{"id":18902,"date":"2025-05-19T18:03:27","date_gmt":"2025-05-19T15:03:27","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=18902"},"modified":"2025-05-19T18:03:27","modified_gmt":"2025-05-19T15:03:27","slug":"ataturkun-izinde-uygur-aydinlarinin-mucadelesinde-ilham-kaynagi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ataturkun-izinde-uygur-aydinlarinin-mucadelesinde-ilham-kaynagi\/","title":{"rendered":"Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn izinde: Uygur ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n m\u00fccadelesinde ilham kayna\u011f\u0131"},"content":{"rendered":"<p>20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Uygur ayd\u0131nlar\u0131, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funu, laikle\u015fme ve modernle\u015fme y\u00f6n\u00fcndeki kararl\u0131 ad\u0131mlar\u0131n\u0131 dikkatle izlediler. Cumhuriyet kurulduktan sonra T\u00fcrkiye\u2019ye gelen ve burada e\u011fitim g\u00f6ren Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 gen\u00e7ler, \u00f6zellikle Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn fikirlerinden do\u011frudan etkilendiler. Mehmet Ali Tevfik ve Kurban Koday gibi isimler, yaln\u0131zca siyasi de\u011fil; e\u011fitsel, toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel reformlar\u0131 da memleketlerine ta\u015f\u0131yarak bir t\u00fcr fikr\u00ee d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn \u00f6nc\u00fcleri oldular.<\/p>\n<p>Mehmet Ali Tevfik, T\u00fcrkiye\u2019deki e\u011fitimini tamamlad\u0131ktan sonra memleketi Artu\u015f\u2019a d\u00f6nd\u00fc; burada yaln\u0131zca dersler de\u011fil, fikirler de ta\u015f\u0131d\u0131. T\u00fcrkiyede \u00f6\u011frendi\u011fi e\u011fitim sistemini yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterdi. Zamanla \u00e7a\u011fda\u015f Uygur e\u011fitiminin \u00f6nc\u00fcs\u00fc, fedak\u00e2r bir dava insan\u0131 ve tan\u0131nm\u0131\u015f bir e\u011fitimci olarak an\u0131lmaya ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Kurban Koday, \u00dcr\u00fcm\u00e7i\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Yalk\u0131n gazetesinde T\u00fcrkiye\u2019deki reformlar\u0131 tan\u0131tarak Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn liderli\u011fini ve Cumhuriyet\u2019in geli\u015fimini Uygur halk\u0131na aktard\u0131. Yaz\u0131lar\u0131nda T\u00fcrk ulusal kimli\u011finin in\u015fas\u0131nda Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 merkez\u00ee rol\u00fcn alt\u0131 \u00e7izildi.<\/p>\n<p>Ayn\u0131 d\u00f6nemde Mesut Sabiri, \u0130sa Yusuf Alptekin ve Mehmet Emin Bu\u011fra gibi \u00f6nderlerin deste\u011fiyle Altay Ne\u015friyat\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan kitap ve dergiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Kemalist reformlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel arka plan\u0131 daha geni\u015f kitlelere ula\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Bu yay\u0131nlarda \u00f6zellikle laiklik, kad\u0131nlar\u0131n e\u011fitimi, ulusal birlik ve \u00e7a\u011fda\u015f e\u011fitim gibi temalar \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1939 y\u0131l\u0131nda yay\u0131na ba\u015flayan Yurt dergisinin kapa\u011f\u0131nda Uygurca ve \u00c7ince olarak yer alan \u201cGazi Atat\u00fcrk Mustafa Kemal hazretlerinin nam\u0131na ba\u011f\u0131\u015flan\u0131p (ithafen) \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u201d ifadesi, Uygur ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n Atat\u00fcrk\u2019e duydu\u011fu hayranl\u0131\u011f\u0131n ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n somut bir g\u00f6stergesiydi.<\/p>\n<p>Bu etkile\u015fim, yaln\u0131zca bireylerin de\u011fil, bir halk\u0131n tarihsel y\u00f6nelimlerini yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnmesine neden oldu. Zira T\u00fcrkiye modeli, Uygurlar i\u00e7in modernli\u011fin, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ve toplumsal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn somut bir \u00f6rne\u011fiydi. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn \u015fahs\u0131nda v\u00fccut bulan bu d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm fikri, uzak diyarlarda bile yank\u0131 bulmu\u015ftu.