{"id":19014,"date":"2025-07-23T19:00:59","date_gmt":"2025-07-23T16:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=19014"},"modified":"2025-07-23T17:46:59","modified_gmt":"2025-07-23T14:46:59","slug":"turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/","title":{"rendered":"T\u00fcrk-\u0130slam sentezi ve T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi \u00fczerine"},"content":{"rendered":"

Mustafa Levent Yener<\/strong>, 1976 y\u0131l\u0131nda \u0130zmir’de do\u011fdu. Hacettepe \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi T\u00fcrk Dili ve Edebiyat\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fc’nden 2001 y\u0131l\u0131nda mezun olmu\u015ftur. Akademik kariyerine \u00c7anakkale Onsekiz Mart \u00dcniversitesinde Do\u00e7ent olarak devam eden Yener, T\u00fcrk Dili ve Edebiyat\u0131 alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmaktad\u0131r. \u00c7e\u015fitli y\u00f6netim g\u00f6revlerinde bulunmu\u015ftur. Kendisi ayn\u0131 zamanda Mill\u00ee D\u00fc\u015f\u00fcnce Merkezi gibi platformlarda yaz\u0131lar kaleme almaktad\u0131r. Yay\u0131mlanm\u0131\u015f S\u00f6zc\u00fck Bilimi – T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esinden \u00d6rneklerle isimli kitab\u0131 yan\u0131nda pek \u00e7ok \u00e7eviri kitab\u0131 ve T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131 \u00fczerine makaleleri vard\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

VURUCU:<\/strong> S\u00f6yle\u015fimize bir altyap\u0131 olu\u015fturmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan din-toplum ili\u015fkisini genel olarak de\u011ferlendirir misiniz? Bu noktada din ve milliyet aras\u0131nda tarihsel s\u00fcreci de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak, etki-etkile\u015fim ekseninde nas\u0131l bir ili\u015fki vard\u0131r?<\/p>\n

YENER:<\/strong> Din, toplumu olu\u015fturan k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011felerinden biridir. Dil, yaz\u0131, din, bilim, giyim-ku\u015fam, sanat, yerle\u015fme gibi somut veya soyut her k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011fesi, toplumu \u015fekillendiren ve bir di\u011ferinden ay\u0131ran \u00f6zellikler ta\u015f\u0131r. Bunlar\u0131n her biri, toplumun ortak \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak de\u011ferlendirilir.<\/p>\n

Toplum ve k\u00fclt\u00fcrler birbirlerinden yal\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ortamlarda olu\u015fmaz ve ya\u015famaz. Sava\u015f, ticaret, g\u00f6\u00e7 gibi bir\u00e7ok etken, k\u00fclt\u00fcrlerin birbirleriyle etkile\u015fime girmesine neden olur. Dilden yola \u00e7\u0131kacak olursak, T\u00fcrk\u00e7e gibi \u00e7ok geni\u015f co\u011frafyalarda \u00e7ok farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir dilde, di\u011fer dillerden al\u0131nm\u0131\u015f s\u00f6zc\u00fckler oldu\u011fu gibi, bu dillere aktar\u0131lm\u0131\u015f s\u00f6zc\u00fckler de bulunur. Bu, bir kavramlar al\u0131\u015fveri\u015fidir.<\/p>\n

K\u00fclt\u00fcrel etkile\u015fim her ne kadar toplumsal bir olaym\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda tek tek bireylerde ba\u015flar ve topluma yay\u0131l\u0131r. Dil de\u011fi\u015fimleri i\u00e7in b\u00f6yle bir durumdan bahsedebiliriz. Gerek bir gereklilik gerekse bir \u00f6zenti sonucunda olsun, birey ba\u015fka bir toplumun dilinden etkilenir; bu etkileni\u015f \u00e7evresindeki bireylere yay\u0131l\u0131r ve sonu\u00e7ta topluma ula\u015f\u0131r. Burada etkileyenin siyasi, ekonomik ve asker\u00ee \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnden s\u00f6z edilmelidir. Etkilenen ise tam tersi durumdad\u0131r.<\/p>\n

Dil i\u00e7in ge\u00e7erli olan bu durumun din i\u00e7in de ge\u00e7erli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6rne\u011fin G\u00f6kt\u00fcrk Hakan\u0131 Mukan, \u00c7in’den gelen Konf\u00fc\u00e7yanizm, Taoizm ve Zerd\u00fc\u015ft dinlerinin etkilerinden ve bat\u0131dan gelen Hristiyanl\u0131k etkilerinden korunmak i\u00e7in Budizm’i kabul eder. Bu g\u00fc\u00e7l\u00fc etkilerden korunmak i\u00e7in Mukan Ka\u011fan’\u0131n bireysel ve siyasi tercihi topluma yay\u0131l\u0131r. Bir ba\u015fka \u00f6rnekse B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan’\u0131n Maniheizm tercihinde g\u00f6r\u00fclebilir. \u00c7in bask\u0131s\u0131ndan ka\u00e7an Maniheist So\u011fdlar B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan’\u0131 etkiler. B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, Maniheizm’i \u00f6\u011frenerek kabul eder. Maniheizm resm\u00ee din olarak kabul edilerek topluma yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Burada ilgin\u00e7 olan, her iki dinin de siyasi nedenlerle se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Mukan Ka\u011fan, T\u00fcrkleri Bizans ve \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisinden korumak i\u00e7in Budizm’i se\u00e7er. \u0130kincisinde ise \u00c7in zulm\u00fcnden korunmak i\u00e7in Maniheistlerin B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan’\u0131 etkileyi\u015fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu kez az\u0131nl\u0131k, \u00e7o\u011funlu\u011fu etkilemi\u015ftir. Her ikisinde de g\u00f6r\u00fclen ortak nokta, se\u00e7imin vicdani de\u011fil siyasi ve asker\u00ee olu\u015fudur. Bir ba\u015fka ortakl\u0131k da, toplumsal olmayan ancak bireysel olan bir etkileni\u015f ve se\u00e7imdir.<\/p>\n

Bu din de\u011fi\u015ftirmelerin sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131lacak olursa bir\u00e7ok etkisi de bulunur: Orhun Yaz\u0131tlar\u0131\u2019nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz evreni yaratan ve verdi\u011fi ‘kut’la ka\u011fana, ka\u011fan olma g\u00f6revini veren Tanr\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 mevcuttur. Buna ra\u011fmen ka\u011fan; veli ya da peygamber olarak y\u00f6netmez, s\u0131radan bir insand\u0131r. Maniheizm’in kabul\u00fcyle, ka\u011fan dini yayma ve b\u00fct\u00fcn dinda\u015flar\u0131n\u0131 koruma g\u00f6revini \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n

