{"id":19324,"date":"2025-10-26T20:50:43","date_gmt":"2025-10-26T17:50:43","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=19324"},"modified":"2025-10-26T20:41:46","modified_gmt":"2025-10-26T17:41:46","slug":"turk-tarihinde-bir-ilk-turk-devletleri-teskilati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turk-tarihinde-bir-ilk-turk-devletleri-teskilati\/","title":{"rendered":"T\u00fcrk tarihinde bir ilk: T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131"},"content":{"rendered":"<p>2009 y\u0131l\u0131nda imzalanan ve 2010 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Nah\u00e7\u0131van Antla\u015fmas\u0131 ile kurulan \u201cT\u00fcrk\u00e7e Konu\u015fan \u00dclkeler \u0130\u015f Birli\u011fi Konseyi\u201d tarihte T\u00fcrk devletlerini<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> \u00a0g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak bir araya getiren ilk kurulu\u015ftur. Daha \u00f6nceki birliktelikler bir T\u00fcrk devletinin bir di\u011fer T\u00fcrk devletini yenmesi ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti. Bu makale, Konsey\u2019in kurulu\u015funa varan ve sonras\u0131 geli\u015fmelere \u0131\u015f\u0131k tutma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrk tarihinde 1700 y\u0131llar\u0131ndan itibaren T\u00fcrklerin kaderini en fazla etkileyen devlet Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 ile izleyicisi Sovyetler Birli\u011fi, yani Rusya olmu\u015ftur. Baz\u0131 T\u00fcrk devletlerini ortadan kald\u0131ran baz\u0131s\u0131n\u0131 -Osmanl\u0131 Devleti- par\u00e7alayan da bu devlettir. Ancak Rusya 20. y\u00fczy\u0131lda, T\u00fcrklerin kaderinde iki defa olumlu rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan birincisi ilk defa \u00e7at\u0131\u015fan \u00e7\u0131karlar\u0131n ortak \u00e7\u0131kara d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n galipleri, m\u00fctareke sonucunda elimizde kalan topraklara da g\u00f6z koymu\u015flar, i\u015fgale ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Bize d\u00fc\u015fman olan devletler, Rusya\u2019daki yeni Bol\u015fevik rejime de kar\u015f\u0131 idiler ve onu y\u0131kmaya \u00e7abal\u0131yorlard\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetmesi ve ayn\u0131 devletlerin denetimine girmesi Bol\u015fevik Rusya i\u00e7in ek bir tehditti. Bu itibarla T\u00fcrkiye\u2019ye yard\u0131m gerekli g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n<p>\u00c7arl\u0131\u011f\u0131 y\u0131kan Bol\u015feviklerin silah ve nakit yard\u0131m\u0131 Mill\u00ee M\u00fccadele\u2019nin kazan\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bu yard\u0131m olmasa idi zaferin kazan\u0131lmas\u0131 gecikebilir, v\u00fcsat\u0131 da bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye topraklar\u0131m\u0131z\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsamayabilirdi.<\/p>\n<p>Rusya\u2019n\u0131n (bu sefer Sovyetler Birli\u011fi kimli\u011fi ile) ikinci olumlu etkisi, g\u00f6n\u00fcls\u00fcz y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve bunun sonucunda T\u00fcrk devletleri ile kom\u015fu Sovyet Cumhuriyetlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanmalar\u0131 olmu\u015ftur. Sovyetler Birli\u011fi y\u0131k\u0131lmasa idi T\u00fcrk Cumhuriyetlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z konusu olamaz idi. Zira T\u00fcrklerin Sovyetler Birli\u011finden ayr\u0131lma te\u015febb\u00fcsleri muhakkak kanla bast\u0131r\u0131lacakt\u0131. Bar\u0131\u015fsever Gorba\u00e7ov bile 1990 Ocak ay\u0131nda Bak\u00fc\u2019de katliam yapmakta bir beis g\u00f6rmemi\u015fti. T\u00fcrk\u2019\u00fcn kontrol alt\u0131nda tutulmas\u0131 hem \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n hem de Sovyetler Birli\u011finin \u00f6ncelikleri aras\u0131nda idi.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a> Rusya\u2019n\u0131n s\u00fcre gelen bir T\u00fcrk meselesi vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zellikle ba\u011f\u0131ms\u0131z T\u00fcrk Halklar\u0131n\u0131n bug\u00fcn\u00fcn\u00fc yeterince anlayabilmek i\u00e7in bunlar\u0131n Sovyetler Birli\u011findeki ge\u00e7mi\u015fine k\u0131saca g\u00f6z atmakta yarar vard\u0131r.<\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131 bitti\u011finde d\u00fcnyada daha \u00f6nce hi\u00e7 tecr\u00fcbe edilmemi\u015f bir ideolojiye dayanan Yeni bir devlet modeli ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bunun ama\u00e7lar\u0131ndan birisi de milliyet, din ve etnik k\u00f6keni a\u015fan bir yeni Sovyet insan\u0131 yaratmakt\u0131. Bu Sovyet insan\u0131 ise, Rus\u00e7a konu\u015facak Bol\u015fevik ideolojisine sahip olacak, k\u00f6klerini ise unutacakt\u0131. Bunun i\u00e7in \u00f6nce, en a\u015fa\u011f\u0131s\u0131ndan ayd\u0131nlar\u0131 kendi aralar\u0131nda rahat\u00e7a anla\u015fabilen T\u00fcrkleri dil ve y\u00f6netim a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6lmek gerekti. Bu da leh\u00e7elerden hatta \u015fivelerden ayr\u0131 dil geli\u015ftirmek, en ufak fark\u0131 b\u00fcy\u00fcterek ayr\u0131 topluluklar, hatta yeni milletler yaratmak bi\u00e7iminde y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. T\u00fcrkler i\u00e7in \u00f6nce 1926\u2019dan itibaren ortak Latin alfabesi kabul edilmi\u015fken, 1936 ve sonras\u0131nda her Cumhuriyete birbirinden az da olsa farkl\u0131, birer Kiril alfabesi bah\u015fedildi. Bir yandan bu yap\u0131l\u0131rken, di\u011fer yandan da Sovyet insan\u0131 yarat\u0131lmas\u0131 kuram\u0131na inanan ve buna hizmet eden ku\u015faklar yeti\u015ftirilmeye ba\u015fland\u0131.<\/p>\n<p>Bu yeni d\u00fczen, kurulu\u015f d\u00f6nemi olan 1930\u2019lar\u0131 ve \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131 ba\u015far\u0131 ile atlatt\u0131. Ancak halk\u0131na vaat etti\u011fi gelece\u011fi sa\u011flayamad\u0131. 1960\u2019l\u0131 y\u0131llardan itibaren sistemin zaaflar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flad\u0131.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>\u00a0 \u00d6ncelik ta\u015f\u0131yan s\u00fcper g\u00fc\u00e7 konumunu korumaya ayr\u0131lan kaynaklar da ekonomik geli\u015fmeyi dizginledi.<\/p>\n<p>Hem ekonomiyi yeniden aya\u011fa kald\u0131rmak hem de s\u00fcper g\u00fc\u00e7 konumunu koruyabilmek i\u00e7in sistemde reform ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir h\u00e2le geldi. Ekonomik durumun d\u00fczelmesinin \u00e7aresini arz-talep dengesini bir t\u00fcrl\u00fc sa\u011flayamayan ve kaynak israf\u0131na yol a\u00e7an yol a\u00e7an merkez\u00ee planlama sisteminin yerel birimlere daha fazla yetki tan\u0131yan bir bi\u00e7ime d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesinde buldular. Ancak bu yakla\u015f\u0131m kom\u00fcnist Partisinin kontrol\u00fcn\u00fc gev\u015fetti. Daha kapsaml\u0131 ve a\u00e7\u0131k denetimin hem verimi artt\u0131raca\u011f\u0131 hem de halk\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck taleplerini tatmin edebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. Ortaya Perestroika- yeniden in\u015fa, Glasnost-a\u00e7\u0131kl\u0131k diye adland\u0131r\u0131lan bu reform s\u00fcreci \u00e7\u0131kt\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 halka nisbi ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc; Cumhuriyetlere de s\u0131n\u0131rl\u0131 hareket serbestisi ve merkez\u00ee idarede s\u00f6z hakk\u0131 tan\u0131d\u0131. <a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a> \u00d6te yandan Amerikan ba\u015fkan\u0131 Reagan\u2019\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 \u201cY\u0131ld\u0131z Sava\u015flar\u0131\u201d diye adland\u0131r\u0131lan yeni silahlanma yar\u0131\u015f\u0131 ile Sovyetlerin rekabet etmesinin imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 da anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Gorba\u00e7ov bu durumda Bat\u0131 ile rekabet yerine i\u015f birli\u011fini denemeye, zaten k\u0131p\u0131rdamakta olan Do\u011fu Avrupa Devletleri \u00fczerindeki tahakk\u00fcm\u00fcnden vazge\u00e7meye karar verdi. Kas\u0131m 1989\u2019da Berlin duvar\u0131 y\u0131k\u0131ld\u0131, Do\u011fu-Bat\u0131 aras\u0131nda yeni bir detant ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Ancak Sovyetler Birli\u011finde t\u00fcm bu geli\u015fmelerden ho\u015flanmayan, ideolojiden sapmak olarak alg\u0131layan kesimler de vard\u0131.