{"id":2097,"date":"2018-05-10T19:30:00","date_gmt":"2018-05-10T16:30:00","guid":{"rendered":"http:\/\/misak.millidusunce.com?p=2097&#038;preview=true&#038;preview_id=2097"},"modified":"2018-05-10T15:47:35","modified_gmt":"2018-05-10T12:47:35","slug":"16-yuzyildan-gunumuze-turkiye-iran-iliskileri-ve-kurtler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/16-yuzyildan-gunumuze-turkiye-iran-iliskileri-ve-kurtler\/","title":{"rendered":"16. y\u00fczy\u0131ldan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze T\u00fcrkiye \u0130ran ili\u015fkileri ve K\u00fcrtler"},"content":{"rendered":"<h2><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter wp-image-2100 size-large\" src=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey-1024x683.jpg\" alt=\"\" width=\"1024\" height=\"683\" srcset=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey-1024x683.jpg 1024w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey-150x100.jpg 150w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey-300x200.jpg 300w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey-768x512.jpg 768w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/Iran-Turkey.jpg 1200w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/h2>\n<h2><strong>Giri\u015f<\/strong><\/h2>\n<p>Esas konuya girmeden \u00f6nce bir \u015feye ayd\u0131nl\u0131k getirmemiz uygun olur. \u201cT\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkileri\u201d hem yeni anlay\u0131\u015f itibar\u0131 ile hem yeni Sosyal-Psikolojik, Ekonomik, Siyasal yap\u0131 y\u00f6n\u00fcnden hem de Terminoloji olarak \u00e7ok k\u0131sa bir ge\u00e7mi\u015fe sahiptir. Bu terminoloji ve yan\u0131 s\u0131ra kaydedilen fakt\u00f6rler, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n (1914-1918) galipleri olan M\u00fcttefik Kuvvetlerin (\u0130ngiltere, Fransa, Rusya, ABD ve k\u0131smen \u0130talya) Orta Do\u011fuyu i\u015fgalinden sonra ve onlar\u0131n egemenli\u011fi alt\u0131nda kurulan yeni d\u00fczenin getirmi\u015f oldu\u011fu politik, ekonomik ve sosyal-psikolojik \u00e7\u0131kar yap\u0131lar\u0131n\u0131n daha \u00e7ok etkisi alt\u0131nda \u015fekillenmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Tarihsel yap\u0131da \u201c\u0130ran-T\u00fcrkiye \u0130li\u015fkileri\u201d diye bir terminolojiye (istenilen Tarihsel belgede) rastlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi mesela T\u00fcrkiye-Suriye, T\u00fcrkiye-Irak, T\u00fcrkiye-Arabistan vb. terminolojilere de rastlamamaktay\u0131z. Ancak \u00f6nemli olan \u015fu ki m\u00fcttefiklerin b\u00f6lgeyi i\u015fgalinden sonra kurulan \u201c<em>Yeni D\u00fczen<\/em><strong>\u201d<\/strong>de, T\u00fcrkiye ve \u0130ran olarak tan\u0131mlanmakta olan bu iki derin siyasi yap\u0131lanmaya sahip M\u00fcsl\u00fcman \u00fclkenin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri hem k\u00fcresel hem b\u00f6lgesel hem de i\u00e7sel olarak olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz etmi\u015f ve di\u011fer b\u00f6lge \u00fclkelerinden bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 olmu\u015ftur. Mesela 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na gibi Osmanl\u0131\u2019n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan \u015eam-\u015eamat, Halep, Irak\u2019i Arap, Hicaz eyalet ve vilayetlerinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ekonomik, sosyal ve siyasal ili\u015fkileri son y\u00fcz y\u0131ldaki ili\u015fkilerle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda istenilen a\u00e7\u0131dan farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Osmanl\u0131-Gacar (Q\u00e9c\u00e9r \u2013Qacar) ili\u015fkileri de tamamen, son y\u00fcz y\u0131ldaki yakla\u015f\u0131m tarz\u0131 ile \u00f6rt\u00fc\u015fmeyecek kadar farkl\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Ek olarak \u015funu da s\u00f6yleyelim; Suriye, etimolojik olarak \u201cSurien\u201d yani; Suryaniler, Suriler, A+suriler(Asuriler) gibi isimlerden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na kadar \u0130slami kaynaklarda \u201cSuriyen veya Suriye\u201d \u00fclke, vilayet veya eyalet ad\u0131 olarak kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Tarihi belgelerde asla kullan\u0131lmam\u0131\u015f ve tarihsel esas\u0131 yoktur, Avrupa Tarih tezinin Asuriler \u00fczerinden Arap, T\u00fcrk ve \u0130slam kar\u015f\u0131t\u0131 \u00fcretti\u011fi bir siyasi-tarihi kavramd\u0131r. O b\u00f6lge tarihi belgelerde \u015eam, \u015e\u00e2mat, Halep olarak ge\u00e7er.<\/p>\n<p>Biz, Hazar-Kh\u00e9z\u00e9r (651-1048), Gazneli (963\u20131186), Sel\u00e7uk (1037-1194), Harezm\u015fahl\u0131 (1097-1231), \u0130lhanl\u0131 (1256- 1335), Timurlu (1370-1507), Akkoyunlu (1378-1501), Karakoyunlu (1375 -1475), Osmanl\u0131 o\u011fullar\u0131 (1299-1922), Bab\u00fcr T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu (1526-1858), Meml\u00fckiler (1370-1507) ve di\u011fer bu s\u0131radan devlet ve imparatorluklar\u0131n d\u00f6nemlerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u00fclke ve devlet ad\u0131 olarak ne T\u00fcrkiye\u2019nin nede \u0130ran\u2019\u0131n s\u00f6z konusu oldu\u011funu g\u00f6rmeyiz.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>\u00a0 B\u00fct\u00fcn \u0130slam topraklar\u0131nda \u00e7e\u015fitli \u00e7\u0131kar gruplar\u0131nda birle\u015fmi\u015f olan, T\u00fcrk a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk egemenliklerini g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n<p>Di\u011fer bir konu da \u201c\u0130ran\u201d ad\u0131n\u0131n nas\u0131l g\u00fcndeme ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve nas\u0131l g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcregeldi\u011fidir. Tarihi kaynaklardan belli oldu\u011fu gibi \u201c\u0130ran\u201d ad\u0131, ilk kez Firdevsi\u2019nin 11. y\u00fczy\u0131lda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu \u201c\u015eahname\u201d efsanesinde \u201cTuran\u201da kar\u015f\u0131 bir b\u00f6lgenin ad\u0131 olarak ge\u00e7er. T\u00fcrk, Arap ve \u0130slamiyet kar\u015f\u0131t\u0131 bir efsane oldu\u011fu i\u00e7in Farisiye tarikat\u0131na mensup Yahudilerin ve Katolik kilisesinin deste\u011fi ile Ha\u00e7l\u0131 Sava\u015flar\u0131 d\u00f6neminde, b\u00fct\u00fcn \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda en \u00e7ok propagandas\u0131 yap\u0131lan ve en \u00e7ok nazirelerin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 eser olmu\u015ftur. Ha\u00e7l\u0131 Sava\u015flar\u0131\u2019ndan sonra ard\u0131 b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak sonradan B\u00fcy\u00fck Cengiz Hakan\u0131n o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnen T\u00fcrk-\u0130slam d\u00fcnyas\u0131 ve d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa varacak kadar derinle\u015fen rekabetleri sonucu, bu \u0130ran-Turan deyimi yeniden g\u00fcndeme ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fclagu Hakan\u2019\u0131n torunlar\u0131 olan \u201c\u0130lhanl\u0131lar Ulusu\u201d, Orta Asya\u2019da \u00c7a\u011fatay Hakan\u0131n torunlar\u0131 olan \u201c\u00c7a\u011fatay Ulusu\u201d aras\u0131ndaki rekabet ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k \u201c\u0130ran-Turan\u201d deyimini yeniden g\u00fcndeme getirmi\u015f oldu. Bu d\u00f6nem \u0130lhanl\u0131, \u00c7a\u011fatay ve Meml\u00fcklerin imparatorluklar\u0131ndaki yazarlar taraf\u0131ndan \u201c\u0130ran-Turan\u201d konusu ile ilgili y\u00fczlerce eser yaz\u0131ld\u0131.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[2]<\/a><\/p>\n<p>B\u00f6ylelikle bir efsane \u00fczerinden \u0130ran ad\u0131 g\u00fcndemde kald\u0131. \u0130ran, baz\u0131 etimolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere g\u00f6re \u201cKhunyers \u2013 Hunyeri- Hunlar\u0131n topra\u011f\u0131\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[3]<\/a> Sonralar\u0131, Orta Asya\u2019n\u0131n \u00fczerinden \u201cTuran\u201d ad\u0131 kald\u0131r\u0131lsa da \u201c\u0130lhanl\u0131 Ulusu\u201dnun \u00fczerindeki \u201c\u0130ran\u201d ad\u0131, Safeviler d\u00f6neminde edebiyat sahas\u0131nda geni\u015f bi\u00e7imde yeniden ele al\u0131nd\u0131 ve zaman a\u015famas\u0131nda kullan\u0131l\u0131r hal ald\u0131 ve 1935 tarihinden itibaren Pehleviler taraf\u0131ndan resmi bi\u00e7imde \u00fclke, devlet ad\u0131 ve T\u00fcrkl\u00fck kar\u015f\u0131t\u0131 pan Farsist e\u011filimli bir cereyan\u0131 temsilen kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Tabi bu sadece bir ad olmam\u0131\u015f, ad\u0131n \u00f6tesinde \u00fclkenin sosyal-psikolojik ve etnik yap\u0131s\u0131n\u0131 da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn aleyhine de\u011fi\u015ftirecek genel bir s\u00fcrecin tezah\u00fcr bi\u00e7imi olmu\u015ftur. Bu s\u00fcre\u00e7, tamamen \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve \u0130ran-T\u00fcrk egemenli\u011fini olumsuz etkileyen esas fakt\u00f6rlerden biri olmu\u015ftur. K\u0131sacas\u0131 b\u00fct\u00fcn v\u00fccuduyla T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc temsil eden \u0130ran ve \u0130ranl\u0131l\u0131k T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn aleyhine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[4]<\/a><\/p>\n<p>1918 tarihinde m\u00fcttefikler, do\u011fuyu i\u015fgal ettikten sonra T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 \u2013 Osmanl\u0131lara \u00f6zellikle Gacar T\u00fcrklerine (\u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcne) y\u00f6nelik olduk\u00e7a korkun\u00e7 ve soyk\u0131r\u0131m niteli\u011finde bir vah\u015fet uygulam\u0131\u015flard\u0131r. Soyk\u0131r\u0131m olarak nitelendirebilece\u011fimiz bu vah\u015fet ve katliamdan sonra kurmak istedikleri \u201cYeni D\u00fczen\u201dde, \u0130ran\u2019da T\u00fcrklerin etkisizle\u015ftirilmesi, manen yok edilmesi ve Pers kimli\u011fine dayal\u0131 bir devlet\u00a0kuruculu\u011funa gidilmi\u015ftir. Men\u2019hus Pehlevi denilen h\u00fckumetin kurulmas\u0131ndan sonra da R\u0131za han taraf\u0131ndan kabul edilen yeni bir kanunla 1935\u2019de \u00fclkenin ad\u0131n\u0131 resmi \u015fekilde T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 (s\u00f6z konusu T\u00fcrkiye de\u011fil, \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. T\u00fcrkiye ile gayet iyi ili\u015fkiler kurulmu\u015ftur.) olarak nitelendirilmeye ba\u015flayan \u201c\u0130ran\u201d ve \u201c\u0130ran-Pers\u201d ilan etmi\u015flerdir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[5]<\/a><\/p>\n<p>Son y\u00fcz y\u0131lda \u00fczerinde durulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u201cT\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkileri\u201d, tarihsel yap\u0131da esasen Safevi-Osmanl\u0131 ihtilaflar\u0131na dayanarak g\u00fcndem bulmaktad\u0131r. Bir tarafta T\u00fcrkleri o kadar da \u00f6nemsemeyen, kendi kimli\u011fini arkaya, Arap kimli\u011fini \u00f6n plana alan, Arap edebiyat\u0131 ile konu\u015farak T\u00fcrk \u00fclkesini \u201cAcem\u201d veya \u201cAcemistan\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[6]<\/a> olarak adland\u0131ran, en \u00e7ok Firdevsi\u2019nin \u00f6v\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve en \u00e7ok \u015eahname\u2019lerin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, \u015eah \u0130smail\u2019in T\u00fcrk\u00e7e mektubuna Fars\u00e7a cevaplar\u0131n verildi\u011fi Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu vard\u0131. Di\u011fer tarafta ise \u015eii mezhebini resmi devlet dini ilan ederek do\u011fudan Hindistan T\u00fcrk Devleti\u2019ni, kuzey do\u011fudan Orta Asya T\u00fcrk Hanl\u0131k ve emirliklerini ve bat\u0131dan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nu kar\u015f\u0131s\u0131na alarak kendini yaln\u0131zla\u015ft\u0131ran ve zaman a\u015famas\u0131nda zay\u0131f d\u00fc\u015f\u00fcren Safevi T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu s\u00f6z konusudur. Burada esas konumuz Safevi devletinin genel kom\u015fuluk ili\u015fkileri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bunun \u00fczerinde durmay\u0131 uygun g\u00f6rm\u00fcyoruz. Fakat \u015funu diyelim ki Safevi T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun bu Mezhepsel se\u00e7imi zaman a\u015famas\u0131nda yaln\u0131zla\u015fmas\u0131na ve zay\u0131flamas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu yaln\u0131zla\u015fma ve zay\u0131flama s\u00fcreci, Safevi devletini, ayakta kala bilmesi i\u00e7in Kuzey Hindistan\u2019daki gayri T\u00fcrk a\u015firetlerin ve topluluklar\u0131n \u0130ran\u2019a g\u00f6\u00e7 ettirmeye sevk etmi\u015ftir. \u0130nsan g\u00fcc\u00fcne olan ihtiya\u00e7lar\u0131, Savefiler esasen Hindistan \u00fczerinden alm\u0131\u015f olduklar\u0131 g\u00f6\u00e7le gidermeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Tabi bu da zamanla kendi T\u00fcrk etnik yap\u0131s\u0131n\u0131n bozulmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu konuyu ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z <strong>\u201c<\/strong><em>\u0130ran\u2019da Soyk\u0131r\u0131m ve Etno Jeopolitik \u0130nhilal<\/em><strong>\u201d<\/strong> kitab\u0131, yak\u0131nda yay\u0131nlanacakt\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi hukuki veraset d\u0131\u015f\u0131nda toplumsal ve siyasal zeminde \u201cT\u00fcrkiye-\u0130ran\u201d ili\u015fkilerinden bahsetmek istersek, \u0130ran\u2019\u0131 1921 T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 darbeden, T\u00fcrkiye\u2019yi ise 1923 Cumhuriyet d\u00f6neminden sonra ele almam\u0131z daha uygun olacakt\u0131r. Tarihi ihtilaflar \u00fczerinden konuya yakla\u015fmak istedi\u011fimizde ise Safevi-Osmanl\u0131 ili\u015fkilerinden\u00a0ba\u015flamam\u0131z laz\u0131md\u0131r. Biz de bunlar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak \u0130ran-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerini tarihsel yap\u0131da ele almak i\u00e7in bir ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcm olarak \u201cSafevi-Av\u015far-Gacar (Q\u00e9c\u00e9r) \u0130mparatorluklar\u0131 ile Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131ndaki \u0130li\u015fkiler\u201d d\u00fczeyinde k\u0131sa \u015fekilde ele alaca\u011f\u0131z. Sonra ek b\u00f6l\u00fcm olarak bu 1500-1920 aras\u0131 ili\u015fkiler de esas objemiz olan K\u00fcrt a\u015firetlerine de\u011finece\u011fiz. Ard\u0131ndan 1920\u2019lerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadarki d\u00f6nemi de \u201cT\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkileri ve K\u00fcrt A\u015firetleri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda ek b\u00f6l\u00fcmlerle devam ettirece\u011fiz. Sonunda da B\u00fcy\u00fck Ortado\u011fu Projesi d\u00e2hilinde kendi de\u011ferlendirmemizi vermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n<h2><strong>Safevi-Av\u015far-Qacar (Gh\u00e9c\u00e9r- Gacar) \u0130mparatorluklar\u0131 ile Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131ndaki ili\u015fkiler<\/strong><\/h2>\n<p>\u0130lk \u00f6nce Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ile ba\u015flamam\u0131z daha uygun olur. \u00c7\u00fcnk\u00fc her \u00fc\u00e7 devletin muhatab\u0131 Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu olmu\u015ftur.<\/p>\n<p><strong>A.<\/strong> Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun kurulu\u015f tarihi <em>1299<\/em> ve y\u0131k\u0131l\u0131\u015f tarihi ise <em>1 Kas\u0131m 1922<\/em> olarak ge\u00e7er. T\u00fcrk, O\u011fuz, Kay\u0131 boyundan Osmanl\u0131 o\u011fullar\u0131 taraf\u0131ndan esas\u0131 koyuldu\u011fu belirtilir. Bu muazzam imparatorluk, 620 y\u0131l boyunca k\u00fc\u00e7\u00fck Asya, Kuzey Afrika, Arap yar\u0131m adas\u0131 ve do\u011fu Avrupa\u2019y\u0131 (Balkanlar\u0131) idare etmi\u015ftir. Osmanl\u0131 tarih\u00e7ilerine g\u00f6re; 1299\u2019dan, Vezir\u2019i \u00c1zem Sokullu\u2019nun \u00f6l\u00fcm tarihi olan 1579\u2019a kadar Osmanl\u0131, topraklar\u0131n\u0131 devaml\u0131 olarak geni\u015fletmi\u015ftir. 1579\u2019dan 1699\u2019a kadar olan d\u00f6nem, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u201cDuraklama &#8211; Tevakkuf\u201d d\u00f6nemini te\u015fkil etti\u011fine g\u00f6re Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, kurulu\u015fundan 400 y\u0131l sonra en geni\u015f s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. 1699\u2019dan 1922\u2019ye kadarki 220 y\u0131l ise Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun gerileme ve da\u011f\u0131lma s\u00fcrecini olu\u015fturmaktad\u0131r.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[7]<\/a><\/p>\n<p>Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, maalesef b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e kendi k\u00f6klerine yabanc\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren Anadolu T\u00fcrklerine y\u00f6nelik tatbik etmi\u015f oldu\u011fu siyasetinden anl\u0131yoruz. Bu ac\u0131 ve a\u011f\u0131r sonu\u00e7lar do\u011furan siyaset, sadece Anadolu ile kalmam\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki T\u00fcrklere uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkler, \u00e7o\u011fu zaman kendi devletlerinde lay\u0131k yerleri alamam\u0131\u015flard\u0131r. Bunu, T\u00fcrk Tarih Kurumu Eski Ba\u015fkan\u0131 Prof. Yusuf Hala\u00e7o\u011flu\u2019nun,<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[8]<\/a> Prof. Faruk S\u00fcmer\u2019in<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[9]<\/a> ve di\u011fer yerli tarih\u00e7ilerin eserlerinde bile g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Prof. Yusuf Hala\u00e7o\u011flu\u2019nun Kayseri\u2019deki konu\u015fmas\u0131nda hakl\u0131 olarak konu ile ilgili \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemi\u015ftir: \u201c<em>1514 y\u0131l\u0131nda \u00c7ald\u0131ran Ovas\u0131\u2019nda Osmanl\u0131 Padi\u015fah\u0131 Yavuz Sultan Selim ile \u0130ran\u2019daki T\u00fcrk Safevi Devleti\u2019nin\u00a0<\/em><em>sultan\u0131 \u015eah \u0130smail kap\u0131\u015ft\u0131lar. Sava\u015f\u0131, Osmanl\u0131 kesimi kazand\u0131. Bu \u00e7at\u0131\u015fmada Anadolu\u2019daki g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkmenler (Alev\u00ee T\u00fcrkmenler), \u015eah \u0130smail\u2019in yan\u0131nda yer alm\u0131\u015flard\u0131. K\u00fcrt a\u015firetleri ise Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin taraf\u0131nda k\u0131l\u0131\u00e7 sallam\u0131\u015flard\u0131. K\u00fcrtlerin bu yard\u0131m\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Yavuz Sultan Selim Do\u011fu Anadolu\u2019yu a\u015firet reislerine taksim etti. K\u00fcrt beyleri art\u0131k bulunduklar\u0131 \u015fehrin h\u00e2kimi olacaklar; bu m\u00fclkiyet hakk\u0131 babadan o\u011fula kalacak ve d\u0131\u015far\u0131dan kimse onlara kar\u0131\u015famayacakt\u0131. Fakat Yavuz Sultan Selim\u2019in bir iste\u011fi vard\u0131: K\u00fcrt a\u015firetleri \u015eah \u0130smail adl\u0131 K\u0131z\u0131lba\u015f\u2019a yard\u0131m eden bu T\u00fcrk a\u015firetlerin hakk\u0131ndan gelecekler; onlara aman vermeyeceklerdi.\u201d<\/em><a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[10]<\/a><\/p>\n<p>Bu siyaset, tabi ki Anadolu\u2019nun \u00f6zellikle G\u00fcney Do\u011fu Anadolu\u2019nun K\u00fcrtle\u015fmesinde azami rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Bu siyaset, Padi\u015fah II. Abdulhamid\u2019in 1894 y\u0131l\u0131nda Do\u011fu Anadolu\u2019da K\u00fcrt a\u015firet reislerinden olu\u015fan 26 kadar alay kurdurmas\u0131yla K\u00fcrtlerin T\u00fcrkler \u00fczerinde yeniden g\u00fc\u00e7 kazanmas\u0131na neden olmu\u015ftur. K\u0131saca s\u00f6ylersek Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren \u015eii (Alevi-Caferi) T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 sert tav\u0131r alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu siyasetlerinde de esasen yerle\u015fik yerleri olan Kuzey Musul ve Duhok b\u00f6lgesindeki K\u00fcrt a\u015firetlerini kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu da tabi \u015eafii K\u00fcrt a\u015firetlerinin b\u00f6lgeye yay\u0131lmas\u0131na, g\u00fc\u00e7lenmesine, tersine T\u00fcrklerin zay\u0131flamas\u0131na ve Diyarbak\u0131r B\u00f6lgesi\u2019nin K\u00fcrtle\u015fmesine neden olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun bu siyaseti, \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve \u0130ran-T\u00fcrk egemenli\u011fini, \u00f6zellikle G\u00fcney Azerbaycan arazisindeki T\u00fcrkleri istenilen a\u00e7\u0131dan daha \u00e7ok olumsuz etkilemi\u015ftir.<\/p>\n<p><strong>B.<\/strong> Safevi \u0130mparatorlu\u011fu 1501-1736 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir T\u00fcrk h\u00e2nedan\u0131 olmu\u015ftur. \u015eah \u0130smail taraf\u0131ndan esas\u0131 Tebriz\u2019de koyulmu\u015ftur. \u015eah \u0130smail T\u00fcrk\u00e7e eserlerinde mahlas olarak \u201cKhatay\u2019i, Kh\u0131tay &#8211; H\u0131tay\u201d kelimesini kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da bir\u00e7ok tarih\u00e7ide Safevilerin k\u00f6keninin H\u0131tay (\u00c7in \u2013 Do\u011fu T\u00fcrkistan) veya Hata \u015fehri T\u00fcrklerinden olmas\u0131 fikrini do\u011furmu\u015ftu.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[11]<\/a> Safevilerin en g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00f6nemi devletin kurucusu \u015eah \u0130smail ve Osmanl\u0131 taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen topraklar\u0131 geri alan B\u00fcy\u00fck \u015eah Abbas d\u00f6nemi olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Prof. F. Sumer\u2019in de belirtti\u011fi gibi Safevi Devleti bire bir yerli T\u00fcrkler taraf\u0131ndan T\u00fcrk devleti olarak kurulmas\u0131nda ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u00f6zg\u00fc mezhepsel<em>\u00a0<\/em>yakla\u015f\u0131m\u0131nda ku\u015fku yoktur. Fakat Osmanl\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda yenilmesi, b\u00fcy\u00fck kay\u0131plar vermesi, ba\u015fkentini ve ele ge\u00e7irilmi\u015f di\u011fer topraklar\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in B\u00fcy\u00fck \u015eah Abbas d\u00f6neminde baz\u0131 siyasal ad\u0131mlar at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki bunlar da tart\u0131\u015f\u0131l\u0131r niteliktedir.