Devlet y\u00f6netimi anlay\u0131\u015f\u0131na din\u00ee motifler girmeye ba\u015fl\u0131yor. Mill\u00ee anlay\u0131\u015flar\u0131n din\u00ee anlay\u0131\u015flar taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilmesi a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kar. Budizm etkisiyle \u015fehirlerin kurulmas\u0131, T\u00fcrk inan\u00e7 sisteminde yarat\u0131lanlar\u0131n hepsinin iyi olmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin iyi-k\u00f6t\u00fc veya insan, \u015feytan ve tanr\u0131 olarak de\u011fi\u015fmesi dinin etkisini g\u00f6steren \u00f6rnekler olabilir. Din; bireyin bireyle, bireyin toplumla ili\u015fkilerini d\u00fczenleyen bir yap\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in ister istemez onu kabul eden toplumda de\u011fi\u015fikliklere neden olacakt\u0131r.<\/p>\n

 <\/p>\n

VURUCU:<\/strong> T\u00fcrk-\u0130slam Sentezi sizce nedir? Siyasi-ideolojik bir d\u00fc\u015f\u00fcnce midir yoksa milliyet\u00e7i-muhafazak\u00e2r tarih felsefesi\/yakla\u015f\u0131m\u0131 m\u0131d\u0131r? Bu soru ba\u011flam\u0131nda T\u00fcrk-\u0130slam \u00dclk\u00fcs\u00fc\/D\u00fc\u015f\u00fcncesi\/Tarihi\/Medeniyeti\/K\u00fclt\u00fcr\u00fc gibi ikili kavramla\u015ft\u0131rmalar T\u00fcrk-\u0130slam Sentezi’nin bir ifadesi midir?<\/p>\n

YENER:<\/strong> T\u00fcrk-\u0130slam sentezi a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 benim i\u00e7in hi\u00e7bir siyasi, ideolojik veya felsefi bir bak\u0131\u015f\u0131, yakla\u015f\u0131m\u0131 ifade etmiyor. Sentez, bir birle\u015fim, bir tez-antitez s\u00fcrecinin sonucu olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. T\u00fcrk ve \u0130slam aras\u0131nda tez-antitez s\u00fcrecinin i\u015fletilece\u011fi bir kavram ili\u015fkisi g\u00f6remiyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc. T\u00fcrkl\u00fck, \u0130slaml\u0131\u011f\u0131n antitezi midir ya da \u0130slaml\u0131\u011f\u0131n hangi tezi T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn antitezini olu\u015fturur? Bana g\u00f6re ‘\u00f6rt\u00fc\u015fmeyen m\u00fcfredatlar’ gibi geliyor.<\/p>\n

T\u00fcrkl\u00fck binlerce y\u0131ll\u0131k bir birikimin ifadesi; siyasi, sosyal olay ve olgular\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bir b\u00fct\u00fcn; ilah\u00ee bir kayna\u011f\u0131 yok; tamamen ya\u015fam\u0131n, \u015fartlar\u0131n ve y\u00fczy\u0131llar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 bir sonu\u00e7tur.<\/p>\n

Din, daha \u00f6zel anlamda \u0130slam, insan\u0131n Tanr\u0131 tasavvurunun bir yorumu olarak ortaya at\u0131lm\u0131\u015f, ilah\u00ee bir kayna\u011f\u0131 oldu\u011fu varsay\u0131lan rit\u00fcel ve uygulamalar\u0131n tamam\u0131d\u0131r. \u00d6nce bireylerin, daha sonra bireylerden yay\u0131larak toplumun kabul\u00fcne dayal\u0131 bir ya\u015fam tarz\u0131 \u00f6neren kurallar b\u00fct\u00fcn\u00fc denebilir. \u00c7\u0131kar ve durumlara g\u00f6re reddedilip de\u011fi\u015ftirilebilecek bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 veya uygulamalar b\u00fct\u00fcn\u00fc de\u011fildir. Dinde herhangi bir emir ya da yasa\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131z do\u011frultusunda esnetmek ya da \u00e7i\u011fnemek gibi bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bulunmaz.<\/p>\n

Bu durumda birbirlerinden farkl\u0131 \u015fekillerde, ama\u00e7 ve hedeflerde geli\u015fen, k\u0131saca asl\u0131nda birbirleriyle \u00f6rt\u00fc\u015fmeyen iki \u015feyin sentezi olabilir mi? Biri biyolojik varolu\u015fun sonucu iken di\u011feri d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir varolu\u015fun sonucudur.<\/p>\n

Ben \u00e7o\u011funlukla \u015funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcm: M\u00fcsl\u00fcman olmaya birka\u00e7 dakika i\u00e7inde son verip \u00f6rne\u011fin Hristiyan olabilirim ama kilise ve b\u00fct\u00fcn toplumun g\u00f6z\u00fcnde T\u00fcrk olu\u015fuma ve bir T\u00fcrk olarak de\u011ferlendirili\u015fime son veremem. Bu durumda bu iki varolu\u015f bi\u00e7iminin sentezlenmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Dahas\u0131, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn herhangi bir \u00f6\u011fesini terk etmek m\u00fcmk\u00fcn. \u00d6rne\u011fin y\u00f6netim bi\u00e7imini ve anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirebilirsin, alfabeni, k\u0131l\u0131k k\u0131yafetini de\u011fi\u015ftirebilirsin. Bu, sizi T\u00fcrkl\u00fckten aforoz ettirmez. Dinde herhangi bir h\u00fckm\u00fc, herhangi bir anlay\u0131\u015f\u0131 de\u011fil reddetmek, ele\u015ftirmek bile m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu durumda bu iki \u015feyin, en az\u0131ndan \u0130slam’\u0131n unsurlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131n\u0131n al\u0131n\u0131p baz\u0131lar\u0131n\u0131n terk edilece\u011fi bir sentezin bulunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n

Bu durumda T\u00fcrk-\u0130slam sentezini ideolojik bir g\u00f6r\u00fc\u015f olarak g\u00f6rmedi\u011fimi s\u00f6ylemem gerek. \u0130deolojiler bu d\u00fcnyay\u0131 ilgilendiren hedeflerle ve sonu\u00e7larla ilgiliyken, dinler metafizik bir d\u00fcnyan\u0131n hedefleri ve sonu\u00e7lar\u0131yla ilgilidir. Bu bak\u0131mdan T\u00fcrk-\u0130slam sentezi terimini daha \u00e7ok \u0130slamla\u015fma sonras\u0131 T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fam\u0131n\u0131 etiketleyen bir terim olarak kabul ediyorum. T\u00fcrk olmaya al\u0131\u015fk\u0131n olmayan, kimli\u011fini \u0130slam \u00fczerinden tan\u0131mlamaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu-T\u00fcrkiye Cumhuriyeti aras\u0131nda bir ge\u00e7i\u015f ku\u015fa\u011f\u0131 olan ayd\u0131n\u0131m\u0131z\u0131n hissetti\u011fi kaostan \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu olarak g\u00f6r\u00fcyorum.<\/p>\n