<\/p>\n<p>1991 y\u0131l\u0131 A\u011fustos ay\u0131nda bu kesimler taraf\u0131ndan bir asker\u00ee darbe yap\u0131ld\u0131\u2026 Ba\u015far\u0131s\u0131z bir darbeydi ama Sovyetler Birli\u011finin sonunu getirdi. Rusya Federasyonu ise Ekim Devrimi sonras\u0131nda oldu\u011fu gibi kendi ad\u0131yla \u00e2deta yeniden do\u011fdu ve Sovyetler Birli\u011finin ard\u0131l\u0131 olarak d\u00fcnyada \u00a0yerini ald\u0131. Di\u011fer Sovyet cumhuriyetleri art arda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan etmeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n<p>Rusya Federasyonu ise Ukrayna ve Belarus\u2019u da kapsayacak bir Slav devleti kurma pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc. <a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a> Ticaret hadlerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almayan Sovyet muhasebe sistemi, zengin do\u011fal kaynaklara sahip ve ham madde tedarik\u00e7isi Orta Asya T\u00fcrk devletlerini merkez i\u00e7in bir y\u00fck gibi g\u00f6steriyordu. Ayr\u0131ca 2000 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde do\u011fum oranlar\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck fark nedeniyle Sovyet ordusundaki T\u00fcrk\/M\u00fcsl\u00fcman asker oran\u0131n\u0131n y\u00fczde elliyi ge\u00e7ece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. B\u00f6ylelikle istenmeyen n\u00fcfusu d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakan etnik bak\u0131mdan temiz ama n\u00fcfuz bak\u0131m\u0131ndan di\u011ferlerini etki alt\u0131nda tutacak \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir Slav\/Rus devleti meydana getirilecekti.<\/p>\n<p>T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti Sovyetler Birli\u011fi resmen da\u011f\u0131lmadan, bu sorulara m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde cevap bularak tutum tak\u0131nmaya karar verdi. Bu ama\u00e7la 1991 Eyl\u00fcl Ay\u0131nda iki heyet olu\u015fturuldu. Bunlardan birisi T\u00fcrk cumhuriyetleri ve Tacikistan\u2019\u0131, ikinci bir heyet de di\u011fer cumhuriyetleri ziyaret edecek ve rapor sunacakt\u0131. T\u00fcrk cumhuriyetlerini ziyaret edecek olan heyet B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Bilal \u015eim\u015fir\u2019in ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda merkezden El\u00e7i Kurtulu\u015f Ta\u015fkent, TC. Moskova B\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi M\u00fcste\u015far\u0131 Halil Ak\u0131nc\u0131\u2019dan olu\u015fmaktayd\u0131.<\/p>\n<p>Heyet g\u00f6revi sonunda teferruatl\u0131 bir rapor sundu. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilan eden t\u00fcm T\u00fcrk cumhuriyetlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131n\u0131 ve onlarla ili\u015fki kurulmas\u0131n\u0131 tavsiye etti. Ba\u015fl\u0131ca gerek\u00e7eleri ise \u015funlard\u0131-:<\/p>\n<ol>\n<li>Bu halklar, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7ten arzulamaktad\u0131rlar. Baz\u0131 endi\u015feleri varsa da bunlar\u0131n bedelini \u00f6demeye, risk almaya haz\u0131rd\u0131rlar.<\/li>\n<li>Bu, T\u00fcrkiye i\u00e7in manevi bir bor\u00e7tur. 19. y\u00fczy\u0131lda Ba\u011f\u0131ms\u0131z T\u00fcrkl\u00fck sadece Osmanl\u0131\u2019da melce bulabilmi\u015fti. Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fayan T\u00fcrkler her bak\u0131mdan g\u00f6zlerini T\u00fcrkiye\u2019ye \u00e7evirmi\u015fler, onun T\u00fcrk\u00e7esini benimsemi\u015fler, Cumhuriyetin ideolojisinin olu\u015fmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015flar, hatta katk\u0131da bulunmu\u015flard\u0131. Onlar\u0131n yeti\u015fti\u011fi topraklar\u0131n, i\u00e7inden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 halklar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tan\u0131mak bizim T\u00fcrkl\u00fc\u011fe borcumuzdur.<\/li>\n<li>Ger\u00e7ek anlamda m\u00fcttefike sahip olmayan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti yaln\u0131zl\u0131ktan kurtulabilecek, Akdeniz\u2019den, Altaylara uzanan Avrasya\u2019n\u0131n ortas\u0131nda bir T\u00fcrk ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131 olarak uluslararas\u0131 alandaki n\u00fcfuzunu artt\u0131rabilecektir.<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a><\/li>\n<li>Geli\u015fmekte olan T\u00fcrkiye ekonomisi yeni ekonomik i\u015f birli\u011fi imkanlar\u0131na kavu\u015facakt\u0131r.<\/li>\n<li>D\u00fcnya, T\u00fcrk Devletlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 er ge\u00e7 tan\u0131yacak hatta destekleyecektir. Zira, D\u00fcnya yeni devletlerin zengin do\u011fal kaynaklar\u0131na, hem t\u00fcketim ihtiyac\u0131 hem de enerji g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in, (kaynak \u00e7e\u015fitlendirilmesi gere\u011fi) muhta\u00e7t\u0131r. Ayr\u0131ca ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131klar\u0131 Avrasya dengesi i\u00e7in \u00f6nemlidir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu raporun sunuldu\u011fu d\u00f6nemin h\u00fck\u00fcmeti, ald\u0131\u011f\u0131 bir kararla bu cumhuriyetlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ilk tan\u0131yan devlet oldu. T\u00fcrk kamuoyu sevin\u00e7 i\u00e7indeydi. Y\u0131llard\u0131r ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 millet\u00e7e arzu edilen, \u201cesir T\u00fcrkler\u201d art\u0131k kendi devletlerine sahipti. Zaman\u0131n cumhurba\u015fkan\u0131n\u0131n deyimiyle art\u0131k Adriyatik\u2019ten Altaylara uzanan bir T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n<p>Bu arada edinilen tecr\u00fcbe \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer T\u00fcrk devletleriyle olan ili\u015fkilerinin hangi esaslara g\u00f6re y\u00fcr\u00fct\u00fclece\u011fi form\u00fcle edildi:<\/p>\n<p>-Onlarla istedikleri kapsam ve \u00f6l\u00e7\u00fcde yak\u0131nla\u015fmak. B\u00f6ylelikle B\u00fcy\u00fck A\u011fabey sendromu yaratmaktan ka\u00e7\u0131nmak<\/p>\n<p>-Egemen e\u015fitlik<\/p>\n<p>-Mevcut taahh\u00fctlerine sayg\u0131<\/p>\n<p>-Onlar\u0131 Rusya ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmemek.<\/p>\n<p>Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131 tan\u0131nan yeni devletlerin ba\u015fkanlar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019nin inisiyatifi ile 1992 y\u0131l\u0131nda Ankara\u2019da ilk zirve toplant\u0131lar\u0131n\u0131 yapt\u0131lar. \u0130kinci Zirve de 1993 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul\u2019da ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n<p>1996 Ta\u015fkent zirvesinde devletlerin s\u0131rayla sorumlulu\u011funu y\u00fcklenece\u011fi bir \u201cZirve Sekretaryas\u0131\u201d kurulmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na ve Sekretarya t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn 1998 Almat\u0131 zirvesinde kabul\u00fcne ra\u011fmen bu karar uygulanamad\u0131. 