<\/p>\n<p><strong>C.<\/strong> Af\u015far \u0130mparatorlu\u011fu, 1736-1796 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir T\u00fcrk h\u00e2nedanl\u0131\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Nad\u0131r \u015eah, Av\u015far \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun esas\u0131n\u0131 koymu\u015f, Safeviler\u2019den \u015eah H\u00fcseyin ve Tahmasip \u015eah d\u00f6nemlerinde kaybedilen topraklar\u0131 kurtarm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eah H\u00fcseyin\u2019i, \u0130sfahan\u2019da ku\u015fatarak saltanat\u0131na son veren Mahmut ve E\u015fref Han\u2019\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in onlar\u0131n yan\u0131ndaki derebeyler olan Hindistan T\u00fcrk Padi\u015fah\u0131 Muhammet \u015eah Gurgani\u2019den talepte bulunmu\u015flard\u0131r. Ceza vermekte teredd\u00fct eden Muhammed \u015eah\u2019a kar\u015f\u0131 Hk. 1151 tarihinde Hindistan\u2019a h\u00fccum etmi\u015f ve ba\u015fkent Dehli\u2019yi fethetmi\u015ftir. Afkan derebeylerini cezaland\u0131rd\u0131ktan sonra yine Hindistan\u2019\u0131 T\u00fcrk Hanedan\u0131ndan oldu\u011fu i\u00e7in Muhammed \u015eah Gurgani\u2019ye arma\u011fan ederek geri d\u00f6nm\u00fc\u015ft\u00fcr. Av\u015far \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun en g\u00fc\u00e7l\u00fc d\u00f6nemi Nadir \u015eah\u2019\u0131n kendi d\u00f6nemi olmu\u015ftur. T\u00fcrk O\u011fuz boyunun Av\u015far elinden olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Tahmasibgulu Han \u2013 Nadir \u015eah Av\u015far, belki 16. y\u00fczy\u0131ldan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek ger\u00e7ek anlam\u0131 ile d\u00fcnya T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n birlikteli\u011fi i\u00e7in en y\u00fcksek makamdan ciddi \u015fekilde \u00e7aba g\u00f6steren bir \u015fahsiyet olmu\u015ftur dersek, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011fa ka\u00e7mam\u0131\u015f oluruz. I. Mahmut d\u00f6nemine ait Osmanl\u0131 ar\u015fivleri \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 mektupla\u015fmalar\u0131na rastlad\u0131m. Nadir \u015eah\u2019\u0131n Sultan I. Mahmud\u2019a yazm\u0131\u015f oldu\u011fu mektuplarda, T\u00fcrk-\u0130slam de\u011ferleri \u00fczerinden kurulmas\u0131 istenen birliktelik ruhunu sezme m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00dclkenin \u015eii ulemas\u0131n\u0131, Ehl-i S\u00fcnnete sayg\u0131n\u0131n gerekti\u011fine ve \u201cCaferi Mezheb\u201dinin \u00f6n plana al\u0131nmas\u0131na ikna etmi\u015ftir. Sultan I. Mahmud\u2019a yazm\u0131\u015f oldu\u011fu mektupta esas d\u00f6rt iste\u011finden biri ve en \u00f6nemlisi \u201cCaferi Mezheb\u201din Ehl-i S\u00fcnnet taraf\u0131ndan hak mezheplerinden biri olarak kabul edilmesi olmu\u015ftur. Sultan I.\u00a0 Mahmud, i\u015fi Ehl-i S\u00fcnnet ulemas\u0131na devretmi\u015f; sonu\u00e7 itibar\u0131 ile 5 Ekim 1736 tarihinde reddine dair mektup g\u00f6nderilmi\u015ftir. Nadir \u015eah\u2019\u0131n T\u00fcrk severli\u011fi ile ilgili bilgilere, T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinin eserlerinde de ula\u015f\u0131labilir. Mesela \u00fcnl\u00fc T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc Ziya G\u00f6kalp\u2019in \u201cT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn Esaslar\u0131\u201d kitab\u0131nda konuyla ilgili de\u011ferli bilgiler vard\u0131r.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[12]<\/a><\/p>\n<p><strong>D.<\/strong> Qacar-Gacar (Ghacar \u2013 Q\u00e9c\u00e9r &#8211; T\u00fcrkiye\u2019de yanl\u0131\u015f olarak \u201cKa\u00e7ar Hanedan\u0131\u201d olarak ge\u00e7er) devleti, 1794-1925 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren bir T\u00fcrk hanedan\u0131d\u0131r. Devletin kurucusu, B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar\u2019d\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran, arazi itibar\u0131 ile A\u011fa Muhammed Han\u2019\u0131n tespit etti\u011fi topraklar \u00fczerinde kuruludur. Q\u00e9c\u00e9r-Gacar, T\u00fcrk boyunun \u0130lhanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu<em>\u00a0<\/em>d\u00f6neminde \u00fclkeye yerle\u015ftikleri iddia edilmektedir ama bize g\u00f6re bu, olduk\u00e7a yanl\u0131\u015f bir fikirdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem Gacar ad\u0131n\u0131n etimolojik anlam\u0131 hem Gacar\u2019lar\u0131n yerle\u015fim yerleri hem de tarihi veriler bizi ba\u015fka \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolu aramaya itmektedir. Gacar-G\u00e9c\u00e9r, etimolojik olarak Khezer (Xezer \u2013 X\u0259z\u0259r \u2013 Gezer, T\u00fcrkiye\u2019de alfabe devriminden sonra \u201cHazar\u201d olarak tasmiye edilmektedir.) s\u00f6z\u00fcnden t\u00fcremektedir. \u0130kincisi G\u00e9c\u00e9r\u2019lerin yerle\u015fim yeri Hazar T\u00fcrklerinin Azerbaycan\u2019dan sonra en s\u0131k ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve Arap Hilafetine kar\u015f\u0131 en \u00e7ok direni\u015f g\u00f6sterdikleri b\u00f6lge olan G\u00fcney Hazar\u2019dan yani, Teberiz\u2019den (Teberistan\u2019dan) b\u00fcg\u00fcnk\u00fc Mazenderan\u2019dan olmalar\u0131d\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc tarihi verilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Gacar-Q\u00e9c\u00e9r\u2019lerin Hazar T\u00fcrklerinden olmas\u0131 fikrinin tespit edilir nitelikte olmas\u0131d\u0131r.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[13]<\/a><\/p>\n<p>Q\u00e9c\u00e9r\u2019lerin kurucusu B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han, Gacar d\u00f6neminde kabul edilmi\u015f ve hanedan\u0131n sonuna kadar tamamen bire bir uygulanm\u0131\u015f olan bilinir bir emri vard\u0131r: <em>\u201dSultan\u2019\u0131n \u00c7ocuklar\u0131 aras\u0131nda Annesi taraf\u0131ndan T\u00fcrk ve Q\u00e9c\u00e9r olmayanlar Veli\u2019ehdlik hukukunu kaybeder.\u201d<\/em><\/p>\n<ul>\n<li><strong>\u00a0<\/strong><strong style=\"font-size: 24px;\">Osmanl\u0131 &#8211; Safevi ili\u015fkileri<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00d6nce de belirtti\u011fimiz gibi Safevi Devleti\u2019nin \u015eii (Alevi-Caferi) mezhebini resmi devlet dini ilan etmesi, onun T\u00fcrk ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda yaln\u0131zla\u015fmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Safevi T\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun kurulma gereksinimleri ve \u015eiili\u011fi resmi devlet mezhebi olarak kabul etmesinin arkas\u0131nda, tart\u0131\u015f\u0131lmaya a\u00e7\u0131k \u00fc\u00e7 fakt\u00f6r\u00fcn durdu\u011funu tespit edebiliriz. Birincisi, \u0130stanbul\u2019un fethinden sonra sarayda T\u00fcrk etkisinin zay\u0131flamas\u0131 ve gayri T\u00fcrklerin (\u0130spanya Yahudileri, Balkan yar\u0131madas\u0131ndaki gayri T\u00fcrkler, Rumlar vb.) \u00f6n plana al\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u0130kincisi, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u0130stanbul\u2019un fethinden sonra alternatifsiz ve kontrols\u00fcz bir g\u00fcce d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, T\u00fcrklerin esas kurucusu oldu\u011funu gerektirdi\u011fi kadar \u00f6nemsememeye ba\u015flayan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funun, \u0130slam hilafetine talip olmas\u0131 olmu\u015ftur. Anadolu ve \u0130ran T\u00fcrkleri, Safevi Devleti\u2019ni kurmaya ba\u015flarken bu ama\u00e7larla yola koyulmu\u015flard\u0131r diye biliriz. Ama zamanla Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve y\u0131k\u0131c\u0131 davranmas\u0131 ile Safevi \u0130mparatorlu\u011fu hem do\u011fudan hem kuzeydo\u011fudan hem de bat\u0131dan ablukaya al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da Safevi devletinin, insan g\u00fcc\u00fcne olan ihtiyac\u0131n\u0131 gidermek i\u00e7in Kuzey Hindistan \u00fczerinden gayri T\u00fcrk g\u00f6\u00e7ler almas\u0131na ve dev\u015firmelere ba\u015flamas\u0131na neden olmu\u015ftur. Zamanla bu g\u00f6\u00e7ler \u00fclkenin etnik yap\u0131s\u0131n\u0131 olumsuz etkilerken; Hindistan \u00fczerinden Farisiye Tarikat\u0131na mensup Yahudilerle ve \u0130ngilizlerle i\u015fbirli\u011fine gidilmesi ise fikri inhitat\u0131na getirip \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[14]<\/a> Ba\u015fka bir ifade ile \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 \u015eii-S\u00fcnni ihtilaflar\u0131 olarak do\u011fdu, b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, yan\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u015fka bir T\u00fcrk devleti<em>\u00a0<\/em>istemiyordu. \u00d6zellikle de bu devletin Jeopolitik konumu itibar\u0131 ile \u0130slam ve T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n kalpgah\u2019\u0131nda (Heartland) yerle\u015fmesine hi\u00e7 tahamm\u00fcl\u00fc yoktu. Yeni kurulacak olan bu devlet, Uzak Do\u011fu\u2019dan Avrupa\u2019ya uzanan ticaret yolu \u00fczerinde kendi egemenli\u011fini kuracak ve denetimini sa\u011flayacak olmas\u0131 ve gerekirse de ba\u015fka co\u011frafi mecralardan (mesela, Kenger &#8211; Basra K\u00f6rfezi \u00fczerinden) bat\u0131 \u00fclkeleri ile ticaret yapacak yolu olursa, Osmanl\u0131\u2019y\u0131 do\u011fu ihracat\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131ndan mahrum b\u0131rakabilirdi. Safevi Devleti\u2019nin, Kenger-Basra K\u00f6rfezi \u00fczerinden alternatif bir ticaret yolu vard\u0131. Bu alternatif yolun kullan\u0131lmas\u0131 Osmanl\u0131\u2019y\u0131 ekonomik olarak olumsuz etkileyebilirdi. Tabi bu \u00e7\u0131kar sava\u015f\u0131, her iki taraftan mezhepsel d\u00fc\u015fmanl\u0131k boyutlar\u0131na t\u0131rmand\u0131r\u0131ld\u0131. \u015eii-S\u00fcnni sava\u015f\u0131 olarak \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kapsad\u0131. B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc merhum Turan Yazgan Hoca\u2019n\u0131n da buna benzer ger\u00e7ek\u00e7i tarihsel analizleri mevcuttur.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[15]<\/a><\/p>\n<p>Osmanl\u0131-Safevi Sava\u015flar\u0131\u2019n\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralayabiliriz. \u015eah \u0130smail\u2019in 1507 tarihinde Anadolu topra\u011f\u0131ndan ge\u00e7me zorunlulu\u011fu, Bayezid Sultan\u2019\u0131n itiraz\u0131 ve \u015eah \u0130smail\u2019in \u00f6z\u00fcr dilemesi ile bitmesine ra\u011fmen Trabzon Valisi \u015eahzade Selim\u2019in bir anda Azerbaycan\u2019a sald\u0131rmas\u0131 ve Safevi ailesinden \u0130brahim Mirza\u2019y\u0131 esir almas\u0131, sava\u015f\u0131n fitilini yakm\u0131\u015f oldu. \u015eahzade Selim\u2019in 1512 tarihinde tahta oturduktan hemen sonra 100 bin ki\u015filik ordu ile \u015eah \u0130smail\u2019e sald\u0131rmas\u0131, Tebriz\u2019i ele ge\u00e7irmesi, Anadolu\u2019yu ve Azerbaycan\u2019\u0131 sava\u015f meydan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p><em>\u201c\u00c7ald\u0131ran Sava\u015f\u0131\u201d kitab\u0131ndan bir al\u0131nt\u0131: \u201c1512 y\u0131l\u0131nda tahta ge\u00e7en Yavuz Selim Han, i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131 d\u00fczelttikten sonra, uleman\u0131n fetvas\u0131n\u0131 al\u0131p, \u0130ran\u2019a kar\u015f\u0131 harbe karar verdi. 100.000 ki\u015filik ordusuyla harekete ge\u00e7en Yavuz Selim Han, \u00fc\u00e7 ayl\u0131k yorucu bir yolculuk ve uzun bir kovalamadan sonra 23 A\u011fustos 1514\u2019de \u0130ran topraklar\u0131 i\u00e7inde yakalad\u0131\u011f\u0131 \u015eah \u0130smail kuvvetlerini kesin bir yenilgiye u\u011fratt\u0131. Ordug\u00e2h\u0131n\u0131n ele ge\u00e7irilip han\u0131m\u0131n\u0131n esir edildi\u011fi bu sava\u015f sonunda \u015eah \u0130smail can\u0131n\u0131 zor kurtard\u0131. Bu zaferden sonra \u0130ran\u2019\u0131n payitaht\u0131 Tebriz\u2019i ele ge\u00e7irip bir m\u00fcddet burada kalan Selim Han, k\u0131\u015f mevsimini ge\u00e7irmek i\u00e7in Amasya\u2019ya \u00e7ekildi. K\u0131\u015f ge\u00e7ince de Safeviler elinde bulunan ve \u015earki Anadolu\u2019ya h\u00e2kimiyet bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok m\u00fchim bir mevkide bulunan Kemah kalesini fethetti. Bundan sonra me\u015fhur \u0130slam \u00e2limi \u0130dris-i Bitlisi (!) hazretlerini, Safevilerin kontrol\u00fcnde bulunan Diyarbak\u0131r y\u00f6resine g\u00f6ndererek, b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n Osmanl\u0131lara tabi olmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Bu b\u00f6lgeye g\u00f6nderilen \u0130ran kuvvetleri \u00fczerine de B\u0131y\u0131kl\u0131 Mehmed Pa\u015fa ve \u0130dris-i Bitlisi hazretlerini g\u00f6nderdi. \u0130ran kuvvetleriyle yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalarda b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar kazanan B\u0131y\u0131kl\u0131 Mehmed Pa\u015fa; Ergani, Sincar, \u00c7ermik, Birecik gibi \u015fehirleri ele ge\u00e7irdi. Bir senelik bir ku\u015fatmadan sonra Mardin de teslim olunca; Hasankeyf, Musul, Kerk\u00fck, Urfa, Rakka gibi yerler de kolayca fethedildi. \u0130ran\u2019\u0131n bu b\u00f6lgedeki h\u00e2kimiyetine son verildi.\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[16]<\/a>\u00a0 <\/em>Burada kaydetmem gerekiyor ki<em>\u00a0<\/em>\u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131 ile ilgili verilen bu bilgilerin medyada geni\u015f yay\u0131mlanmas\u0131na ra\u011fmen g\u00fcvenilir Osmanl\u0131 kaynaklar\u0131nca desteklenmemektedir. Mesela \u015eah \u0130smail\u2019in sava\u015fta kad\u0131n\u0131n\u0131n esir d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ile ilgili g\u00fcvenilir bir kaynakta (bildi\u011fim kadar\u0131 ile) bilgi bulamad\u0131m, hatta \u0130slam Ansiklopedisindeki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ma g\u00f6re de bir \u015fey bulamad\u0131m. T. G\u00fcnd\u00fcz\u2019\u00fcn \u201cSafeviler\u201d maddesinde \u00c7ald\u0131ran sava\u015f\u0131 dahil b\u00fct\u00fcn sava\u015flar\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada, \u015eah \u0130smail\u2019in kad\u0131n\u0131n\u0131n esir d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne dair bir bilgi mevcut de\u011fildir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[17]<\/a>Ayr\u0131ca \u0130ran\u2019da, 1925\u2019ten &#8211; \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc b\u00fcsb\u00fct\u00fcn etkisizle\u015ftirildikten sonra T\u00fcrk ve T\u00fcrkl\u00fckle ilgili her t\u00fcrl\u00fc a\u015fa\u011f\u0131lamaya, tahkir ve manen yok etmeye ve Osmanl\u0131-\u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn aras\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik sistematik \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n Ah\u0131ra ba\u011fland\u0131\u011f\u0131, her t\u00fcrl\u00fc i\u015fkenceye tabi tutuldu\u011fu bir d\u00f6nemde bile Safevilerle ilgili \u00f6zellikle Osmanl\u0131-Safevi d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na dair T\u00fcrklerin (\u0130ran-Osmanl\u0131 T\u00fcrklerinin) aras\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131na hizmet eden b\u00f6yle bir olay olmu\u015f olsayd\u0131, \u0130ran\u2019daki T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Pan Farsist tarih\u00e7iler bin kez bu konunun \u00fczerine gitmi\u015flerdir. Hal bu ki, her t\u00fcrl\u00fc T\u00fcrkl\u00fckle d\u00fc\u015fmanl\u0131k eden Pan Farsist tarih\u00e7ilerin eserlerinde bile bu konuya asla de\u011finilmemi\u015ftir. Bize g\u00f6re bu t\u00fcr asl\u0131 esas\u0131 olmayan T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 esas alan s\u00f6zde \u0130slamc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin uydurmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Safevi-Osmanl\u0131 Sava\u015flar\u0131 esasen 1533-1536, 1548-1549, 1552\u20131554, 1578\u20131590, 1603\u20131618, 1623\u20131639, 1723\u20131727 olarak belirtilebilir. Sava\u015flar bununla da bitmiyordu; Osmanl\u0131, Safevileri ku\u015fatma yoluna gitmi\u015ftir. \u00d6mer Khalis (Halis) Bey, kendi eserinde \u015f\u00f6yle izah ediyor: <em>\u201cHk. 945 (m. 1538) tarihinde S\u00fcvey\u015fte in\u015fa ettirilen 80 gemi ile Hind\u2019i zebt eden M\u0131s\u0131r valisi Khadim (Hadim) S\u00fcleyman pa\u015fadan sonra ikinci bir emirle Hindistan\u2019e tevecc\u00fch eden Donanma \u015eimali Hind\u2019i (Kuzey Hindistan) istila i\u00e7in S\u00f6vk\u00fclcey\u015fce (stratejik konumuna g\u00f6re) Dev kalesini M\u00fchas\u0131ra etmi\u015f (Ku\u015fatm\u0131\u015f) ve fakat Ke\u00e7rat H\u00e2kimi Bahad\u0131r Han\u0131n Vefat\u0131 ve o\u011flunun Vefas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tesiri ile Zekhiresizlik (ehtiyat g\u0131dan\u0131n ve malzemelerin olmamas\u0131), Kalenin zebtine mani olmu\u015ftur.\u201d<\/em><a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[18]<\/a><\/p>\n<p>Bu d\u00f6nem Birinci Kanuni Sultan S\u00fcleyman (1520-1566) d\u00f6nemi olmu\u015ftur. Prof. Dr. Remzi KILI\u00c7, konuyla ilgili \u015f\u00f6yle diyor:<em> \u201cDevaml\u0131 fetihler neticesinde devletin hudutlar\u0131 geni\u015flemi\u015ftir. Hint Okyanusundan Umman Denizi, Basra K\u00f6rfezi, K\u0131z\u0131ldeniz ve Kuzey Afrika\u2019dan Atlas Okyanusuna dayan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Akdeniz f\u00fctuhat\u0131 neticesinde Atlas Okyanusunda her biri birer deniz kurdu olan, Osmanl\u0131 leventleri ve reisleri dola\u015fmaktayd\u0131. Afrika sahilleri ile Bat\u0131 Akdeniz\u2019de Oru\u00e7 ve Hayreddin H\u0131z\u0131r Reisler,\u00a0<\/em>Akdeniz\u2019de Turgut Reis, Piyale Pa\u015fa, Sinan Pa\u015fa, Salih Reis, Hint Okyanusunda Had\u0131m S\u00fcleyman Pa\u015fa, Selman Reis, S\u00fcvey\u015f\u2019te Seydi Ali Reis, Murad Reis Osmanl\u0131 sanca\u011f\u0131n\u0131 dalgaland\u0131r\u0131p, fetihler yap\u0131yorlard\u0131.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[19]<\/a> Prof. Dr. R. K\u0131l\u0131\u00e7 bey, M\u0131s\u0131r T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, Kenger (Basra) ve Hindistan T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcman Egemenli\u011finin T\u00fcrk kan\u0131 ak\u0131t\u0131larak topraklar\u0131n\u0131n ele ge\u00e7irilmesini F\u00fctuhat sayabilecek kadar Osmanl\u0131c\u0131d\u0131r. B\u00f6yle T\u00fcrk sevdas\u0131 olmaz. Bu konuya bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n kitap \u015feklindeki metnin de daha geni\u015f bi\u00e7imde de\u011finilecektir. Kanuni Sultan S\u00fcleyman d\u00f6nemi Safevi \u0130mparatorlu\u011funun padi\u015fah\u0131 Sultan \u015eah Tahmasib (1524-1576) olmu\u015ftur. Kanuni Sultan S\u00fcleyman\u2019da, Safev\u00ee \u015eah Tahmasb ile ayn\u0131 b\u00f6lgeler i\u00e7in h\u00e2kimiyet ve n\u00fcfuz m\u00fccadelesi yapm\u0131\u015ft\u0131r.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[20]<\/a><\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Osmanl\u0131\u2019n\u0131n M\u0131s\u0131r-Meml\u00fck T\u00fcrk Devleti\u2019ni ortadan kald\u0131rmas\u0131, Halife\u2019i-M\u00fcslim\u2019in makam\u0131n\u0131 M\u0131s\u0131r T\u00fcrk Meml\u00fcklerinden devralmas\u0131, di\u011fer taraftan Safevi imparatorlu\u011funu b\u00f6yle bir ku\u015fatmaya t\u00e2bi tutmas\u0131, sonralar B\u00fcy\u00fck \u015eah Abbas\u2019\u0131 (d. 27 Ocak 1571, Herat &#8211; \u00f6. 19 Ocak 1629, Ka\u015fan) Hindistan\u2019daki \u0130ngilizlerle i\u015fbirli\u011fine itmi\u015ftir. Bunlara ra\u011fmen sonunda Sultan Murat&#8217;\u0131n Safevilerin elinde bulunan Ba\u011fdat&#8217;\u0131 fethinden sonra, Osmanl\u0131 Devleti ile Safev\u00ee Devleti aras\u0131nda 17 May\u0131s 1639&#8217;da imzalanan, 1623-1639 Osmanl\u0131-Safevi Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131 sona erdiren ve bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye &#8211; \u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 orant\u0131l\u0131 olarak belirleyen Kasr\u2019i-\u015eirin Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Kasr\u2019i-\u015eirin Anla\u015fmas\u0131\u2019na ra\u011fmen 1720\u2019lerde Sultan \u015eah H\u00fcseyn d\u00f6neminde \u00fclkenin zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Osmanl\u0131lar bat\u0131dan, Ruslar kuzeyden, do\u011fudan ise g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Afganistan\u2019\u0131 olarak bilinen b\u00f6lge hanlar\u0131ndan Mahmud Han\u2019\u0131n isyan\u0131 ve \u0130sfahan\u2019\u0131 i\u015fgal etmesi s\u00fcrecini ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131, 1730\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda t\u00fcm Azerbaycan\u2019\u0131, Irak\u2019\u0131 Acem\u2019i, Ardelan denilen Kirman\u015fah b\u00f6lgesini ele ge\u00e7irmi\u015ftir. Ruslar, Gilan ve Mazenderan\u2019a kadar inmi\u015flerdir. Nadir \u015eah bu d\u00f6nemde Tahmasib \u015eah\u2019\u0131n ba\u015fvekili g\u00f6revine gelerek, bu i\u015fgalleri birer birer sonland\u0131rmaya soyunmu\u015ftur.