrk dili ise bat\u0131dan, yan\u0131 Tebriz, Azerbaycan ve \u0130ran \u00fczerinden yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Venedik-Florans Merkezli Yeni Rum Medeniyetinin siyasi iradesi taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclen Hint-Avrupa ve ona paralel \u015fekilde ortaya at\u0131lan Ural-Altay teorilerinin, Horasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131 i\u00e7in son 250 y\u0131lda uygulanm\u0131\u015f olan korkun\u00e7 soyk\u0131r\u0131m ve katliamlardan daha tehlikeli ve zararl\u0131 ve sosyal yap\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha \u00e7ok y\u0131k\u0131c\u0131 olmu\u015ftur, dersem yan\u0131lmam\u0131\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Burada \u0130slam \u00f6ncesi m\u00fcbahaseli tarihe girmeksizin \u0130slam sonras\u0131 Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n merkez siyasi iradesini temsil eden T\u00fcrk devletlerine k\u0131sa \u015fekilde de\u011finilecektir. Sasanilerin (224-651) Acem olmas\u0131 ve Acemlerin de T\u00fck\/T\u00fcrk-Tat olduklar\u0131 taraf\u0131m\u0131zca tespit ve tasvip edildi\u011fi i\u00e7in Sasaniler de Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n siyasi iradesini temsil eden bir d\u00f6nem devleti oldu\u011fu s\u00f6ylenilebilir. Ancak tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r bir mesele oldu\u011fu ve geni\u015f izaha ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak burada vermeyi uygun g\u00f6rm\u00fcyoruz. Yeri gelmi\u015fken kaydedilmelidir ki, Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00f6nemli tarih\u00e7ilerinden A\u015f\u0131k Pa\u015fazade de me\u015fhur Tarih eserinde Acemlerin de T\u00fcrkler gibi Yafes neslinden olduklar\u0131n\u0131 ve T\u00fcrklerin nesil babalar\u0131ndan say\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 beyan eder.<\/p>\n<p>Son d\u00f6nem b\u00f6lgemize tahmil edilmi\u015f olan modern ulus-devlet kimli\u011fine g\u00f6re \u0130ran\u2019\u0131n Pers olarak kabul g\u00f6r\u00fclmesinin hi\u00e7bir bilimsel esas\u0131 olmay\u0131p, tamamen siyasi yap\u0131lanmalar\u0131n birer sonucudur. Bu tarihi tespite dair \u00f6rnek olarak taraf\u0131mca tasvip ve tespit edilen y\u00fczler tarihi faktan sadece ikisini burada veriyoruz;<\/p>\n<p>Yahudi, \u0130bri ve onu m\u00fcteakiben Rum ve Yunanlar\u0131n \u0130slami metinlerde \u2018Acem\u2019 olarak tan\u0131mlanan toplumun, \u2018Persiyus\u2019 ad\u0131na \u2018Pers\u2019 olarak adland\u0131rd\u0131klar\u0131 tarihi metinlerinden bilinmektedir. \u2018Perse\u2019 kelimesinin hi\u00e7bir bilimsel esas\u0131 olmay\u0131p, daha \u00e7ok 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren kurgulanm\u0131\u015f olan Yunan k\u00f6kenli mitolojik verilere dayan\u0131r. Bu mifik verilere g\u00f6re, Yunanl\u0131 Zeus\u2019un o\u011flu \u2018Persiyus\u2019un \u0130ranl\u0131\/Acem \u2018Andrumda\u2019n\u0131n k\u0131z\u0131 \u2018Kasiupiya\u2019 ile evlenmesi ve do\u011fulan \u00e7ocu\u011fun \u2018Persiyus\u2019 \u015ferefine \u2018Pers\/Perso\u2019 olarak an\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusudur. T\u0131pk\u0131 buna benzer \u015fekilde 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren Osman\/Otman o\u011fullar\u0131na y\u00f6nelik kurgulanm\u0131\u015f olan Hector&#8217;un o\u011flu Turcus hik\u00e2yesi gibidir. Bu hik\u00e2yeye g\u00f6re Troya\u2019n\u0131n Hektor\u2019dan sonra en b\u00fcy\u00fck kahraman\u0131 say\u0131lan Aeneas ayn\u0131 zamanda di\u015fi kurtun emzirdi\u011fi Romus ve Romulus\u2019un atas\u0131d\u0131r. Franklar\u0131n atas\u0131 olan Aeneas\u2019\u0131n ye\u011feni Francion ve T\u00fcrklerin atas\u0131 olan Troilus\u2019un o\u011flu Turcus. Hektor neslinden say\u0131lan Franklar\u0131n babas\u0131 Francion ve T\u00fcrklerin babas\u0131 Turcus\/Turcs