VURUCU:<\/strong> Bug\u00fcn T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri i\u00e7in \u0130slam zemininde ister sentez ister \u00fclk\u00fc ister d\u00fc\u015f\u00fcnce veya T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 olsun, ister sek\u00fcler de\u011ferlendirmeler olsun, milliyet\u00e7ilerin pozisyonu ne olmal\u0131d\u0131r? Bu zeminde milliyet\u00e7ilerin genel kabul g\u00f6recek bir fikr\u00ee kabul ve de\u011ferlendirmelerle bir ortakl\u0131k sa\u011flayabilmeleri m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n

YENER:<\/strong> Bat\u0131l\u0131la\u015fma<\/strong> kar\u015f\u0131t\u0131 \u0130slamc\u0131l\u0131\u011fa ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr ve tarihini yok sayan bir Bat\u0131l\u0131la\u015fma anlay\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r olarak ortaya at\u0131lan T\u00fcrk-\u0130slam sentezi d\u00fc\u015f\u00fcncesi, k\u00f6keni T\u00fcrk olmayan Ahmet Arvasi gibi T\u00fcrk milliyet\u00e7ilerinin T\u00fcrkl\u00fckle bir ortakl\u0131k kurma \u00e7abas\u0131 olarak da yorumlanabilir. T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck fikrinin \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k su\u00e7lamas\u0131na kar\u015f\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi bir savunma mekanizmas\u0131 olarak da g\u00f6r\u00fclebilir. Her iki durumda da \u0130slam\u2019a yap\u0131lan vurgunun T\u00fcrkl\u00fc\u011fe yap\u0131lan vurgudan daha fazla oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Arvasi\u2019nin \u201cBen, \u0130slam iman ve ahlak\u0131n\u0131 ya\u015famaya ve ya\u015fatmaya, T\u00fcrk-\u0130slam k\u00fclt\u00fcr ve medeniyetini yeniden ihya etmeye inanm\u0131\u015f M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk\u2019\u00fcm.\u201d deyi\u015findeki s\u00f6zc\u00fck s\u0131kl\u0131\u011f\u0131na bakal\u0131m: T\u00fcrk s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc 2 kez, \u0130slam ve M\u00fcsl\u00fcman s\u00f6zc\u00fckleri 3 kez ge\u00e7iyor. Metnin tamam\u0131n\u0131 incelesek bu durumun pek de de\u011fi\u015fece\u011fini sanm\u0131yorum.<\/p>\n

S\u00fcrekli bir din vurgusunun yap\u0131lmas\u0131, tezi T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ya da T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi tezi yapmaktan \u00e7ok bir \u00fcmmet\u00e7ilik tezi h\u00e2line getiriyor. Bu da milliyet\u00e7ili\u011fin antitezi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilecek \u00fcmmet\u00e7ilik fikrine yakla\u015fmas\u0131na hatta o d\u00fc\u015f\u00fcnce i\u00e7inde erimesine neden oluyor. \u0130\u015fte MHP i\u00e7inden ayr\u0131lmak zorunda kalan BBP-Nizam-\u0131 \u00c2lem \u00e7izgisinde bu durum a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6zlemlenmekte. T\u00fcrk-\u0130slam sentezinden beslenen \u015fu dizeler ilgin\u00e7 de\u011fil mi? \u201c\u0130slam\u2019d\u0131r, elbette en y\u00fcce \u00fclk\u00fc, \/ Neyleyim, Allahuekber demeyen T\u00fcrk\u00fc, \/ Ne Mutlu T\u00fcrk\u00fcm diyene t\u00fcrk\u00fcs\u00fcd\u00fcr t\u00fcrk\u00fc,\/ Yoktur M\u00fcsl\u00fcman\u0131n Arab\u0131, K\u00fcrd\u00fc, T\u00fcrk\u00fc.\u201d Bu dizeler bir T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ve T\u00fcrkl\u00fck imaj\u0131 m\u0131 yarat\u0131yor yoksa kozmopolit bir \u00fcmmet\u00e7ilik imaj\u0131 m\u0131?<\/p>\n

T\u00fcrk-\u0130slam sentezinin iki a\u00e7\u0131dan sakat oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: \u0130lki: \u2018Neyleyim Allahuekber demeyen T\u00fcrk\u00fc\u2019, \u2018Ne Mutlu T\u00fcrk\u00fcm diyene t\u00fcrk\u00fcs\u00fcd\u00fcr t\u00fcrk\u00fc,\u2019 \u2018Yoktur M\u00fcsl\u00fcman\u0131n Arab\u0131, K\u00fcrd\u00fc, T\u00fcrk\u00fc\u2019 s\u00f6zleriyle form\u00fclle\u015ftirilen ve milliyet\u00e7iler aras\u0131nda yay\u0131lan bu d\u00fc\u015f\u00fcnce; T\u00fcrkl\u00fck, T\u00fcrk birli\u011fi, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck kodlar\u0131ndan \u00e7ok, millet ya da ulus olma bilincinden uzak, kozmopolit bir \u00fcmmet\u00e7ilik kodlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Hakl\u0131 olarak bu kafaya sorulacak soru \u015fudur: \u2018Hristiyan Gagavuz T\u00fcrkleri ne olacak?\u2019, \u2018Musevi Karay T\u00fcrkleri ne olacak?\u2019, \u2018Altaylarda ya\u015fayan \u015eamanist\/Tengrici T\u00fcrkleri nereye koyaca\u011f\u0131z?\u2019; \u2018Peki Kre\u015fin Tatarlar\u0131 ya da kendilerine Tengrici diyen Hristiyan g\u00f6r\u00fcn\u00fcml\u00fc bir din\u00ee yap\u0131lar\u0131 olan \u00c7uva\u015flar\u0131 \u00fclk\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde nereye yerle\u015ftirece\u011fiz?\u201d T\u00fcrk-\u0130slam sentezi ya da \u00fclk\u00fcs\u00fc i\u00e7inde, Turan hayalinde M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fu s\u00fcrece herkes var ama Gagavuz, \u00c7uva\u015f, Altay, Karay T\u00fcrkleri yok.<\/p>\n