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>Osmanl\u0131 &#8211; Av\u015far ili\u015fkileri<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Nadir \u015eah, k\u0131sa zamanda Osmanl\u0131 deste\u011fini arkas\u0131na alan Afgan derebeylerini \u00fclkeden \u00e7\u0131karmay\u0131 ba\u015fard\u0131. \u00d6mer Halis Bey\u2019in ifadesi ile s\u00f6ylersek<em>: \u201cBu F\u00f6v\u2019kul-\u00e2de be\u015fer (Ola\u011fan\u00fcst\u00fc \u0130nsan), az bir zaman\u2019da Osmanl\u0131\u2019lar\u0131n S\u00fcnni olduklar\u0131 i\u00e7in Afganlar\u0131 ve \u00d6zbekleri desteklemesine ra\u011fmen hem Afgan\u2019lar\u0131 hem de \u00d6zbek\u2019leri \u00fclkeden \u00e7\u0131karmay\u0131 ba\u015fard\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[21]<\/a>\u00a0 B<\/em>urada \u015funu da s\u00f6ylemem yerinde olur; \u00d6. Halis Bey, Safevi T\u00fcrk Devleti\u2019nin \u015eii-S\u00fcnni kavgalar\u0131 \u00fczerinden yok edilmesi istenen ve karde\u015f<em>\u00a0<\/em>T\u00fcrk kan\u0131n\u0131n ak\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131 isteyen Osmanl\u0131 y\u00f6neticilerini y\u00fcksek bir sesle ele\u015ftirmektedir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[22]<\/a> Halis Bey, <em>\u201cT\u00fcrk\u2019\u00fcn, T\u00fcrk taraf\u0131ndan ezilmesini, kan\u0131n\u0131n ak\u0131t\u0131lmas\u0131n\u0131, zay\u0131flat\u0131lmas\u0131n\u0131 ancak Fuzuli\u2019nin bu \u015fiiri ile anlata bilirim:<\/em> <em>Derd \u00e7ok hem derd yok D\u00fc\u015fmen Kavi Tale Zebun idi\u201d<\/em><a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[23]<\/a><\/p>\n<p>\u0130ran\u2019da T\u00fcrk egemenli\u011finin zay\u0131flat\u0131lmas\u0131nda, Safevi T\u00fcrklerinin, hatta Av\u015far\u2019lar\u0131n Hindistan k\u00f6kenli kullar\u0131n insan g\u00fcc\u00fc olarak \u00fclkeye sevk etmelerinde, Azerbaycan\u2019\u0131n merkez\u00ee konumunun ortadan kalmas\u0131nda ve Tebriz\u2019in ba\u015fkent olmaktan \u00e7\u0131kmas\u0131nda Osmanl\u0131 h\u00fccumlar\u0131n\u0131n ve daim i\u015fgal tehlikesinin olmas\u0131 m\u00fcstesna rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Av\u015far-Osmanl\u0131 Sava\u015flar\u0131 1730\u20131732, 1735\u20131736, 1742\u20131746 y\u0131lar\u0131 aras\u0131nda olmu\u015ftur. Nadir \u015eah, Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131 bu sava\u015flarda yenerek, topraklar\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn geri alm\u0131\u015ft\u0131r. Topraklar\u0131 geri ald\u0131ktan sonra Nadir \u015eah, kin ve nefrete yer vermeksizin, ka\u00e7 y\u0131l \u00f6ncesine kadar merkez\u00ee T\u00fcrk otoritesine kar\u015f\u0131 do\u011fudaki gayri T\u00fcrkleri ve kuzey do\u011fudaki \u00d6zbekleri S\u00fcnnidir diye destekleyen, \u00fclkenin bat\u0131s\u0131n\u0131 tamamen ele ge\u00e7iren Osmanl\u0131lara bir karde\u015f T\u00fcrk \u00fclkesi gibi yakla\u015fm\u0131\u015f ve mevcut sorunlar\u0131n ortadan kalmas\u0131na azami bi\u00e7imde \u00e7aba sarf etmi\u015ftir. Ruslar\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn Mazenderan, Gilan ve kuzey Azerbaycan\u2019dan s\u00fcr\u00fcp \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Ruslarla ittifak\u0131 de\u011fil, Osmanl\u0131 T\u00fcrkleri ile birlikteli\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Maalesef o g\u00fcn bu, m\u00fcmk\u00fcn olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>Osmanl\u0131 \u2013 Qacar (Gacar) ili\u015fkileri<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Gacar devleti, \u00fclkenin en hassas d\u00f6nemini idare etmi\u015ftr. 1794-1925 y\u0131llar\u0131, Avrupa g\u00fc\u00e7lerinin do\u011fuyu nas\u0131l zaptedecekleri ve kimin, nereyi, nas\u0131l zapdedece\u011fini planlad\u0131klar\u0131 ve bu planlar\u0131 i\u00e7in milyonlarca insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebebiyet veren sava\u015flar\u0131 ba\u015flatt\u0131klar\u0131 bir d\u00f6nemde, \u0130ran gibi rakiplerine g\u00f6re bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan geri kalm\u0131\u015f bir \u00fclkeyi, koruyup kollamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r ve gayet ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Hindistan \u00fczerinden \u0130ngilizlerle, kuzeyden Ruslarla sava\u015f halinde olan Gacar\u2019lar, hem n\u00fcfus itibar\u0131 ile hem de teknolojik geli\u015fim itibar\u0131 ile di\u011ferleriyle k\u0131yaslanamayacak kadar geri kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kendinden \u00f6nceki devletler, memleketin n\u00fcfus ihtiyac\u0131n\u0131 gidermek i\u00e7in Kuzey Hindistan\u2019daki gayri T\u00fcrk k\u00f6kenli topluluklar\u0131 \u00fclkeye sevk istemi\u015flerdir. Bu da zamanla \u00fclkenin etnik yap\u0131s\u0131n\u0131n T\u00fcrklerin aleyhine de\u011fi\u015fmesine sebep olmu\u015ftur. Gazneli ve Sel\u00e7uklulardan itibaren Kuzey Hindistan\u2019dan \u00fclkeye sevk edilen gruplar\u0131n say\u0131 Safeviler d\u00f6neminde daha \u00e7ok artm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u015eah Abbas d\u00f6neminde tarihi kaynaklara g\u00f6re 60 binin \u00fczerinde k\u00f6le getirtilerek, k\u00f6le ordusu kurulmu\u015ftur. Bu askeri siyaset, ilk defa \u015eah Abbas d\u00f6neminde \u0130ngiliz misyonerlerinden Robert \u015eerli ve Antoni\u2019nin yard\u0131mlar\u0131 ile uygulanm\u0131\u015ft\u0131r.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[24]<\/a> \u00c7\u00fcnk\u00fc o g\u00fcne kadar \u0130ran\u2019da T\u00fcrklerden ba\u015fka hi\u00e7bir grup orduya al\u0131nmazd\u0131. Hindistan k\u00f6kenli gruplar\u0131n ilk defa orduya al\u0131nmas\u0131, onlar\u0131n k\u00f6lelik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve bak\u0131\u015f tarzlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n g\u00fcneyinde yava\u015f yava\u015f \u0130ngilizlerle i\u015f tutmaya<em>\u00a0<\/em>ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Tabi \u00fclkeye k\u00f6le olarak gelip, \u00fclkeyi yabanc\u0131 kuvvetlerin \u00e7\u0131karlar\u0131 icab\u0131nca par\u00e7alamak o kadar da kolay de\u011fildir.<\/p>\n<p>B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar, b\u00f6yle bir ortamda her taraftan i\u015fgale u\u011fram\u0131\u015f bir \u00fclkenin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ti. B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar, B\u00fcy\u00fck Nadir \u015eah d\u00f6neminde ya\u015fasayd\u0131 belki daha ba\u015far\u0131l\u0131 olurdu diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc A\u011fa Muhammed \u015eah, hem sava\u015f y\u00f6neticili\u011fi hem devlet y\u00f6neticili\u011fi hem de d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131 iyi belirlemeyi beceren bir yetene\u011fe ve y\u00fcksek siyasi zek\u00e2ya sahipti. A\u011fa Muhammed Han, uzun s\u00fcre \u0130ngilizlerin himayesinde bulunan Kerim Han taraf\u0131ndan esarette tutulmu\u015ftur. Esaretten kurtulur kurtulmaz Teberistan, Azerbaycan ve Horasan b\u00f6lgesinden T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131 toplay\u0131p, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn \u00fclkenin topraklar\u0131n\u0131 derebeyliklerden ve i\u015fgallerden kurtarmaya soyunmu\u015ftur. Ba\u015fka bir ifade ile \u00f6mr\u00fc d\u00fc\u015fman esaretinde ve sava\u015f meydanlar\u0131nda ge\u00e7mi\u015ftir. Neyi, nas\u0131l, nerde daha iyi yapabilece\u011fini iyi bilen bir komutand\u0131. Ruslar\u0131 Kafkasya\u2019dan s\u00fcrd\u00fc. Bak\u00fc\u2019y\u00fc, Karaba\u011f\u2019\u0131, Gence\u2019yi, sonra Kafkasya\u2019n\u0131n merkezi say\u0131lan ve bir T\u00fcrk M\u00fcsl\u00fcman a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u015eehir olan Tiflis\u2019i, Rus destekli kuvvetlerden temizleyip, \u0130mparatorlu\u011fun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 Safevi d\u00f6nemindeki s\u0131n\u0131rlara ula\u015ft\u0131rd\u0131. B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han, 1794 tarihinde Gacar T\u00fcrk Devleti\u2019nin esas\u0131n\u0131 koyarak, 1797\u2019de \u015eu\u015fa\u2019da sava\u015f meydan\u0131nda suikast ile \u015fehadete erdirilmi\u015ftir. \u0130ran\u2019da T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Pan Farsist tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han\u0131n \u015fahsiyetini al\u00e7altmak i\u00e7in bir dilim karpuz veya hizmet\u00e7ilerin ses-k\u00fcy etmeleri \u00fczerine Hakan\u0131n sinirlenip onlar\u0131n idam edilmesine ferman vermesi ve sonra idam\u0131n Cuma g\u00fcn\u00fcne denk geldi\u011finden dolay\u0131 idam h\u00fckm\u00fcn\u00fc ertelemesi ve bu durumdan yararlanan Hizmet\u00e7iler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia ederler. Ama bu sadece bir al\u00e7alt\u0131c\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n ibraz\u0131d\u0131r. Bize g\u00f6re bu suikast\u0131n arkas\u0131nda Kafkasya topraklar\u0131n\u0131 Gacar T\u00fcrk devletinin elinden \u00e7\u0131karmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00c7ar Rusya\u2019s\u0131 ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde olanlar veya g\u00fcneyde (Kenger-Basra K\u00f6rfezi \u00e7evresinde) T\u00fcrk devletinin g\u00fc\u00e7l\u00fc merkezi bir d\u00fczene sahip olmas\u0131n\u0131 asla istemeyen \u0130ngiltere yanl\u0131lar\u0131 duruyordu. Bu konularla ilgili baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda mevcuttur.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[25]<\/a> C. Perri, G. Hembli, E. Lokhart gibi yabanc\u0131 tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar d\u00f6nemin en etkin \u015fahsiyetlerinden biri olarak y\u00fcksek de\u011ferlendirilmi\u015ftir.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[26]<\/a> Frans\u0131z yazar\u0131 Jan Gevrin \u201cKhace \u015eah\u201d eserinde B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar\u2019\u0131, \u00fclkenin Bismark\u2019\u0131 olarak karakterize ediyordu.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[27]<\/a> Hat\u0131rlatal\u0131m ki B\u00fcy\u00fck A\u011fa Muhammed Han Gacar, daim b\u00fcy\u00fck \u00c7engiz Han\u2019\u0131n Yasalar\u0131na sadik kalmaya ve onlar\u0131n modern bi\u00e7imde uygulanmas\u0131na \u00f6zen g\u00f6stermi\u015ftir. Gacar\u2019lar, devlet saraylar\u0131nda (Tebriz ve Tahran\u2019da) \u00e7o\u011fu T\u00fcrk Devlet kurucular\u0131n\u0131n \u00f6zellikle B\u00fcy\u00fck \u00c7engiz Han ba\u015fta olmakla<em>\u00a0<\/em>\u0130lhanl\u0131, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Safevi, Av\u015far devletlerinin kurucular\u0131n\u0131n heykellerini dikmi\u015flerdir. Men\u2019hus pehlevi d\u00f6nemi bu heykeller ve \u00e7o\u011fu saraylar tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir\u00e7ok seyyah o s\u0131radan Fedor Fedorovich Korf \u201c&#8221;\u0130ran H\u00e2t\u0131ralar\u0131\u201d eserinde saraylardaki bu heykellere de\u011finmi\u015ftir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[28]<\/a> F. Korf, bir yerde \u015f\u00f6yle diyor: \u201cB\u00fcy\u00fck bir bah\u00e7eden ge\u00e7tikten sonra saraya girdik. Saray duvarlar\u0131, T\u00fcrk \u015fehz\u00e2delerin babas\u0131 Abbas Mirza&#8217;n\u0131n resimleri, sava\u015f tasvirleri ve aynalarla kapl\u0131yd\u0131. Bu resimlerin her iki taraf\u0131nda Cengiz Han, \u015eah \u0130smail, R\u00fcstem \u015eah ve Nadir \u015eah gibi T\u00fcrklerin d\u00f6rt b\u00fcy\u00fck kahraman\u0131n\u0131n portreleri as\u0131l\u0131yd\u0131. B\u00fcy\u00fck salonun sonunda kabul edilece\u011fimiz bir ba\u015fka salona ge\u00e7tik. \u015eehz\u00e2de, salonun sonunda hareketsiz bir \u015fekilde ayakta duruyordu. Yan\u0131na gittik, \u00f6n\u00fcnde e\u011fildikten sonra oturmam\u0131z i\u00e7in yer g\u00f6sterildi. Mirza Kahraman olduk\u00e7a garip giyinmi\u015fti. \u00c7eneye kadar d\u00fc\u011fmeli kadife bir ceket, uzun ye\u015fil tunik vard\u0131 \u00fczerinde. Avrupa tarz\u0131 bir pantolon giyinmi\u015fti. Ayaklar\u0131nda ise ka\u015fmir \u00e7oraplar&#8230; Omuzlar\u0131ndaki \u015feritlerde elmas y\u0131ld\u0131zlardan olu\u015fan devlet ni\u015fanlar\u0131, g\u00f6\u011fs\u00fcnde ise devletinin armas\u0131 olan Aslan ve G\u00fcne\u015f (Aslanl\u0131 G\u00fcne\u015f) kabartmal\u0131 alt\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir apolet vard\u0131. \u015eehz\u00e2denin g\u00f6steri\u015fli kiy\u00e2fetini, k\u0131l\u0131f\u0131 alt\u0131n ve elmaslarla i\u015flenmi\u015f g\u00f6z al\u0131c\u0131 bir k\u0131l\u0131\u00e7 tamaml\u0131yordu.&#8221;<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[29]<\/a><\/p>\n<p>Gacar d\u00f6neminde esas sava\u015flar do\u011fuda \u0130ngilizlerle Afganistan \u00fczerinde, Kafkasya\u2019da Ruslarla, bat\u0131da ise az da olsa Osmanl\u0131larla \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 olmu\u015ftur. Yani, Gacar T\u00fcrk Devleti esasen iki taraftan sava\u015f ve i\u015fgal tehlikesi ile ya\u015fam\u0131\u015f ve Osmanl\u0131larla da daim sorunlar i\u00e7erisinde idare etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ile olan esas \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 1821\u20131823 y\u0131llar\u0131nda olmu\u015ftur. Bu \u00e7at\u0131\u015fma Irak ve Do\u011fu Anadolu\u2019da ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Gacarlar baz\u0131 topraklar\u0131n kendilerine ait oldu\u011funu ve geri verilmesini istemi\u015ftir. Bu y\u00fczden de II. Mahmut, Gacarlara sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r ama \u0130ngilizlerle g\u00fcney ve g\u00fcney do\u011fudan y\u00fcz y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n sava\u015fmak durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ruslarla ise B\u00fcy\u00fck Abbas Mirza\u2019n\u0131n komutanl\u0131\u011f\u0131nda 1804-1813, 1826-1828 y\u0131llar\u0131nda kanl\u0131 sava\u015flar olmu\u015ftur ve a\u011f\u0131r yenilgiye u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Abbas Mirza bu yenilgiyi sindiremeyip Veli-ehd\u2019i oldu\u011fu amcas\u0131 Feteli\u015fah\u2019\u0131n selteneti d\u00f6neminde gen\u00e7 ya\u015fta hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Gacar Devleti kurulur kurulmaz bir s\u00fcr\u00fc sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralaya biliriz:<\/p>\n<ol>\n<li>\u0130ngiliz ve Ruslar\u0131n i\u015fgalleri ve devaml\u0131 i\u015fgal siyasetleri;<\/li>\n<li>\u00dclkenin g\u00fcneyindeki gayri T\u00fcrklerin, \u0130ngilizler ba\u015fta olmak \u00fczere Avrupal\u0131larla i\u015fbirli\u011fine gitmeleri;<\/li>\n<li>Askeri islahatlar\u0131n gerekmesi ama gerekli maddi g\u00fcc\u00fcn olmamas\u0131;<\/li>\n<li>\u00dclkenin teknolojik a\u00e7\u0131dan geli\u015fmesinin hayat\u0131 \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 anla\u015f\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, Avrupal\u0131lar\u0131n bu teknolojiyi bir siyasi vas\u0131ta gibi T\u00fcrk devletinin aleyhine kullanma \u00e7abas\u0131;<\/li>\n<li>1813 G\u00fclistan ve 1828 T\u00fcrkmen\u00e7ay Anla\u015fmalar\u0131 ile \u00fclkenin esas unsurunu ve temel g\u00fcc\u00fcn\u00fc olu\u015fturan Azerbaycan\u2019\u0131n par\u00e7alanmas\u0131 ve dolay\u0131s\u0131 ile \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn g\u00fc\u00e7 kayb\u0131na u\u011framas\u0131;<\/li>\n<li>1840\u2019lardan itibaren \u0130ngiltere\u2019nin direk deste\u011fi ile ortaya \u00e7\u0131kan Muhammed ali Bab, Bahaullah ve Subh\u2019i-Azel gibi din m\u00fccidlerinin T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 ve Caferi mezhebi T\u00fcrklerin mezhebidir deyip, Fars mezhebi yaratma \u00e7abalar\u0131na giri\u015fmeleri. Bu olaylar o d\u00f6nem \u0130ran\u2019da b\u00fcy\u00fck bir T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman katliam\u0131na neden olmu\u015ftur.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[30]<\/a> Bu grubun hem Hindistan\u2019da hem de Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda \u0130ngilizler taraf\u0131ndan her t\u00fcrl\u00fc destekleri vard\u0131. Muhammed ali Bab, tutuklan\u0131p Tebriz\u2019de idam edildikten sonra geri kalanlar\u0131 Osmanl\u0131\u2019ya s\u0131\u011f\u0131nd\u0131lar ve Osmanl\u0131 topra\u011f\u0131 olan Eka\u2019ya yerle\u015fip T\u00fcrk-\u0130slam kar\u015f\u0131t\u0131 faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcrmekle b\u00fcy\u00fck bir soruna neden oldular.<\/li>\n<li>\u00dclkenin esas etnik, brokratik, ekonomik, siyasal, bilimsel ve askeri unsuru olan T\u00fcrklerin, Tebriz \u00fczerinden yenilik\u00e7ilik ve Me\u015frutiyet ad\u0131 alt\u0131nda oyuna soyundurulmas\u0131, Gacar T\u00fcrk Devleti\u2019nin omurga kemi\u011finden vurmu\u015ftur. Bu s\u00fcrecin arkas\u0131nda \u0130ngilizler durmu\u015flarsa da \u0130ran\u2019daki esas temsilcilerinden biri, az \u00f6nce kitab\u0131n\u0131n \u00d6mer Halis taraf\u0131ndan \u00e7evrildi\u011fi \u015fah\u0131s, yan\u0131 Muhammed ali Furugi olmu\u0131\u015ftur. K\u00f6ken Farisiye Yahudilerinden olan ama kendisinin Bahayi oldu\u011funu belirten, \u0130ran\u2019da T\u00fcrk-\u0130slam devletinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131nda T\u00fcrklerin katliam\u0131nda b\u00fcy\u00fck siyasi rol \u00fcstlenen, Rza Han\u2019\u0131n Pehlevi padi\u015fah\u0131 olarak 1925\u2019te ge\u00e7irilen ta\u00e7 giydirme merasiminde tac\u0131 ba\u015f\u0131na koyan, 1941\u2019de kovulduktan sonra ge\u00e7irilen yeni ta\u00e7 giydirme merasimi ile Rza Pehlevi\u2019nin o\u011flu Muhammedr\u0131za\u2019y\u0131 padi\u015fah ilan edilerek tac\u0131 ba\u015f\u0131na koyan, \u0130ran\u2019da T\u00fcrk dilinin ortadan kalkmas\u0131 ile ilgili esas siyasetin ba\u015f\u0131nda duran ve \u201cFars Dil Kurumunun kurucusu, bu \u015fah\u0131s olmu\u015ftur. Bilinmesinde yarar vard\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlar\u0131n i\u00e7inde en \u00f6nemlisi ve en etkin olan\u0131, belki de T\u00fcrklerin Tebriz \u00fczerinden ba\u015f\u0131n\u0131 \u0130ngiliz ve Yahudilerin \u00e7ekti\u011fi s\u00f6zde Modernite ve Me\u015frutiyet Hareketi\u2019ne kat\u0131lmalar\u0131, liderlik misyonuna soyunmalar\u0131 ve Gacar T\u00fcrk devletine kar\u015f\u0131 oyuna gelmeleri olmu\u015ftur. Tabi bunu kesin s\u00f6ylemek i\u00e7in hen\u00fcz erken.<\/p>\n<p>M\u00fczeffereddin \u015eah, Gacar T\u00fcrk Devleti ad\u0131na Me\u015frutiyeti 1906 (H\u015f. 14 Murdad 1385) tarihinde resmi kanunla kabul etti. Ancak me\u015frutiyeti kabul eder etmez, \u015f\u00fcpheli bi\u00e7imde \u00f6lmesi ve ard\u0131ndan Veli\u2019ehd Muhammedali \u015eah\u2019\u0131n Tebriz\u2019de kurmu\u015f oldu\u011fu kabine ile Tahran\u2019a gelmesi ve me\u015frutiyete sad\u0131k kalaca\u011f\u0131na ant i\u00e7mesine ra\u011fmen\u00a0\u0130ngiliz eksenli kesim taraf\u0131ndan suikasta u\u011frat\u0131lmas\u0131 ve suikasttan cankurtaran Muhammedali \u015eah\u2019\u0131n, \u0130ngiliz ve Yahudi yuvas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan meclisi top ate\u015fine tutturmas\u0131, i\u00e7 karga\u015falar\u0131 had sayfaya \u00e7\u0131kard\u0131. Ard\u0131ndan \u0130ngiliz ve Ruslar\u0131n m\u00fcdahalesi ile Muhammed ali \u015eah, \u00fclkeyi terk etmek ve sultanl\u0131\u011f\u0131 o\u011flu, k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015ftaki Ahmet \u015eah\u2019a devretmek zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131. \u0130ngilizlerle Ruslar bu i\u00e7 karga\u015falar\u0131 kullanarak 1907 \u201c\u0130ran\u2019\u0131 Taksim\u201d Anla\u015fmas\u0131n\u0131 imzalad\u0131lar. Bu anla\u015fma, Gacar T\u00fcrk Devleti\u2019nin g\u00fcney do\u011fudan \u0130ngilizlerle ve kuzeyden Ruslarla s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011fu direni\u015fin son a\u015famas\u0131yd\u0131. Bu gizli anla\u015fma, \u0130ran\u2019\u0131n kuzey b\u00f6lgesi Ruslar\u0131n ve g\u00fcney k\u0131sm\u0131n\u0131n \u0130ngiltere denetimine girmesi anlam\u0131na geliyordu. Her \u015feye m\u00fcdahale etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n<p>1914-1918 aras\u0131 Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 d\u00f6neminde Gacar Devleti, bu \u201c\u0130ran\u2019\u0131 Taksim Anla\u015fmas\u0131n\u201da ra\u011fmen \u201c\u0130ttahad-i \u0130slam\u201d hareketinin yan\u0131nda olmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk-\u0130slam birli\u011fi \u00e7izgisinde Gacarlar\u0131 \u015fahzade Nizam\u2019\u00fcl-seltene temsil etmi\u015ftir. Osmanl\u0131 belgelerinden de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Ahmet \u015eah, defalarca devlet olarak, \u0130ttifak Devletleri\u2019nin yan\u0131nda sava\u015fa kat\u0131lmay\u0131, Rus ve \u0130ngiliz ordusuna kar\u015f\u0131 sava\u015f ilan etmeyi esas siyasi \u00e7\u0131k\u0131\u015f yol olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak buna kar\u015f\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck engeller vard\u0131. \u0130ngilizler g\u00fcneyden gayri T\u00fcrkleri, T\u00fcrklere ve merkezi h\u00fckumete kar\u015f\u0131 kullan\u0131yordu. Ruslar, kuzey b\u00f6lgesinde \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolunu Ruslarla beraber y\u00fcr\u00fcmekte g\u00f6ren baz\u0131 T\u00fcrk hanlar\u0131n\u0131 destekliyordu. \u00dclkenin s\u00f6zde yenilik\u00e7ileri esasen \u0130ngiliz eksenli T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcnce kar\u015f\u0131t\u0131 bir \u00e7izgiyi takip ediyorlard\u0131. En \u00f6nemlisi Osmanl\u0131lar\u0131n m\u00fcttefiki say\u0131lan Almanlar\u0131n Osmanl\u0131 T\u00fcrk ordusu ile \u0130ran T\u00fcrklerinin ittifakta hareket etmesine en az\u0131ndan \u0130ngilizler kadar kar\u015f\u0131 olmas\u0131 ve hatta defalarca Osmanl\u0131 Ba\u015fkomutan Vekili Enver Pa\u015fa\u2019ya konu ile ilgili sert itirazlar\u0131n\u0131 bildirmeleri gibi sorunlar vard\u0131. Gacar sultan\u0131 Ahmet \u015eah\u2019\u0131n, arazi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tan\u0131nmas\u0131, bir k\u0131s\u0131m maddi destek ve bir an \u00f6nce verilecek silahlar\u0131n yeti\u015ftirilmesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda B\u00fcy\u00fckel\u00e7i As\u0131m Bey ile Ate\u015femiliter Fuzi Bey\u2019e m\u00fcttefik kuvvetlerine kar\u015f\u0131 topyek\u00fbn sava\u015f emri verece\u011fini beyan etmi\u015ftir ama m\u00fcttefik kuvvetler bir tarafa, Almanlar bile bunu ho\u015f kar\u015f\u0131lamam\u0131\u015flard\u0131r.