mifik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6n plana al\u0131nmas\u0131 ile Hector&#8217;un o\u011flu Turcus, Osmano\u011fullar\u0131n\u0131n dip atas\u0131 olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Yeri gelmi\u015fken kaydedilmelidir ki, Kurt veya Boz Kurt dedi\u011fimiz simge T\u00fcrklerin asli kurucu unsur oldu\u011fu Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131 i\u00e7in tarihin hi\u00e7bir d\u00f6nemecinde hukuki simge olarak kabul edildi\u011fine dair hi\u00e7bir elle tutulur somut bilgi mevcut de\u011fildir. \u0130leri s\u00fcr\u00fclen fikirler daha \u00e7ok faraziyelere ve ihtimallere dayan\u0131yor. Son 1100 y\u0131l\u0131n T\u00fcrk\u00e7e, Fars\u00e7a, Arap\u00e7a ve di\u011fer yerli tarihi metinler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduruldu\u011funda, bu iddiay\u0131 onaylayan somut bir bilgiye ula\u015f\u0131lm\u0131yor. Kaydedilen bir\u00e7ok tarihi metinlere hatta Divan-\u00fc L\u00fcgat-it-T\u00fcrk, Kutadgu Bilig, \u00e7o\u011fu O\u011fuz Nameler ve bu gibi di\u011fer T\u00fcrk\u00e7e eserlerde bile Kurt y\u0131rt\u0131c\u0131, vah\u015fi korkun\u00e7 bir hayvan olman\u0131n \u00f6tesinde her hangi bir k\u00fclt d\u00fczeyinde bile sayg\u0131 g\u00f6rmez. W. Bang ve G. R. Rahmeti\u2019nin 1936\u2019da yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 Uygur alfabeli \u201cO\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131\u201d bu konuda bir m\u00fcstesnad\u0131r, ayr\u0131ca ele al\u0131nmas\u0131 laz\u0131md\u0131r. Bu destanda \u201c<em>G\u00f6k Calluq dedik bir erkek B\u00f6r\u00fc<\/em>\u201d, \u201c<em>G\u00f6k t\u00fcyl\u00fc ve g\u00f6k yeleli b\u00fcy\u00fck erkek kurdun yol g\u00f6sterici<\/em>\u201d olarak an\u0131lmas\u0131 hukuki simge de\u011fil, sadece k\u00fclt d\u00fczeyinde say\u0131lan totemlerden biri olarak kaydedilebilir. T\u00fcrklerde Kurdun hukuki simge olmas\u0131 bir tarafa hatta k\u00fclt olarak varl\u0131\u011f\u0131 bile tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r bir meseledir. Ba\u015fka bir ifade ile hukuki simge de\u011fil, k\u00fclt d\u00fczeyinde tart\u0131\u015f\u0131labilir. Ancak Rum medeniyet havzas\u0131 i\u00e7in Kurt simgesi, resmen bir hukuki simge olarak kullan\u0131lmas\u0131na dair onlar somut veriler mevcuttur. Roma Mitolojisine g\u00f6re M\u00d6 753&#8217;te Roma \u015fehrinin kurucular\u0131 say\u0131lan Romulus ve Remus kurt taraf\u0131ndan emzirilmi\u015ftir. Kurt, devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan hukuki simge olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kutsall\u0131k tinine de sahip olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Yeniden \u0130ran konusuna d\u00f6nelim; Pers\/Perso\u2019nun sadece \u0130bri metinlerinden esenlenen ve siyasi ama\u00e7lar do\u011frultusunda yeniden tahrif edilerek yorumland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir\u00e7ok tarihi metinler mevcuttur. XIV. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u0130spanyollu bir Franc\u0131skan\/ Franc\u0131scan taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan ve Londora\u2019da 1877 Marcos Jimenez De La Espada ve 1912\u2019de S\u0131r Clements Markham, K.C.B. taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan n\u00fcshalar\u0131nda da A\u015f\u0131k Pa\u015fazade\u2019nin T\u00fcrk ve Yafes o\u011flu olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Acem\u2019lerin Yahudi\u2019lerin israr\u0131 \u00fczerine Pers\/Perso adland\u0131r\u0131lmak istendi\u011fi a\u00e7\u0131k \u015fekilde g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130spanyollu Franc\u0131skan \u015f\u00f6yle der: \u201c&#8230;yerlilerin Karadeniz\/Black Sea adland\u0131rd\u0131klar\u0131 k\u00f6rfez, Yahudiler taraf\u0131ndan Persian Sea\/Pers Denizi olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yor\u201d. Yahudilerin