{"id":19419,"date":"2025-12-25T19:00:19","date_gmt":"2025-12-25T16:00:19","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=19419"},"modified":"2025-12-25T10:13:59","modified_gmt":"2025-12-25T07:13:59","slug":"ilim-ve-marksizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ilim-ve-marksizm\/","title":{"rendered":"\u0130lim ve Marksizm"},"content":{"rendered":"

\u0130lim ve Marksizm<\/strong><\/p>\n

Ayhan Tu\u011fcugil mahlas\u0131yla <\/em>\u0130skender \u00d6ks\u00fcz\u00a0taraf\u0131ndan yaz\u0131lan bu yaz\u0131,<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a01976<\/strong> y\u0131l\u0131nda T\u00d6RE Dergisinin 64. Say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130lmin tersi ve d\u00fc\u015fman\u0131 skolasti\u011fi<\/a> tan\u0131d\u0131ktan sonra art\u0131k ilmin kendisini inceleme\u011fe haz\u0131r\u0131z. T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011fi Fikir Sisteminin metodu olan ilmi daha \u00f6nce \u201cvak\u0131alara dayanmak\u201d ifadesiyle \u00f6zetlemi\u015ftik. Vak\u0131alara dayanman\u0131n, skolastik – ilim z\u0131tla\u015fmas\u0131nda ilmin en belirli vasf\u0131 oldu\u011funu art\u0131k biliyoruz. Fakat \u201cvak\u0131alara dayanmak\u201d, ilmi daha iyi tan\u0131mak isteyenler i\u00e7in yeterli bir a\u00e7\u0131klama de\u011fil… \u00f6zellikle T\u00fcrk Milliyet\u00e7ileri, sistemlerinin metodu oldu\u011fu i\u00e7in ilmi titizlikle ve daha yak\u0131ndan tan\u0131mak zorundad\u0131rlar. \u0130lmi incelerken de ba\u015ftan beri kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir \u00f6l\u00e7\u00fcye ba\u015fvuracak ve onu bir sistem olarak ele alaca\u011f\u0131z. Demek ki ilmin 1) gayesini, 2) tariflerini, 3) metodunu, 4) kabullerini ve nihayet 5) uygulamas\u0131n\u0131 bir bir ele almam\u0131z gerekiyor. Bu konuyu bir felsefe al\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131 de\u011fil, T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011fi Fikir Sistemi\u2019nin bir par\u00e7as\u0131 olarak inceledi\u011fimiz i\u00e7in de gaye, metod ve uygulama \u00fczerinde bilhassa duraca\u011f\u0131z.<\/p>\n