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[31]<\/a> Bu karardan caymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. 1916 y\u0131l\u0131ndaki Kirman\u015fah, Hemedan b\u00f6lgesinin Osmanl\u0131lar\u0131n elinde oldu\u011fu d\u00f6nem, Almanlar istediklerini yapt\u0131rmak i\u00e7in mali deste\u011fi kesmekle tehdit etmi\u015fler. Sonunda Ba\u015fkomutan Vekili Enver Pa\u015fa, esas komutanlar\u0131 Almanlardan atamaya mecbur olmu\u015ftur. B\u00f6yle bir durumda Ahmet \u015eah\u2019\u0131n \u0130ttifak\u00e7\u0131lar (\u0130ttifak Devletleri) taraf\u0131nda, \u00fclkeyi 1907 ve 1915 tarihli anla\u015fmalarla kendi aralar\u0131nda n\u00fcfus b\u00f6lgesine b\u00f6len \u0130ngiliz ve Rus kuvvetlerine kar\u015f\u0131 nas\u0131l sava\u015f ilan edebilirdi ki\u2026<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[32]<\/a><\/p>\n<p>Osmanl\u0131\u2019da da durum \u00e7ok farkl\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Gacar, nas\u0131l kendi can\u0131n\u0131 kurtarmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu ise Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu da ayn\u0131 sorunlarla belki daha a\u011f\u0131r bir \u015fekilde u\u011fra\u015fmaktayd\u0131. 1821-1823 gereksiz s\u00fcrt\u00fc\u015fmelerinden sonra Osmanl\u0131-Gacar\u00a0aras\u0131nda, \u00fczerinde durulmas\u0131 gerekli olan a\u011f\u0131r bir sorun olmam\u0131\u015ft\u0131r. Aksine her iki devlet de kendi sonlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131 i\u00e7in yak\u0131nla\u015fmaya meyil etmi\u015flerdir. Bir s\u00fcre Muhammed ali Bab yanl\u0131s\u0131 Bahai katillerin Osmanl\u0131 topraklar\u0131nda yerle\u015fmesi ve oradan Gacar T\u00fcrk devletinin aleyhine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, geni\u015f casus a\u011flar\u0131 kurmalar\u0131 bir sorun olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu sorun sonra Osmanl\u0131\u2019n\u0131n kendi ba\u015f belas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda belli oldu ki bu Bahai Te\u015fkilat\u0131, m\u00fcttefiklerin lehine Osmanl\u0131 &#8211; Gacar ittifak\u0131n\u0131 sa\u011flayan Nizam\u2019\u00fcl-Seltene\u2019nin (Gacar \u015eahzadesi) fedailerine kar\u015f\u0131 geni\u015f casus a\u011f\u0131 kurmu\u015flard\u0131r.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[33]<\/a> Bahai Te\u015fkilat\u0131\u2019n\u0131n kurmu\u015f oldu\u011fu bu casus a\u011f\u0131, \u0130ran\u2019da T\u00fcrk egemenli\u011finin y\u0131k\u0131lmas\u0131nda, Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131n baz\u0131 yenilgilerin de T\u00fcrk fedailerinin ter\u00f6r edilmesinde ve T\u00fcrk-\u0130slam taraftar\u0131 baz\u0131 K\u00fcrt a\u015firetlerinin aleyhinde b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Burada yeri gelmi\u015fken s\u00f6yleyelim; Gacar Devleti\u2019ni \u0130ttifak Devletleri\u2019nde T\u00fcrk-\u0130slam Birli\u011fi mefk\u00fbresi ile temsil eden \u015eahzade Nizam\u2019\u00fcl-seltene ve \u00e7evresinin 1918 yenilgisinden sonraki hayat\u0131 ile ilgili elimizde geni\u015f bilgi yoktur. Ancak 1918\u2019lerde Osmanl\u0131 Ba\u015fkomutan vekili Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n, Halil Pa\u015fa\u2019n\u0131n, Nuri Pa\u015fa\u2019n\u0131n, B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Asim Bey\u2019in, Ata\u015femiliter Fuzi Bey\u2019in, Kaymakam \u00d6mer Naci Bey\u2019in \u00e7ok yak\u0131n dava arkada\u015flar\u0131 oldu\u011funu, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 inanc\u0131n mevcut oldu\u011funu Osmanl\u0131 ar\u015fivlerinde korunan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 mektupla\u015fmalar\u0131ndan g\u00f6rmekteyizdir. Osmanl\u0131 ar\u015fivlerinden buldu\u011fumuz ve Nizam\u2019\u00fcl-seltene\u2019ye ait \u00e7o\u011fu T\u00fcrk\u00e7e mektuplar ve ge\u00e7ici h\u00fckumet ad\u0131na yaz\u0131p haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ve Asim Bey veya Fuzi Bey ile imzalad\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk\u00e7e Anla\u015fma metinleri vard\u0131r. Olduk\u00e7a de\u011ferli belgelerdir. Nizam\u2019\u00fcl-seltene\u2019nin kendi komutanlar\u0131ndan bir\u00e7o\u011fu 1918 \u00f6ncesi sava\u015f d\u00f6neminde (T\u00fcrk-\u0130slam Mefk\u00fbresinin yenilgiye u\u011frayaca\u011f\u0131n\u0131n kesinle\u015fti\u011finden dolay\u0131) d\u00f6neklik yaparak, \u0130ngilizlerin g\u00fcneyde Pers ad\u0131na kurmu\u015f olduklar\u0131 T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 ordulara kat\u0131ld\u0131klar\u0131na, T\u00fcrk-\u0130slam cephesine kar\u015f\u0131 yer ald\u0131klar\u0131na dair de de\u011ferli belgeler bulunmaktad\u0131r. Yan\u0131 s\u0131ra bunu da kaydedelim ki Nizam\u2019\u00fcl-seltene\u2019nin k\u0131z\u0131 \u0130ngiliz yanl\u0131s\u0131 \u015eahzade Fermanferma\u2019n\u0131n gelini olmu\u015f, damad\u0131 da \u0130ngiliz yanl\u0131s\u0131 ileri gelen devlet hadimlerinden biri olmu\u015ftur. Buna g\u00f6re 1918 sonras\u0131 m\u00fcttefik kuvvetlerin i\u015fgalinden sonra Nizam\u2019\u00fcl-seltene\u2019nin ve \u00e7evresinin T\u00fcrkl\u00fckle ilgili bir direni\u015fini g\u00f6rmemekteyiz.<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[34]<\/a><\/p>\n<p>Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki durum, Gacar Devleti\u2019nden \u00e7ok da farkl\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 s\u00fcrecin farkl\u0131 senaryolar\u0131 Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda da oynanm\u0131\u015ft\u0131r ama daha g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc\u2026<\/p>\n<p>Osmanl\u0131\u2019da, ilk Osmanl\u0131 Mebusan Meclisi 20 Mart 1877\u2019de a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. I. Me\u015fruiyet, 23 Aral\u0131k 1876\u2019da J\u00f6n T\u00fcrklerin bask\u0131s\u0131yla II. Abd\u00fclhamid taraf\u0131ndan ilan edilmi\u015ftir. I. Me\u015fruiyet D\u00f6nemi, fazla uzun s\u00fcrmemi\u015ftir. 1877-78 Osmanl\u0131-Rus Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131 ve az\u0131nl\u0131k milletvekillerinin y\u0131k\u0131c\u0131 faaliyetleri \u00fczerine Sultan II. Abd\u00fclhamid, Me\u015frutiyet\u2019i kald\u0131rm\u0131\u015f ve Mebusan Meclisi\u2019ni kapatm\u0131\u015ft\u0131r. Me\u015fruiyet taraftar\u0131 olan J\u00f6n T\u00fcrkler, \u201c\u0130ttihad-\u0131 Osman\u00ee Cemiyeti\u201dni kurmu\u015flar, sonra bu cemiyet, 1889\u2019da \u201c\u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti\u201d ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ngiltere ve Rusya\u2019n\u0131n 10 Haziran 1908\u2019de Reval\u2019de bir araya gelerek Makedonya\u2019n\u0131n \u00f6zerkli\u011fine karar vermeleri \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131 harekete ge\u00e7irmi\u015ftir. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin par\u00e7alanaca\u011f\u0131ndan endi\u015fe eden \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, II. Abd\u00fclhamid\u2019e Me\u015frutiyet\u2019i ilan etmesi i\u00e7in bask\u0131 yapm\u0131\u015flar ve Rumeli\u2019de ayaklanm\u0131\u015flard\u0131r. H\u00fcrriyet Taburlar\u0131 kurularak halk ayakland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Resneli Niyazi ve Enver Pa\u015fa\u2019n\u0131n isyanlar\u0131 \u00fczerine, \u00fclkenin i\u00e7 sava\u015fa s\u00fcr\u00fcklenmesini istemeyen II. Abd\u00fclhamid, me\u015frutiyeti tekrar ilan etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kanun-i Es\u00e2s\u00ee tekrar y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmu\u015f, Osmanl\u0131 Mebusan Meclisi, tekrar olu\u015fturulmu\u015ftur. Se\u00e7imlerde, \u0130ttihat ve Terakki \u00fcyeleri ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n, me\u015frutiyet ve \u00fclke y\u00f6netimi i\u00e7in ciddi bir haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan beklenen sonu\u00e7lar al\u0131namam\u0131\u015f, me\u015frutiyete ge\u00e7i\u015fte iktidar bo\u015flu\u011fu ve karga\u015fa ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci Me\u015frutiyet 1908-1918 d\u00f6nemini kapsar.<\/p>\n<p>Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki II. Me\u015frutiyet kanununun 1908\u2019de kabul edilmesi ve II. Abdulhamid\u2019in s\u00fcr\u00fclmesi d\u00f6nemin en ac\u0131 olaylar\u0131ndan olmu\u015ftur. Abdulhamid, ne kadar b\u00fcy\u00fck devlet adam\u0131 olmu\u015f olsa da y\u0131k\u0131lmakta olan bir imparatorlu\u011fu kurtarmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. Ayn\u0131s\u0131 Gacar Devleti i\u00e7in de ge\u00e7erli idi. As\u0131rlarca Do\u011fu uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bek\u00e7isi olan ve onu koruyup kollayan ve y\u00f6neten T\u00fcrk milletinin egemenli\u011fine son vermeyi ama\u00e7 edinen m\u00fcttefik g\u00fc\u00e7leri ve hatta Osmanl\u0131\u2019n\u0131n m\u00fcttefiki olan Almanlar bile T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 fikirlerde \u0130ngiltere, Rusya ve Fransa ile ayn\u0131 \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. T\u00fcrk\u00fcn egemenli\u011fine her yerde son verilmesi ortak ama\u00e7 olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Gacar ve Osmanl\u0131\u2019n\u0131n bu Hristiyan a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 kuvvetlerin kar\u015f\u0131s\u0131nda direnemeyece\u011finin bir nedeni de toplumdaki N\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00e7ok az olmas\u0131 olmu\u015ftur. Bir de T\u00fcrk n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck ve ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun Rusya ve Hindistan\u2019da \u0130ngiltere\u2019nin denetimi alt\u0131nda olmas\u0131 ve iki T\u00fcrk devletinde T\u00fcrk n\u00fcfusunun bu Bat\u0131 kuvvetlerine kar\u015f\u0131 koyacak g\u00fc\u00e7te olmamas\u0131 olmu\u015ftur. Ekonomik ve teknolojik gerilik bir tarafa, n\u00fcfus a\u00e7\u0131s\u0131ndan 1905\u2019de d\u00fcnya n\u00fcfusu 1.500.000.000\u2019\u00fcn \u00fcst\u00fcnde olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu \u0130le Gacar Devleti ise 55.000.000\u2019un alt\u0131nda olmu\u015ftur. Bu rakamlar toprak kayb\u0131ndan dolay\u0131 1913 tarihinde 35 milyonun alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[35]<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"201\">\u00dclke<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[36]<\/a><\/td>\n<td width=\"201\">S\u00f6m\u00fcrge \u00fclkelerin N\u00fcfusu<\/td>\n<td width=\"201\">Merkezi H\u00fckumetle beraber N\u00fcfus say\u0131s\u0131<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"201\">\u0130ngiltere<\/td>\n<td width=\"201\">350 Milyon<\/td>\n<td width=\"201\">398 Milyon<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"201\">Rusya<\/td>\n<td width=\"201\">32 M.<\/td>\n<td width=\"201\">128 M.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"201\">\u00c7in<\/td>\n<td width=\"201\">Do\u011fu T\u00fcrkistan n\u00fcfusu <a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[37]<\/a><\/td>\n<td width=\"201\">340 M.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"201\">Fransa<\/td>\n<td width=\"201\">50 M.<\/td>\n<td width=\"201\">88 M.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"201\">Almanya<\/td>\n<td width=\"201\">12 M.<\/td>\n<td width=\"201\">68 M.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>1914-1918 Muharebesi, sadece m\u00fcttefiklerin i\u015fgali ile sonu\u00e7lanmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015fgalden sonra T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda muazzam bir katliam, a\u00e7l\u0131k ve k\u0131tl\u0131kla milyonlarca T\u00fcrk yok edilmi\u015ftir. <em>\u201cT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131nda Soyk\u0131r\u0131m ve Etn-ojeopolitik \u0130nhilal\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda bu konuyu etrafl\u0131 \u015fekilde ele alm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r. Ar\u015fiv belgelerinden elde etti\u011fimiz 1897-1926 N\u00fcfus say\u0131lar\u0131na g\u00f6re Rusya\u2019da (B\u00fcy\u00fck ve K\u00fc\u00e7\u00fck Tataristan\u2019\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda) en az <em>12 Milyon<\/em>, \u0130ran\u2019da 1917-1921 n\u00fcfus analizlerine g\u00f6re <em>10 milyon<\/em> (\u00d6lenlerin Ortalama %85\u2019i T\u00fcrk) ve T\u00fcrkiye\u2019nin 1910-1923 N\u00fcfus say\u0131lar\u0131n\u0131 takip ve analizlerinden elde etti\u011fimiz bilgilere g\u00f6re <em>4 ila 4.5 milyon<\/em> \u0130nsan kayb\u0131 s\u00f6z konusudur. Yani, Do\u011fu T\u00fcrkistan, Hindistan vb. b\u00f6lgeler d\u0131\u015f\u0131nda <em>Rusya, \u0130ran ve T\u00fcrkiye<\/em> Topraklar\u0131nda 1900-1933 tarihler aras\u0131nda belirtilen b\u00f6lgelerde en az <em>30<\/em> milyon T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman kaybedilmi\u015ftir.<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[38]<\/a> Ba\u015fka bir ifade ile m\u00fcttefiklerin i\u015fgalinden sonra onlar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 icab\u0131nca kurulacak olan <em>Yeni D\u00fczen<\/em>, en az\u0131ndan <em>30 milyon<\/em> T\u00fcrk-M\u00fcsl\u00fcman\u0131n katliam\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc, Yahudi k\u00f6kenli Bahai olan, \u0130ngiliz darbesinden ve T\u00fcrk katliam\u0131ndan sonra \u0130ran\u2019\u0131n ba\u015fbakan\u0131 olan Muhammed ali Furugi\u2019nin \u015eiilik \u00fczerine bir saptamas\u0131 ve bu saptamaya kar\u015f\u0131 \u00d6mer Halis Bey\u2019in cevab\u0131 ile bitirelim; M. Furugi: <em>\u201c\u0130ran\u2019\u0131n Mezheb\u2019i Umumi ve resmisi olan \u015eiilik dahi Safeviler zaman\u0131n da \u0130stikrar\u0131n\u0131 bulmu\u015f ve bu Haysiyetle bu memleketi sair Memalik\u2019i-\u0130slamiye\u2019den M\u00fctemayiz etmi\u015ftir.(!)\u201d<\/em> Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u00d6. Halis Bey ise: <em>\u201c\u015eiyeli\u011fin bu kadar Taass\u00fcple iltizam edilerek as\u0131rlarca kom\u015fu ve karde\u015f milletin \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda bir \u00c1mil\u2019i Manevi haline getirilmesi ve bug\u00fcnk\u00fc Feci\u2019e-ye vaolmu\u015f olmas\u0131 bizce en b\u00fcy\u00fck bir hatayi siyasi olup, \u0130ran\u2019\u0131n m\u00fctemayiz olmas\u0131 de\u011fil, d\u00fc\u00e7ar-i Taar\u00fcz ve inhitat olmas\u0131 sebeblerinden birini te\u015fkil eylemi\u015fdir.\u201d<\/em><a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[39]<\/a> Merhum \u00d6mer Halis bey di\u011fer konularda oldu\u011fu gibi bu konuda da olduk\u00e7a hakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<h2><strong>Safevi-Av\u015far-Gacar (Q\u00e9c\u00e9r) Devletleri ile Osmanl\u0131 <\/strong><strong>\u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131ndaki ili\u015fkilerde K\u00fcrt a\u015firetleri<\/strong><\/h2>\n<p>1500-1920 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Safevi, Af\u015far, Gacar-Osmanl\u0131, devletlerinin Hasmane rekabete dayanan ili\u015fkilerinde K\u00fcrt meselesi daim bir kriz, bazen de bir koz olarak \u00f6nem arz etmi\u015ftir. \u00d6nce de belirtildi\u011fi \u00fczere 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan \u00f6zelikle 1512\u2019den, yan\u0131 Yavuz Sultan Selim d\u00f6neminden itibaren kanl\u0131 sava\u015flar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu sava\u015flar esasen kuzey Irak, Kuzey Musul ve Duhok civar\u0131ndaki K\u00fcrt a\u015firetlerinin B\u00f6lgeye yay\u0131lmas\u0131na, g\u00fc\u00e7lenmesine, yerle\u015fik ve g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrklerin ise peri\u015fan edilmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Konu ayd\u0131nla\u015fs\u0131n diye, K\u00fcrtlerin Mezhepsel inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6z atarsak, K\u00fcrtlerin nerden nereye yay\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131n yol haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kara biliriz. K\u00fcrt a\u015firetleri, 10. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren ha\u00e7l\u0131 sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda Sel\u00e7uklular taraf\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Kirman\u2019dan, Kirman\u015fah\u2019a oradan ise kuzey Musul ve duhok b\u00f6lgesine sevk edilmi\u015fler.<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[40]<\/a><\/p>\n<p>16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren Safevi devleti, kendi denetiminde bulunan K\u00fcrt a\u015firetlerini \u00f6nce Kirman\u015fah\u2019da, sonra da Kuzey Horasan\u2019daki K\u0131rmanc dilli A\u015firetleri \u00e7o\u011funlukla \u015eiile\u015ftirmi\u015ftir. Yan\u0131 kendi \u00fclkesindeki K\u00fcrt a\u015firetlerini \u015eiile\u015ftirerek kendine tabi etmi\u015ftir. O zaman bu T\u00fcrklerin ve \u00f6zellikle Av\u015far yurdu olan S\u0131nankale (Sine-Senendec \u2013 g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki K\u00fcrdistan eyaleti) b\u00f6lgesinde ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren bat\u0131 Azerbaycan\u2019da yerle\u015fen S\u00fcnni K\u00fcrtler, nerden nas\u0131l gelmi\u015fler sorusu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Bilindi\u011fi \u00fczere \u0130ran\u2019daki K\u00fcrtlerin \u015eii olmayanlar\u0131 \u00e7o\u011funluktad\u0131r. S\u0131nankale-S\u0131nanda\u015f (Osmanl\u0131 Belgelerinde Sine olarak ge\u00e7er) ve Bat\u0131 Azerbaycan\u2019da yerle\u015fiyorlar ve \u00e7o\u011funlukla \u015eafii mezhebine inan\u0131yorlar. \u0130ran\u2019da bir k\u0131s\u0131m az\u0131nl\u0131k olarak Ehl-i hakk (T\u00fcrk ve K\u00fcrt gruplar\u0131 vard\u0131r), Sarl\u0131, Yezidi vb. benzeri topluluklar vard\u0131r.<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[41]<\/a><\/p>\n<p>T\u00fcrkiye K\u00fcrtleri ise \u00e7o\u011funlukla \u015eafii mezhebine inan\u0131yorlar, az\u0131nl\u0131k bir k\u0131s\u0131m da Hanefi\u2019dir.<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[42]<\/a>\u00a0 Irak K\u00fcrtlerinin \u00e7o\u011funlu\u011fu da \u015eafii\u2019dir.<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[43]<\/a><\/p>\n<p>Diyale b\u00f6lgesinde ya\u015fayan Fili a\u015fireti ise \u015eii\u2019dir, Lor k\u00f6kenliler. Gorani K\u00fcrtleri esasen \u015eii ve Gurani a\u011fz\u0131n\u0131 konu\u015fuyorlar, Kirman\u015fah ve Irak\u2019\u0131n Fili b\u00f6lgesinde ya\u015famaktalar.<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[44]<\/a><\/p>\n<p>\u015eafii\u2019ler \u00e7o\u011funlukla K\u0131rmanc\u0131 a\u011fz\u0131n\u0131 konu\u015fuyorlar, Kuzey bat\u0131 Azerbaycan\u2019da (\u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131nda), Kuzey Irak ve T\u00fcrkiye\u2019de sakinler. K\u00fcrtlerin ortalama b\u00fcy\u00fck kesimini olu\u015fturmaktalar. Surani a\u011fz\u0131n\u0131 ise daha \u00e7ok S\u00fcleymaniye, Erbil ve \u0130ran K\u00fcrtlerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu (S\u0131nankale b\u00f6lgesi) konu\u015fmaktalar.<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[45]<\/a><\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, \u015eafii mezhebine inanan ve K\u0131rmanc\u0131 a\u011fz\u0131n\u0131 Konu\u015fan K\u00fcrtler, T\u00fcrkiye, Kuzey Irak (Kuzey Irak-Duhok b\u00f6lgesi), Bat\u0131 Azerbaycan (\u0130ran) b\u00f6lgesinde ya\u015fayanlar, Surani a\u011fz\u0131n\u0131 konu\u015fan K\u00fcrtler ise esasen Erbil, S\u00fcleymaniye, \u0130ran K\u00fcrdistan\u2019\u0131ndakileri olu\u015fturmaktalar ve esasen Osmanl\u0131 egemenli\u011finde bulunan Duhok civar\u0131ndan b\u00f6lgeye yay\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Bu \u015fu demektir ki \u0130ran\u2019\u0131n \u015eii olmayan K\u00fcrtleri tamamen Osmanl\u0131 y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fleri ile g\u00fcn\u00fcm\u00fcz S\u0131nankale\u2019ye ve bat\u0131 Azerbaycan\u2019a yerle\u015fmi\u015flerdir. Osmanl\u0131lar b\u00fct\u00fcn Safevi, Av\u015far ve Gacar sava\u015flar\u0131nda kuzey Irak ve G\u00fcney do\u011fu Anadolu\u2019ya yerle\u015ftirilmi\u015f \u015eafii K\u00fcrt a\u015firetleri \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fler, \u00e7\u00fcnk\u00fc yerli T\u00fcrk Topluluklar\u0131na asla g\u00fcvenmemi\u015fler. Buda 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndan 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na gibi bir s\u00fcrede, \u0130ran\u2019\u0131n kuzey bat\u0131s\u0131ndaki S\u0131nankale b\u00f6lgesine \u015eafii mezhebine inanan bir K\u00fcrt kitlesinin esasen kuzey Irak\u2019tan y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fler s\u0131ras\u0131nda gelip yerle\u015fmesine neden olmu\u015ftur. Bat\u0131 Azerbaycan\u2019daki \u015eafii ve K\u0131rmanc a\u011fz\u0131n\u0131 konu\u015fan K\u00fcrtler ise esasen 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren yerle\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. 1920\u2019lerde \u0130ran K\u00fcrtlerinin say\u0131s\u0131 tahminlere g\u00f6re 400 bin olmu\u015ftur. Bunun da tahminlere g\u00f6re %60\u2019ni, \u015eafii mezhebine inananlar olu\u015fturuyordu. \u0130ran\u2019da g\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fcrtlerin say\u0131s\u0131 4 milyona ula\u015fmaktad\u0131r.