Pers Denizi\/K\u00f6rfezi olarak adland\u0131rmakta \u0131srar ettikleri b\u00f6lge ve deniz, yerliler taraf\u0131ndan Karadeniz olarak an\u0131lm\u0131\u015f ve bilinmi\u015f ve buda De\u015fti K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrklerinin g\u00fcneylerindeki denize, Karadeniz ad\u0131 verdikleri gibi yerli T\u00fcrkler taraf\u0131ndan \u015f\u00f6yle an\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair onlar tarihi ispatlardan sadece biridir. Yeri gelmi\u015fken kaydedilmelidir ki, Kara rengi baz\u0131 esass\u0131z iddialara bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n, T\u00fcrkler i\u00e7in kuzeyi de\u011fil tam tersine g\u00fcneyi simgeler. Ebu&#8217;l-Gazi Bahad\u0131r Han\u2019\u0131n Horasan\u2019da 17. y\u00fczy\u0131lda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u015eecere-i T\u00fcrki ve \u015eecere-i Terakime eserlerinde K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrklerinin De\u015fti K\u0131p\u00e7ak b\u00f6lgesini 4000 y\u0131l \u00f6nceden yurt edindiklerini bildirir. Buda b\u00f6lgenin eski sakinlerinin, yan\u0131 K\u0131p\u00e7ak T\u00fcrklerinin g\u00fcneylerindeki denizi, Kara deniz olarak adland\u0131rmalar\u0131 ve \u0130ran T\u00fcrklerinin de ayn\u0131 \u015fekilde g\u00fcneylerindeki denizi\/k\u00f6rfezi Kara deniz\/k\u00f6rfez olarak adland\u0131rmalar\u0131n\u0131n ortak noktalar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir ve Kara renginin T\u00fcrk \u0130slam Sentezcilerinin bilimd\u0131\u015f\u0131 iddialar\u0131na g\u00f6re kuzeyi de\u011fil, tam tersine g\u00fcneyi temsil etti\u011fini g\u00f6sterir.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u0130ran\u2019\u0131n ve Acem\u2019lerin Pers\/Perso olmas\u0131, Osmano\u011fullar\u0131n\u0131n Hektor neslinden Franklar\u0131n karde\u015fi Turcus\/Turcs t\u00fcremesi olaca\u011f\u0131 kadar ge\u00e7erlidir. Ve Pers-Perso sadece Yahudilerin \u0131srar\u0131 \u00fczerine Rum medeniyet havzas\u0131 \u00fczerinden dikte edilmi\u015f ve hi\u00e7bir tarihi esas\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Konuyla ilgili Milat gazetesindeki <a href=\"https:\/\/www.milatgazetesi.com\/haber\/iranda-yeni-bir-donemin-baslangici--189\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ge\u00e7mi\u015f yaz\u0131m\u0131za<\/a> bak\u0131labilir.<\/p>\n<p>\u0130ran Pehlevi d\u00f6neminde, 1935\u2019te, \u2018Pers\u2019 ad\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00fclkenin yerel tarihi metinlerde oldu\u011fu gibi \u2018\u0130ran\u2019 olarak tan\u0131mlanmas\u0131na dair alm\u0131\u015f oldu\u011fu resm\u00ee karara ra\u011fmen 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren Venedik-Florans merkezli k\u00fcresel boyutta yeniden yorumlanmas\u0131na ba\u015flat\u0131lan Rum medeniyet havzas\u0131n\u0131n siyasi iradesi taraf\u0131ndan Pers\/Perso olarak an\u0131lmas\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi istenmi\u015ftir. Bug\u00fcn bile \u0130ran resm\u00ee \u015fekilde \u0130ran devleti olarak tan\u0131mlansa da hala Rum medeniyet havzas\u0131 ve onu takip eden \u00fclkeler taraf\u0131ndan Pers\/Persian olarak an\u0131lmas\u0131nda bir \u0131srar vard\u0131r. Yeri gelmi\u015fken kaydedelim ki, mevcut tarihi verilere g\u00f6re Iran ilk kez edebiyat alan\u0131nda Firdevsi\u2019nin \u015eahname\u2019sinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Devlet mektuplar\u0131nda \u0130ran ad\u0131 ilk kez \u0130lhanl\u0131 devletinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Resm\u00ee devlet evraklar\u0131nda ise \u0130ran ad\u0131 ilk kez Ak Koyunlu devleti d\u00f6neminde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u0130ran ve Azerbaycan\u2019\u0131n Persli\u011fi, siyasi bir rivayetten \u00f6te bir \u015fey de\u011fildi. \u00dclkenin asli kurucu unsuru T\u00fck\/T\u00fcrk-Tat olmu\u015f ve olmaya devam edecektir.