\u0130lmin gayesi<\/h2>\n

\u0130lmin gayesi, olaylar\u0131 tahmin et\u00admektir. Mesel\u00e2 mekanik, cisimlerin belli bir andaki \u00f6zelliklerinden- yerleri, h\u0131zlar\u0131, k\u00fctleleri, onlara tesir eden kuvvetler – gelecekteki \u00f6zelliklerini \u00e7\u0131karmay\u0131 hedef al\u0131r. Belli bir anda bir, birka\u00e7 veya bir\u00e7ok cismin yer\u00adlerini, k\u00fctlelerini, h\u0131zlar\u0131n\u0131 ve onla\u00adra tesir eden kuvvetleri \u00f6\u011frenen me\u00adkanik\u00e7i bir s\u00fcre – birka\u00e7 saniye veya y\u0131llar, as\u0131rlar – sonra bu cisimlerin yer, k\u00fctle, h\u0131z ve \u00fczerlerindeki kuv\u00advetlerin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 hesaplamak is\u00adter. Mesel\u00e2 mekani\u011fin ve astronomi\u00adnin \u00f6zel bir dal\u0131 olan g\u00f6k mekani\u011fin\u00adde, Ay, D\u00fcnya, G\u00fcne\u015f gibi g\u00f6k cisim\u00adlerine ait \u00f6l\u00e7melerden, g\u00fcne\u015fin ne za\u00adman tutulaca\u011f\u0131, bir kuyruklu y\u0131ld\u0131\u00adz\u0131n D\u00fcnya\u2019ya ne zaman ve ne kadar yakla\u015faca\u011f\u0131 gibi tahminlerde bulunulur. \u00d6zel uranyum ve pl\u00fctonyum izo\u00adtoplar\u0131n\u0131n belli bir andaki \u015fekil, mik\u00adtar, yo\u011funluk, izotop oranlar\u0131 gibi \u00f6zelliklerinden hareketle, bunlar\u0131n bir m\u00fcddet sonra patlay\u0131p atom bombas\u0131 m\u0131, yava\u015f yava\u015f bozunarak atom reakt\u00f6r\u00fc yak\u0131t\u0131 m\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 fizi\u011fin \u00e7ekirdek fizi\u011fi dal\u0131 tahmine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Fizi\u011fin di\u011fer sahalar\u0131nda da durum ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Benzer \u015fekilde sosyoloji, belli bir anda bir insan cemiyetine tesir eden \u015fartlar\u0131 tespit edip bu cemiyet\u00adte bir m\u00fcddet \u2014birka\u00e7 saatten bir\u00adka\u00e7 asra kadar\u2014 sonra ne gibi \u015fart\u00adlar ve \u00f6zellikler g\u00f6r\u00fclece\u011fini tahmine \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Sosyologlar bir cemiyetin belli bir tarihteki n\u00fcfus, t\u00f6re ve \u00e2detler, din, \u015fehirle\u015fme, i\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fc, iktisat hayat\u0131 gibi \u00f6zelliklerini ala\u00adrak gelecekte ayn\u0131 \u00f6zelliklerin ne ola\u00adca\u011f\u0131n\u0131 bulmaya u\u011fra\u015f\u0131rlar. Psikoloji ayn\u0131 \u015feyi tek insan i\u00e7in yapar; belli bir anda bir insan\u0131n \u00f6zelliklerinden ve ona tesir eden \u015fartlardan hare\u00adketle o insan\u0131n gelecekteki davra\u00adn\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve di\u011fer \u00f6zelliklerini kes\u00adtirmek ister. \u00c7evre \u015fartlar\u0131, \u0131rsiyet, zek\u00e2 seviyesi, \u00f6m\u00fcr boyunca ferdin ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en ve onun \u00fczerinde bir tesir b\u0131rakan olaylar psikolo\u011fun ve\u00adrileridir. Ferdin gelecekteki ruh h\u00e2\u00adlini tespit de gayesi…<\/p>\n

\u0130ktisat, -\u00e7e\u015fitli dallar\u0131na g\u00f6re- bir milletin, bir m\u00fcessesenin veya bir \u015fahs\u0131n belli bir tarihteki iktisa\u00add\u00ee \u00f6zelliklerinden gelecekteki iktisa\u00add\u00ee \u00f6zelliklerini tahminle u\u011fra\u015f\u0131r. Me\u00adsel\u00e2 bir millet i\u00e7in bu \u00f6zellikler, tabi\u00ee kaynaklar, i\u015f g\u00fcc\u00fc, n\u00fcfus, d\u0131\u015f \u00f6de\u00admeler dengesi, kredi ve faiz politika\u00adlar\u0131, v.s.\u2019dir. \u0130ktisat\u00e7\u0131 bu \u00f6zelliklerin h\u00e2ldeki durumlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcp istikbal\u00adde ne olacaklar\u0131n\u0131 bulmak ister.<\/p>\n

\u201cTahmin\u201d sadece gelecek i\u00e7in ya\u00adp\u0131lmaz. Ge\u00e7mi\u015fi de tahmine \u00e7al\u0131\u015fabi\u00adliriz. Gelece\u011fe ait tahminlerde sebep\u00adlerden neticenin ne olaca\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131l\u00admaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rken ge\u00e7mi\u015fe ait tah\u00adminlerde g\u00f6zlenen neticelerden mazi\u00addeki sebeplere gidilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu geriye do\u011fru tahmin mekanizmas\u0131, jeoloji, tarih gibi ilimlerin esas \u00e7a\u00adl\u0131\u015fma tarz\u0131d\u0131r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 ‘<\/p>\n