1998\u2019 den sonra da zirvelere kat\u0131l\u0131m\u0131n bazen d\u00fczeyi d\u00fc\u015ft\u00fc bazen de \u00d6zbekistan ve T\u00fcrkmenistan\u2019dan hi\u00e7 kat\u0131l\u0131m olmad\u0131. Zirvelere her devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n kat\u0131lmas\u0131n\u0131n beklenmesi gerek\u00e7esi ile ara verildi.<\/p>\n<p>Zirve uzun bir aradan sonra 2006 y\u0131l\u0131nda Kazakistan Devlet Ba\u015fkan\u0131 Nur Sultan Nazarbayev\u2019in \u00f6n almas\u0131 ile sadece 4 \u00fclkenin kat\u0131l\u0131m\u0131yla toplanabildi; T\u00fcrk devletlerinin bir \u00f6rg\u00fct kurma zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fi \u00fczerinde mutab\u0131k kal\u0131nd\u0131. Bu karara uygun olarak 2009 Nah\u00e7\u0131van zirvesinde Azerbaycan Kazakistan K\u0131rg\u0131zistan ve T\u00fcrkiye devlet ba\u015fkanlar\u0131 taraf\u0131ndan imzalanan bir antla\u015fma ile T\u00fcrk\u00e7e Konu\u015fan Devletler \u0130\u015f birli\u011fi Konseyi kurulmas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. (T\u00fcrk Konseyi\/T\u00fcrk Kene\u015fi)<\/p>\n<p>Bu yeni \u00f6rg\u00fct alt\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z, (KKTC d\u0131\u015f\u0131nda) T\u00fcrk devletinin sadece d\u00f6rd\u00fcn\u00fc bir araya getirebilmi\u015f ise de T\u00fcrk tarihinin belki de en \u00f6nemli a\u015famas\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Zira T\u00fcrkler binlerce y\u0131ll\u0131k tarihlerinde ilk defa g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak ortak T\u00fcrk kimli\u011fi alt\u0131nda bir araya gelmi\u015flerdir. Hatta tarihte en \u00e7ok birbiri ile sava\u015fan milletin T\u00fcrkler oldu\u011funu s\u00f6ylemek bile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>Yeni kurulan Sekreterya\u2019ya d\u00fc\u015fen g\u00f6rev bu duygusal ivmeyi m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar muhafaza ederek ancak ona tamamen kap\u0131l\u0131p, dayanmadan ileri ta\u015f\u0131makt\u0131. Tarih\u00ee geli\u015fmeler sonucunda T\u00fcrk milletini ay\u0131ran, milletin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bozan \u00e7ok unsur vard\u0131. \u00d6nce mesafe olarak ayr\u0131yd\u0131k. Dil olarak birbirimizden uzakla\u015fm\u0131\u015ft\u0131k. 20. y\u00fczy\u0131l ba\u015f\u0131nda ayd\u0131nlar\u0131m\u0131z birbirini kolayca anlayabilir iken Sovyetlerin milletler siyasetinin etkisiyle bu g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015fti. Sovyet idaresi en bat\u0131daki T\u00fcrkiye ile T\u00fcrkistan devletleri aras\u0131nda ideolojik engeller yerle\u015ftirmeyi de becermi\u015f, devletler aras\u0131nda arazi, n\u00fcfus ve refah farklar\u0131 da olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n<p>Bizim elimizde kalan tek olumlu ara\u00e7 T\u00fcrk birli\u011fine olan arzu idi. Ancak bu da her devlet taraf\u0131ndan de\u011fi\u015fik yorumlanmakta idi. Bunu inanca \u00e7evirmeliydik.<\/p>\n<p>Bu inanc\u0131n getirdi\u011fi enerjiyi iyi kullanmal\u0131 ve somut sonu\u00e7lar elde etmeye odaklanmal\u0131yd\u0131k. Elimizde m\u00fctecanis olmayan topluluklar vard\u0131. Bunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alarak Sekretarya\u2019n\u0131n hangi ilkelere g\u00f6re \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 saptad\u0131k:<\/p>\n<ol>\n<li>Egemen e\u015fitlik. Her \u00fcye devlet b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne, n\u00fcfusuna, g\u00fcc\u00fcne bak\u0131lmadan te\u015fkilat\u0131n e\u015fit \u00fcyesidir. Kararlar oybirli\u011fi ile al\u0131n\u0131r. Bu ilkenin amac\u0131 yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerin egemenlik konusundaki hassasiyetlerini kar\u015f\u0131lamak idi.<\/li>\n<li>Mevcut taahh\u00fctlere sayg\u0131: T\u00fcrk devletleri siyasi a\u00e7\u0131dan birbiri ile \u00e7eli\u015fen \u00f6rg\u00fctlere \u00fcye idiler: T\u00fcrkiye NATO \u00fcyesi, K\u0131rg\u0131zistan, Kazakistan Kollektif Savunma \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00fcyesi idi. \u00dcyelerin bu gibi y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fcklerinden g\u00f6r\u00fcn\u00fcr gelecekte ayr\u0131labilecekleri m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemekte idi.<\/li>\n<li>Her alanda geni\u015fletilmi\u015f ve yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f somut i\u015f birli\u011fi. Bunda ama\u00e7 i\u015f birli\u011fimizin yarar\u0131n\u0131n halklar\u0131m\u0131zca somut olarak idrak edilmesi idi.<\/li>\n<li>Ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 peki\u015ftirmek, yeni ortak \u00e7\u0131karlar geli\u015ftirmek. Mevcut i\u015f birliklerinin, \u00f6rne\u011fin ticaretin \u00f6n\u00fcndeki engellerin kald\u0131r\u0131lmas\u0131, Orta Koridorun geli\u015ftirilmesi gibi yeni altyap\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile takviyesi. Enerji nakli gibi yeni i\u015f birli\u011fi alanlar\u0131 geli\u015ftirmek.<\/li>\n<\/ol>\n<p>T\u00fcrk Devletlerinin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile \u00f6n\u00fcm\u00fcze yeni ufuklar a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ancak arzular\u0131m\u0131z\u0131 hayata ge\u00e7irilmesi, ger\u00e7ek\u00e7i ve sab\u0131rl\u0131 olmam\u0131z\u0131 gerektiriyordu. Zira T\u00fcrk Bilimler Akademisi i\u00e7in Eyl\u00fcl 2023\u2019de <a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\"><\/a>yaz\u0131lan makalede teker teker say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi y\u00fczy\u0131llard\u0131r olu\u015fan ayr\u0131l\u0131klar somut izler b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Ortak taraflar\u0131m\u0131z dil ve tarih inanc\u0131m\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bizi ay\u0131ran \u00f6zelliklerden daha azd\u0131. \u00d6yleyse \u00f6nce dayan\u0131\u015fma duygusu ile ileriye do\u011fru \u201cyan yana\u201d y\u00fcr\u00fcmeli, sonra da bunu \u201cuygun ad\u0131m\u201d y\u00fcr\u00fcme bi\u00e7imine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeliydik. Yani d\u00fcnyaya kar\u015f\u0131 ve kendi aram\u0131zda benzer geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda ayn\u0131 tutumu benimsemeli, e\u015fg\u00fcd\u00fcm h\u00e2linde ayn\u0131 siyaseti y\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131 idik. Bunun i\u00e7in y\u0131ll\u0131k Zirve toplant\u0131lar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda, D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131n\u0131n da BM Genel Kurulu s\u0131ras\u0131nda, muntazaman ve gerekli g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ayr\u0131ca toplanmalar\u0131 ve g\u00f6r\u00fc\u015f al\u0131\u015fveri\u015finde bulunmalar\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. \u00d6te yandan Kene\u015f sadece devletten devlete de\u011fil halktan halka ili\u015fkileri geli\u015ftirmeye de odaklanmal\u0131yd\u0131. Buna STK\u2019lar ve meslek kurulu\u015flar\u0131 da dahildi.