<\/p>\n<p>Ancak 1949 sonras\u0131 \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin milliyet\u00e7ili\u011fe y\u00f6nelik sistematik bask\u0131 ve tasfiye politikalar\u0131yla Uygurlar\u0131n T\u00fcrkiye ile ileti\u015fimi tamamen kesildi. Bu, yaln\u0131zca fiziksel bir kopu\u015f de\u011fil; ayn\u0131 zamanda bir haf\u0131za kayb\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel tecrit s\u00fcreciydi. 30-40 y\u0131l boyunca yaln\u0131zca tek y\u00f6nl\u00fc kom\u00fcnist propagandan\u0131n h\u00e2kim oldu\u011fu bir ortamda Uygurlar, d\u00fcnyayla ba\u011flar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde yitirdiler.<\/p>\n<p>1980\u2019lerden itibaren \u00c7in\u2019in d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lma politikalar\u0131yla birlikte Uygurlar tekrar Orta Asya ve T\u00fcrkiye\u2019deki karde\u015f halklarla ba\u011flar\u0131n\u0131 aramaya ba\u015flad\u0131lar. Yurtd\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kan Uygurlar i\u00e7in ilk tercih yine Mustafa Kemal\u2019in T\u00fcrkiye\u2019si oldu. \u0130stanbul, T\u00fcrkiye ve Atat\u00fcrk gibi kavramlar, Uygurca matbu yay\u0131nlarda yeniden yer almaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>1997 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan Memteli Efendi adl\u0131 bibliyografik \u00e7al\u0131\u015fmada, yazarlar Mirahmet Seyit ve Yalk\u0131n Rozi, bu e\u011fitimcinin T\u00fcrkiye\u2019de ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitimden bahsederken Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn ink\u0131laplar\u0131na ve reformlar\u0131na neredeyse kitab\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 ay\u0131rd\u0131lar. 2000 y\u0131l\u0131nda Y\u00fcs\u00fcpcan Ali \u0130slami taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan Mustapa Kemal adl\u0131 biyografi, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn hayat\u0131n\u0131 sade bir dille gen\u00e7 ku\u015faklara tan\u0131tt\u0131. Bu eser, Uygur gen\u00e7ler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6rd\u00fc.<\/p>\n<p>Hatta ilkokul ve ortaokullara y\u00f6nelik haz\u0131rlanan dil ve edebiyat kitaplar\u0131nda, Uygur tarihindeki \u00f6nemli liderlerle birlikte Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn foto\u011fraf\u0131yla tan\u0131t\u0131m\u0131 da yer ald\u0131. B\u00f6ylece Atat\u00fcrk, Uygur gen\u00e7leri aras\u0131nda ilkeli ve kararl\u0131 liderli\u011fin sembol\u00fc h\u00e2line geldi.<\/p>\n<p>2011-2014 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Uygurca internet siteleri a\u00e7\u0131kken, \u00e7evrimi\u00e7i tart\u0131\u015fma platformlar\u0131ndan birinde Atat\u00fcrk hakk\u0131nda a\u00e7\u0131lan bir ba\u015fl\u0131k, d\u00f6nemin en ilgi g\u00f6ren tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri olmu\u015ftu. Atat\u00fcrk, bir d\u00f6nemin hayalini kurdu\u011fu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinin dijital \u00e7a\u011fdaki yank\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n<p>Ancak 2016 sonras\u0131nda, Uygurlar\u0131n Atat\u00fcrk\u2019e duydu\u011fu bu sevgi ve ilgi de Uygurlar\u0131n di\u011fer pek \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel ve kimliksel \u00f6zellikleri gibi, \u00c7in devleti taraf\u0131ndan bir tehdit unsuru olarak g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. Atat\u00fcrk hakk\u0131nda yay\u0131mlanan bir kitab\u0131n edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapan Uygur akademisyen Ahmetcan Momin Tar\u0131mi, kitab\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131ndan 18 y\u0131l sonra toplama kamp\u0131na g\u00f6nderildi.