\u0130lmin esas gayesi ne olacak <\/strong>(ve\u00adya ge\u00e7mi\u015f incelenirken, ne oldu) <\/strong>so\u00adrusuna cevap vermektir. Nas\u0131l ola\u00adca\u011f\u0131n\u0131 izah de\u011fil. \u0130lim tahmin hedefi\u00adne ula\u015fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken olay\u0131 izah et\u00admeyi de ba\u015farabilirse ne \u00e2l\u00e2… Fakat izahs\u0131z tahmin de yeterlidir. \u0130zah bir yan \u00fcr\u00fcn, tahmin yapmada bir kolay\u00adl\u0131ktan ibarettir. Tatmin edici izah\u00adlar de\u011fil hassas tahminler ba\u015far\u0131d\u0131r. Skolasti\u011fin iyi bir izah\u00e7\u0131 fakat k\u00f6t\u00fc bir tahminci olmas\u0131 bu noktada ilimle a\u00e7\u0131k bir z\u0131tla\u015fmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Tarifler<\/h2>\n

Her daldaki m\u00fctehass\u0131s ilim a\u00addam\u0131, sistemin sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, kendi sahas\u0131ndaki kavramlar\u0131n isimlerini, yani tarifleri iyi bilmek mec\u00adburiyetindedir. Sistemlerin tarif <\/strong>un\u00adsuruna ilimde b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verildi\u011fi i\u00e7in her ilim dal\u0131n\u0131n kendine has bir terminolojisi, \u00e2deta \u00f6zel bir lisan\u0131 vard\u0131r. \u00c7e\u015fitli ilim dallar\u0131ndaki \u00f6zel anlaml\u0131 terimleri \u00f6\u011frenmek \u015fu anda konumuz d\u0131\u015f\u0131nda ve l\u00fczumsuzdur. Ancak, dikkat edilecek bir nokta var: \u0130lim terminolojisi, g\u00fcnl\u00fck hayatta kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir\u00e7ok kelimeyi de ih\u00adtiva eder. Fakat ihtisas dallar\u0131n\u0131n bu kelimelere verdikleri anlamlar, yani kelimelerin ifade ettikleri tarifler g\u00fcnl\u00fck hayattakinden \u00e7ok farkl\u0131 ola\u00adbilir. Dolay\u0131s\u0131yla bir\u00e7ok kelimenin biri ilimdeki, biri de g\u00fcnl\u00fck kullan\u00admadaki olmak \u00fczere iki man\u00e2s\u0131 te\u00ad\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir. Bu h\u00e2l, fikir m\u00fcna\u00adka\u015falar\u0131nda ve yaz\u0131lar\u0131nda yanl\u0131\u015fl\u0131k\u00adlara yol a\u00e7abilir.[1]<\/a> Bazen de propa\u00adganda sava\u015f\u0131nda kelimelerin bu \u00e7ift anlaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 istismar edilerek avantaj sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r.\u00a0 ,<\/p>\n

\u0130lmin metodu<\/strong><\/h2>\n

\u0130lim olaylar\u0131 tahmin hedefine nas\u0131l y\u00fcr\u00fcr? Vak\u0131alara dayanarak.<\/p>\n

Bu iki kelimelik cevap asl\u0131nda as\u0131rlar boyunca geli\u015ftirilmi\u015f bir me\u00adkanizmay\u0131 ifade eder. Tahmin i\u015flemi \u015eekil 1’de \u015fematik olarak g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bug\u00fcne ait deney, g\u00f6zlem ve \u00f6l\u00e7\u00adme neticeleri -ki baz\u0131lar\u0131n\u0131 ilmin ga\u00adyesi bahsinde \u00e7e\u015fitli dallar i\u00e7in misallendirmi\u015ftik- toplanarak tahmin edilecek olaya ait ilim teorisine veri olur. Teori bu verilere uygulan\u0131r ve gelecek (tarih, jeoloji gibi saha\u00adlarda ge\u00e7mi\u015f) tahmin edilir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