<\/p>\n<p>Devlet ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n genel bir zirve yerine somut bir konu \u00fczerinde bir araya gelmeleri ve ald\u0131klar\u0131 kararlarla kendi Devlet Kurulu\u015flar\u0131 ile \u00d6rg\u00fct Sekretaryas\u0131n\u0131 o konuda y\u00f6nlendirmeleri uygun g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p>Nitekim Kene\u015f kurulduktan sonraki ilk zirve Almat\u0131\u2019da Ekonomik \u0130\u015f birli\u011fi konusunda topland\u0131. Yani \u0130smail Gasp\u0131ral\u0131 \u00fcstad\u0131m\u0131z\u0131n umde s\u0131ras\u0131n\u0131 bozmu\u015f T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi s\u00fcrecine onun sonuncu umdesi ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131k. Ama\u00e7, ekonomi alan\u0131n\u0131n somut sonu\u00e7lar yaratma kapasitesinden yararlanarak Kene\u015f\u2019in yarar\u0131n\u0131 halklar\u0131m\u0131za g\u00f6stermekti. Daha sonraki zirveler de ula\u015ft\u0131rma e\u011fitim ve turizm alanlar\u0131nda i\u015f birli\u011fi konular\u0131na odaklanm\u0131\u015ft\u0131. \u0130zleyen zirveler de sa\u011fl\u0131k, do\u011fal afetlerde yard\u0131mla\u015fma gibi i\u015f birli\u011fi konular\u0131ndan, daha gelece\u011fe y\u00f6nelik \u201cT\u00fcrk Medeniyeti i\u00e7in Yeni D\u00f6nem; Ortak Kalk\u0131nma ve Refaha Do\u011fru\u201d temalar\u0131na kadar uzanan bir yelpaze \u00e7er\u00e7evesinde toplanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Ola\u011fan zirve toplant\u0131lar\u0131n\u0131n yan \u0131s\u0131ra acil \u00e7\u00f6z\u00fcm isteyen sorunlar ile ortak m\u00fccadele i\u00e7in ola\u011fan\u00fcst\u00fc zirveler toplanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk ola\u011fan\u00fcst\u00fc zirve, video konferans yolu ile D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc Genel Sekreterinin de kat\u0131l\u0131m\u0131yla Covid 19 ile m\u00fccadele temas\u0131 alt\u0131nda 10 Nisan 2020\u2019de toplanm\u0131\u015f, zirvede kabul edilen Bak\u00fc Bildirisi ortak m\u00fccadeleyi \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<p>\u0130kinci ola\u011fan\u00fcst\u00fc Zirve ise T\u00fcrkiye\u2019deki b\u00fcy\u00fck depremden hemen sonra 16 Mart 2023 tarihinde \u201cAfet Acil Y\u00f6netimi ve \u0130nsani Yard\u0131m temas\u0131 ile Ankara\u2019da toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu toplant\u0131da \u201cT\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131 Sivil Koruma Mekanizmas\u0131 Anla\u015fmas\u0131n\u0131n imzas\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Te\u015fkilat kurulu\u015fundan bu yana proje odakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma ilkesini benimsemi\u015ftir.<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a> Bu meyanda aralar\u0131nda Trans Optik -Hazar Optik hatt\u0131 Ortak Sanayi ve Ticaret Odas\u0131, T\u00fcrk Yat\u0131r\u0131m Fonu, Karde\u015f Limanlar Projesi T\u00fcrk \u00dcniversiteler Birli\u011fi, Orhun \u00d6\u011frenci ve Akademisyen De\u011fi\u015fimi gibi bir\u00e7ok proje ele al\u0131nm\u0131\u015f ve uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Te\u015fkilat ula\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu a\u015famada s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc proje \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00d6rg\u00fct \u00fcyeleri aras\u0131nda \u201cba\u011flay\u0131c\u0131 antla\u015fma\/anla\u015fma s\u00fcrecini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim 2022 y\u0131l\u0131nda Semerkant\u2019 da d\u00fczenlenen Dokuzuncu Zirvede Basitle\u015ftirilmi\u015f G\u00fcmr\u00fck Hatt\u0131 Kurulmas\u0131na Y\u00f6nelik Anla\u015fma, Uluslararas\u0131 Kombine Y\u00fck Ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131 Anla\u015fmas\u0131, Ula\u015f\u0131m Ba\u011flant\u0131sall\u0131\u011f\u0131 Program\u0131, Ticaretin Kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 Strateji Belgesi imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. 2023 Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Ankara Zirvesinde de T\u00fcrk Yat\u0131r\u0131m Fonu Kurucu Anla\u015fmas\u0131 akdedilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca Zirve gayri resm\u00ee olarak 31 Mart 2021\u2019de T\u00fcrkistan \u015fehrinde, 21 May\u0131s 2025\u2019de Budape\u015fte\u2019de, 6Temmuz 2024\u2018de de Su\u015fa\u2019 da toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu zirvelerde T\u00fcrk\u00e7enin savunucular\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u015eair \u201cAli \u015eir Nevai\u201d ad\u0131na bir \u00f6d\u00fcl tesis edilmi\u015f; Azerbaycan Halk\u0131 ile dayan\u0131\u015fma g\u00f6sterilmi\u015f, G\u00fc\u00e7 Sistemlerinin (ye\u015fil koridor) birle\u015ftirilmesi yolundaki geli\u015fmeler memnuniyetle kaydedilmi\u015f; T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 \u015eart\u0131n\u0131n\u201d birle\u015ftirici \u00e7er\u00e7eve oldu\u011fu\u201d teyit edilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>T\u00fcrklerin bir arada oldu\u011fu bir \u00f6rg\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 bile baz\u0131 sorunlar\u0131n giderilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilir. Nitekim \u00d6zbekistan\u2019\u0131n da \u00fcye olmas\u0131yla birlikte, Orta Asya\u2019daki s\u0131n\u0131r anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesi kolayla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde Bat\u0131 T\u00fcrkistan Devletleri aras\u0131ndaki ticari ve ekonomik ili\u015fkiler de artm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131 ile T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131 sadece ba\u011f\u0131ms\u0131z T\u00fcrk devletlerini bir araya getirerek g\u00f6r\u00fc\u015f al\u0131\u015fveri\u015fine zemin sa\u011flayan bir yap\u0131 de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin Orta Asya\u2019da bir s\u00fcrt\u00fc\u015fme konusu olan su konusunda yap\u0131c\u0131 bir rol oynayabilir. Bu b\u00f6lgede su Tacikistan ve K\u0131rg\u0131zistan kaynakl\u0131 iken ekilebilir topraklara da di\u011fer \u00fclkeler sahiptir. Sulama i\u00e7in kullan\u0131lan Karakum Kanal\u0131 eskidir ve su israf\u0131na sebep olmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca Tacikistan ve K\u0131rg\u0131zistan\u2019\u0131n hidrolik enerji kapasitesi de tam kullan\u0131lmamaktad\u0131r. Ancak bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc m\u00fc\u015fterek \u00e7al\u0131\u015fmaya ve anla\u015fmaya ba\u011fl\u0131d\u0131r. TDT bunun i\u00e7in en elveri\u015fli \u00d6rg\u00fctt\u00fcr.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Kene\u015fi, kurulu\u015funda alm\u0131\u015f olmas\u0131 gereken ismine ancak 12 Kas\u0131m 2021 tarihinde \u0130stanbul \u2019da ger\u00e7ekle\u015ftirilen 8.Zirvesinde kavu\u015fabilmi\u015f, \u00d6rg\u00fct\u2019 \u00fcn ismi \u201cT\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131\u201d olarak kabul edilmi\u015ftir. Ayn\u0131 Zirvede T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 2040 Vizyon Belgesi de onaylanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu belge ile T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n \u201dyan yana y\u00fcr\u00fcme\u201d a\u015famas\u0131n\u0131 ge\u00e7erek \u201cuygun ad\u0131m y\u00fcr\u00fcme\u201d a\u015famas\u0131na geldi\u011fi tescillenmi\u015ftir. Bu belge Savunma sanayiinden, b\u00f6lgesel sorunlar i\u00e7in ortak forumlar\u0131 geli\u015ftirmekten e\u011fitime, g\u00fcvenlik i\u015f birli\u011fine kadar uzanan hemen hemen her konuda i\u015f birli\u011fini \u00f6ng\u00f6rmektedir.