<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[46]<\/a> Osmanl\u0131n\u0131n bu Alevi-\u015eii T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 S\u00fcnni K\u00fcrtleri destekleme siyasetini, 1921 \u0130ngiltere eksenli T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 darbeden sonra Men\u2019hus Pehlevi Rejimi, yerli T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 K\u00fcrtleri desteklemeye ve T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n K\u00fcrtle\u015ftirilmesine devam etmekle s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bununla ilgili ar\u015fiv belgeleri mevcuttur. Yan\u0131 Osmanl\u0131lar\u0131n \u015eii-S\u00fcnni \u00fczerinden y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri \u015eii T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 siyasetilerini, 1921\u2019den sonra Pehlevi h\u00e2kimiyeti T\u00fcrk-Pan Farsist ayr\u0131m\u0131 \u00fczerinden yerli T\u00fcrklere ve sonralar ise T\u00fcrkiye Cumhuriyetine kar\u015f\u0131 kullanmak i\u00e7in devralm\u0131\u015ft\u0131r diye biliriz.<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[47]<\/a><\/p>\n<p>Hk. 1266 (Tahminen 1850) tarihinde \u201cHududi \u0130rani\u2019ye-ye Dair\u201d Bab\u2019i-Aliye teslim edilmesi \u00fczere bir komisyon taraf\u0131ndan Gacar s\u0131n\u0131rlar\u0131na y\u00f6nelik bir ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Gacar-Osmanl\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131nda daim yer de\u011fi\u015fmekte olan (G\u00f6\u00e7ebe) K\u00fcrt a\u015firetlerin listesi al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00fct\u00fcn s\u0131n\u0131r boyu yap\u0131lm\u0131\u015f bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r. Gacar\u2019lara tam tabi olmad\u0131klar\u0131, zor d\u00f6nemde yer de\u011fi\u015ftikleri ve iki \u00fclke aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck sorunlara neden olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rnek olarak, S\u0131nankale, Bat\u0131 Azerbaycan\u2019\u0131n \u201cBana\u201d, \u201cSerde\u015ft &#8211; Sar\u0131da\u015f\u201d, \u201cHana\u201d vb. T\u00fcrk b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7 edip yerle\u015fmi\u015f olan \u015eafii mezhebine inanan K\u00fcrtleri esas alarak Bab\u2019\u00c2li taraf\u0131ndan topraklar\u0131n talep edilmesi \u00f6nerilmektedir. Bu iddialar, eskiden Devlet-i \u00c2li\u2019ye-ye ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r.<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[48]<\/a> Eski dedikleri de y\u00fcz y\u0131l \u00f6ncesi, yan\u0131 1730 Nadir \u015eah \u00f6ncesi toprak ele ge\u00e7irmeleri kast ediliyor.<\/p>\n<p>Konu ile ilgili Rus Y\u00fczba\u015f\u0131s\u0131, B. Aderyanof, \u015f\u00f6yle diyor: \u201cYavuz Sultan Selim, 1514 seferi ile \u015eah \u0130smail\u2019e kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir zafer kazan\u0131r ve ele ge\u00e7irdi\u011fi Diyarbak\u0131r\u2019\u0131n idaresini \u0130dris naminde Bitlisli bir K\u00fcrd\u2019e vermi\u015ftir. Bu adam kendisine todi edilen vazifeyi muveffekiyetle (Ba\u015far\u0131 ile) icra etmi\u015ftir. Rencber (ekinci), S\u00fclh ve s\u00fck\u00fbnet i\u00e7erisinde ya\u015fayan ahaliyi gerek o zaman, kerekse \u015fimdi \u015fiddetli talanlarla izrar eden (zelil eden, \u00e7aresiz b\u0131rakan) k\u00f6\u00e7ebe K\u00fcrtlerin k\u0131sm\u0131 \u00e2zemi \u0130dris\u2019in emri ile Erzurum, \u0130revan (Yerevan) ve Kars yaylalar\u0131na naklettirilmi\u015ftir. Osmanl\u0131 hudutlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karacaklar\u0131 M\u00fclebbis efrad ile Muhafaza etmek \u015fart\u0131yla bu \u00e7\u0131kar\u0131lan K\u00fcrtler Tekalif Emiriyeden (Vergileri ve \u015fiddet kar\u015f\u0131t\u0131 cezalar\u0131 da kapsaya bilir) muaf tutulmu\u015flar. Bu S\u00fcnni Ekrad (K\u00fcrtler), Aras (Araz) vadisinde iskan ettirilerek \u015eii Tatar (T\u00fcrk) ve \u0130ranl\u0131lara kar\u015f\u0131 bir sedd te\u015fkil etmi\u015ftir\u2026\u201d<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[49]<\/a><\/p>\n<p>I. Aderyanof, K\u00fcrtlerin Ruslarla gizli ili\u015fkilerine de\u011finerek baz\u0131 K\u00fcrt a\u015firetlerinin yerli T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair bilgiler vermektedir. Bu ili\u015fkilerin 1802 tarihinde Gacarlara kar\u015f\u0131 Erivan\u2019da H\u00fcseyin Han\u2019\u0131 \u00f6rnek g\u00f6stermektedir.<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[50]<\/a><\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, K\u00fcrt a\u015firetleri Yavuz Sultan Selim taraf\u0131ndan b\u00f6lgeye yerle\u015ftirildikten sonra, yaln\u0131z Safevi, Av\u015far veya Gacar \u2013 Osmanl\u0131 ili\u015fkilerinde de\u011fil hem de Ruslarla olan ili\u015fkiler de kullan\u0131l\u0131r taraflardan biri haline gelmi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Bu s\u00fcre\u00e7 ister Safevi\u2019ler olsun, ister Av\u015far\u2019lar olsun veya ister Gacar\u2019lar olsun hep tekrarlanm\u0131\u015ft\u0131r. S\u0131n\u0131rdaki K\u00fcrt a\u015firetlerinin bu yer de\u011fi\u015fimi bir sorun olarak devam etmi\u015ftir. Bazen de K\u00fcrt kart\u0131n\u0131 kimin daha iyi oynamas\u0131na ba\u011fl\u0131yd\u0131. K\u00fcrt a\u015firetleri de zamanla i\u015flerini iyi \u00f6\u011frenmi\u015flerdir. Daim g\u00fc\u00e7l\u00fc taraf\u0131n yan\u0131nda yer alm\u0131\u015flar ve zay\u0131f tarafta yer almamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Fakat B. Aderyanof,\u00a0 Safevi, Av\u015far ve Gacarlar\u0131n K\u00fcrtlerle daha yumu\u015fak davrand\u0131klar\u0131n\u0131 tespit etmektedir.<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[51]<\/a> Ama buna ra\u011fmen bir t\u00fcrl\u00fc bu K\u00fcrt a\u015firetlerinin g\u00f6\u00e7, s\u0131n\u0131rlarda yer de\u011fi\u015fme ve ya\u011fma sorunlar\u0131na bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu getirememi\u015flerdir. Osmanl\u0131lar bu S\u00fcnni K\u00fcrt a\u015firetlerinden, \u0130ran\u2019\u0131n kuzey bat\u0131 T\u00fcrk b\u00f6lgelerine &#8211; S\u0131nankale (Sine,\u201dSenendec\u201d bu g\u00fcn \u0130ran K\u00fcrdistan\u2019\u0131n\u0131n merkezi) ve baz\u0131 bat\u0131 Azerbaycan arazilerinde yerle\u015ftirmekle sonradan toprak iddialar\u0131nda bulunma ve siyasi vas\u0131ta gibi kullanma y\u00f6ntemi olarak yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ne Osmanl\u0131lar ne de Safevi-Av\u015far-Gacar devletleri, bu b\u00f6lgeye yay\u0131lm\u0131\u015f olan masum K\u00fcrt a\u015firetlerinin sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zememi\u015fler ve bir sorun olarak devam etmi\u015ftir. Tabi bu sorunu da her b\u00f6lgeye d\u00e2hil olan g\u00fc\u00e7 kullanmaya kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131ndan itibaren devam etmi\u015ftir. Ruslar, \u0130ngilizler, Frans\u0131zlar, sonra da ABD kullanmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r ve \u015fu an bile bu s\u00fcre\u00e7 bitmek bilmemi\u015ftir.<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[52]<\/a> B. Aderyanof, eserinde Rusya devleti i\u00e7in K\u00fcrtleri nas\u0131l kullana bileceklerine y\u00f6nelik yollar, y\u00f6ntemler \u00fcretmektedir. Ayn\u0131 zaman da K\u00fcrtler hakk\u0131nda maalesef olduk\u00e7a incitici, a\u011f\u0131r \u015fekilde a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 ifadeler kullanmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>K\u00fcrt a\u015firetleri, I. D\u00fcnya sava\u015f\u0131nda her cephede bulundurulmu\u015flar diye biliriz. Hem M\u00fcttefik kuvvetlerin de, hem \u0130ttifak Kuvvetlerin de, hem ayr\u0131 ayr\u0131l\u0131kta \u0130ran ve Kafkas cephelerin de (6. Ordu, 3. Ordu ve 13. Kolordu saflar\u0131nda) hem \u0130ran T\u00fcrk-\u0130slam Fedaileri taraf\u0131nda bazen ise tam kar\u015f\u0131 tarafta sava\u015fmaya A\u015firet reisleri taraf\u0131ndan s\u00fcr\u00fcklenmi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Sava\u015f bittikten hemen sonra Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ve Gacar devletinin ortadan kalmas\u0131 kesinlik kazan\u0131r kazanmaz M\u00fcttefik Kuvvetleri taraf\u0131ndan kullan\u0131lm\u0131\u015f olan K\u00fcrt a\u015firetleri, Ermeniler, Asuriler M\u00fcttefik kuvvetlerin as\u0131l y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rmeye ba\u015flad\u0131lar. 10 A\u011fustos 1920 tarihinde imzalanm\u0131\u015f olan Sevr Anla\u015fmas\u0131n\u0131n 62, 64 Maddelerinde \u00f6n g\u00f6r\u00fclen Ermenistan, K\u00fcrdistan devletleri, 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan Lozan anla\u015fmas\u0131 ile hukuki zeminde ortadan kalkm\u0131\u015f oldu.<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[53]<\/a> K\u0131saca, Ni\u00e7in?<\/p>\n<p>\u00c7\u00fcnk\u00fc M\u00fcttefik Kuvvetlerini ilgilendiren en esas mesele b\u00f6lgedeki ortak \u00e7\u0131karlar\u0131 ve bir de kendi devlet \u00e7\u0131karlar\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n<ol>\n<li>Ortak \u00c7\u0131karlar\u0131, Do\u011fudaki b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk-\u0130slam egemenli\u011fine son vermek, T\u00fcrklerin Bayraktarl\u0131\u011f\u0131ndaki \u0130slam Medeniyetini, Hristiyanl\u0131\u011fa alternatif olmaktan \u00e7\u0131karmak;<\/li>\n<li>Kendi Devlet \u00c7\u0131karlar\u0131; buda kurulmu\u015f olan SSCB\u2019nin \u201cD\u00fcnya \u0130\u015f\u00e7ileri Devletinin kurulmas\u0131 ideali\u201d kar\u015f\u0131s\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f olan, tampon b\u00f6lgeler (Ermenistan, K\u00fcrdistan, T\u00fcrkistan, \u0130ranistan) &#8211; devlet\u00e7ikler gerekmezdir, tam tersine takviye edilecek, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131, Alternatif medeniyet s\u00f6ylemeyecek iki Otoriter devlet s\u00f6z konusu olmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc her an hem \u0130ran hem de T\u00fcrkiye, SSCB\u2019ne kapt\u0131r\u0131la bilirdi.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Ermeniler i\u00e7in k\u0131sa zaman i\u00e7inde Ermenile\u015ftirilmi\u015f olan T\u00fcrk Erivan Hanl\u0131\u011f\u0131nda ortak kararla bir Ermenistan kurulmu\u015ftur. \u0130kinci bir Ermenistan\u2019a gerek kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Ama burada Sovyet Rusya\u2019s\u0131 Ermeni kart\u0131n\u0131 nas\u0131l Bat\u0131ya kar\u015f\u0131 iyi oynam\u0131\u015f ise K\u00fcrt kart\u0131n\u0131 da kendi elinde tutmay\u0131 ihmal etmemi\u015ftir. Buna sonraki b\u00f6l\u00fcmlerde de\u011finece\u011fiz.<\/p>\n<p>Burada k\u0131sa da olsa i\u00e7 fakt\u00f6r olarak Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ve yaverleri olan Kuvayi-Milliyecilerin kahramanl\u0131klar\u0131na de\u011finmemiz gerekmektedir. 1918\u2019sonras\u0131 \u00f6zellikle de May\u0131s 1919 \u0130zmir i\u015fgalinden sonra Kuvayi Milliyeciler, Anadolu\u2019da Erzurum (17 Temmuz &#8211; 7 A\u011fustos 1919) ve Sivas (4-11 Eyl\u00fcl 1919) Kongreleri ile varl\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmi\u015flerdir. Burada bir tarafta T\u00fcrkiye Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesi s\u00f6z konusu di\u011fer tarafta ise koskoca Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son Padi\u015fah\u0131 Vahdettin Pa\u015fa\u2019n\u0131n Gacar Padi\u015fah\u0131 Muhammedali \u015eah\u2019\u0131n 5 May\u0131s 1925\u2019de \u00f6ld\u00fcrt\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc San Remo \u015eehrine \u0130ngilizler taraf\u0131ndan s\u00fcr\u00fclmesi ve orada hazin ve ac\u0131 dolu bir d\u00f6nemden sonra, sefalet i\u00e7inde \u00f6lmesi s\u00f6z konusudur. Gacar T\u00fcrk Devletinin M\u00fcttefik kuvvetlerine boyun e\u011fmeyen Padi\u015fah\u0131 Muhammedali \u015eah\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcrt\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u015fehir belki de ayn\u0131 hotel, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son pad\u015fah\u0131n\u0131n, son nefeslerini ald\u0131\u011f\u0131 hotel olmu\u015ftur. Muhammedali \u015eah 5 May\u0131s 1925\u2019de San Remo\u2019da kald\u0131\u011f\u0131 Hotel\u2019de ba\u015f\u0131 kesilerek \u00f6ld\u00fcrt\u00fclm\u00fc\u015f, Vahdettin Pa\u015fa hazretleri ise bir y\u0131l sonras\u0131 ayn\u0131 \u015fehir ve belki de ayn\u0131 Hotel\u2019de 16 May\u0131s 1926 tarihinde vefat etmi\u015ftir. Ahmet \u015eah\u2019\u0131n Veliahtinin yazm\u0131\u015f oldu\u011fu an\u0131lar\u0131nda \u201cMuhammedali \u015eah\u2019\u0131n cenazesi \u00fczerinde en \u00e7ok kederlenen ve ayaklar\u0131 \u00fcst\u00fcnde durmaya zorlanan Vahdettin pa\u015fa hazretleri olmu\u015ftur.<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[54]<\/a> \u0130ki T\u00fcrk devletinin as\u0131rlarca s\u00fcre gelen kanl\u0131 rekabetinin hazin son bulu\u015fu.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Milleti, ister Osmanl\u0131\u2019da ister \u0130ran\u2019da olsun istenilen a\u00e7\u0131dan paradoksal bir duruma s\u00fcr\u00fcklenmi\u015flerdir. Bir taraftan muazzam \u0130mparatorluklar\u0131 ortadan kalkmaktayd\u0131, di\u011fer taraftan m\u00fcttefiklerin katliamlar\u0131 alt\u0131nda kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanmak i\u00e7in \u00f6l\u00fcm sava\u015f\u0131 vermekteydiler. \u201cMustafa Kemal Atat\u00fcrk ve dava arkada\u015flar\u0131 aleyhinde, Mustafa Sabri Efendi taraf\u0131ndan yaz\u0131lan ve \u015eeyh\u00fclislam olarak D\u00fcrrizade Abdullah Bey Efendi taraf\u0131ndan imzalanan ve 11 Nisan 1920 tarihinde Devletin resmi organ\u0131 olan Takvim-i Vekaiye de yay\u0131nlanan Fetva, \u00fclkedeki vaziyeti biraz daha a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ve arkada\u015flar\u0131 da buna kar\u015f\u0131 Ankara M\u00fcft\u00fcs\u00fc Mehmet R\u0131fat Efendi ve 153 M\u00fcft\u00fc ile birlikte, Anadolu\u2019da Ba\u015flayan M\u00fccadeleye destek verici Ankara Fetvas\u0131n\u0131 yay\u0131nlam\u0131\u015flard\u0131r.\u201d<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[55]<\/a><\/p>\n<p>\u0130lgin\u00e7tir, bu d\u00f6nem de K\u00fcrt Mustafa Pa\u015fa\u2019n\u0131n Atat\u00fcrk ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n aleyhine bir \u00f6l\u00fcm h\u00fckm\u00fc vard\u0131r. Halide Han\u0131m, konu ile ilgili \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201c&#8230;Elime uzatt\u0131\u011f\u0131 Peyami Sabah Gazetesinde K\u00fcrt Mustafa Pa\u015fa Mahkemesinin verdi\u011fi \u0130dam ilam\u0131 ile Fetva vard\u0131, \u0130dama mahkum olan yedi ki\u015fi aras\u0131nda s\u0131ras\u0131yla Mustafa Kemal Pa\u015fa, Bekir Sami Bey, Dr. Adnan, Ali Fuat, Ahmet R\u00fcstem, Kara Vasif ve Halide Edip vard\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[56]<\/a> Halide Edip Ad\u0131var Han\u0131mefendi, kitab\u0131n\u0131n bir\u00e7ok yerinde \u201cMilletler dostumuz, H\u00fck\u00fcmetler D\u00fc\u015fman\u0131m\u0131zd\u0131r.<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[57]<\/a> Ama \u0130stanbul hayat\u0131nda hep muhataplar\u0131 M\u00fcttefik kuvvetlerin i\u015fgalci Generalleri olmu\u015ftur.\u201d Bence ister \u0130ran tarih\u00e7ileri olsun, ister T\u00fcrkiye Tarih\u00e7ileri olsun, 1900-1926 aras\u0131 d\u00f6nemi objektif ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde yeniden \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 gerekmektedir. Bence Atat\u00fcrk kendi d\u00f6neminde bile yaln\u0131z b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Atat\u00fcrk Cumhuriyet sonras\u0131 yaln\u0131zla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk devleti i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri bir\u00e7ok tezler ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veya tahrif ettirilmi\u015ftir.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>Modern T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkileri ve K\u00fcrt a\u015firetleri<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>Evet, buradan itibaren \u00e7a\u011fda\u015f, modern T\u00fcrkiye ile Modern (!) \u0130ran \u0130li\u015fkilerinde K\u00fcrt sorununa de\u011finebiliriz. T\u00fcrkiye\u2019nin genel durumunu o d\u00f6nem de \u015f\u00f6yle karakterize edebiliriz: \u201cAnadolu uzun s\u00fcren sava\u015flar\u0131n ve nihayet I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ile onu izleyen \u0130stiklal Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n a\u011f\u0131r tahribat\u0131 alt\u0131nda, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde takatten d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f durumdayd\u0131. Bunlara ilaveten Do\u011fu Anadolu B\u00f6lgesi, I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda Ruslar ve Ermeniler taraf\u0131ndan yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f; harabeye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. \u0130stiklal Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda kazan\u0131lan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve imzalanan Lozan Anla\u015fmas\u0131\u2019yla da bu b\u00f6lgede tam bir istikrar sa\u011flanamam\u0131\u015ft\u0131. Lozan\u2019da \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulamayan konular aras\u0131nda Musul petrolleri konusu, T\u00fcrkiye-Irak ve T\u00fcrkiye-Suriye s\u0131n\u0131rlar\u0131 da vard\u0131. Ayr\u0131ca SSCB\u2019nin Do\u011fu Anadolu topraklar\u0131 \u00fczerindeki iddia ve istekleri de bazen a\u00e7\u0131k, bazen de \u00f6rt\u00fcl\u00fc bi\u00e7imde g\u00fcndemde tutulmaktayd\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[58]<\/a><\/p>\n<p>T\u00fcrkiye Cumhuriyeti kurulur kurulmaz kendi i\u00e7 sorunlar\u0131 ile u\u011fra\u015fmak zorunda kald\u0131. \u201cCumhuriyetten sonra merkezi otoriteye kar\u015f\u0131 giri\u015filen isyanlarda, geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde dini sloganlar kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu dini sloganlar\u0131n arkas\u0131nda emperyalizmin siyasal ve ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek gayet kolayd\u0131r. Bu bak\u0131mdan 1925\u2019te \u015eeyh Said\u2019e, Gen\u00e7\u2019te silahlar\u0131n patlamas\u0131ndan 3-5 g\u00fcn sonra \u0130ngiliz silah fabrikalar\u0131n\u0131n kataloglar\u0131n\u0131n gelmesi \u00e7ok anlaml\u0131 ve \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bir olayd\u0131r. B\u00f6lgede bir K\u00fcrt sorununun suni olarak do\u011furtuldu\u011fu, bilin\u00e7li bir \u015fekilde b\u00fcy\u00fct\u00fcl\u00fcp emperyalist emeller do\u011frultusunda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ise \u00f6zellikle \u0130ngiliz belgelerinden a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bir \u0130ngiliz belgesindeki \u201cK\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finin \u0130ngiliz politikas\u0131n\u0131n \u00e7ocu\u011fu oldu\u011fu\u201d yolundaki ifade bu yarg\u0131y\u0131 hi\u00e7bir \u015f\u00fcpheye yer vermeyecek bir bi\u00e7imde do\u011frulamaktad\u0131r.\u201d<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[59]<\/a><\/p>\n<p>\u0130ran\u2019da ise durum daha vahimdir. \u00dclke 20 milyon n\u00fcfusunun 10 milyonunu kaybetmi\u015ftir. 10 milyon kayb\u0131n ortalama %85\u2019ni, yan\u0131 8.5 ila 9 milyonunu T\u00fcrkler olu\u015fturuyordu. Buda T\u00fcrklerin say\u0131s\u0131n\u0131 \u0130ran\u2019da %60\u2019lara kadar d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk ve \u0130slami de\u011ferlere ba\u011fl\u0131 kitle a\u00e7l\u0131ktan, k\u0131tl\u0131ktan, katliamlardan dolay\u0131 bitkin bir durumdayd\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu a\u00e7l\u0131k-k\u0131tl\u0131k katliamlar esasen onlar\u0131n egemenli\u011fini hedef alm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Bu yeni \u201cModern Pers Devleti\u201d olacak olu\u015fum, b\u00f6yle bir katliam\u0131n \u00fczerine kuruluyordu.<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\">[60]<\/a><\/p>\n<p>R\u0131za Pehlevi ve Rejim, \u00fclkenin T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc b\u00fcsb\u00fct\u00fcn etkisizle\u015ftirmekle yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ve Cumhurba\u015fkan\u0131 Mustafa Kemal Atat\u00fcrk ile gayet \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fki i\u00e7inde olmu\u015flard\u0131r. Bu s\u0131cak s\u00fcrec 10 Temmuz 1937 tarihinde Tahran\u2019da \u015eah\u2019\u0131n Gacarlardan kalma Sadabat saray\u0131nda d\u00f6rtl\u00fc \u2013 T\u00fcrkiye-Irak-Iran-Afganistan aras\u0131nda sald\u0131rmazl\u0131k, iyi kom\u015fuluk ve yard\u0131mla\u015fma pakt\u0131n\u0131 imzalad\u0131lar.<\/p>\n<p>I. D\u00fcnya sava\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131ktan sonra 1945-1946 y\u0131llar\u0131nda g\u00fcney Azerbaycan arazisinde Sovyet destekli Azerbaycan Milli H\u00fckumeti (Tebriz Merkezli) ve K\u00fcrdistan Demokratik H\u00fckumeti (So\u011fuk bulak-Mahabat Merkezli) kuruldu\u011funda T\u00fcrkiye k\u00fcresel anlamda bu Rus eksenli gidi\u015flere kar\u015f\u0131 olmu\u015ftur.<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[61]<\/a> K\u0131sacas\u0131 1979 \u0130ran \u0130slam Devrimine kadar T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131nda iyi kom\u015fuluk siyaseti devam etmi\u015ftir. \u0130ran\u2019la T\u00fcrkiye aras\u0131nda mevcut Ekonomik faaliyetler ve enerji ak\u0131m\u0131 s\u00fcrekli bi\u00e7imde geli\u015ferek devam ettirilmi\u015ftir.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>\u0130ran \u0130slam devriminden sonra T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkileri ve K\u00fcrt a\u015firetleri<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u0130ran \u0130slam Devrimi, \u015eubat 1979\u2019da h\u00fckumeti ele al\u0131r almaz hemen ard\u0131ndan ABD ile M\u00fcttefikli\u011fe son vererek ili\u015fkilerin e\u015fitlik ilkesine dayal\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Yeni d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 \u201cBa\u011flant\u0131s\u0131zl\u0131k\u201d temelinde kurdu. Bu do\u011frultuda yapm\u0131\u015f oldu\u011fu ilk i\u015f 12 Mart 1979 tarihinde CENTO\u2019dan ayr\u0131lmak oldu. Nitekim ABD, So\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminde Sovyet Rusya\u2019s\u0131na kar\u015f\u0131 kurmu\u015f oldu\u011fu \u201cYe\u015fil Ku\u015fak\u201d projesinde en \u00f6nemli halkalar\u0131ndan birini kaybetti. Devrim lideri, 3 Kas\u0131m 1979\u2019da 1959 tarihli ABD-\u0130ran Savunma Anla\u015fmas\u0131n\u0131 feshetti\u011fini ve hem de 1921 tarihli Sovyet-\u0130ran Dostluk Antla\u015fmas\u0131n\u0131n 5. Ve 6. Maddelerinin tek tarafl\u0131 olarak iptal etti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131.