O h\u00e2lde mesele teori veya ka\u00adnunun elde edilmesine kal\u0131yor. Teorilerin kurulu\u015f mekanizmas\u0131 da \u015eekil 2’de g\u00f6sterilmi\u015f\u00adtir. \u0130\u015fe yine g\u00f6zlem ve deneylerle, ya\u00adni vak\u0131aya dayan\u0131larak ba\u015flan\u0131r. Teo\u00adri kurarken faydalan\u0131lacak g\u00f6zlem ve deneyler, yeni yap\u0131labilece\u011fi gibi da\u00adha \u00f6nce ayn\u0131 veya yak\u0131n sahada \u00e7al\u0131\u00ad\u015fan ilim adamlar\u0131n\u0131n elde ettikleri sonu\u00e7lardan da faydalan\u0131labilir.[2]<\/a> Bilgiler belli bir miktara ula\u015f\u0131nca insan mant\u0131\u011f\u0131 vak\u0131aya ait bir teori imal eder. Ancak bu imal, bir sonu\u00e7 de\u011fil, bir ba\u015flang\u0131\u00e7t\u0131r. Yeni teorinin o g\u00fcne kadar yap\u0131lm\u0131\u015f g\u00f6zlem, deney ve \u00f6l\u00e7melere uyup uymad\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131\u00adl\u0131r. Bunun i\u00e7in yine tabiata ba\u015fvuru\u00adlur; vak\u0131alara dayan\u0131l\u0131r. E\u011fer yeni teori b\u00fct\u00fcn g\u00f6zlem, deney ve \u00f6l\u00e7me\u00adlere uymuyorsa reddedilir; yeni bil\u00adgiler toplama ve uygun bir teori ara\u00adma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na devam edilir. Bu d\u00f6\u00adn\u00fc\u015f \u015eekil 2\u2019de \u201cRed 1\u201d yoluyla g\u00f6s\u00adterilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Mevcut b\u00fct\u00fcn deney, g\u00f6z\u00adlem ve \u00f6l\u00e7meler teoriyi destekliyorsa bu sefer yeni denemelere, bilhassa test denemelerine, yani tekrar vak\u0131a\u00adlara ba\u015fvurulur. \u201dTest denemesinden kastedilen \u015fudur: Teori kurulma\u00addan \u00f6nceki bilgi toplama, bir bak\u0131ma sezgiyle yap\u0131lmaktayd\u0131, incelenen olaya nelerin tesir etti\u011fi kesinlikle bi\u00adlinmedi\u011finden, hangi \u00e2millere daha \u00e7ok dikkat edilece\u011fini, hangilerinin ihmal edilebilece\u011fini de tam olarak bilinmemekteydi. H\u00e2lbuki teori, bize, olaya tesir eden \u00e2miller konusunda bir \u015feyler s\u00f6yler. Bilgi toplamada rehber olur. Ancak bu rehberlik, sko\u00adlastikteki gibi teoriye uyan g\u00f6zlemle\u00adri vurgularken uymayanlara g\u00f6zlerin kapanmas\u0131 \u015feklinde de\u011fildir. Tersine, ilim, adet\u00e2 kendi teorilerini \u00e7\u00fcr\u00fctme\u00ad\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Teorinin sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 rehberlik, onun -varsa- yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6s\u00adterecek denemeleri d\u00fczenlemekte kullan\u0131l\u0131r. Test denemeleri <\/strong>denilen \u00f6yle deneyler tertiplenir ki bunlar\u0131n sonucu teori hakk\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn o\u00adlan kesinlikle \u201cEvet!\u201d veya \u201cHay\u0131r!\u201d desin. Teori bu engelleri de ba\u015far\u0131y\u00adla atlat\u0131rsa, art\u0131k kullan\u0131labilir. An\u00adlatamazsa, \u015fekilde \u201cRed 2\u201d ile g\u00f6sterilen yola, yani hi\u00e7 direnmeden mant\u0131kl\u0131 teorimizden vazge\u00e7erek bil\u00adgi toplamaya d\u00f6nme yoluna gidilir. B\u00fct\u00fcn eski ve yeni deney, g\u00f6zlem ve \u00f6l\u00e7melere ra\u011fmen teori \u00fczerindeki \u015f\u00fcphe devam eder. Ne kadar \u00e7ok de\u00adney yap\u0131l\u0131rsa yap\u0131ls\u0131n, m\u00fcmk\u00fcn b\u00fc\u00adt\u00fcn h\u00e2l ve \u015fartlarda inceleme yap\u0131la\u00admad\u0131\u011f\u0131 bilinir. Nihayet, deney, \u00f6l\u00e7\u00adme ve g\u00f6zlem vas\u0131talar\u0131 (mesel\u00e2 bilgi toplama ve istatistik imk\u00e2nlar\u0131\u00adm\u0131z, mesel\u00e2 aletlerimizin hassasiyeti, mesel\u00e2 teleskoplar\u0131m\u0131z) s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r ve m\u00fckemmel de\u011fildir. Bu vas\u0131talar za\u00admanla geli\u015fir ve daha \u00f6nce \u00f6l\u00e7eme\u00addi\u011fimiz, g\u00f6remedi\u011fimiz, deneyemedi\u011fimiz alanlar \u00f6n\u00fcm\u00fcze a\u00e7\u0131l\u0131r. Bu yeni \u015fartlar da eski teorimizin sand\u0131\u011f\u0131\u00adm\u0131z kadar do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bize g\u00f6s\u00adterebilir. Bir teori, zaman i\u00e7inde, il\u00admin tabiat\u0131nda bulunan b\u00fct\u00fcn bu taarruzlara dayanabilmi\u015fse ona art\u0131k \u201ckanun\u201d denir. \u201dKanun\u201d \u00a0kelimesi de mutlak bir kesinlik ifade etmez. \u201cKa\u00adnun\u201d \u00a0zaman\u0131n y\u0131prat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na daya\u00adnan teorilere verilen bir \u015feref paye\u00adsinden ibarettir; o kadar… Nitekim, vas\u0131talar\u0131n geli\u015fmesi, bir\u00e7ok eski kanunu \u00e7\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. Herhangi bir yeni g\u00f6zleme uymayan kanun, as\u0131rl\u0131k da olsa b\u0131rak\u0131l\u0131r; o art\u0131k ilimden ilim tarihine ge\u00e7er ve tekrar tabiata, va\u00adk\u0131aya, bilgi toplamaya d\u00f6n\u00fcl\u00fcr. Bu son d\u00f6n\u00fc\u015f \u015eekil 2\u2019de \u201cRed 3\u201d le g\u00f6s\u00adterilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bir teori veya kanun reddi i\u00e7in ka\u00e7 g\u00f6zlem ve deneye uymamas\u0131 la\u00adz\u0131md\u0131r?<\/p>\n