\u0130kincisi: sentez anlay\u0131\u015f\u0131, T\u00fcrklerin \u0130slam \u00f6ncesi tarihinin reddine yol a\u00e7\u0131yor. Bu terim ve i\u00e7erikle \u0130slam \u00f6ncesi bir T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131 ve tarihine vurgu yap\u0131lam\u0131yor. \u0130slam \u00f6ncesinde var olan uzun ve \u00f6nemli bir tarih\u00ee birikimin reddi anlam\u0131na geliyor bu. Toplumlar i\u00e7ine girdikleri k\u00fclt\u00fcrlerden etkilendikleri kadar onlar\u0131 etkilerler de. \u00d6rne\u011fin T\u00fcrk hakan\u0131n\u0131n din\u00ee ve dinda\u015flar\u0131n\u0131 koruma g\u00f6revi Maniheizm’le birlikte T\u00fcrk y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131na girer. \u0130slam\u2019da pek de yeri olmayan, T\u00fcrk inan\u00e7 sisteminde Yer-Su ve Atalar k\u00fclt\u00fc inanc\u0131n\u0131n uygulamas\u0131 olan a\u011fa\u00e7lara veya kutsal say\u0131lan yerlere \u00e7ul \u00e7aput ba\u011flama gelene\u011fi M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrklerde de devam eder. Zaten k\u00fclt\u00fcr bir toplulu\u011fa \u00f6zg\u00fc bir sentezdir. \u00c7a\u011flar boyu getirilen uygulamalar, anlay\u0131\u015flar k\u00fclt\u00fcre yeni kat\u0131lan \u00f6\u011felerle birlikte sentezlenir ve yeni bir bi\u00e7im al\u0131r. Bu bak\u0131mdan T\u00fcrk-\u0130slam sentezi adland\u0131rmas\u0131 pek de anlaml\u0131 de\u011fil.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta T\u00fcrk-\u0130slam sentezi\/\u00fclk\u00fcs\u00fc bir ideoloji, felsefe veya tarih anlay\u0131\u015f\u0131 olarak b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren de\u011fil, par\u00e7alayan bir yap\u0131ya sahip. Tarihte ve bug\u00fcn T\u00fcrk olan fakat M\u00fcsl\u00fcman olmayan \u00f6\u011feleri ayr\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, onlar\u0131 millet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131n\u0131; T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin ve T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin eylemci, ilerlemeci, geli\u015fmeci potansiyelini kozmopolit \u00fcmmet\u00e7ili\u011fin eline verdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum bu anlay\u0131\u015f\u0131n.<\/p>\n

Bu yolla asl\u0131nda temelleri ta II. Mahmut zaman\u0131nda at\u0131lm\u0131\u015f ve 1923\u2019te uygulamaya ge\u00e7irilebilmi\u015f bir\u00e7ok yenili\u011fe Bat\u0131l\u0131la\u015fmaya ‘gavurla\u015fma’ diye bakan \u0130slamc\u0131yla T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn e\u015fitlenmesine yol a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk\u00e7\u00fc bu g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcyle b\u00fct\u00fcn yenilik\u00e7ilik g\u00f6revlerini, kendini devrimci sayan ve k\u00f6klerini kozmopolit bir yap\u0131y\u0131 savunan -bu bak\u0131mdan \u0130slamc\u0131dan fark\u0131 yoktur- Marksizm’den alan \u2018sol\u2019 d\u00fc\u015f\u00fcnceye devretmi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu, onun bo\u015f ve anlams\u0131z bir muhafazak\u00e2rl\u0131k alan\u0131na \u00e7ekilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. H\u00e2lbuki ta Osmanl\u0131’dan beri yenile\u015fmenin, geli\u015fmenin ve ilerlemenin motor g\u00fcc\u00fcn\u00fc T\u00fcrk\u00e7\u00fcler olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n

Bana g\u00f6re T\u00fcrk\u00e7\u00fc -\u00fclk\u00fcc\u00fc, milliyet\u00e7i her nas\u0131l adland\u0131r\u0131l\u0131rsa adland\u0131r\u0131ls\u0131n- kesimin T\u00fcrk-\u0130slam sentezi modelini tekrar d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekiyor. Gerekirse terk edilip yeni bir felsef\u00ee, tarih\u00ee ve ideolojik okuma ve anlamland\u0131rma modeli kurulmal\u0131d\u0131r. H\u00fck\u00fcmetler dini kullanarak kitleleri y\u00f6nlendirse de insanlar art\u0131k d\u00fcnyay\u0131 dinler, inan\u00e7lar ve dogmalar \u00fczerinden de\u011fil, bilgi, bili\u015fim ve bilim \u00fczerinden okuyor.<\/p>\n

M\u00fcsl\u00fcman olup olmamak, bunun gereklerini yerine getirip getirmemek bireyin kendi tercihidir. Ulus devletlerin yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde, laik ya da sek\u00fcler bir toplumda b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f bireyler kimliklerini din ile de\u011fil, mensubu olduklar\u0131 toplum ya da toplulukla belirlerler. Modern toplumda, art\u0131k kimlik anayasa ile belirlenmi\u015f vatanda\u015fl\u0131k tan\u0131m\u0131yla ve ki\u015finin kendini ait hissetti\u011fi milletle belirlenir.<\/p>\n

Sentezci anlay\u0131\u015ftaki ki\u015fi, \u2018Ne mutlu T\u00fcrk\u00fcm diyene t\u00fcrk\u00fcs\u00fcd\u00fcr t\u00fcrk\u00fc.\u2019 diyerek asl\u0131nda bu ortak kimlik tan\u0131m\u0131n\u0131n dibine dinamit koyuyor. \u2018Ne mutlu T\u00fcrk\u00fcm diyene!\u2019 s\u00f6z\u00fc dinden, \u0131rktan ve di\u011fer b\u00fct\u00fcn ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6\u011felerden ar\u0131nm\u0131\u015f saf bir milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 sunuyor.<\/p>\n

Milliyet\u00e7iler; insanlar\u0131 \u00f6nce T\u00fcrkiye\u2019ye, daha sonra T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na, daha sonra da insanl\u0131\u011fa yapacaklar\u0131 katk\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirecek, dinlerin hepsini siyasetin alan\u0131ndan \u00e7\u0131karacak, bilim ve bilgiye dayanan bir sistem geli\u015ftirmeli. Bu, birilerinin milliyet\u00e7ileri gericilik, yobazl\u0131k, \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k gibi \u015feylerle su\u00e7layabilecekleri ortam\u0131 da ortadan kald\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Asl\u0131nda Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ve onun fikir sistemini haz\u0131rlayan Yusuf Ak\u00e7ura, Ziya G\u00f6kalp gibi bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcre geri d\u00f6nmek ve tekrar yorumlamakta fayda var. Her ne kadar \u2018Atat\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi\u2019 tabirini sevmesem de T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn laiklik \u00fczerine kurdu\u011fu temeller \u00fczerinden amas\u0131z fakats\u0131z \u00f6r\u00fclmeye devam edilmesinin T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinin daha fazla taraftar bulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131na ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc daha iyi yar\u0131nlara ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum.<\/p>\n