<\/p>\n<p>TDT\u2019nin birinci amac\u0131 T\u00fcrk Devletleri aras\u0131ndaki i\u015f birli\u011fini geli\u015ftirmek, e\u011fitim ve dilde yak\u0131nla\u015fmak ise de di\u011fer ba\u015fka amac\u0131 T\u00fcrklerin d\u00fcnyadaki yerlerini g\u00fc\u00e7lendirmek ve uluslararas\u0131 konularda s\u00f6z sahibi olunmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Art\u0131k T\u00fcrkler d\u00fcnyada \u00e7oktan hak ettikleri yerlerini \u015fu ve veya bu \u00fclkeye yak\u0131nl\u0131klar\u0131 co\u011frafi konumlar\u0131 ile de\u011fil bizzat kendi g\u00fc\u00e7leriyle almal\u0131d\u0131rlar. Bu g\u00fc\u00e7 de ancak aralar\u0131nda yak\u0131n i\u015f birli\u011fi ve gerekti\u011finde ortak \u00e7\u0131kar yarat\u0131lacak \u00fclkelerle dayan\u0131\u015fma h\u00e2linde elde edilebilir.<\/p>\n<p>Her toplant\u0131 ister Zirve, ister ilgili Bakanlar, ister Komiteler olsun T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesine bir katk\u0131da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Bunlar aras\u0131nda \u00d6zbekistan taraf\u0131ndan \u00f6nerilen ve TDT\u2019nin 6 Kas\u0131m 2024 Bi\u015fkek Zirvesinde kabul edilen T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 \u015eart\u0131 \u00f6zel \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u015eart\u0131n amac\u0131 T\u00fcrk kimli\u011fine dayal\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc i\u015f birli\u011fini daha da geli\u015ftirmek i\u00e7in \u201cT\u00fcrk Devletleri Stratejik Ortakl\u0131k, Ebedi Dostluk Antla\u015fmas\u0131\u201d yapmakt\u0131r. Dayand\u0131\u011f\u0131 ilkeler ise a\u015fa\u011f\u0131dad\u0131r:<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a><\/p>\n<ul>\n<li>Karde\u015flik<\/li>\n<li>Dayan\u0131\u015fma,<\/li>\n<li>Ortak T\u00fcrk Alan\u0131,<\/li>\n<li>T\u00fcrk Miras\u0131n\u0131n M\u00fc\u015fterekli\u011fi,<\/li>\n<li>\u00c7ok K\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck, inanca sayg\u0131,<\/li>\n<li>Uluslararas\u0131 toplumla ileti\u015fim.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ayr\u0131ca ortak dil ve ortak alfabe de \u00f6neriler aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Bu arada gene T\u00fcrk devletlerinin kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan bir sekretaryaya sahip olan ve T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda b\u00fct\u00fcnle\u015fme amac\u0131 ta\u015f\u0131yan ilintili kurulu\u015flar\u0131 da zikretmek gerekir:<\/p>\n<ul>\n<li>T\u00fcrksoy, Sekretarya Ankara;<\/li>\n<li>T\u00fcrk Akademisi Sekretarya Nur Sultan;<\/li>\n<li>T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr ve Miras Vakf\u0131 Sekretarya Bak\u00fc;<\/li>\n<li>T\u00fcrk Ticaret ve Sanayi Odas\u0131 Sekretarya \u0130stanbul;<\/li>\n<li>T\u00fcrk Yat\u0131r\u0131m Fonu Sekretarya \u0130stanbul.<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00d6zetlemek gerekirse toplam 135 \u0130\u015f birli\u011fi mekanizmas\u0131 h\u00e2len i\u015fler durumdad\u0131r.<\/p>\n<p>TDT k\u0131sa \u00f6mr\u00fcnde ger\u00e7ekten epeyi mesafe kat etmi\u015f, T\u00fcrkler aras\u0131nda dayan\u0131\u015fma ruhunun uyanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015ftur. Azerbaycan\u2019\u0131 toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne kavu\u015fturan Karaba\u011f zaferi buna \u00f6rnektir. Bug\u00fcnk\u00fc genel siyasi durum T\u00fcrk dayan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6nemini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Zamanla, ortak \u00e7\u0131karlara ula\u015fmak i\u00e7in ortak hareket etmenin yarar\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fck\u00e7e, T\u00fcrk Devletleri daha \u00f6nce de\u011fi\u015fik nedenlerle ele almak istemedikleri konularda bug\u00fcn i\u015f birli\u011fine haz\u0131r h\u00e2le gelmi\u015flerdir. Nitekim Savunma Sanayi \u0130\u015f birli\u011fi Platformu ilk toplant\u0131s\u0131n\u0131 son IDEF fuar\u0131 yan\u0131 s\u0131ra ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Ayr\u0131ca 7 Ekim 2025\u2019de, Gebele \u2019de toplanan Zirve\u2019nin konusu \u201cB\u00f6lgesel Bar\u0131\u015f ve G\u00fcvenlik\u201d olarak saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tema etraf\u0131nda bundan on y\u0131l \u00f6nce bir toplant\u0131 yap\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi. Ortak tehditler ve T\u00fcrkiye ile Azerbaycan\u2019\u0131n Karaba\u011f\u2019\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 semereli i\u015f birli\u011fi bu yolu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan Cumhurba\u015fkan\u0131 \u0130lham Aliyev, zirvede yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada d\u00fcnyadaki stratejik ve jeopolitik s\u0131namalar muvacehesinde \u201cT\u00fcrk Devletlerinin tek bir g\u00fc\u00e7 merkezi olarak birle\u015fmesinin\u00a0 hayati oldu\u011funu\u201c vurgulayarak TDT b\u00fcnyesinde Azerbaycan\u2019da \u00a0ortak asker\u00ee tatbikat yap\u0131lmas\u0131 fikrini ortaya atarak sadece ge\u00e7en y\u0131l i\u00e7inde T\u00fcrkiye ile ikili ve uluslararas\u0131 25 tatbikat ge\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini zikretmi\u015ftir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Devletleri ihtiyaca g\u00f6re i\u015f birli\u011fi i\u00e7in yeni mekanizmalar yaratmaktad\u0131rlar. Nitekim Nah\u00e7\u0131van Antla\u015fmas\u0131nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen Devlet Ba\u015fkanlar\u0131, D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131, Aksakallar \u015euras\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra ilgili Bakanlar da d\u00fczenli bir bi\u00e7imde toplanmaktad\u0131rlar. Te\u015fkilat gittik\u00e7e geli\u015fmekte artan i\u015flevlerine uygun mekanizmalar geli\u015ftirmektedir. \u00d6rne\u011fin TDT\u2019nin ilk Ba\u015fbakanlar\/Cumhurba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131lar\u0131 Toplant\u0131s\u0131, 18 Eyl\u00fcl 2025\u2019de Bi\u015fkek de ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131, T\u00fcrk dili konu\u015fan \u00fclkeleri \u00fcye, T\u00fcrk\u00e7e ile irtibatl\u0131 resm\u00ee dillere sahip di\u011fer devletleri de g\u00f6zlemci olarak b\u00fcnyesine kabul eden, uluslararas\u0131 i\u015f birli\u011fine a\u00e7\u0131k bir \u00f6rg\u00fctt\u00fcr. Ayr\u0131ca herhangi bir \u00fclke veya kurulu\u015fla proje ortakl\u0131\u011f\u0131 da yapmaya haz\u0131rd\u0131r. Yeter ki bu i\u015f birliklerinde yarar g\u00f6r\u00fcls\u00fcn. \u00d6rne\u011fin Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019\u0131 besleyen nehirlerin kayna\u011f\u0131 Tacikistan\u2019dad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131 ile Tacikistan olmadan Orta Asya\u2019n\u0131n su sorununu ele almak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00d6te yandan kendi karar\u0131 ile ortak ge\u00e7mi\u015fe dayanarak ger\u00e7ekle\u015fen Macaristan\u2019\u0131n g\u00f6zlemci \u00fcyeli\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarar\u0131 g\u00f6stermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a> Macaristan Temsilcilik Ofisi TDT\u2019nin Avrupa\u2019daki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 simgelemektedir. Budape\u015fte\u2019de kurulan \u201cTDT Kurakl\u0131\u011f\u0131n \u00d6nlenmesi Enstit\u00fcs\u00fc\u201d bu i\u015f birli\u011finin sonucudur. Macaristan gibi \u201cT\u00fcrk\u00e7e\u2019ye akraba dil\u201d k\u0131stas\u0131na uyan Kore, Japonya, Mo\u011folistan, Estonya ve Finlandiya \u2019da g\u00f6zlemcili\u011fe kabul edilebilirler. \u00d6zellikle Japonya, Kore ve Mo\u011folistan\u2019\u0131n TDT\u2019ye g\u00f6zlemci olmas\u0131 Avrasya\u2019n\u0131n ortas\u0131nda Do\u011fudan Bat\u0131ya, Bat\u0131dan Do\u011fuya uzanan T\u00fcrk Ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131 tamamlayacakt\u0131r. B\u00f6ylelikle \u00f6zellikle Kore ve Japonya, Macaristan ba\u015fbakan\u0131n\u0131n ifade etti\u011fi gibi hinterlanda kavu\u015fabilecekler, Mo\u011folistan da izolasyondan kurtulabilecektir. Sonu\u00e7 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarara dayanan verimli i\u015f birli\u011fidir.