\u2014 Bir tek uyumsuzluk, red i\u00e7in k\u00e2fidir.<\/p>\n

\u201c\u0130stisnalar kaideyi bozmaz\u201d s\u00f6\u00adz\u00fc dost sohbetlerinde ge\u00e7erli olabi\u00adlir ama ilimde katiyetle yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bir tek istisnas\u0131 bulunan teori \u00e7\u00fcr\u00fcr. \u0130l\u00admin gayesi tahmin oldu\u011funa g\u00f6re tek istisna, yani tek yanl\u0131\u015f tahmin bile b\u00fct\u00fcn gayretleri bo\u015fa \u00e7\u0131kar\u0131r. Az sa\u00ady\u0131da da olsa yanl\u0131\u015f tahmin yapan teo\u00adri ya esasta yanl\u0131\u015ft\u0131r yahut da ince\u00adledi\u011fi olaylarda rol alan b\u00fct\u00fcn \u00e2mil\u00adleri hesaba katmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in eksiktir; her iki h\u00e2lde de ilmin gayesinin d\u0131\u015f\u0131\u00adna \u00e7\u0131kar ve red yollar\u0131ndan biriyle bilgi toplama safhas\u0131na iade edilir.<\/p>\n

Buraya kadar ki izahlardan, ilim metodu ile skolastik metod aras\u0131ndaki farklar belirlenmi\u015ftir. Z\u0131tl\u0131klar\u0131 skolasti\u011fi anlat\u0131rken kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0131ralama \u00e7er\u00e7evesinde inceleyelim:<\/p>\n