 <\/p>\n

VURUCU:<\/strong> Modernli\u011fin \u00f6nemli boyutlar\u0131ndan biri olan milliyet\u00e7ilikle birlikte dinin g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131, kendisine modern Avrupa d\u00fc\u015f\u00fcncesinde yer bulmaktad\u0131r. Yani, milliyet\u00e7ilik dinden bo\u015falan yeri ikame ediyor. Fakat bir ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015f de Yunan, Bulgar, Rus, \u0130ngiliz milliyet\u00e7ili\u011fi gibi \u00f6rnekler \u00fczerinden din ve milliyet\u00e7ili\u011fin birbirini besledi\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Sizce T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011finin din ile ili\u015fkisini bu noktada nas\u0131l konumland\u0131rabiliriz?<\/p>\n

YENER:<\/strong> Modernlikle birlikte milliyet\u00e7ilik y\u00fckselirken dinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirdi\u011fi konusuna k\u0131smen kat\u0131l\u0131yorum diyebilirim. K\u0131smen dememin sebebi \u015fu asl\u0131nda: Modernitenin, kilisenin \u00f6nce devleti y\u00f6netenler, daha sonra da y\u00f6netilenler \u00fczerindeki siyas\u00ee etkisini azaltt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim. Din adam\u0131; art\u0131k d\u00fcnya i\u015flerinin d\u00fczenlendi\u011fi, kimi zaman dinin h\u00fck\u00fcmlerine kar\u015f\u0131 gelinmesine ve dolay\u0131s\u0131yla dinden \u00e7\u0131kmaya neden olacak kararlar\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 devlet y\u00f6netiminden \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131.<\/p>\n

Bilimin, bilginin ve akl\u0131n \u00f6ncelendi\u011fi s\u00fcre\u00e7 boyunca d\u00fcnya ve evren \u00fczerine elde edilen veriler, var\u0131lan sonu\u00e7lar bu geri \u00e7ekilmede \u00f6nemli rol oynad\u0131. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyan\u0131n yuvarlak oldu\u011fu, d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc gibi ger\u00e7ekler \u0130ncil ve Tevrat\u2019\u0131n ger\u00e7ekleriyle \u00f6rt\u00fc\u015fm\u00fcyordu. Bir d\u00f6nem filminde gen\u00e7 bir rahibe \u00e7ocuklara dinozorlar\u0131 anlat\u0131rken i\u00e7eri giren ya\u015fl\u0131 rahibe genci uyar\u0131yordu: \u201c\u00c7ocuklar\u0131n kafas\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rma, \u0130ncil dinozorlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z etmiyor!\u201d Ancak antropologlar dinozor fosilleri buluyordu. \u0130ronik. Kilisede ay\u0131n peynirden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddia edilirken teleskoplar geli\u015ftiren, g\u00f6zlemler yapan, ak\u0131l y\u00fcr\u00fcten hi\u00e7 kimse buna inanmayacakt\u0131. En iyisi dinin kendi alan\u0131na, bilimin ve dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnya i\u015flerinin alan\u0131 olan y\u00f6netimin kendi alan\u0131na ge\u00e7mesiydi. \u00d6rt\u00fc\u015fmeyen konular olarak birbirlerine, birbirlerinin i\u015flerine m\u00fcdahale etmemek her iki taraf i\u00e7in de en iyisiydi.<\/p>\n

Rum, Yunan, \u0130ngiliz milliyet\u00e7ili\u011finin dinle beraber hareket etmesi gayet do\u011fal. T\u00fcrkl\u00fck, T\u00fcrkistan\u2019dan ba\u015flayarak Macar ovas\u0131na kadar uzanan Avrasya co\u011frafyas\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015f, aralar\u0131nda farkl\u0131 din\u00ee inan\u00e7lara mensup olanlar\u0131n da bulundu\u011fu, \u00e7e\u015fitli siyas\u00ee, co\u011fraf\u00ee nedenlerle par\u00e7alanm\u0131\u015f tek bir dilin farkl\u0131 varyantlar\u0131n\u0131 konu\u015fan topluluklardan olu\u015fmu\u015f bir yap\u0131ya sahiptir. Tarih i\u00e7inde bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir birlikten par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131\u011fa do\u011fru bir gidi\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

\u00d6te yandan Avrupa\u2019daki uluslar, \u00f6zellikle 15. y\u00fczy\u0131la kadar birbiriyle i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f, kilise egemenli\u011finde toplanm\u0131\u015f daha b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc yap\u0131lar olarak kendini g\u00f6stermi\u015ftir. Co\u011fraf\u00ee ve siyas\u00ee par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131k T\u00fcrk milletine g\u00f6re daha azd\u0131r. Bizans\u2019\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131, kilisenin krallar \u00fczerindeki etkisinin k\u0131r\u0131lmas\u0131, R\u00f6nesans, Reform, Frans\u0131z Devrimi, feodalitenin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 ciddi bir derlenme toparlanma olarak kendini g\u00f6stermi\u015ftir. Feodallerin par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131n\u0131n birle\u015ferek ulusla\u015fmalar\u0131 siyas\u00ee birli\u011fi sa\u011flar. Kilise ve devlet y\u00f6netimi aras\u0131ndaki ili\u015fkinin d\u00fczenlenmesi ve iki kesimin kendi alan\u0131na \u00e7ekilmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, halk\u0131n y\u00f6netici ve din\u00ee s\u0131n\u0131f aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalmas\u0131n\u0131 engellemi\u015f, din ve devlet ile daha samim\u00ee, akla ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131karlara dayal\u0131 bir i\u015f birli\u011fini do\u011furmu\u015ftur. K\u0131sacas\u0131 R\u00f6nesans\u2019tan itibaren ulusla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015fan toplumlar din ve onun otoritesi kar\u015f\u0131s\u0131nda sava\u015fm\u0131\u015f ve bir galibiyet kazanmay\u0131 bilmi\u015flerdir. Bu durumda din kurumu ya tamamen yok olmay\u0131 kabul edecek ya da kendi alan\u0131na \u00e7ekilip ulus\/millet denen olguyu destekleyerek var olmaya devam edecekti. Kilise uzla\u015fmay\u0131 ve milletle ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frendi. Zaten bunu yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece var olmaya devam edebilecekti.<\/p>\n