<\/p>\n<p>Her \u015feyden \u00f6nce T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer etmenler bir yana sadece co\u011frafi konumu sebebiyle, kendini d\u00fcnyadan tecrit edemeyece\u011fi ger\u00e7e\u011finin kabul\u00fc gerekir. T\u00fcrkiye b\u00f6yle bir karar alsa dahi buna di\u011fer \u00fclkeler izin veremezler. B\u00f6lgede ve d\u00fcnyada olup bitenden kendini soyutlama imk\u00e2n\u0131 yoktur. Bir Kuzey Kore, Mo\u011folistan olamaz ki onlar da co\u011frafi konumlar\u0131na ra\u011fmen kendilerini d\u00fcnyadan soyutlamay\u0131 becerememektedirler.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Anadolu,Balkanlar, Karadeniz, Akdeniz ,Kuzey Afrika \u00a0ve Ortado\u011fu\u2019da bin y\u0131ll\u0131k T\u00fcrk mevcudiyetinin temsilcisidir. T\u00fcm d\u00fcnya ile \u00f6zellikle de Avrupa ile yak\u0131n temasta olmu\u015f ticari ve siyasi ba\u011flar\u0131n\u0131 korumu\u015f ancak Avrupa\u2019da geni\u015f topraklara sahip olmas\u0131na ra\u011fmen 1815\u2019de ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan -Avrupa Ahengi \u2019nin &#8211; bir par\u00e7as\u0131 olarak kabul edilmemi\u015ftir. G\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde say\u0131lm\u0131\u015f, fakat h\u00e2l\u00e2 siyasi ve toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc tart\u0131\u015fma konusu olan bir \u00fclke konumundan \u00e7\u0131kamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bat\u0131 T\u00fcrkistan en son Timur zaman\u0131nda etraf\u0131na egemen olmu\u015f ne do\u011fusundan ne de Kuzeyinden d\u00f6rt y\u00f6nden gelen sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 mukavemet edebilmi\u015f, bu da 19. y\u00fczy\u0131lda s\u00f6m\u00fcrge olarak fethedilmesi sonucunu do\u011furmu\u015ftur. 1991\u2019de elde etti\u011fi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ebed\u00ee kalaca\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00fcvencesi yoktur. Rusya\u2019n\u0131n Ukrayna sald\u0131r\u0131s\u0131, \u00c7in\u2019in ve Hindistan\u2019\u0131n artan g\u00fc\u00e7leri gelece\u011fi belirsiz bir h\u00e2le getirmektedir.<\/p>\n<p>Bunlardan \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7, tarihin ve mevcut geli\u015fmelerin T\u00fcrklere kendileri olmalar\u0131 sorumlulu\u011funu y\u00fckledi\u011fidir. T\u00fcrkler ge\u00e7mi\u015fleri ve gelecekleri ile ba\u015fka d\u00fczenin ger\u00e7ek par\u00e7as\u0131 olamamaktad\u0131rlar. Bizim \u00fcyesi olmay\u0131 arzulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fclkeler\/\u00fclke topluluklar\u0131 bizi kabul etmemekte ba\u015fka topluluklar da kendilerinden saymamaktad\u0131rlar. B\u00f6lgemizde y\u00fczy\u0131llarca s\u00fcren egemenli\u011fimiz, bizden sonra b\u00f6lgeye gelen s\u00f6m\u00fcrgeci devletlerin aleyhimizdeki propagandalar\u0131, b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n g\u00fcvenini elde etmemizi g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye \u00e7ok karma\u015f\u0131k, daima herkesin bir \u00e7\u0131kar ke\u015ffetti\u011fi h\u00e2l\u00e2 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n hesab\u0131n\u0131n kapanamad\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6lgede ya\u015famaktad\u0131r. Bu durum bizi g\u00fcvenli\u011fimizin sa\u011flanmas\u0131, refah\u0131m\u0131z\u0131n artt\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok bilinmeyenli denklemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakmaktad\u0131r. D\u0131\u015f siyasetimizi basitle\u015ftirerek g\u00f6zden ge\u00e7irirsek belki bu denklemleri k\u0131smen de olsa \u00e7\u00f6zebilmenin ipu\u00e7lar\u0131na ula\u015fabiliriz.<\/p>\n<p>G\u00fcney kom\u015fumuz Suriye\u2019ye nizam verme iddiam\u0131z ger\u00e7ekle\u015fmedi\u011fi gibi i\u00e7 sava\u015f\u0131n y\u00fck\u00fc bizim omuzlar\u0131m\u0131zdad\u0131r. Aksine Suriye krizi ABD ve \u0130srail\u2019in b\u00f6lgedeki n\u00fcfuzunu artt\u0131rm\u0131\u015f, onlar\u0131 b\u00f6lge sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde veya daha a\u011f\u0131r h\u00e2le getirilmesinde tek s\u00f6z sahibi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015flang\u0131c\u0131nda bizim de i\u015f birli\u011fimizle geli\u015fen ve i\u00e7 durumuzla da ili\u015fkilendirilen yeni bir K\u00fcrt olu\u015fumu da onlar\u0131n bize hediyesidir.<\/p>\n<p>H\u00e2l\u00e2 i\u00e7 ve d\u0131\u015f politikam\u0131zda \u00f6ncelik verdi\u011fimiz g\u00f6r\u00fclen G\u00fcney\u2019le olan ili\u015fkilerimizin son on y\u0131ll\u0131k seyrinden gerekli dersi ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 farz edersek, T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6nceliklerinin de\u011fi\u015fmesi gerekti\u011fini belki idrak ederiz. T\u00fcrkiye G\u00fcneyi ile olan ili\u015fkilerinde, az\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 koruma, s\u0131n\u0131r g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flama ve ekonomik ticari ili\u015fkilerini geli\u015ftirme d\u0131\u015f\u0131nda bir hedefe y\u00f6nelmemelidir.<\/p>\n<p>Herkesin akl\u0131nda T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131n\u0131n bir gereksinimi kar\u015f\u0131lay\u0131p kar\u015f\u0131lamad\u0131\u011f\u0131, gelece\u011finin ne olaca\u011f\u0131 sorusu dola\u015fmaktad\u0131r. Bizi yak\u0131ndan ilgilendiren politik resmi hem T\u00fcrkiye hem de T\u00fcrk Devletleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan di\u011fer devletlerin tutum ve ama\u00e7lar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda basite indirgeyerek de\u011ferlendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Bu de\u011ferlendirmenin sonunda d\u0131\u015f politika ana y\u00f6nelimimizin Avrupa-Akdeniz-T\u00fcrkistan ve \u00f6tesi ekseni olmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6rebiliriz. Bu demek de\u011fildir ki di\u011fer \u00e7\u0131karlar\u0131m\u0131z\u0131 ve ili\u015fkilerimizi ihmal edelim; aksine bu eksenin onlar\u0131n \u00fczerinde de yap\u0131c\u0131 etkisi olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6relim. Zira T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu ile iyi ili\u015fkiler i\u00e7inde olmas\u0131, Bat\u0131 ile olan ili\u015fkilerini, Bat\u0131 ile olan iyi ili\u015fkileri de Do\u011fu ile ili\u015fkilerini olumlu etkilemi\u015ftir.