<\/p>\n<p>Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Uygurca ders kitaplar\u0131nda tan\u0131t\u0131lmas\u0131 ise \u201cayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 fikirlerin propagandas\u0131\u201d olarak de\u011ferlendirilerek \u00e7ok say\u0131da akademisyen hakk\u0131nda soru\u015fturma ba\u015flat\u0131ld\u0131. \u00c7in makamlar\u0131, bu eylemi \u201cmilliyet\u00e7i duygular\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtmak\u201d \u015feklinde tan\u0131mlad\u0131. Ders kitaplar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda g\u00f6rev alan Prof. Dr. Yalkun Rozi, Sattar Savut, Alimjan Memtimin, Tahir Nasir ve Abdurazaq Saim gibi bir\u00e7ok akademisyen ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131 a\u011f\u0131r hapis cezalar\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131 ve h\u00e2len tutuklular. S\u00f6z konusu ders kitab\u0131, \u00c7in devlet medyas\u0131nda, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn foto\u011fraf\u0131n\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131 sayfa g\u00f6sterilerek ele\u015ftirildi.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn diasporada ya\u015fayan bir\u00e7ok Uygur genci i\u00e7in Atat\u00fcrk h\u00e2l\u00e2 bir sembold\u00fcr. Atat\u00fcrk, bir milletin yeniden do\u011fu\u015funu m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan lider olarak an\u0131lmakta; fikir ve ilkeleri benimsenmekte ve \u00f6rnek al\u0131nmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 liderler yaln\u0131zca kendi milletini de\u011fil, uzak co\u011frafyalardaki mazlum milletleri de derinden etkiler. Onlar\u0131n fikirleri s\u0131n\u0131r tan\u0131maz; bir kitapta, bir dergi kapa\u011f\u0131nda, bir \u00f6\u011frencinin zihninde tekrar tekrar can bulur. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn izinde y\u00fcr\u00fcyen Uygur gen\u00e7li\u011fi, yaln\u0131zca bir ge\u00e7mi\u015fi yad etmiyor; ayn\u0131 zamanda \u00f6zg\u00fcr bir gelece\u011fin ihtimalini de y\u00fcre\u011finde ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n<p>Minnetle, \u00f6zlemle, sayg\u0131yla\u2026 Fikirleriyle yolumuzu ayd\u0131nlatan Gazi Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fc Anma G\u00fcn\u00fc\u2019nde onu bir kez daha rahmet ve \u015f\u00fckranla an\u0131yoruz.<\/p>\n<div id=\"attachment_18906\" style=\"width: 1210px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-18906\" class=\"wp-image-18906 size-full\" src=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3.png\" alt=\"\" width=\"1200\" height=\"800\" srcset=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3.png 1200w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3-300x200.png 300w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3-1024x683.png 1024w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3-150x100.png 150w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/BILAL-SIMSIR-VEFAT-ETTI-3-768x512.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1200px) 100vw, 1200px\" \/><p id=\"caption-attachment-18906\" class=\"wp-caption-text\">Mustafa Kemal adl\u0131 kitap ve \u201cGazi Atat\u00fcrk Mustafa Kemal hazretlerinin nam\u0131na ithafen \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u201d ifadesi yaz\u0131lan Yurt dergisi<\/p><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 liderler yaln\u0131zca kendi milletini de\u011fil, uzak co\u011frafyalardaki mazlum milletleri de derinden etkiler. Onlar\u0131n fikirleri s\u0131n\u0131r tan\u0131maz; bir kitapta, bir dergi kapa\u011f\u0131nda, bir \u00f6\u011frencinin zihninde tekrar tekrar can bulur. <\/p>\n","protected":false},"author":217,"featured_media":18905,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[68],"tags":[931,259,3113,940,331,3112,667],"coauthors":[3047],"class_list":["post-18902","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turkluk-turkculuk","tag-19-mayis-1919","tag-ataturk","tag-bandirma","tag-bandirma-vapuru","tag-mustafa-kemal-ataturk","tag-samsun","tag-uygur"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18902","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/217"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18902"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18902\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18907,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18902\/revisions\/18907"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18905"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18902"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18902"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18902"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=18902"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}