<\/p>\n<p>A\u015fa\u011f\u0131da Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n \u0130slam sonras\u0131 merkez siyasi iradesini temsil eden devletlere k\u0131sa \u015fekilde de\u011finilecektir. Ancak konuya girmeksizin kaydedilmelidir ki, tarihen Avrasya\u2019y\u0131 kapsayan Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n merkez siyasi iradesinin yan\u0131 s\u0131ra b\u00f6lgesel siyasi iradeyi temsil eden Beylik, Emirlik, Hanl\u0131k ve Devletler mevcut olmu\u015ftur. Siyasi cihetten birbirine kar\u015f\u0131 ciddi rekabet h\u00e2linde olmu\u015f olsalar da k\u00fclt\u00fcrel b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bozmaya y\u00f6nelik olumsuz bir harekette bulunmam\u0131\u015flard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 15. asr\u0131n ortalar\u0131 ve 16. asr\u0131n ilk y\u0131llar\u0131na kadar devam etmi\u015ftir. Yan\u0131, Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n b\u00f6lgesel siyasi iradesini temsil eden Osmano\u011fullar\u0131\u2019n\u0131n hem Anadolu T\u00fcrk beyliklerini hem Afrika Memluk T\u00fcrk devletini ortadan kald\u0131rmas\u0131 ve Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131ndan imtina ederek hukuki cihetten resmen <strong>Kayser-i Rum<\/strong> olarak ilan v\u00fccut etmesi ve di\u011fer taraftan De\u015fti K\u0131p\u00e7ak\u2019ta Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131n b\u00f6lgesel siyasi iradesini temsil eden Alt\u0131n Orda devletinin birer subjekti olan Moskova Knyaz\u0131n\u0131n selef k\u00fclt\u00fcr havzas\u0131ndan imtina ederek <strong>Sezar-i Rum<\/strong> olarak ilan v\u00fccut etmesi ve Orta Asya ve Kafkasya\u2019y\u0131 i\u015fgali alt\u0131na alarak geni\u015flemesi, g\u00fcneyden ise Hindistan yar\u0131m adas\u0131 \u00fczerinden Rum medeniyet havzas\u0131n\u0131n di\u011fer varisi \u0130ngiltere\u2019nin geni\u015flemesi Horasan\/Azerbaycan medeniyet havzas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kmaza sokmu\u015f ve zaman a\u015famas\u0131nda inhilal ve izmihlale s\u00fcr\u00fcklemi\u015ftir. Bu konular geni\u015f bi\u00e7imde yeni yay\u0131nlanacak eserimizde ele al\u0131narak incelenmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu yaz\u0131 dizisinde Horasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131nda devlet s\u00fcreklili\u011fini izah edip, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz g\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk devletleri, \u0130ran ve genel itibar\u0131yla tarihen Avrasya\u2019y\u0131 kapsayan Horasan\/Azerbaycan Medeniyet Havzas\u0131 fikrine ve mevcut sorunlar\u0131n giderilmesine y\u00f6nelik \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131na de\u011finilecektir.<\/p>\n","protected":false},"author":36,"featured_media":18590,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[66],"tags":[54,3005,630,1124,1129,187],"coauthors":[38],"class_list":["post-18586","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-siyaset-tarih","tag-azerbaycan","tag-horasan","tag-iran","tag-medeniyet","tag-turk-medeniyeti","tag-turkiye"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18586","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/36"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18586"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18586\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18593,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18586\/revisions\/18593"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18586"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18586"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18586"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=18586"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}