<\/p>\n<p>\u00c7a\u011fda\u015f medeniyeti temsil eden ve ili\u015fkilerimizi ne co\u011frafi ne siyasi ne iktisadi bak\u0131mdan koparamayaca\u011f\u0131m\u0131z Avrupa bizi s\u00f6z sahibi e\u015fit haklara sahip bir \u00fclke olarak kabul etmemekte kararl\u0131 g\u00f6z\u00fckmekte aksine vize meselesinde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bizi kendisinden uza\u011fa ittirmektedir. Bu onlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan vahim bir stratejik hatad\u0131r ama ger\u00e7ek budur. O zaman AB ile birbirimizden ayr\u0131 ama e\u015fit muhatap olman\u0131n yollar\u0131n\u0131 aramal\u0131y\u0131z. Bunun yan\u0131 s\u0131ra AB i\u00e7inde bize nispeten m\u00fczahir, \u0130spanya, \u0130talya gibi \u00fclkelerle ikili i\u015f birli\u011fini geli\u015ftirerek n\u00fcfuz sahibi olmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. Ortak \u00e7\u0131karlarda m\u00fc\u015fterek, \u00e7\u0131karlar\u0131m\u0131z\u0131n ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 durumlarda da m\u00fcstakil hareket edebilmeliyiz. Ayn\u0131 durum Amerika Birle\u015fik Devletleri i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn D\u00fcnya\u2019n\u0131n tek s\u00fcper g\u00fcc\u00fc olan Amerika bizim uzun y\u0131llard\u0131r m\u00fcttefikimizdir. Ancak bug\u00fcn onlar\u0131n ittifak anlay\u0131\u015f\u0131 ile bizim egemenlik anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z \u00e7at\u0131\u015fma h\u00e2lindedir. Rusya ile olan ili\u015fkilerimiz ola\u011fan yolunda m\u0131 seyretmektedir? Bize silah vermeyi reddeden, bizi \u00e2deta ittiren AB ile ili\u015fkilerimiz nereye varacakt\u0131r?<\/p>\n<p>Do\u011fu\u2019da ise gayretimizi T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7lendirilmesine teksif etmeliyiz. Akdeniz\u2019le Hazar aras\u0131nda T\u00fcrkistan\u2019daki uzant\u0131lar\u0131 ile birlikte en kalabal\u0131k, en zengin en g\u00fc\u00e7l\u00fc millet olan T\u00fcrklerin bu avantajlar\u0131n\u0131 ancak bir araya geldikleri zaman kullanabileceklerini iyice idrak etmeliyiz. Bu \u00f6rg\u00fct\u00fcm\u00fcz \u00e7er\u00e7evesinde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u015f birli\u011fini g\u00f6zlemci \u00fclkelerle g\u00fc\u00e7lendirmeliyiz. Yeniden d\u00fcnya sahnesinde a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 hissettirmeye ba\u015flayan \u00c7in ve Hindistan, T\u00fcrkistan\u2019a kendi arka bah\u00e7eleri gibi bakmaktad\u0131rlar. \u00c7in\u2019in Ku\u015fak-Yol giri\u015fimi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yarara dayal\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcnse de bu \u00c7in\u2019in Avrasya \u00fczerinde hegemonya kurmas\u0131n\u0131n bir arac\u0131d\u0131r. Hindistan\u2019\u0131n Afganistan\u2019a y\u00f6nelik hareketleri, Pakistan-Afganistan sava\u015f\u0131n\u0131 k\u00f6r\u00fcklemesi Pakistan\u2019a kar\u015f\u0131 oldu\u011fu kadar Orta Asya\u2019da hegemonya tesisine y\u00f6neliktir.<\/p>\n<p>Bu sorular\u0131n cevaps\u0131z ortada kalmas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck nedeni bizim zaaflar\u0131m\u0131zd\u0131r. Ekonomik k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131m\u0131z, Cumhuriyet\u2019in kurulmas\u0131ndan 100 y\u0131l ge\u00e7mesine ra\u011fmen di\u011fer eksiklikler bir yana \u00a0T\u00fcrkiye\u2019yi b\u00f6lge vatanda\u015flar\u0131m\u0131z i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 cazibe merkezi h\u00e2line getiremeyi\u015fimiz Cumhuriyet\u2019in ilk on y\u0131l\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda affedilir bir \u015fey midir?<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye bu zaaflar\u0131n\u0131 gidermek mecburiyetindedir. Ge\u00e7mi\u015f hatalar\u0131m\u0131zda \u0131srar etmemeliyiz ve kendi g\u00fcc\u00fcm\u00fcz\u00fc artt\u0131rarak ona dayanmal\u0131y\u0131z. Bu g\u00fcc\u00fcn en \u00f6nemli unsurlar\u0131ndan biri de T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131d\u0131r. Zira di\u011fer T\u00fcrk Devletleri ile \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmam\u0131z yoktur ama i\u015f birli\u011finde yarar\u0131m\u0131z vard\u0131r. T\u00fcrk Devletlerini yan\u0131na alan bir T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgede ve d\u00fcnyadaki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 artacakt\u0131r. \u00d6zellikle Bat\u0131 ile olan ili\u015fkilerinde etkili olabilecektir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye bug\u00fcn hem i\u015fsizlik hem baz\u0131 dallarda i\u015f g\u00fcc\u00fc eksikli\u011fi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan bir \u00fclkedir: hatta denetimsiz g\u00f6\u00e7e g\u00f6sterilen vurdumduymazl\u0131\u011f\u0131 buna ba\u011flayanlar da vard\u0131r. \u00d6te yandan T\u00fcrkiye\u2019nin gittik\u00e7e azalan do\u011fum oranlar\u0131 \u00e7ok yak\u0131nda hatta \u015fimdiden ilave n\u00fcfus ihtiyac\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. Bu eksikliklerin \u00e7aresi gen\u00e7 n\u00fcfus fazlas\u0131 olan T\u00fcrk Cumhuriyetlerinden n\u00fcfus kabul\u00fcd\u00fcr. Nitekim T\u00fcrkiye\u2019de h\u00e2len \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n di\u011ferleri gibi -\u00f6rne\u011fin Suriyeliler, Afganlar- sorun \u00e7\u0131karmak bir yana, h\u0131zla uyum sa\u011flad\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n<p>Makaleyi bitirirken gene T\u00fcrk tarihinde bir ilk olan bir olay\u0131, tutumu zikredece\u011fim. Ge\u00e7en may\u0131s ay\u0131nda Budape\u015fte\u2019de yap\u0131lan Zirve\u2019de, d\u0131\u015f siyasette ortak tutum tak\u0131nman\u0131n bir g\u00f6stergesi olarak Devlet Ba\u015fkanlar\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan Afganistan bildirisinde, di\u011fer hususlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u015fu ifadelere yer verilmi\u015ftir: \u201cAfganistan\u2019\u0131n T\u00fcrk gruplar\u0131n\u0131 da i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran \u00e7ok etnikli yap\u0131s\u0131n\u0131 takdir ederek bu gruplar\u0131n \u00fcye ve g\u00f6zlemci devletler ile Afganistan aras\u0131nda daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve yak\u0131n ili\u015fkiler i\u00e7in e\u015fsiz bir k\u00f6pr\u00fc \u00a0olaca\u011f\u0131 \u2026\u201d \u201dAfganistan\u2019\u0131n \u00e7e\u015fitli\u011fini yans\u0131tarak temsil eden bir y\u00f6netimin kurulmas\u0131n\u0131 te\u015fvik ederek\u201d. Bu ibareler T\u00fcrklerin, gene tarihlerinde ilk defa di\u011fer \u00fclkelerdeki az\u0131nl\u0131klar\u0131na toplu h\u00e2lde sahip \u00e7\u0131kmalar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bunun ilerideki yans\u0131malar\u0131n\u0131 ferasetinize b\u0131rak\u0131yorum.<\/p>\n<div dir=\"auto\">Sovyetler Birli\u011fi 1991 y\u0131l\u0131nda da\u011f\u0131lm\u0131\u015f, T\u00fcrk Cumhuriyetleri\u00a0 ayn\u0131 y\u0131l ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015flar, ilk T\u00fcrk Zirvesi 1992 y\u0131l\u0131nda toplanm\u0131\u015f,ancak 17 y\u0131l sonra -o da iki devlet eksi\u011fi ile- bir \u00f6rg\u00fct kurabilm\u015flerdir.Buna varan yol \u00e7ok zorlu ge\u00e7mi\u015ftir. Ortak\u00a0 ge\u00e7mi\u015fe inanc\u0131n, ortak \u00e7\u0131karlara hizmete d\u00f6n\u00fc\u015fmesi; \u00e7ok gayrete ve egemen e\u015fitlik ilkesine tavizsiz sayg\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Her zirve bildirisinin metni \u00fczerinde, hatta ortak T\u00fcrk tarihi kahramanlar\u0131\u00a0 \u00fczerinde-\u00f6rne\u011fin Timur -mutabakat bile\u00a0 uzun yorucu g\u00f6r\u00fc\u015fmeler gerektirmi\u015ftir. Bug\u00fcn ise ortak tarih kitab\u0131 yazm\u0131\u015f duruma geldik. Aram\u0131zda mesafe ile siyasi durum nedenli birbirimizle temas\u0131m\u0131z s\u0131n\u0131rl\u0131 idi bug\u00fcn Hazar Ge\u00e7i\u015fi ve Zengezur \u00a0Koridoru vas\u0131tas\u0131 ile mesafe azald\u0131\u011f\u0131 gibi hava yolu ile sadece ba\u015fkentlerimiz de\u011fil belli ba\u015fl\u0131 \u015fehirlerimiz birbirine ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Aram\u0131zda do\u011frudan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ticaret hi\u00e7 yokken bug\u00fcn bir T\u00fcrk pazar\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Ayr\u0131 siyasi ve savunma kurulu\u015flar\u0131na ba\u011fl\u0131 olan \u00fclkelerimiz bug\u00fcn savunma sanayiinde i\u015f birli\u011fi yapabilmektedirler.