<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[62]<\/a> Bu Maddeleri feshedilmi\u015f olan Anla\u015fmalar, 1907, 1915 ve 1921 tarihlerinde bir birini takip etmi\u015ftir. Rusya ve \u0130ngiltere\u2019ye tan\u0131nan N\u00fcfuz ve M\u00fcdahale hakk\u0131d\u0131r. Ard\u0131nca ABD\u2019ye ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn kurum ve kurulu\u015flar millile\u015ftirildi. ABD ve \u0130srail, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fman\u0131 olarak karakterize edildi.<\/p>\n<p>Bununla da ABD, Ortado\u011fu da en g\u00fc\u00e7l\u00fc m\u00fcttefikini kaybetmi\u015f oldu. T\u00fcrkiye Cumhuriyetini de kaybetmemek \u00fczere 12 Eyl\u00fcl 1980 Askeri darbesini yapt\u0131rd\u0131 demek o kadar da m\u00fcnasip olmasa da \u00fczerinde durulmas\u0131 gereken esas fakt\u00f6rlerden biridir. Tabii \u0130ran\u2019daki \u0130slam Devrimi, T\u00fcrkiye\u2019de ise Askeri darbe d\u00fcn\u00fcn iki m\u00fcttefikini bir\u00e7ok alanda anla\u015fmaz hale getirdi.<\/p>\n<p>Burada kaydetmem yerinde olur ki, 25 Kas\u0131m 1978 tarihinde kurulan PKK (Parti Kargeran\u2019i K\u00fcrdistan)\u2019n\u0131 da bu eksen de ele almak gerekmektedir. Konuyla ilgili uzmanlardan biri \u015f\u00f6yle demektedir: \u201c12 Mart 1971 muht\u0131ras\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ya\u015fanan bask\u0131 d\u00f6nemi sol hareketlerini ezemedi, tersine g\u00fc\u00e7lenmesine neden olmu\u015ftur. 1974 y\u0131l\u0131nda Ankara\u2019da kurulan Demokrat Y\u00fcksek \u00d6\u011frenim Derne\u011fi&#8217;nin kurucular\u0131 aras\u0131nda yer alan Abdullah \u00d6calan, daha sonra K\u00fcrdistan \u0130\u015f\u00e7i Partisi&#8217;ni yani PKK&#8217;y\u0131 kurdu. 1978 y\u0131l\u0131nda silahl\u0131 eylemlere ba\u015flad\u0131.\u201d<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[63]<\/a><\/p>\n<p>PKK\u2019n\u0131 kuranlar, T\u00fcrkiye\u2019nin Sovyet e\u011filimli Sol Marksist kanat\u0131ndan geliyordu. PKK\u2019n\u0131n kurulu\u015f tarihi 12 Eyl\u00fcl \u00f6ncesi olsa da darbeden sonra istenilen a\u00e7\u0131dan daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkili \u00e7\u0131k\u0131\u015f edebilmi\u015ftir. Bu ABD\u2019nin Darbesine kar\u015f\u0131 o d\u00f6nemde do\u011fudan Sovyetlerin bir ters tepkisi olmu\u015ftur dersek yan\u0131lmar\u0131z.<\/p>\n<h2><strong>T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkilerinde PKK\/PJAK sorunu<\/strong><\/h2>\n<p>PKK ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc, uzun s\u00fcre \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda sorun olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye daim \u0130ran\u2019\u0131 PKK\u2019ya ge\u00e7i\u015f ve kalma imk\u00e2nlar\u0131 vermekte su\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran ise bunu daim reddetmi\u015ftir. Ama baz\u0131 verilere g\u00f6re \u0130ran, PKK ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fcne zaman zaman baz\u0131 lojistik destekler de bulunmu\u015ftur. Buda iki \u00fclkenin ili\u015fkilerini olumsuz etkilemi\u015ftir. Burada yeri gelmi\u015fken belirtelim ki, \u0130ran\u2019da K\u00fcrt konusunu hem \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn hem de T\u00fcrkiye\u2019nin aleyhine kullanmay\u0131 ye\u011fleyen esas siyasi cereyan, sistem i\u00e7indeki \u0130ngiltere eksenli T\u00fcrk Kar\u015f\u0131t\u0131 kesim olmu\u015ftur. Bu kesim Muhammed Ali Furugi\u2019den s\u00fcre gelen bu K\u00fcrt kart\u0131n\u0131 T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 kullanmay\u0131 ama\u00e7 edinmi\u015flerdir. T\u00fcrkl\u00fc\u011fe kar\u015f\u0131 K\u00fcrt kart\u0131n\u0131 oynamak isteyen s\u00f6zde reformist kesim bu i\u015fi o kadar ileriye g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fler ki, Cumhurba\u015fkan\u0131 Hatemi d\u00f6neminde Apo\u2019nun (\u00d6calan\u2019\u0131n) i\u015fbirli\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Bat\u0131 Azerbaycan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u201cKuzey K\u00fcrdistan veya Mukeri eyaleti\u201d olarak tan\u0131ma\u011f\u0131 \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bu T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 oyun kar\u015f\u0131 taraf\u0131n m\u00fcdahalesi sonucunda ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Ama bunlara ra\u011fmen siyasi durum 2003\u2019ten itibaren ABD\u2019nin Irak\u2019a girmesi ile tamamen de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u0130ran, Temmuz 2004\u2019te PKK\u2019y\u0131 ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc olarak tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>ABD\u2019nin Irak&#8217;a girmesi ve Kuzey Irak&#8217;ta K\u00fcrt olu\u015fumunun g\u00fc\u00e7l\u00fc ve g\u00fcvenilir bir temelde y\u00fcr\u00fcmesi i\u00e7in gerekilen zemin haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. ABD, yan\u0131 s\u0131ra \u0130srail taraf\u0131ndan tam destek almaya ba\u015flayan Radikal K\u00fcrt\u00e7\u00fc Gruplar (IKDP \u201cIrak K\u00fcrdistan Demokrat Partisi\u201d, IYB (Irak Yurtseverler Birli\u011fi), KOMELE, PEJAK, ve k\u0131smen \u0130KDP \u201c\u0130ran K\u00fcrdistan Demokrat Partisi\u201d vb.), istenilen a\u00e7\u0131dan b\u00f6lge devletleri i\u00e7in tehlike olu\u015fturmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130ran, ABD taraf\u0131ndan Kuzey Irak K\u00fcrtlerinin ve PKK\u2019n\u0131n kendi aleyhinde kullan\u0131lmas\u0131 tehdidi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer taraftan ABD-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerinde PKK ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc konusu da b\u00fcy\u00fck bir soruna d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. ABD, PKK ile ilgili net karar vermekten ka\u00e7\u0131n\u0131yordu. Asl\u0131nda PKK\u2019n\u0131 b\u00f6lge devletlerine kar\u015f\u0131 kullanmay\u0131 ve daim elde tutmay\u0131 ye\u011flemi\u015ftir.<\/p>\n<p>PKK ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fc Mart 2004\u2019te PJAK adl\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fc kurarak, \u0130ran\u2019da geni\u015f ter\u00f6r faaliyetlerine ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cPJAK, \u0130ran kar\u015f\u0131t\u0131 olarak geni\u015f \u00e7apl\u0131 faaliyete ge\u00e7mi\u015ftir. 2004\u2019te \u0130ran ordusu ile girdi\u011fi \u00e7at\u0131\u015fmalar sebebiyle dikkatleri \u00fczerine \u00e7ekmi\u015f ve k\u0131sa s\u00fcrede \u0130ran baz\u0131nda bir\u00e7ok tart\u0131\u015fman\u0131n merkezine yerle\u015fmi\u015fti.\u201d<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[64]<\/a> PKK ve PJAK \u0130ran i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehlike olu\u015fturuyordu. \u0130ran, ABD kar\u015f\u0131s\u0131nda direnebilmek i\u00e7in kom\u015fular\u0131 ile iyi ve g\u00fcvenilir bir ili\u015fkiden yana olmu\u015ftur. \u0130ran\u2019\u0131n kom\u015fular\u0131 aras\u0131nda en \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funa vurgu yap\u0131lm\u0131\u015f olan \u00fclke, T\u00fcrkiye olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u0130ran \u00f6zellikle Dini Lider, PKK d\u00e2hil b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgesel sorunlar\u0131n T\u00fcrkiye ile beraber yard\u0131mla\u015farak \u00e7\u00f6z\u00fclmesini bir strateji olarak ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Buda T\u00fcrkiye \u0130le \u0130ran\u2019\u0131n ili\u015fkilerini olumlu etkilemi\u015ftir. \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, ne kadar olumlu olsa da maalesef hen\u00fcz i\u00e7i\u015flerine kar\u0131\u015fmamak, g\u00fcvenlik i\u015fbirli\u011fi ve iyi kom\u015fuluk esas\u0131nda olmu\u015f ve bundan \u00f6teye gidememi\u015ftir. T\u00fcrkiye ile \u0130ran\u2019\u0131n (\u0130ngiltere eksenli s\u00f6zde reformist kesim d\u0131\u015f\u0131nda) stratejik ittifak\u0131 bu sorunlar\u0131n k\u00f6kl\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcm yoludur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n<h2><strong>Irak-Suriye ekleminde\u00a0<\/strong><strong>T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkileri\u00a0<\/strong><\/h2>\n<p>\u0130ran-T\u00fcrkiye \u0130li\u015fkileri, esasen 2003 ABD ordular\u0131n\u0131n Irak\u2019\u0131 i\u015fgal etmesinden ve 2010 Arap Bahar\u0131 ad\u0131 alt\u0131ndaki i\u00e7 m\u00fcdahalelerin etkisi alt\u0131nda \u015fekillenmi\u015ftir. Ama yeri gelmi\u015fken bunu belirtelim ki, \u0130ran-T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki iktisadi ve enerji ak\u0131m\u0131 faaliyetleri kesintiye u\u011framadan ve k\u0131smen geli\u015ferek devam etmi\u015ftir. Ba\u015fka bir ifade ile zaman zaman olu\u015fan krizler iktisadi ili\u015fkileri \u00e7okta etkilememi\u015ftir.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>2003 sonras\u0131 Irak olaylar\u0131n\u0131n kronolojisi <\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>2003 tarihinde BM ba\u015f silah denet\u00e7isi Hans Blix, denet\u00e7ilerin Irak\u2019\u0131n BM Karar\u0131\u2019na uygun davran\u0131p davranmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak do\u011frulamak i\u00e7in daha fazla zamana ihtiya\u00e7lar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi. Britanya\u2019n\u0131n BM b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi, silah denet\u00e7ilerinin \u00fclkeden \u00e7\u0131kmas\u0131yla birlikte Irak\u2019taki diplomatik s\u00fcrecin sona erdi\u011fini s\u00f6yledi. ABD\u2019nin Irak i\u015fgali \u00f6ncesinde kuzey cephesini a\u00e7mak \u00fczere askerlerini T\u00fcrkiye topraklar\u0131ndan ge\u00e7irme talebi 1 Mart 2003\u2019te TBMM\u2019de bir tezkereyle reddedildi. 20 Mart 2003\u2019te, ABD \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcndeki koalisyon g\u00fc\u00e7leri, 150.000 ABD askeri ve di\u011fer \u00fclkelerden 23.000 askerle birlikte Irak\u2019\u0131 i\u015fgale ba\u015flad\u0131. Saddam y\u00f6netimi, i\u015fgalden 20 g\u00fcn sonra Ba\u011fdat\u2019\u0131n d\u00fc\u015fmesiyle birlikte sona erdi. Irak\u2019taki \u015eiilerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131, bir k\u0131sm\u0131n\u0131n da direni\u015f g\u00f6stermesiyle \u00fclkede g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesi ba\u015flad\u0131. Bu d\u00f6nemde i\u015fbirli\u011fi yapan \u015eiilerin sonraki siyasi tutumlar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurursak e\u011fer, onlar\u0131n \u0130ngiliz eksenli bir \u00e7izgi \u00fczerinden y\u00f6netildi\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015f oluruz. Saddam H\u00fcseyin, Aral\u0131k ay\u0131nda Tikrit\u2019te yeralt\u0131nda sakland\u0131\u011f\u0131 yerde yakaland\u0131. 2004,de \u015eii din adam\u0131 Mukteda Es Sadr\u2019e sad\u0131k g\u00fc\u00e7ler \u00fclkedeki Bat\u0131l\u0131 koalisyon g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7ti. Dini liderler ABD ge\u00e7ici sivil y\u00f6netiminin ba\u015f\u0131ndaki Paul Bremer\u2019i, \u0130slami hukukun uygulanmas\u0131n\u0131 engellememesi y\u00f6n\u00fcnde uyard\u0131. ABD\u2019nin Felluce\u2019deki askeri ku\u015fatmas\u0131 sonucu y\u00fczlerce ki\u015fi \u00f6ld\u00fc. Irak\u2019ta herhangi bir d\u00f6nemde K\u0130S olup olmad\u0131\u011f\u0131yla ilgili tart\u0131\u015fmalar devam ederken, ABD, y\u00f6netimi \u0130yad Allavi liderli\u011findeki ge\u00e7ici h\u00fck\u00fcmete b\u0131rakt\u0131. 2005 ilk kez \u00e7ok partili se\u00e7imler, \u00e7ok s\u0131k\u0131 g\u00fcvenlik \u00f6nlemleri alt\u0131nda 30 Ocak\u2019ta yap\u0131ld\u0131. K\u00fcrt siyaset\u00e7i Celal Talabani cumhurba\u015fkan\u0131 olarak yemin etti. Yar\u0131 \u00f6zerk Irak K\u00fcrdistan\u0131 b\u00f6lgesinin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na Mesut Barzani se\u00e7ildi. \u0130slami bir federal demokrasi kurmay\u0131 hedefleyen yeni anayasa oylarla kabul edildi. Irakl\u0131lar h\u00fck\u00fcmet ve parlamentoyu se\u00e7mek \u00fczere sand\u0131\u011fa gitti. 2006\u2019da \u015eii liderli\u011finde bir parti olan \u201cBirle\u015fik Irak \u0130ttifak\u0131\u201d 2005 se\u00e7imlerini kazand\u0131. \u0130brahim El Caferi\u2019nin g\u00f6revinin sona ermesiyle birlikte Cumhurba\u015fkan\u0131 Celal Talabani, yeni ba\u015fbakan Nuri El Maliki\u2019yi, h\u00fck\u00fcmeti kurmak \u00fczere g\u00f6revlendirdi. 2007\u2019de S\u00fcnni ana siyasi blok olan Irak Uzla\u015f\u0131 Cephesi, bir anla\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n ard\u0131ndan kabineden \u00e7ekildi. 2009\u2019da \u00d6zel g\u00fcvenlik \u015firketi Blackwater\u2019\u0131n (Uluslararas\u0131 hukukta bir devlet gibi sorumluluk \u00fcstlenmeyen ama gerekilen cinayetleri yapan cani s\u00fcr\u00fcs\u00fc dersek daha yerinde olur) Irak\u2019taki faaliyetleri s\u00f6zde yasaklan\u0131rken, Ba\u011fdat\u2019ta yeni ABD b\u00fcy\u00fckel\u00e7ili\u011fi a\u00e7\u0131ld\u0131. 2011\u2019de \u0130ran\u2019da s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 ya\u015fayan Mukteda Es Sadr, y\u0131llar sonra Irak\u2019a d\u00f6nd\u00fc. 2004\u2019de kurulu\u015funu ilan eden DA\u0130\u015e, 2011\u2019de Irak ve Suriye\u2019nin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u015fgalinde bulunduruyordu.<\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019\u0131n siyasi tutumlar\u0131<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>T\u00fcrkiye h\u00fckumeti, i\u015fin ba\u015f\u0131ndan itibaren BOP (B\u00fcy\u00fck Ortado\u011fu Projesi)\u2019ni an\u0131msatan ve hatta bazen \u201cProjenin E\u015f ba\u015fkan\u0131y\u0131z\u201d de\u011fecek kadar i\u015fi ileriye g\u00f6t\u00fcren ve Irak\u2019ta y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc siyasi \u00e7izgi ile saf\u0131n\u0131 nerden kimden yana oldu\u011funu belirlemi\u015ftir. Yan\u0131 T\u00fcrkiye b\u00fcy\u00fck oranda b\u00f6lgeyi par\u00e7alamaya ve yeni bir d\u00fczenin kurulmas\u0131na planlanm\u0131\u015f olan ve ABD, \u0130ngiltere, \u0130srail projesi olarak an\u0131lan \u00e7izginin yan\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Irak\u2019ta S\u00fcnni ve Kuzey Irak B\u00f6lgesel K\u00fcrt Y\u00f6netimi ile beraber y\u00fcr\u00fcmeyi ye\u011flemi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin i\u00e7 fakt\u00f6r olarak Irak\u2019ta en b\u00fcy\u00fck m\u00fcttefikleri \u201cIrak K\u00fcrdistan Partisi\u201d ve onun lideri Mesut Barzani ve k\u0131smen de yukar\u0131da de\u011findi\u011fimiz \u00e7okta etkin olmayan \u201cIrak Uzla\u015f\u0131 Cephesi\u201d olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye\u2019nin bu siyasi tutumu esasen 2015 Rus Sukhoi Su-24 U\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesine kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr dersek yan\u0131lmay\u0131z. U\u00e7ak Krizinden sonra, T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck oranda siyasi \u00e7izgisini de\u011fi\u015ftirmek zorunda kald\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 15 Temmuz 2016 FET\u00d6-ABD darbesi T\u00fcrkiye\u2019yi Bat\u0131 blokuna kar\u015f\u0131 direnen b\u00f6lge devletleri ile s\u0131k\u0131 bir i\u015fbirli\u011fine y\u00f6neltti.<\/p>\n<p>\u0130ran ise i\u015fin ba\u015f\u0131ndan itibaren esas bu \u00e7izgiyi takip etmi\u015ftir: Sadam H\u00fcseyn\u2019in devrilmesi, Irak\u2019\u0131n arazi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131, ABD ve \u0130ngiltere\u2019nin zay\u0131flat\u0131lmas\u0131 ve m\u00fcmk\u00fcn kadar s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan uzak tutulmas\u0131 olmu\u015ftur. Bu y\u00f6nde i\u00e7 fakt\u00f6r olarak, Mesut Barzani\u2019nin tersine Irak\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6n planda tutan ve K\u00fcrt meselesinin daha \u00e7ok Irak\u2019\u0131n arazi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7\u00f6z\u00fclmesi stratejisini uygulamak isteyen \u201cIrak Yurtseverler Partisi\u201d Ba\u015fkan\u0131 eski Cumhurba\u015fkan\u0131 Celal Talabani\u2019yi tercih etmi\u015ftir. Di\u011fer taraftan Gurani\u2019leri, Fili\u2019leri ve \u00fclkede etkin ki\u015fili\u011fi olan Mukteda Es Sadr ile eski Ba\u015fbakan Nuri El Maliki ile ittifakta y\u00fcr\u00fcmeyi uygun g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u00fcresel anlamda ise Rusya ile beraber y\u00fcr\u00fcmeyi esas strateji olarak uygulam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n di\u011fer bir ilgin\u00e7 taraf\u0131 \u0130slahat\u00e7\u0131lar ve \u00fclkenin y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131n\u0131 ellerinde bulunduran Rafsancani, Hatemi son d\u00f6nem de Ruhani kesiminin \u0130ngiltere eksenli faaliyetleridir. \u0130ran\u2019\u0131n bu Pan Farsist etkin kesiminin \u015eiili\u011fi \u0130slam ve T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131na kar\u015f\u0131 bir nifak vas\u0131tas\u0131 olarak kullanmak isteyi\u015fleridir. Bu kesim Irak\u2019ta \u0130ngiltere eksenli bir siyasetin ard\u0131nca gitmeyi ye\u011fler ve \u0130ran\u2019\u0131n ikilem i\u00e7inde olmas\u0131 da bu gruptan kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Irak\u2019taki bu s\u00fcre\u00e7, son d\u00f6nem Mesut Barzani\u2019nin Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Referandumuna kadar s\u00fcre gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye H\u00fckumeti, Barzani\u2019nin bu ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 Referandum karar\u0131na kar\u015f\u0131 ters tav\u0131r sergilemek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu alanda \u0130ran\u2019la beraber bir \u015fekilde kar\u015f\u0131( \u00e7\u0131kt\u0131lar. Gayet ba\u015far\u0131l\u0131 bir i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde Barzani\u2019nin bu BOP projesinin bir par\u00e7as\u0131 olan ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 siyasetine kar\u015f\u0131 konuldu.<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[65]<\/a><\/p>\n<ul>\n<li>\n<h2><strong>2010 sonras\u0131 Suriye olaylar\u0131n\u0131n kronolojisi<\/strong><\/h2>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p>2010 y\u0131l\u0131 ekim ay\u0131nda i\u00e7erisinde bulundu\u011fu ekonomik kriz sonucunda isyan eden ve Tunus\u2019ta kendini yakarak h\u00fck\u00fcmeti protesto eden meyve sat\u0131c\u0131s\u0131 Muhammed Bouazizzi Arap Bahar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan s\u00fcrecin (Belan\u0131n) ilk fitilini ate\u015flemi\u015f oldu. Birka\u00e7 ay i\u00e7erisinde bu dalga Tunus, M\u0131s\u0131r ve Libya\u2019ya yay\u0131ld\u0131. Protestolar b\u00f6lgeyi adeta ku\u015fatma alt\u0131na alarak uluslararas\u0131 kamuoyunda da geni\u015f yank\u0131 uyand\u0131rd\u0131. O g\u00fcnden sonra istikrarl\u0131 otoriter rejimlerdeki \u00e7alkant\u0131lar artt\u0131 ve s\u00f6zde demokratikle\u015fme isteklerinin halk nezdinde uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yank\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6z\u00fcken t\u00fcm b\u00f6lge rejimleri \u00fczerinde bir tehdit unsuru haline geldi. Al Jazeera Haber Ajans\u0131, Arap Bahar\u2019\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda halk\u0131 s\u00f6zde bilgilendirme ve yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 bireysel ya da kitlesel protesto videolar\u0131 ile ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u015fekilde etkilemi\u015ftir.<\/p>\n<p>Protestolar \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcrede Tunus\u2019un ba\u015fkentine yay\u0131ld\u0131, daha sonraki haftalarda g\u00f6steriler kom\u015fu \u00fclkelere yay\u0131ld\u0131. Suriye\u2019de ya\u015fanan s\u00fcrece kadar Libya d\u0131\u015f\u0131nda yo\u011fun \u00e7at\u0131\u015fma ve \u015fiddet unsurlar\u0131 yokken, Suriye ayaklanmas\u0131 b\u00f6lge dengelerini tamamen de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve beklentilerin aksine \u00e7ok daha uzun bir s\u00fcrecin ba\u015flang\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Ge\u00e7ti\u011fimiz 42 y\u0131l i\u00e7erisinde belirtilen fakt\u00f6rlere ek olarak Suriye\u2019de Aleviler- Nusayriler k\u0131smen az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturmalar\u0131na ra\u011fmen, 1970\u2019de Haf\u0131z Esad\u2019\u0131n h\u00e2kimiyete gelmesi ile egemenlikte etkin kuvvet olmu\u015flard\u0131.<\/p>\n<p>Esad rejimine kar\u015f\u0131 ilk genel protesto 5 \u015eubat 2011 tarihinde \u201c\u00d6fke G\u00fcn\u00fc\u201d ad\u0131nda ve internette Facebook \u00fczerindeki bir \u00e7a\u011fr\u0131 ile koordine edilmi\u015f bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fti. Tutuklamalar, \u00f6lenler oldu. Devam\u0131nda isyanc\u0131lar tutuklular\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 \u00fczere itirazlara ba\u015flad\u0131. 2012 Ocak\u2019tan sonra ise Suriye\u2019de \u00e7at\u0131\u015fma alan\u0131 daha geni\u015f bir alan\u0131 kapsad\u0131 ve \u00e7ok daha \u015fiddetli bir \u015fekilde ya\u015fanmaya ba\u015flad\u0131. Amerika, 6 \u015eubat 2012\u2019de \u015eam\u2019daki el\u00e7ili\u011fini kapatt\u0131. 2012-2013\u2019den sonra Suriye\u2019de en kanl\u0131 olaylar ya\u015fanmaya ba\u015flad\u0131 ve akt\u00f6rlerin hem say\u0131sal olarak artt\u0131\u011f\u0131 hem de bu gruplar\u0131n kendi \u00e7\u0131kar ili\u015fkileri \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n vahim boyutlar\u0131n\u0131 da art\u0131rd\u0131.