Ama T\u00fcrkler ve en az\u0131ndan Osmanl\u0131 d\u00f6neminde ve daha sonras\u0131nda din kurumu ve devlet kurumu aras\u0131nda Avrupa\u2019daki benzer bir \u00e7at\u0131\u015fma ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. Neden ya\u015fanmad\u0131\u011f\u0131 konusunda pek \u00e7ok \u015fey s\u00f6ylenebilir ancak sonu\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda devlet ve din kurumlar\u0131n\u0131n kendi alanlar\u0131na \u00e7ekilmedi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Milletin ya da ulusun azim ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ayr\u0131\u015fmayan bu iki kurum bug\u00fcn birbirlerinin destek\u00e7isi olmak yerine birbirlerinin rakibi \u015feklinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmekte. Bunu da belki de \u0130slam\u2019\u0131n t\u00fcm inananlar\u0131; \u0131rks\u0131z, s\u0131n\u0131fs\u0131z bir toplum olarak ifade edebilece\u011fim bir toplum olan \u2018\u00fcmmet\u2019 yaratma ve Emevilerden itibaren kopup gelen Arap ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n idaresinde ve tahakk\u00fcm\u00fcnde bir \u0130slam devleti kurma ideali yatar. Hristiyanl\u0131k \u00f6zellikle Bat\u0131\u2019da daha liberal, yerle\u015fti\u011fi toplumla daha uzla\u015fmac\u0131 bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm sergilerken \u0130slam, t\u0131pk\u0131 Musevili\u011fin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc tuza\u011fa d\u00fc\u015ferek, mill\u00ee bir Arap dini gibi var olmay\u0131 se\u00e7mi\u015f bana g\u00f6re. Belki de \u00e7ok basit bir d\u00fc\u015f\u00fcnce olacak ancak san\u0131r\u0131m onu Musevilik gibi mill\u00ee bir din olmaktan al\u0131koyan T\u00fcrklerin \u00e7abas\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\u00dcmmet anlay\u0131\u015f\u0131, Araplar\u0131n s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u0130slam devleti ideali, Arap olmayan M\u00fcsl\u00fcmanlara \u2018mev\u00e2l\u00ee\u2019 a\u00e7\u0131k\u00e7a \u2018k\u00f6le\u2019 adland\u0131rmas\u0131yla yakla\u015f\u0131lmas\u0131, Bat\u0131\u2019daki milliyet\u00e7i din s\u0131n\u0131f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bizde olu\u015fmas\u0131n\u0131 engelledi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n

Y\u0131llarca t\u00fcm imtiyazlar\u0131 elinde bulunduran ulema, toplum \u00fczerinde kurulan din\u00ee ve mistik bask\u0131, T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yok say\u0131lmas\u0131, mill\u00ee kimlik yerine din\u00ee bir kimli\u011fin tan\u0131mlay\u0131c\u0131 olarak kullan\u0131lmas\u0131, Avrupa\u2019da halk\u0131n ve devletin din kurumu ve bask\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 verdi\u011fi m\u00fccadelenin bizde verilmemi\u015f olmas\u0131, din s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n milletle ve milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131yla bar\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 engelliyor.<\/p>\n

Bu durumda T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin, bireylerin inan\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011fil; k\u00fclt\u00fcre, ekonomiye, siyasete, varl\u0131k ve birli\u011fine ettikleri hizmetleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutan bir anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirmeleri gerekir. Bir insan\u0131n ne kadar dindar oldu\u011fundan daha \u00e7ok, T\u00fcrk milletinin sorunlar\u0131na ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlerine ne kadar katk\u0131da bulundu\u011funu takdir eden bir anlay\u0131\u015f daha kapsay\u0131c\u0131, daha ilerlemeci bir tutum olacakt\u0131r. Bir ki\u015finin inanc\u0131, Tanr\u0131 ile kurdu\u011fu ba\u011f onun bireysel se\u00e7imi ve ruhsal geli\u015fimi ile ilgilidir. Bu durumda bir g\u00f6revi yerine getirmesi ya da getirememesi onun ne kadar dindar oldu\u011fu veya olmad\u0131\u011f\u0131 ile ilgili de\u011fildir. Be\u015f vakit namaz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ya da k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7ok iyi\/k\u00f6t\u00fc y\u00f6netici, \u00f6\u011fretmen, ba\u015fkan olmaz. Tecvitli Kur\u2019an okumas\u0131 ki\u015finin \u00e7ok ahlakl\u0131 ve vatansever oldu\u011funu g\u00f6stermez. Son tahlilde bunlar topluma do\u011frudan faydas\u0131 ya da zarar\u0131 olan \u015feyler olarak de\u011ferlendirilemez.<\/p>\n

T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc, T\u00fcrk milletine ve i\u00e7inde bulundu\u011fu toplumun yap\u0131s\u0131na ki\u015finin yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar veya zararlar \u00fczerinden bir de\u011ferlendirme yapmak ve laik\/sek\u00fcler bir anlay\u0131\u015f\u0131 geli\u015ftirmektir.<\/p>\n

 <\/p>\n

VURUCU:<\/strong> T\u00fcrk-\u0130slam Sentezi ile T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 anlam ve i\u015flevleri mi temsil ediyor, yoksa farkl\u0131 de\u011ferlendirmeler midir? Bu eksen \u00fcst\u00fcnde T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131mlamas\u0131 i\u00e7in ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Ayn\u0131 dine mensup farkl\u0131 milletlerin din yorumlar\u0131n\u0131n\/anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ayn\u0131 olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr?<\/p>\n

YENER:<\/strong> T\u00fcrk-\u0130slam Sentezi ve T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 terimi belki ilk bak\u0131\u015fta ayn\u0131 \u015feymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnse de ayn\u0131 \u015feyleri ifade etti\u011fini s\u00f6ylemek pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. T\u00fcrk-\u0130slam sentezi, \u00f6nceleri tarih gibi alanlarda T\u00fcrklerin M\u00fcsl\u00fcman olduktan sonra olu\u015fturduklar\u0131 k\u00fclt\u00fcr \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izerken, \u00f6zellikle 1960’l\u0131 y\u0131llardan sonra ideolojik bir sistemin belirticisi olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015f, ba\u011flam de\u011fi\u015fikli\u011fine u\u011fram\u0131\u015f bir kavramd\u0131r. Bana g\u00f6re daha \u00e7ok \u0130slami bir siyaset anlay\u0131\u015f\u0131yla T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finin -ki uzla\u015fmaz \u00e7eli\u015fkiler oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum- beraberli\u011fini ifade ediyor.<\/p>\n