<\/div>\n<div dir=\"auto\">Ortak bir alfabeye kavu\u015fmak i\u00e7in hemen 1992 y\u0131l\u0131nda bir sempozyum d\u00fczenlememiz (Ahmet Bican Ercilasun&#8217;un gayretleri ile) ve daha o zaman bilim adamlar\u0131m\u0131z aras\u0131nda bir ortak alfabe \u00fczerinde anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen ortak alfabe ancak 2023 y\u0131l\u0131nda TDT b\u00fcnyesinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girebilmi\u015ftir.<\/div>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar 15 sene \u00f6nce kurulan bir \u00f6rg\u00fct arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015fmekte, T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi ad\u0131m ad\u0131m mesafe kaydetmektedir. B\u00fct\u00fcn bu ba\u015far\u0131lar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinin ortam\u0131n\u0131 sa\u011flayan T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131n\u0131 daima canl\u0131 tutmaya, hak etti\u011fi de\u011feri vermeye devam etmeliyiz. T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi uzun bir s\u00fcre\u00e7 olacakt\u0131r. Aralar\u0131nda ortak bir hayal- inan\u00e7tan ba\u015fka, hemen hemen her konuda ayr\u0131\u015fan \u00fclkelerden olu\u015fan bir \u00f6rg\u00fct\u00fcn T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi yolunda 15 y\u0131l gibi k\u0131sa zamanda elde etti\u011fi ba\u015far\u0131lar, gelece\u011fimizin parlak oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Yeter ki bu yolda sebat edelim. Unutmayal\u0131m ki T\u00fcrkiye, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n dire\u011fidir. El\u00e7ibey&#8217;in dedi\u011fi gibi &#8220;T\u00fcrkiye ba\u011f\u0131ms\u0131z kald\u0131k\u00e7a T\u00fcrkl\u00fck yok olmaz.&#8221; Ancak T\u00fcrkiye kimli\u011fini korumal\u0131, T\u00fcrk olmaktan uzakla\u015fmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> T\u00fcrk Devletlerinden kas\u0131t ba\u011f\u0131ms\u0131z ve egemen ve uluslararas\u0131 tan\u0131nan T\u00fcrk devletleridir: Azerbaycan, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan, \u00d6zbekistan, T\u00fcrkiye, T\u00fcrkmenistan. Kuzey K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Cumhuriyetine de \u00a0uluslararas\u0131 tan\u0131nmas\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. TDT G\u00f6zlemci T\u00fcrkmenistan Macaristan ile birlikte 2022-23 rakamlar\u0131na g\u00f6re,1,4823000 km2 araziye sahiptir. Toplam milli gelirleri de 1,600 milyar ABD dolar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> Konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan ayr\u0131nt\u0131ya girmeden Sovyetler Birli\u011findeki T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131 do\u011frudan ilgilendiren iki hususa de\u011finmek gerekiyor. Sovyetler Birli\u011fi g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte Federasyon ama ger\u00e7ekte tekcil bir devletti. Sovyetler Birli\u011fi Kom\u00fcnist Partisi taraf\u0131ndan tek merkezden idare edilmekteydi. Sovyetler Birli\u011fi Kom\u00fcnist Partisi, Sovyet Cumhuriyetlerindeki parti yap\u0131lanmalar\u0131n\u0131 do\u011frudan denetlemekte idi. Yasama, Y\u00fcr\u00fctme, Yarg\u0131 her \u00fc\u00e7 erk de Kom\u00fcnist Partisinin tekelindeydi.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> \u00d6rne\u011fin geleneksel bu\u011fday ihracat\u00e7\u0131s\u0131 olan Rusya ithal bu\u011fdaya muhta\u00e7 h\u00e2le gelmi\u015fti.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> \u00d6rne\u011fin, Sovyetler Birli\u011fi Kom\u00fcnist Partisi Cumhuriyet Birinci Sekreterleri Politb\u00fcro \u00dcyesi yap\u0131ld\u0131lar. Hatta Azerbaycan Kom\u00fcnist Partisi Birinci Sekreteri KGB generali Haydar Aliyev -ki sonradan Azerbaycan umum lideri \u00a0Ulu \u00d6nder olarak tan\u0131nacakt\u0131r-Sovyetler Birli\u011fi H\u00fck\u00fcmeti Ba\u015fbakan Yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131na da getirildi.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> Rusya Federasyonu\u2019nun Belarus\u2019la ili\u015fkilerini \u00e7ok yak\u0131n tutmas\u0131n\u0131 ve Ukrayna\u2019ya sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131 bu \u00e7er\u00e7evede g\u00f6rmek pek yanl\u0131\u015f say\u0131lmaz.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a>. Ak\u0131nc\u0131, Halil \u201cT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n Jeopoliti\u011fi ve T\u00fcrk D\u0131\u015f Politikas\u0131ndaki Yer\u2019i \u201d \u00a0Kriter Kas\u0131m 2021 say\u0131 62<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> https:\/\/www.turkicstates.org\/tr\/zirveler<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> https:\/\/www.turkicstates.org\/tr\/zirveler<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> Bu antla\u015fma \u00fczerinde g\u00f6r\u00fc\u015fmeler devam etmektedir. T\u00fcrk b\u00fct\u00fcnle\u015fmesinde \u00f6nemli bir a\u015famay\u0131 te\u015fkil edecek bu Antla\u015fman\u0131n yak\u0131n zamanda imzalanmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a>G\u00f6zlemci stat\u00fcs\u00fcn\u00fc de\u011ferlendiren Macaristan Ba\u015fbakan\u0131 Viktor Orban \u00a0TDT\u2019nin \u00a02025 May\u0131s Budape\u015fte Gayri Resmi Zirvesinde devlet ba\u015fkanlar\u0131na hitaben \u00a0\u00a0a\u015fa\u011f\u0131daki ifadelerde bulunmu\u015ftur:<\/p>\n<p>\u201cDostluk \u00f6nemlidir. Bu nedenle aran\u0131zday\u0131z. Ancak son yedi y\u0131lda bu ili\u015fki Macaristan i\u00e7in temelden daha yararl\u0131 oldu. Stratejik \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131. Bu \u00d6rg\u00fct ve sizler Macaristan\u2019a bir hinterland sa\u011fl\u0131yorsunuz. E\u011fer Macaristan sadece Avrupa ekonomisinin dinami\u011fine ba\u011fl\u0131 kalsayd\u0131 ciddi g\u00fc\u00e7l\u00fck i\u00e7inde olurdu. Orban Ekim Gebele Zirvesinde AB\u2019nin TDT\u2019yi stratejik ortak olarak kabul etmesi gerekti\u011fini de ifade etmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkler binlerce y\u0131ll\u0131k tarihlerinde ilk defa g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak ortak T\u00fcrk kimli\u011fi alt\u0131nda bir araya gelmi\u015flerdir. Hatta tarihte en \u00e7ok birbiri ile sava\u015fan milletin T\u00fcrkler oldu\u011funu s\u00f6ylemek bile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n","protected":false},"author":180,"featured_media":19327,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[68],"tags":[2869,2059,2979,309,1479,2139,1531],"coauthors":[2061],"class_list":["post-19324","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-turkluk-turkculuk","tag-dilde-birlik","tag-halil-akinci","tag-tdt","tag-turan","tag-turk-birligi","tag-turk-devletleri-teskilati","tag-turk-kenesi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19324","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/180"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19324"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19324\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19336,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19324\/revisions\/19336"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19327"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19324"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=19324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}