<\/p>\n<h2><strong>Rejime kar\u015f\u0131 silahl\u0131 akt\u00f6rler: <\/strong><\/h2>\n<p>\u201cPartiya Yekitiya Demokrat PYD\u201d, 2003 y\u0131l\u0131nda Suriyeli K\u00fcrt\u00e7\u00fcler taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. YPG ise PYD&#8217;nin silahl\u0131 yap\u0131lanmas\u0131d\u0131r. YPG &#8211; Yek\u00eeney\u00ean Parastina Gel,\u00a0 T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cHalk Koruma Birlikleri\u201d olarak ge\u00e7er. PKK Dev\u015firmesidir diye biliriz. Bu kurulu\u015flarda T\u00fcrkiye \u00fczerinden Aponun m\u00fcstesna rol\u00fc olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u201c\u00d6zg\u00fcr Suriye Ordusu &#8211; \u00d6SO\u201d;<\/p>\n<p>\u201c\u0130slami Cephe\u201d, 22 Kas\u0131m 2013 tarihinde kurulmu\u015ftur;<\/p>\n<p>\u201cSuriye Devrimcileri\u201d, 9 Aral\u0131k 2013\u2019te kurulmu\u015ftur;<\/p>\n<h2><strong>Rejim kar\u015f\u0131t\u0131 yabanc\u0131 askeri g\u00fc\u00e7ler:<\/strong><\/h2>\n<p>\u201cAl Nusra Cephesi\u201d, \u015eubat 2012\u2019de kurulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u201cIrak \u015eam \u0130slam Devleti &#8211; DA\u0130\u015e\u201d, Nisan 2013\u2019te Irak\u2019ta El Kaide ba\u011flant\u0131l\u0131 bir olu\u015fum olarak kurulmu\u015ftur.<\/p>\n<h2><strong>Rejim kar\u015f\u0131t\u0131 siyasi kurulu\u015flar:<\/strong><\/h2>\n<p>\u201cSuriye Ulusal Konseyi\u201d;<\/p>\n<p>20 A\u011fustos 2011 tarihinde \u0130stanbul\u2019da kurulmu\u015ftur;<\/p>\n<p>\u201cDemokratik De\u011fi\u015fim i\u00e7in Ulusal Koordinasyon Kurulu\u201d;<\/p>\n<p>2011 y\u0131l\u0131 yaz aylar\u0131nda, solcu gruplar, K\u00fcrt aktivistler ve siyasi reformu \u201c2005 \u015eam Deklarasyonu 37\u201d ile ili\u015fkili ki\u015filerin bir araya gelmesi ile olu\u015fturulmu\u015f Suriye tabanl\u0131 bir gruptur.<\/p>\n<p>\u201cSuriye Devrimci ve Muhalif G\u00fc\u00e7ler Ulusal Koalisyonu\u201d; 2012 Kas\u0131m ay\u0131nda Katar\u2019\u0131n Doha kentinde muhalif gruplardan olu\u015fan bir koalisyon olarak kurulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u201cSuriye Ge\u00e7ici H\u00fck\u00fcmeti\u201d; Suriye ulusal koalisyonu taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur. 19 Mart 2013 tarihinde \u0130stanbul\u2019da d\u00fczenlenen bir konferansta Ulusal Koalisyon \u00fcyeleri Suriye i\u00e7in kurulan ge\u00e7ici h\u00fck\u00fcmetin ba\u015fbakan\u0131 olarak Hassan Hitto se\u00e7milerdir.<\/p>\n<h2><strong>Rejim yanl\u0131s\u0131 yabanc\u0131 askeri akt\u00f6rler<\/strong><\/h2>\n<p>Hizbullah; A\u011fustos 2012\u2019de m\u00fcdahil olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Bir k\u0131s\u0131m Irakl\u0131 Milisler;<\/p>\n<p>Bir k\u0131s\u0131m \u0130ranl\u0131 Sipah Fedaileri;<\/p>\n<h2><strong>Rejim kar\u015f\u0131t\u0131 uluslararas\u0131 akt\u00f6rler:<\/strong><\/h2>\n<p>T\u00fcrkiye, ABD, \u0130ngiltere, Fransa, Katar, Suudi Arabistan,<\/p>\n<h2><strong>Rejim yanl\u0131s\u0131 akt\u00f6rler:<\/strong><\/h2>\n<p>\u0130ran, Rusya, Venezuela, Irak;<\/p>\n<p>\u015eu an 5 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir Suriye\u2019de i\u00e7 sava\u015f s\u00fcr\u00fcyor. Kan g\u00f6vdeyi g\u00f6t\u00fcrmektedir. Pek \u00e7ok kanl\u0131 \u00e7at\u0131\u015fma meydana gelmi\u015ftir. T\u00fcrkiye H\u00fckumeti yukar\u0131daki listelere bak\u0131l\u0131rsa nerde kiminle durdu\u011fu tam ayd\u0131nlan\u0131r. T\u00fcrkiye \u0130lk ba\u015f\u0131ndan ABD, \u0130ngiltere, Fransa vb. Emperyalist ve \u0130slam kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7lerle beraber y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130\u00e7 isyanc\u0131 fakt\u00f6rler de g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u0130khvan\u2019\u00fcl-M\u00fcslimin, ter\u00f6rist Selefi, DA\u0130\u015e gibi \u0130slamc\u0131lar, YPG; PYD gibi PKK yanl\u0131s\u0131 Ter\u00f6rist Ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 K\u00fcrt\u00e7\u00fcler ve \u00d6zg\u00fcr Suriye Ordusu olmu\u015ftur.\u00a0\u00a0 Ama U\u00e7ak Krizi ve ard\u0131ndan Temmuz ABD-FET\u00d6 darbesinden sonra yine stratejik bir d\u00f6n\u00fc\u015fle sava\u015f\u0131n ba\u015f\u0131ndan \u201c<em>Bu bir Demokratik Halk Hareketi veya \u0130tiraz\u0131 De\u011fil, Bu Bir BOP Projesi ve Bat\u0131 M\u00fcdahalesidir<\/em>\u201d diyen kuvvetlerle \u0130ttifakta y\u00fcr\u00fcmeyi se\u00e7mek zorunda b\u0131rak\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Bu 5 y\u0131l i\u00e7inde milyonlarca insan\u0131n hayat\u0131 kararm\u0131\u015ft\u0131r. BM\u2019nin son verilerine g\u00f6re 5 milyon Suriyeli m\u00fclteci bulunmaktad\u0131r. \u201cBMMYK&#8217;n\u0131n verilerine g\u00f6re, T\u00fcrkiye, L\u00fcbnan, Irak, \u00dcrd\u00fcn ve M\u0131s\u0131r gibi b\u00f6lge \u00fclkelerde m\u00fclteci olarak kayda al\u0131nan Suriyeli m\u00fcltecilerin say\u0131s\u0131 5 milyondan \u00e7oktur. BMMYK s\u00f6zc\u00fcs\u00fc bu art\u0131\u015fta \u00f6zellikle T\u00fcrkiye&#8217;de k\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce yakla\u015f\u0131k 10 bin s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131n\u0131n m\u00fclteci olarak tan\u0131nmas\u0131n\u0131n ve kayd\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinin b\u00fcy\u00fck rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etti. Sava\u015f\u0131n ba\u015flamas\u0131ndan bu yana 3 milyon Suriyeliye kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7an T\u00fcrkiye, b\u00f6lgede en fazla s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131 alan \u00fclke konumundad\u0131r.\u201d<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[66]<\/a> T\u00fcrkiye, Suriye s\u0131\u011f\u0131nmac\u0131lar\u0131 ile ilgili i\u015flerin kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczere \u00f6zel kanun kabul etmi\u015ftir. Ta\u015fg\u0131n, T\u00fcrkiye\u2019nin tutumunu \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor: \u201cT\u00fcrkiye hem s\u0131n\u0131r kom\u015fusu olma \u00f6zelli\u011fi ile hem de b\u00f6lgedeki etkin rol\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan Suriye konusundaki en \u00f6nemli d\u0131\u015f akt\u00f6rlerden biridir. Arap bahar\u0131 \u00f6ncesi, T\u00fcrk-Suriye ili\u015fkileri g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc. Suriye meselesinin ba\u015flar\u0131nda da T\u00fcrkiye Esad y\u00f6netimini en k\u0131sa zamanda reformlar yaparak \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131 olu\u015fmadan bu meseleyi \u00e7\u00f6zmesi i\u00e7in telkinlerde bulunsa da rejimin buna yana\u015fmay\u0131\u015f\u0131 ve giderek \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n y\u00fckseli\u015fi T\u00fcrkiye\u2019nin Esad kar\u015f\u0131t\u0131 bir tav\u0131r almas\u0131na neden oldu.<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[67]<\/a> Ama bize g\u00f6re hi\u00e7te do\u011fru ve mant\u0131kl\u0131 bir yakla\u015f\u0131m de\u011fil, yap\u0131lm\u0131\u015f yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fmak ve daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ger\u00e7eklikleri \u00e7arpt\u0131rmakt\u0131r.<\/p>\n<p>BBC\u2019nin \u201cEconomist\u201d dergisinin T\u00fcrkiye ekindeki bir analizde, T\u00fcrkiye hakk\u0131nda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor:\u00a0 \u201cT\u00fcrkiye&#8217;nin uzun y\u0131llar boyunca \u2018kendi d\u00fcnyas\u0131na g\u00f6m\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc, Bat\u0131 ile ili\u015fkileri iyi ama g\u00fc\u00e7s\u00fcz bir \u00fclke olarak yoluna devam etti\u011fi\u2019 belirtiliyor ve \u2018bu kendi halindelikten AKP&#8217;nin g\u00f6reve gelmesiyle \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u2019 deniyor. Eski D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Ahmet Davuto\u011flu&#8217;nun &#8220;kom\u015fularla s\u0131f\u0131r sorun&#8221; politikas\u0131n\u0131 devreye sokmas\u0131yla, Ermenistan ve Kuzey Irak&#8217;taki K\u00fcrtlerle eski kavgalar\u0131n bir kenara b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Rusya ile ticari ili\u015fkilerin artt\u0131\u011f\u0131 ve Arap \u00fclkeleriyle ili\u015fkilerin ilerletildi\u011fi ifade ediliyor. Bahsedilen d\u00f6nemde sadece Avrupa Birli\u011fi ile \u00fcyelik m\u00fczakerelerinin durdu\u011fu, bunda AB&#8217;nin &#8220;bir\u00e7ok kafadan farkl\u0131 sesler \u00e7\u0131kan&#8221; siyasi yap\u0131s\u0131n\u0131n da etkisi oldu\u011fu belirtiliyor. Suriyeli m\u00fclteci ak\u0131n\u0131 nedeniyle AB ile T\u00fcrkiye&#8217;nin g\u00f6r\u00fc\u015fmelere yeniden ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, ancak T\u00fcrkiye&#8217;nin AB \u00fcyeli\u011fi ihtimalinin hala d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu aktar\u0131l\u0131yor. T\u00fcrkiye, sorun ya\u015fayan kom\u015fular\u0131na ak\u0131l hocal\u0131\u011f\u0131 yapmak yerine fazlaca toy, m\u00fcsamahak\u00e2r ve inat\u00e7\u0131 davrand\u0131. Ama en \u00f6nemlisi b\u00f6lgenin her an tutu\u015fmaya haz\u0131r karma\u015f\u0131k yap\u0131s\u0131n\u0131 tam olarak kavrayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.\u201d T\u00fcrkiye ve Suriye ile \u00e7al\u0131\u015fan bir Birle\u015fmi\u015f Milletler yetkilisi, T\u00fcrkiye&#8217;nin bu tutumuna y\u00f6nelik olarak &#8220;Ger\u00e7ekten ne ba\u015farmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 anlayam\u0131yorum&#8221; diyor. &#8220;2011&#8217;de Arap Bahar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmeti olaylar\u0131 kendi prizmas\u0131n\u0131n i\u00e7inden g\u00f6rmeyi se\u00e7ti: Ger\u00e7ek halk-dindar S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131-sonunda Bat\u0131l\u0131la\u015fm\u0131\u015f askeri elitleri g\u00f6revden kovuyordu. AK Parti b\u00f6lgenin bu yeni ortaya \u00e7\u0131kan \u0130slamc\u0131lar\u0131n\u0131 samimi bir \u015fekilde sahiplendi.&#8221; T\u00fcrkiye&#8217;nin \u0130srail ile aras\u0131ndaki gerilimi azaltmaya y\u00f6nelik ad\u0131m att\u0131\u011f\u0131, h\u00fck\u00fcmetin ayr\u0131ca AB ile m\u00fczakerelerin yeniden ba\u015flamas\u0131 yolunda samimi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc, \u0130ran-Suudi Arabistan geriliminde ise taraf tutmaktan ka\u00e7\u0131nd\u0131\u011f\u0131 hat\u0131rlat\u0131l\u0131yor ve yaz\u0131 \u015fu c\u00fcmleyle son buluyor: &#8220;T\u00fcrkiye belki de, en az\u0131ndan d\u0131\u015f ili\u015fkilerde, g\u00fcc\u00fc sorumluluk ile dengelemeye ba\u015flad\u0131.&#8221;<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[68]<\/a><\/p>\n<p>\u0130ran ise yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi Irak\u2019ta oldu\u011fu gibi Suriye\u2019de de Uluslararas\u0131 fakt\u00f6r olarak Rusya ile beraber dengeli y\u00fcr\u00fcmeyi ve i\u00e7 Fakt\u00f6r olarak da devletin kendisini muhatap ald\u0131. Esad Rejiminin tam yan\u0131nda durdu. Esad Rejimine kar\u015f\u0131 sava\u015fanlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131na ald\u0131. Tabi bu da \u0130ran ile T\u00fcrkiye\u2019yi Suriye konusunda iki rakip kom\u015fu halinde yo\u011fun m\u00fccadeleye y\u00f6neltti. Ama burada da Irak\u2019ta oldu\u011fu gibi T\u00fcrkiye\u2019yi yar\u0131 yolda b\u0131rakan Bat\u0131 m\u00fcttefikleri ve bununla da yetinmeyip, FET\u00d6-ABD darbe giri\u015fimi, T\u00fcrkiye\u2019yi b\u00f6lge devletlerinin yan\u0131nda yer almaya ve sorunun bu istikamette \u00e7\u00f6z\u00fclmesine \u00e7al\u0131\u015fmaya itti. Nitekim T\u00fcrkiye FET\u00d6 darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcnden sonra Rusya ve \u0130ran\u2019la bir hizaya geldi. Bu da Suriye sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne y\u00f6nelik Cenevre\u2019de kararla\u015ft\u0131r\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015flerin Astana\u2019ya devredilmesine sebep oldu. Konu ile ilgili Oytun Orhan \u015f\u00f6yle diyor: \u201cMart ay\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen gizli g\u00f6r\u00fc\u015fmelerin ard\u0131ndan Suriye y\u00f6netimiyle i\u015f birli\u011fi yolu \u00e7izen Ankara&#8217;n\u0131n Astana s\u00fcreci yoluyla hem Suriye&#8217;deki \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n bitmesine hem de ABD y\u00f6netimindeki \u00fclkelerin 2011&#8217;den bu yana \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015famayan \u00e7abalar\u0131na s\u0131rt\u0131n\u0131 d\u00f6nmesi anlam\u0131na geliyor.\u201d<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[69]<\/a> Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin, \u0130ran Cumhurba\u015fkan\u0131 Hasan Ruhani ve Cumhurba\u015fkan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan\u2019\u0131n So\u00e7i\u2019deki \u00fc\u00e7l\u00fc zirvesinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 de\u011ferlendiren Rusya Devlet Be\u015feri Bilimler \u00dcniversite \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi Do\u00e7. Dr. Sergey Seregi\u00e7ev ise \u015f\u00f6yle bir de\u011ferlendirmede bulunmu\u015ftur: \u201cBu sembolik bir an. Evet, lokal operasyonlara devam ediyoruz, elbette Suriye ordusu ve istihbarat\u0131na yard\u0131m ediyoruz. Ama vurgu, askeri destekten sosyal ve ekonomik destek y\u00f6n\u00fcne kay\u0131yor. Bu \u00e7ok \u00f6nemlidir. Suriye\u2019de i\u00e7 sava\u015f\u0131n par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131 sosyal ve ekonomik ili\u015fkileri onarman\u0131n kolay olmayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtti. An\u0131nda \u00e7ok say\u0131da sorun ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Ama bu sorunlar s\u0131ras\u0131yla \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmaya ba\u015flay\u0131nca Suriye\u2019de uzla\u015fma i\u00e7in sa\u011flam temel kazanm\u0131\u015f oluruz. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar bir i\u015f bulunca, sa\u011flam maa\u015f almaya ba\u015flay\u0131nca, hastaneler, okullar, yollar, k\u00f6pr\u00fcler ve ilgili sosyal ve ekonomik altyap\u0131 onar\u0131l\u0131nca veya yenileri yap\u0131l\u0131nca bu tamamen durumu de\u011fi\u015ftirecek. \u0130nsanlar\u0131n kaybedecek bir \u015feyleri olacak, okul ve hastaneleri in\u015fa eden, istihdam sa\u011flayan iktidara kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan radikallere deste\u011fini kesecek. Bu, Suriye\u2019yi bir devlet ve bir \u00fclke olarak korumak i\u00e7in gereklidir.&#8221;<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[70]<\/a><\/p>\n<h2><strong>Sonu\u00e7 yerine<\/strong><\/h2>\n<p>Biz, sonu\u00e7 yerine B\u00fcy\u00fck Ortado\u011fu Projesi \u00fczerinden g\u00fcndeme ta\u015f\u0131nan b\u00fcy\u00fck K\u00fcrdistan olay\u0131na g\u00f6z atmay\u0131 ve B\u00f6lge \u00fclkeleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan muhtemel \u00e7\u0131k\u0131\u015f yollar\u0131na de\u011finmeyi uygun bulduk.<\/p>\n<p>Bir aya\u011f\u0131 ter\u00f6r, bir aya\u011f\u0131 siyasile\u015ftirilmi\u015f s\u00f6zde K\u00fcrt sorunu denilen olu\u015fum, asl\u0131nda karde\u015f K\u00fcrt topluluklar\u0131n\u0131 temsil etmez, K\u00fcrtlerin \u00fczerinden oynanan vahim bir oyunun b\u00f6lgeye tatbiki s\u00f6z konusudur. K\u00fcrtlerle T\u00fcrklerin ve di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131n tarihen b\u00f6yle etnik zeminli bir sorunlar\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcrt ad\u0131na b\u00f6lgemize (T\u00fcrkiye-\u0130ran-Irak-Suriye) dayat\u0131lm\u0131\u015f siyasal sorun, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda M\u00fcttefik Kuvvetleri taraf\u0131ndan G\u00fcney Do\u011fu Anadolu ve Bat\u0131 Azerbaycan (G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130ran\u2019\u0131n Bat\u0131 Azerbaycan Eyaleti) topraklar\u0131n\u0131 i\u00e7eren arazide Ermeni-Asuri Hristiyan devletinin kurulmas\u0131na edilen te\u015febb\u00fcs\u00fcn,(kurulmas\u0131 te\u015febb\u00fcs\u00fc) d\u00f6nem \u015fartlar\u0131na uygun g\u00f6r\u00fclmedi\u011finden ertelenen oyunun yeniden devam eden bir par\u00e7as\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcttefik Kuvvetleri, Ermeni-Asuri Hristiyan devletinin kurulmas\u0131 projesinin iflasa u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce K\u00fcrt\u00e7\u00fclerin \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcyerek bu siyasal sorunu b\u00f6lgeye dayatm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Temel itibar\u0131yla SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra b\u00f6lgede tatbik edilmekte olan B\u00fcy\u00fck Ortado\u011fu Projesi (BOP)<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[71]<\/a>, K\u00fcrt ad\u0131na dayat\u0131lm\u0131\u015f siyasal sorunu <em>deneysel \u00f6nc\u00fc birlikleri<\/em> olarak kullanmaya karar vermi\u015ftir.<\/p>\n<p>Bu Ter\u00f6r ve sald\u0131rgan \u00f6rg\u00fctler esas itibar\u0131yla Irak K\u00fcrdistan Demokrat Partisi (IKDP, Barzani ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda), PKK, PJAK ve PYD\u2019den olu\u015fmaktad\u0131r. PKK, PJAK ve PYD ise Ter\u00f6r hareketlerinin deneysel \u00f6nc\u00fc birlikleri olarak kullan\u0131lmaktalar.<\/p>\n<p>K\u00fcrt denilen siyasal sorunun ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 bir b\u00fct\u00fcn proje olarak b\u00f6lge devletleri taraf\u0131ndan beraber ele al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu BOP, yaln\u0131z T\u00fcrkiye\u2019yi de\u011fil, b\u00fct\u00fcn \u0130slami devletleri \u00f6zellikle T\u00fcrkiye, \u0130ran, Irak ve Suriye\u2019yi kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>K\u0131saca s\u00f6ylemek istersek, kaydedilen Ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri \u2013 Deneysel \u00d6nc\u00fc birlikleri olarak B\u00fcy\u00fck Otado\u011fu Projesi\u2019nin bu d\u00f6rt \u00fclkede uygulanmas\u0131 i\u00e7in meydandalar. Bu Ter\u00f6r \u00d6rg\u00fctleri b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ortadan kald\u0131r\u0131lmal\u0131, ya da bu ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri zaman a\u015famas\u0131nda me\u015fru halk kuvvetleri ad\u0131n\u0131 benimseyerek bu d\u00f6rt \u00fclkenin BOP\u2019un gerektirdi\u011fi bi\u00e7imde yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacaklard\u0131r. Yani bu g\u00fcn\u00fcn \u201c<strong>deneysel \u00f6nc\u00fc birlikleri<\/strong>\u201d, yar\u0131n\u0131n <strong>halklar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 kahraman ordusu <\/strong>gibi kabul g\u00f6r\u00fclecektir. Bu ise b\u00f6lgedeki mevcut millet ve devletlerin sahip oldu\u011fu nisbi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n tamamen ortadan kalkmas\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Net olarak, bu Ter\u00f6r \u00d6rg\u00fctleri d\u00f6rt \u00fclkenin birlikte faaliyetleri ile b\u00f6lgede b\u00fcsb\u00fct\u00fcn etkisizle\u015ftirilmelidir, aksi takdirde b\u00f6lgedeki Milletler ve Devletler sahip olduklar\u0131 nispi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131ndan da vazge\u00e7ip, Atlantizm \u201cAtlanticism\u201d egemenli\u011finin \u00e7izmi\u015f oldu\u011fu vizyona uygun bi\u00e7imde yeniden yap\u0131lanmay\u0131 kay\u0131ts\u0131z-\u015farts\u0131z kabul etmeli, teslimiyeti ilahi kader olarak benimseyip, onunla bar\u0131\u015fmal\u0131lar.<\/p>\n<p>BOP projesinin Irak ve Suriye\u2019ye ne vaat etti\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcndedir. Ama \u00f6nemli olan bu Projenin T\u00fcrkiye ile \u0130ran\u2019a ne vaat etti\u011fidir.<\/p>\n<h2><strong>BOP&#8217;un T\u00dcRK\u0130YE\u2019ye vaad etti\u011fi \u015fey vahimdir<\/strong><\/h2>\n<ol>\n<li>G\u00fcney Do\u011fu Anadolu\u2019da K\u00fcrt ad\u0131 alt\u0131nda gayri \u0130slami nitelikte bir devletin olu\u015fturulmas\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk islam d\u00fcnyas\u0131yla b\u00fcsb\u00fct\u00fcn fiziksel ba\u011flar\u0131n\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131;<\/li>\n<li>Kuzey Irak Barzani olu\u015fumunun yan\u0131 s\u0131ra kuzey Suriye\u2019de uygulanmakta olan PYD olu\u015fumu; PYD\u2019nin Akdenize var\u0131lmas\u0131yla(ula\u015fmas\u0131yla) T\u00fcrkiye\u2019nin Arap-\u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndan tamamen tecrit edilmesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Unutulmas\u0131n ki bu proje PYD\u2019siz de ba\u015fka yollarla yap\u0131labilir;<\/li>\n<li>\u0130stanbul ve \u00e7evresinin Katolik ve Ortodoks Kiliselerinin himayesine resmen terk edilmesi<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[72]<\/a>;<\/li>\n<li>\u0130\u00e7 Anadolu\u2019nun, dava iradesini kaybetmi\u015f, k\u00fc\u00e7\u00fck ve ma\u011fdur T\u00fcrkiye olarak, <strong>k\u00fc\u00e7\u00fckte olsak Avrupal\u0131la\u015fal\u0131m ilkesiyle <\/strong>ma\u011fdur Do\u011fu Avrupa \u00fclkeleri gibi, mesela Bulgaristan gibi Avrupa Birli\u011fine transfer edilecektir, yani Birli\u011fe al\u0131nacakt\u0131r. Bu Avrupa Birli\u011fine al\u0131nan par\u00e7alanm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck T\u00fcrkiye, Bat\u0131 Avrupa\u2019n\u0131n geli\u015fmi\u015f sanayi merkezlerindeki i\u015f\u00e7i taleplerinin giderilmesi i\u00e7in yarayacakt\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<h2><strong>BOP&#8217;un \u0130ran i\u00e7in \u00f6n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc nedir?