T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 ise ilk soruda s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz gibi ger\u00e7ek bir sentezin ifadesidir. Her ne kadar yeni bir din olsa da k\u00fclt\u00fcrel kodlarla gelen baz\u0131 inan\u0131\u015f veya pratiklerin \u0130slami etkiler alt\u0131nda s\u00fcrmesi T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor bence. \u00d6rne\u011fin \u0130slam \u00f6ncesi inan\u0131\u015flardaki iyi ve k\u00f6t\u00fc ruhlara adak adama, atalar k\u00fclt\u00fc t\u00f6renleri kendini a\u011fa\u00e7lara \u00e7ul \u00e7aput ba\u011flama, evliya kabirlerine mum yakma gibi bir\u00e7ok t\u00f6rende kendini g\u00f6steriyor. \u0130slam \u00f6ncesinde t\u00f6reyi ve devleti savunan sava\u015f\u00e7\u0131 \u2018alp\u2019 tipinin, \u0130slam’la birlikte t\u00f6re ve devletin yan\u0131nda \u0130slam\u2019\u0131 da savunan sava\u015f\u00e7\u0131 gazi tipine d\u00f6n\u00fc\u015fmesi bunun ba\u015fka bir \u00f6rne\u011fi. \u0130slam\u2019\u0131n kaynakland\u0131\u011f\u0131 Arap toplumunda, Alevi-Bekta\u015fi T\u00fcrklerin ibadet bi\u00e7imleri din d\u0131\u015f\u0131 say\u0131labilecekken, kam\u0131n kopuz e\u015fli\u011finde s\u00f6yledi\u011fi d\u00f6rtl\u00fckte benzer \u015fekilde dedenin saz e\u015fli\u011finde s\u00f6yledi\u011fi d\u00f6rtl\u00fckler bulunur. Orta Asya\u2019n\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki danslar\u0131n Anadolu\u2019daki Alevi-Bekta\u015fi ibadetlerindeki fig\u00fcrlerle inan\u0131lmaz benzerli\u011fi bulunur.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, asl\u0131nda hi\u00e7bir toplum ald\u0131\u011f\u0131 herhangi bir k\u00fclt\u00fcrel unsuru birebir uygulamaz. Kendi anlay\u0131\u015f, kavray\u0131\u015f ve bili\u015f d\u00fcnyas\u0131na uydurabilmek \u00fczere yorumlar. Bir sentezden bahsediliyorsa sentez budur. T\u00fcrk-\u0130slam sentezi kavram\u0131 ba\u015fta bunu ifade ediyorduysa bile art\u0131k bu k\u00fclt\u00fcrel sentezden \u00e7ok siyas\u00ee bir anlay\u0131\u015f\u0131n sentezi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n

Siyas\u00ee anlamda, Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131n\u0131n kurtulu\u015f i\u00e7in ortaya att\u0131\u011f\u0131 ama uygulayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in terk etti\u011fi \u0130slamc\u0131l\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kayna\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gibi geliyor; zira \u2018\u00fcmmet\u2019 bilinciyle \u2018millet\u2019 bilinci z\u0131t iki kutup gibi birbirini itiyor. Milliyet\u00e7ili\u011fi kabul eden b\u00fcy\u00fck bir kesimin \u0130slam\u2019a sayg\u0131s\u0131 bulunmakla birlikte, mill\u00ee kimli\u011finden s\u0131rf ayn\u0131 dinden oldu\u011fu i\u00e7in ba\u015fka bir toplumun lehine vazge\u00e7mek istemedi\u011fi ortadad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Kad\u0131n\u0131n de\u011fersizle\u015ftirilmesi kesinlikle \u0130slam dininin de\u011fil, Arapla\u015fman\u0131n etkisidir.”<\/p>\n","protected":false},"author":37,"featured_media":19053,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[61,68],"tags":[400,293,2485,3148,2813,2299,3149,2729,113,593],"yoast_head":"\nT\u00fcrk-\u0130slam sentezi ve T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi \u00fczerine - M\u0130SAK- Mill\u00ee Strateji Ara\u015ft\u0131rma Kurulu<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Hi\u00e7bir toplum ald\u0131\u011f\u0131 herhangi bir k\u00fclt\u00fcrel unsuru birebir uygulamaz. Kendi anlay\u0131\u015f, kavray\u0131\u015f ve bili\u015f d\u00fcnyas\u0131na uydurabilmek \u00fczere yorumlar. Bir sentezden bahsediliyorsa sentez budur. T\u00fcrk-\u0130slam sentezi kavram\u0131 ba\u015fta bunu ifade ediyorduysa bile art\u0131k bu k\u00fclt\u00fcrel sentezden \u00e7ok siyas\u00ee bir anlay\u0131\u015f\u0131n sentezi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.Siyas\u00ee anlamda, Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131n\u0131n kurtulu\u015f i\u00e7in ortaya att\u0131\u011f\u0131 ama uygulayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in terk etti\u011fi \u0130slamc\u0131l\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kayna\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gibi geliyor; zira \u2018\u00fcmmet\u2019 bilinciyle \u2018millet\u2019 bilinci z\u0131t iki kutup gibi birbirini itiyor. Milliyet\u00e7ili\u011fi kabul eden b\u00fcy\u00fck bir kesimin \u0130slam\u2019a sayg\u0131s\u0131 bulunmakla birlikte, mill\u00ee kimli\u011finden s\u0131rf ayn\u0131 dinden oldu\u011fu i\u00e7in ba\u015fka bir toplumun lehine vazge\u00e7mek istemedi\u011fi ortadad\u0131r.\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"T\u00fcrk-\u0130slam sentezi ve T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi \u00fczerine - M\u0130SAK- Mill\u00ee Strateji Ara\u015ft\u0131rma Kurulu\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Hi\u00e7bir toplum ald\u0131\u011f\u0131 herhangi bir k\u00fclt\u00fcrel unsuru birebir uygulamaz. Kendi anlay\u0131\u015f, kavray\u0131\u015f ve bili\u015f d\u00fcnyas\u0131na uydurabilmek \u00fczere yorumlar. Bir sentezden bahsediliyorsa sentez budur. T\u00fcrk-\u0130slam sentezi kavram\u0131 ba\u015fta bunu ifade ediyorduysa bile art\u0131k bu k\u00fclt\u00fcrel sentezden \u00e7ok siyas\u00ee bir anlay\u0131\u015f\u0131n sentezi gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.Siyas\u00ee anlamda, Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131n\u0131n kurtulu\u015f i\u00e7in ortaya att\u0131\u011f\u0131 ama uygulayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in terk etti\u011fi \u0130slamc\u0131l\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle, ba\u015far\u0131ya ula\u015fm\u0131\u015f T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinin kayna\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gibi geliyor; zira \u2018\u00fcmmet\u2019 bilinciyle \u2018millet\u2019 bilinci z\u0131t iki kutup gibi birbirini itiyor. Milliyet\u00e7ili\u011fi kabul eden b\u00fcy\u00fck bir kesimin \u0130slam\u2019a sayg\u0131s\u0131 bulunmakla birlikte, mill\u00ee kimli\u011finden s\u0131rf ayn\u0131 dinden oldu\u011fu i\u00e7in ba\u015fka bir toplumun lehine vazge\u00e7mek istemedi\u011fi ortadad\u0131r.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"M\u0130SAK- Mill\u00ee Strateji Ara\u015ft\u0131rma Kurulu\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-07-23T16:00:59+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-07-23T14:46:59+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/WhatsApp-Gorsel-2025-07-23-saat-17.41.40_90928985.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1200\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"800\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\">\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"13 dakika\">\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#organization\",\"name\":\"Mill\\u00ee D\\u00fc\\u015f\\u00fcnce Merkezi\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/\",\"sameAs\":[],\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#logo\",\"inLanguage\":\"tr\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/mdmLogo-yazisiz.jpg\",\"width\":422,\"height\":422,\"caption\":\"Mill\\u00ee D\\u00fc\\u015f\\u00fcnce Merkezi\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#logo\"}},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#website\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/\",\"name\":\"M\\u0130SAK- Mill\\u00ee Strateji Ara\\u015ft\\u0131rma Kurulu\",\"description\":\"D\\u00fcnyaya T\\u00fcrk\\u00e7\\u00fc Bak\\u0131\\u015f\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?s={search_term_string}\",\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#primaryimage\",\"inLanguage\":\"tr\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/WhatsApp-Gorsel-2025-07-23-saat-17.41.40_90928985.jpg\",\"width\":1200,\"height\":800},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#webpage\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\",\"name\":\"T\\u00fcrk-\\u0130slam sentezi ve T\\u00fcrk milliyet\\u00e7ili\\u011fi \\u00fczerine - M\\u0130SAK- Mill\\u00ee Strateji Ara\\u015ft\\u0131rma Kurulu\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#primaryimage\"},\"datePublished\":\"2025-07-23T16:00:59+00:00\",\"dateModified\":\"2025-07-23T14:46:59+00:00\",\"description\":\"Hi\\u00e7bir toplum ald\\u0131\\u011f\\u0131 herhangi bir k\\u00fclt\\u00fcrel unsuru birebir uygulamaz. Kendi anlay\\u0131\\u015f, kavray\\u0131\\u015f ve bili\\u015f d\\u00fcnyas\\u0131na uydurabilmek \\u00fczere yorumlar. Bir sentezden bahsediliyorsa sentez budur. T\\u00fcrk-\\u0130slam sentezi kavram\\u0131 ba\\u015fta bunu ifade ediyorduysa bile art\\u0131k bu k\\u00fclt\\u00fcrel sentezden \\u00e7ok siyas\\u00ee bir anlay\\u0131\\u015f\\u0131n sentezi gibi g\\u00f6r\\u00fcnmektedir.Siyas\\u00ee anlamda, Osmanl\\u0131 ayd\\u0131n\\u0131n\\u0131n kurtulu\\u015f i\\u00e7in ortaya att\\u0131\\u011f\\u0131 ama uygulayamad\\u0131\\u011f\\u0131 i\\u00e7in terk etti\\u011fi \\u0130slamc\\u0131l\\u0131k d\\u00fc\\u015f\\u00fcncesiyle, ba\\u015far\\u0131ya ula\\u015fm\\u0131\\u015f T\\u00fcrk\\u00e7\\u00fcl\\u00fck d\\u00fc\\u015f\\u00fcncesinin kayna\\u015ft\\u0131r\\u0131lmaya \\u00e7al\\u0131\\u015f\\u0131lmas\\u0131 gibi geliyor; zira \\u2018\\u00fcmmet\\u2019 bilinciyle \\u2018millet\\u2019 bilinci z\\u0131t iki kutup gibi birbirini itiyor. Milliyet\\u00e7ili\\u011fi kabul eden b\\u00fcy\\u00fck bir kesimin \\u0130slam\\u2019a sayg\\u0131s\\u0131 bulunmakla birlikte, mill\\u00ee kimli\\u011finden s\\u0131rf ayn\\u0131 dinden oldu\\u011fu i\\u00e7in ba\\u015fka bir toplumun lehine vazge\\u00e7mek istemedi\\u011fi ortadad\\u0131r.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"item\":{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/\",\"name\":\"Anasayfa\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"item\":{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\",\"url\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/\",\"name\":\"T\\u00fcrk-\\u0130slam sentezi ve T\\u00fcrk milliyet\\u00e7ili\\u011fi \\u00fczerine\"}}]},{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#webpage\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#\/schema\/person\/9c862b55c880bf2de86b646b754e5036\"},\"headline\":\"T\\u00fcrk-\\u0130slam sentezi ve T\\u00fcrk milliyet\\u00e7ili\\u011fi \\u00fczerine\",\"datePublished\":\"2025-07-23T16:00:59+00:00\",\"dateModified\":\"2025-07-23T14:46:59+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#webpage\"},\"commentCount\":1,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#primaryimage\"},\"keywords\":\"Dil,Din,\\u0130KBAL VURUCU,M. Levent Yener,Mdm,M\\u0130sak,s\\u00f6yle\\u015fi,T\\u00fcrk \\u0130slam sentezi,T\\u00fcrk Milliyet\\u00e7ili\\u011fi,T\\u00fcrk\\u00e7e\",\"articleSection\":\"D\\u0130N,T\\u00dcRKL\\u00dcK-T\\u00dcRK\\u00c7\\u00dcL\\u00dcK\",\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-islam-sentezi-ve-turk-milliyetciligi-uzerine\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#\/schema\/person\/9c862b55c880bf2de86b646b754e5036\",\"name\":\"\\u0130kbal Vurucu\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/#personlogo\",\"inLanguage\":\"tr\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/60fbaca8b81c9006e3ffe0f6e23290a1?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"\\u0130kbal Vurucu\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19014"}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19014"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19014\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19054,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19014\/revisions\/19054"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19053"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19014"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19014"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19014"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}