<\/strong><\/h2>\n<p>Bu proje yakla\u015f\u0131k 80 Milyon n\u00fcfusun bar\u0131nd\u0131\u011f\u0131, 1,648,000 Kilometre kare topra\u011fa sahip, Asya k\u0131tas\u0131ndaki T\u00fcrk ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n jeopolitik konum itibar\u0131 ile Kalpgah\u2019\u0131n\u0131 (Heartland) olu\u015fturan bir \u00fclkeyi kapsamaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u0130ran n\u00fcfusunun 40 milyondan fazlas\u0131n\u0131 T\u00fcrkler, 20 milyonunu Fars Dilliler, 4 milyonunu K\u00fcrtler, 4-5 milyonunu Lor k\u00f6kenliler, 2,5 milyonunu Araplar, 2 milyonunu Beluclar ve di\u011ferlerini ise Gilekler, vb. az\u0131nl\u0131klar olu\u015fturmaktalar. BOP Projesi \u00f6ncesi \u0130ran, esas itibar\u0131yla son y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrk-Arap-\u0130slam d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na dayanan bir Pan-Farsist sistemle y\u00f6netilmesi istenmi\u015ftir. \u015eu an \u00fclkede gayri Fars dilliler aras\u0131nda, Milli zeminde geni\u015f k\u00fclt\u00fcrel-siyasal faaliyetler ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. BOP projesinde yok say\u0131lacak kesim \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturan T\u00fcrklerdir. Bu uygulanmas\u0131 istenen BOP projesi, \u0130ran\u2019\u0131, T\u00fcrk-Arap kar\u015f\u0131t\u0131 ve \u015eiili\u011fi \u0130slamiyet\u2019e kar\u015f\u0131 kullanmay\u0131 hedefleyen Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 s\u00f6zde ref\u00f6rmist ve Pan-Farsist kesim taraf\u0131ndan y\u00f6netilmesini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu kesimin tan\u0131nm\u0131\u015f isimleri eski Cumhur Ba\u015fkanlar\u0131 Ha\u015fimi Rafsancani, Muhammed Hatemi ve \u015fimdiki Cumhur Ba\u015fkan\u0131 Hasan Firidun &#8211; Ruhani\u2019dir. Bu projeye g\u00f6re \u0130ran\u2019da Pan-Farsizmin \u0130slamiyet\u2019e, T\u00fcrk ve Araba kar\u015f\u0131 kullan\u0131lmas\u0131 \u00f6n plandad\u0131r. Bunun i\u00e7in:<\/p>\n<ol>\n<li>Bat\u0131 Azerbaycan (Bat\u0131 Urmiye) ve bat\u0131 \u0130ran\u2019da yerle\u015fen K\u00fcrdistan b\u00f6lgesini s\u00f6zde B\u00fcy\u00fck K\u00fcrdistan\u2019a devretmekle Ermenistan ve K\u00fcrdistan topraklar\u0131n\u0131n birli\u011fini, b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sa\u011flamak. Bu projede \u0130ran \u00fczerinden tahminen %6-7 n\u00fcfusla<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[73]<\/a> 150,000 bin Kilometre kare toprak Ermeni ve K\u00fcrtlere devredilebilir;<\/li>\n<li>\u0130ran\u2019\u0131n G\u00fcneyinde bulunan Araplar i\u00e7in \u201cAlahvaz\u201d b\u00f6lgesi veya devleti i\u00e7in yakla\u015f\u0131k %3-4 n\u00fcfusla<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[74]<\/a> 100,000 bin kilometre kare toprak verilmesi \u00f6n g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor;<\/li>\n<li>\u0130ran\u2019\u0131n G\u00fcney do\u011fu b\u00f6lgesindeki Beluclar veya Belucistan devleti i\u00e7in yakla\u015f\u0131k %3-4 n\u00fcfusla 150,000 bin kilometre kare toprak verilmesi \u00f6n g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor;<\/li>\n<li>Kuzey Horasan b\u00f6lgesindeki T\u00fcrkmenler i\u00e7in yakla\u015f\u0131k %2-3 n\u00fcfusla 100 bin kilometre toprak G\u00fcney T\u00fcrkmenistan olarak devredilmesi \u00f6n g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor;<\/li>\n<li>\u0130ran\u2019\u0131 tarihen kurup, koruyan ve \u015fu anki 40 Milyon \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn davas\u0131n\u0131 savunan Azerbaycanl\u0131lar i\u00e7in, G\u00fcney Azerbaycan ad\u0131 alt\u0131nda sadece Tebriz, Erdebil ve k\u0131smen baz\u0131 Zencan k\u00f6ylerini kapsayan %10-13 n\u00fcfusla 100,000 ila 130,000 bin Kilometre karelik bir toprak par\u00e7as\u0131 \u00f6n g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Buda s\u00f6zde B\u00fcy\u00fck Azerbaycan ad\u0131 alt\u0131nda Tebriz\u2019le Erdebil\u2019in Bak\u00fc\u2019ye ilhak edilmesiyle s\u00f6zde \u201cB\u00fcy\u00fck Azerbaycan \u2013 B\u00fcy\u00fck Azeristan\u201dn\u0131n kurulmas\u0131 gibi lanse ediliyor olacakt\u0131r. K\u0131sacas\u0131 \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc b\u00fcsb\u00fct\u00fcn m\u00e2nen etkisizle\u015ftirilmek istenecektir. Bu ise \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcn eyalet ve vilayetlerinde ya\u015famakta olan ve \u00fclke n\u00fcfusunun yakla\u015f\u0131k yar\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan T\u00fcrklerin, Farsla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 veya Farslardan daha fazla Fars olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacakt\u0131r. Y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce \u0130ngiltere eksenli Ba\u015fbakan V\u00fcsuk-\u00fct d\u00f6vle\u2019nin s\u00f6yledi\u011fi, <em>\u201cT\u00fcrklerin d\u00f6nemi bitmi\u015ftir! Biz \u0130ran\u2019\u0131 bir daha T\u00fcrklere vermeyece\u011fiz, Azerbaycanl\u0131lar \u0131srar ederse, onlar\u0131 kuru kangren hastal\u0131\u011f\u0131na yakalanm\u0131\u015f k\u00fc\u00e7\u00fck culu parma\u011f\u0131m\u0131z hesap edip, kesip atar\u0131z.\u201d<\/em><strong>\u00a0 <\/strong>\u0130fadesini sadece bir ahmak bo\u015f bo\u011faz\u0131n sinirlenerek s\u00f6yledi\u011fi bir s\u00f6zden ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve 100 y\u0131l \u00f6teden beri s\u00fcregelen bir T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 proje olu\u015funu anlamal\u0131y\u0131z. B\u00fcy\u00fck Orta do\u011fu Projesinin \u0130ran\u2019la ilgili uygulanmak istenen k\u0131sm\u0131 budur.<\/li>\n<\/ol>\n<p>\u015euan unutulmamal\u0131d\u0131r ki \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn iktidar yanl\u0131s\u0131 kesimi, kesin \u00e7o\u011funlukla \u00d6zel Devrim Muhaf\u0131zlar\u0131 (Sipah ve Besic) dahil di\u011fer Y\u00fcksek Dini \u00d6ndere ba\u011fl\u0131 kuvvetler i\u00e7inde bulunmaktalar. \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn muhalefet iradesini temsil eden ise ancak G\u00fcney Azerbaycan Milli Hareketi ad\u0131na tan\u0131mlanan T\u00fcrkl\u00fc\u011fe dayanan Siyasi-K\u00fclt\u00fcrel cereyand\u0131r. Dini \u00d6ndere ba\u011fl\u0131 kuvvetlerin \u015fimdiye kadar y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f olduklar\u0131 esas strateji: <em>\u201c\u0130slam birli\u011fine vurgu yap\u0131lmas\u0131 ve Fars dilli \u015eiili\u011fin \u00f6n plana al\u0131nmas\u0131\u201d<\/em> olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn muhalefet iradesini temsil eden ak\u0131m, G\u00fcney Azerbaycan Milli Hareketi olarak tan\u0131mlanan <em>T\u00fcrkl\u00fc\u011fe, \u0130slamiyet\u2019e ve \u00d6zg\u00fcr Birey \u0130radeye<\/em> dayanan siyasi harekettir. Bu Hareketin duygusal aktivistleri taraf\u0131ndan bazen G\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na dair sloganlar\u0131n ileri s\u00fcr\u00fclmesinin arkas\u0131nda BOP projesinin durdu\u011fu iddia edilmektedir. Bu tamamen yan\u0131lt\u0131c\u0131d\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f itibar\u0131yla BOP projesinin ama\u00e7lar\u0131na hizmet edilir alg\u0131s\u0131n\u0131 yaratsa da i\u00e7erik ve ruh itibar\u0131yla bir birine z\u0131tt\u0131r. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k fikirleri Stratejik olarak belirlendi\u011fi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda megastratejik yakla\u015f\u0131mda taktiksel yakla\u015f\u0131mdan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u0130ran\u2019da ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 olunacak olursa bu en son T\u00fcrkler olur.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi bu proje d\u00e2hilinde \u0130ran\u2019\u0131n siyasi ve jeopolitik konumuna dokunulmuyor. B\u00fcsb\u00fct\u00fcn Hazar Denizi ve \u0130ran-Basra K\u00f6rfezi k\u0131y\u0131lar\u0131 ne T\u00fcrklere nedeki di\u011ferlerine devredilmeyip, \u015eiili\u011fi \u0130slamiyet\u2019e kar\u015f\u0131 kullanmay\u0131 ama\u00e7layan T\u00fcrk-Arap kar\u015f\u0131t\u0131 Pan Farsistlerin elinde kalmas\u0131 isteniliyor. Tabi bu kurulmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u0130ran, kesinlikle s\u00f6yl\u00fcyorum g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u0130ran olmayacakt\u0131r. O, s\u00f6z\u00fcn as\u0131l anlam\u0131nda a\u00e7\u0131kcas\u0131na \u015eiili\u011fi \u0130slamiyet aleyhine kullanan T\u00fcrk-Arap kar\u015f\u0131t\u0131 Pan Farsist bir d\u00fczen olacakt\u0131r ve \u00fclkenin ismi de Persian olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131 ihtimali daha y\u00fcksektir. Hazar\u2019dan Basra K\u00f6rfezine uzanan %65-70 n\u00fcfusla<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[75]<\/a> 1,000,000 Kilometre kare topra\u011f\u0131 kapsayan en jeopolitik b\u00f6lge olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu Persian adlanacak \u00fclke, \u0130slamiyeti ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc tamamen etkisizle\u015ftirmek i\u00e7in Ortado\u011fu ve Orta Asya\u2019ya y\u00f6nelik olarak Atlantizm\u2019in \u00f6nc\u00fc aya\u011f\u0131 olarak kullan\u0131lacakt\u0131r. Bu \u0130slamiyet ve T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in korkun\u00e7 olan projenin uygulanmas\u0131n\u0131 isteyen i\u00e7 fakt\u00f6r \u00e7o\u011funlukla s\u00f6zde ref\u00f6rmist \u2013 islahatc\u0131lar olarak tan\u0131mlan\u0131yor. H\u00fcccet-\u00fcl islam Ha\u015fimi Rafsancani (2017\u2019nin ba\u015f\u0131nda \u00f6ld\u00fc), Muhammed Hatemi, Rahim Ma\u015fayi, Ataullah Muhacirani, Kerrubi, Hasan Firidun (Ruhani) vb. bu kesimin tan\u0131nm\u0131\u015f isimleridir.<\/p>\n<p>BOP projesi ba\u015far\u0131yla uyguland\u0131\u011f\u0131 takdirde en a\u011f\u0131r darbeyi T\u00fcrkiye, \u0130slamiyet ve b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkler alacakt\u0131r. T\u00fcrkiye, bunu engellemek i\u00e7in mutlaka b\u00f6lgesel devletlerle iyi ili\u015fkiler kurmaya \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, Bat\u0131n\u0131n bu Projesine kar\u015f\u0131 Rusya ile ve Katolik Kilisesine kar\u015f\u0131 Ortodoks Kilisesiyle i\u015fbirli\u011fini \u00f6n planda tutmas\u0131 gerekmektedir.\u00a0 Rusya ve \u0130ran\u2019\u0131n dini yiderine ba\u011fl\u0131 g\u00fc\u00e7lerle beraber bu BOP projesinin <em>deneysel \u00f6nc\u00fc birlikleri<\/em> olan Barzani, PKK, PJAK ve PYD\u2019nin etkisizle\u015ftirilmesi y\u00f6n\u00fcnde birlikte faaliyet mekanizmas\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 yolunu bir t\u00fcrl\u00fc bulmas\u0131 gerekmektedir. ABD ve AB ile olan ili\u015fkiler \u00fczere mevcut stat\u00fckonun korunulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin Rusya ile olan ili\u015fkilerini y\u00fcksek d\u00fczeyde geli\u015ftirmesi \u00f6nemlidir.<\/p>\n<p>K\u0131sacas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin Rusya ile ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi, T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgenin etkin devletleri ile yan\u0131 s\u0131ra Azerbaycan ba\u015fta olmakla Kafkasya ve Orta Asya T\u00fcrk Cumhuriyetleriyle daha yak\u0131n ve birliktelik kurmas\u0131na kar\u015f\u0131 baz\u0131 mevcut engellerin ortadan kalkmas\u0131na olanak sa\u011flar. O zaman T\u00fcrk-\u0130slam birli\u011fi, ger\u00e7ek anlamda masaya yat\u0131r\u0131labilir. \u0130ran\u2019la ilgili ise bat\u0131 \u00f6zellikle \u0130ngiltere eksenli \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 Pan Farsist kesimle de\u011fil, tam tersine \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6n planda tutmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n<p>Bunun i\u00e7in i\u00e7 siyasette ise baz\u0131 siyasal ve ekonomik ad\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n<ol>\n<li>Etnik gruplar\u0131n mevcut sorunlar\u0131n\u0131n, T\u00fcrk kimli\u011finin egemenli\u011fini ve T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6z konusu yapmayacak adil bir bi\u00e7imde \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmas\u0131;<\/li>\n<li>Ekonomik a\u00e7\u0131dan Do\u011fu Anadolu\u2019ya daha fazla \u00f6nem verilmesi ve daha fazla ilginin g\u00f6sterilmesi;<\/li>\n<li>K\u00fcrt ve di\u011fer etnik gruplar\u0131n kendi dillerini \u00f6\u011frenim haklar\u0131na gereken kolayl\u0131klar\u0131n sa\u011flanmas\u0131d\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<h2><strong>D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/h2>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Tabi, \u0130ran ad\u0131, Ferdevsi\u2019nin \u201c\u015eahname\u201dsinden sonra edebiyatta ve baz\u0131 di\u011fer devlet belgesi olmayan yaz\u0131tlarda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi Bat\u0131l\u0131 kaynaklarda da \u00e7o\u011fu zaman \u00f6zellikle 1176 y\u0131l\u0131ndaki Miryokefelon sava\u015f\u0131ndan sonra Anadolu i\u00e7in Latin a\u011fz\u0131yla T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge anlam\u0131nda <strong>T\u00dcRK\u0130YE<\/strong> tabirinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ama resmi bi\u00e7imde devlet ve \u00fclke anlam\u0131nda ilk kez \u0130ran ad\u0131 M\u00fcttefik kuvvetlerin i\u015fgali ard\u0131ndan yap\u0131lan 1921 darbesinden sonra egemenli\u011fi kendi eline alan Pehleviler taraf\u0131ndan 1935 y\u0131l\u0131nda kabul edilen y\u00f6netmelikle resmi devlet ve \u00fclke ad\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de ise bu resmi s\u00fcre\u00e7 1923 tarihinde kurulan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ile ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Bu konuya, bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 kitap olarak yay\u0131nlamaya haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z metinde daha geni\u015f bi\u00e7imde de\u011finece\u011fizdir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[2]<\/a> Burada kaydetmem yerinde olur ki, Alt\u0131n-Orda ve \u0130lhanl\u0131lar aras\u0131nda da kuvvetli rekabet olmu\u015ftur. \u0130ran kelimesinin etimolojik analizine ve \u201c\u0130ran-Turan\u201d\u00a0 konusunu ele alan eserlerin bir k\u0131sm\u0131na buradan ula\u015f\u0131labilir: Dr. Feyzullah Vehid (Ulduz), \u201c\u0646\u0627\u0645 \u00ab\u0627\u064a\u0631\u0627\u0646\u00bb \u0631\u0627 \u2013 \u062f\u0631 \u0628\u0639\u062f \u0627\u0632 \u0627\u0633\u0644\u0627\u0645 &#8211; \u00ab\u0645\u063a\u0648\u0644\u0627\u0646\u00bb \u0628\u0631 \u0627\u064a\u0646 \u0633\u0631\u0632\u0645\u064a\u0646 \u0646\u0647\u0627\u062f\u0646\u062f! &#8211; Nam\u2019e \u0130ran Ra Baed Az \u0130slam Mo\u011fulan Bar \u0130n Sarzamin Nahadand\u201d,20.12.2017 tarihinde al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r:\u00a0<a href=\"http:\/\/database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com.tr\/2009\/07\/blog-post_30.html\">http:\/\/database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com.tr\/2009\/07\/blog-post_30.html<\/a>\u00a0<a href=\"http:\/\/www.amordad.net\/forum\/index.php?topic=6635.0\">http:\/\/www.amordad.net\/forum\/index.php?topic=6635.0<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[3]<\/a> Dr. Feyzullah Vehid (Ulduz), ad\u0131 ge\u00e7en makale;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[4]<\/a> Bu makalemizin Kitap \u015feklinde yay\u0131nlanacak olan geni\u015fletilmi\u015f metninde bu konuya daha geni\u015f bi\u00e7imde de\u011finilecektir. Ayr\u0131ca yak\u0131nda yay\u0131nlanacak olan \u201c\u0130ran T\u00fcrk Devletinin \u0130nhilal Nedenleri\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131m\u0131zda m\u00fcmk\u00fcn kadar geni\u015f bi\u00e7imde ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[5]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: R. C. \u201cD\u00fcnden Bu G\u00fcne Ger\u00e7ek \u0130ran\u201d, Devlet Dergisi, 14 Nisan 2014,\u00a0<a href=\"http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/20\/DUNDEN_BUGUNE_GERCEK_IRAN_VE_GUNEY_AZERBAYCAN_MILLI_HAREKETI_.html\">http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/20\/DUNDEN_BUGUNE_GERCEK_IRAN_VE_GUNEY_AZERBAYCAN_MILLI_HAREKETI_.html<\/a> Ayr\u0131ca geni\u015f bilgi i\u00e7in: R.C. \u201cK\u00fcrtlerin K\u00f6keni\u201d,\u00a0 Gece Kitapl\u0131\u011f\u0131, 2016,\u00a0 Ankara, s. 228-229<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[6]<\/a> Arap olmayan M\u00fcsl\u00fcmanlar demektir. S\u00f6zl\u00fckte, \u201cYabanc\u0131; Arap\u00e7a olmayan dil veya Arap\u00e7a konu\u015fmayan veya Arap olmayan kimse. Mecazen, dile getirememe, a\u00e7\u0131\u011fa vuramama\u201d, anlam\u0131ndad\u0131r: geni\u015f bilgi i\u00e7in:<\/p>\n<p>\u201cKur\u2019an\u2019da ge\u00e7en isimlerin anlam\u0131\u201d, <a href=\"http:\/\/www.kurandan.com\/sozluk\/sozluka.htm\">http:\/\/www.kurandan.com\/sozluk\/sozluka.htm<\/a><\/p>\n<p>\u201cKur\u2019an\u2019\u0131 Kerim\u2019de Acemi ile ilgili Ayetler\u201d:<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.secdem.net\/dini-bilgiler\/kurani-kerim-sureleri\/kurani-kerimde-acemi-ile-ilgili-ayetler.html\">https:\/\/www.secdem.net\/dini-bilgiler\/kurani-kerim-sureleri\/kurani-kerimde-acemi-ile-ilgili-ayetler.html<\/a><\/p>\n<p>\u201cKuran\u2019da Arap Irk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 Yap\u0131l\u0131yor \u0130ddias\u0131na Cevap\u201d:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/kurandaceliskiolmaz.com\/kuranda-arap-irkciligi-yapiliyor-iddiasi\/\">http:\/\/kurandaceliskiolmaz.com\/kuranda-arap-irkciligi-yapiliyor-iddiasi\/<\/a><\/p>\n<p>\u0130statistik verilere g\u00f6re T\u00fcrkiye\u2019de toplam 19.322 ki\u015fi taraf\u0131ndan kullan\u0131lan Ecem isminden sadece \u0130stanbul\u2019da 5.077 ki\u015fi var. T\u00fcrkiye\u2019de en \u00e7ok kullan\u0131lan isimler s\u0131ralamas\u0131nda Ecem ismi 1406. s\u0131rada yer almaktad\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.ismininanlamibu.com\/ecem-isminin-anlami-kuranda-geciyormu-caizmi-uyumlu-unlu-isimler-arapca-osmanlica-yazilisi\">http:\/\/www.ismininanlamibu.com\/ecem-isminin-anlami-kuranda-geciyormu-caizmi-uyumlu-unlu-isimler-arapca-osmanlica-yazilisi<\/a><\/p>\n<p>T\u00fcrk Dil Kurumuna g\u00f6re Acem, Ecem veya Acemi:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.tdk.gov.tr\/index.php?option=com_bts&amp;arama=kelime&amp;guid=TDK.GTS.5aca5c3233d855.89072138\">http:\/\/www.tdk.gov.tr\/index.php?option=com_bts&amp;arama=kelime&amp;guid=TDK.GTS.5aca5c3233d855.89072138<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[7]<\/a> Prof. Dr. Fahir Armao\u011flu, \u201c19. Y\u00fczy\u0131l Siyasi Tarihi \u2013 1789-1914\u201d, Tima\u015f Yay\u0131nlar\u0131, 14. Bask\u0131, s. 33-34 ve <a href=\"http:\/\/www.islamansiklopedisi.info\/\">http:\/\/www.islamansiklopedisi.info\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[8]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: Yusuf Hala\u00e7o\u011flu, \u201cOsmanl\u0131 Kimli\u011fi ve A\u015firetler &#8211; T\u00fcrkiye&#8217;nin Derin K\u00f6kleri\u201d, Babiali K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131, 2017, \u0130stanbul<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[9]<\/a> Prof. Dr. Faruk S\u00fcmer, \u201cSafevi Devletinin Kurulu\u015fu ve Geli\u015fmesinde Anadolu T\u00fcrklerinin Rol\u00fc\u201d, T\u00fcrk Tarih Kurumu yay\u0131nlar\u0131, 1999 vb.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[10]<\/a>\u00a0 R\u0131za Zelyut, \u201cK\u00fcrt Alevi Yoktur\u201d, geni\u015f bilgi i\u00e7in:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.turkalevi.com\/2012\/04\/kurt-alevi-yoktur.html\">http:\/\/www.turkalevi.com\/2012\/04\/kurt-alevi-yoktur.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.binboga.org\/riza-zelyut-un-resmi-ideolojinin-kanli-murekkebiyle-yazdigi-dersim-tarihi\/\">http:\/\/www.binboga.org\/riza-zelyut-un-resmi-ideolojinin-kanli-murekkebiyle-yazdigi-dersim-tarihi\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/alevierenler.blogcu.com\/riza-zelyut-kurt-alevi-yoktur\/2926651\">http:\/\/alevierenler.blogcu.com\/riza-zelyut-kurt-alevi-yoktur\/2926651<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[11]<\/a> \u00c7o\u011fu kaynaklarda \u00c7in\u2019deki Hata \u015fehrine aidiyeti belirtmek \u00fczere Hata\u2019i \u015feklinde ge\u00e7er. Hata\u2019i ad\u0131, oradan \u00e7\u0131km\u0131\u015f veya Safevi sanat\u0131n\u0131n etkisi ile geli\u015fmi\u015f s\u00fcsleme sanat\u0131ndaki bir kompozisyon ad\u0131 olarak da kullan\u0131lmaktad\u0131r. H\u0131tay eski T\u00fcrk\u00e7e\u2019de \u00c7in manas\u0131na geliyor. Safevi Tarikat\u0131n\u0131n kurucusu Safiyy\u00fcddin-i Erdebili Hazretlerinin Hata \u015fehri veya H\u0131tay (\u00c7in) T\u00fcrklerinden olmas\u0131 veya yerle\u015fik Hazar T\u00fcrklerinden olmas\u0131 fikri, Tarih\u00e7ilerin netle\u015ftirmesi gereken konulardan biridir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[12]<\/a> Ziya G\u00f6kalp, \u201cT\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Esaslar\u0131\u201d, genel bilgi i\u00e7in:<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.cokbilgi.com\/yazi\/milli-kultur-ve-medeniyet-ziya-gokalp\/\">https:\/\/www.cokbilgi.com\/yazi\/milli-kultur-ve-medeniyet-ziya-gokalp\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[13]<\/a> Bu konuyu <strong>\u201cHazarlar, Gaznelilerin, Sel\u00e7uklular\u0131n, Harezm\u015fahlar\u0131n yerli Selefidir mi?\u201d<\/strong> ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda mevcuttur. Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z da tamamlan\u0131r tamamlanmaz yay\u0131nlanacakt\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[14]<\/a>\u201c\u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u0130nhilal Nedenleri\u201d, yak\u0131nda yay\u0131nlanacakt\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[15]<\/a> Turan Yazgan, \u201cT\u00dcRK D\u00dcNYASI D\u00dcN\u00dc \u2013 BUG\u00dcN\u00dc, DERTLER \u2013 \u00c7ARELER\u201d, \u201cMDM\u201d Yay\u0131nlar\u0131, tam metin:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.millikitap.com\/2016\/03\/tam-metin-turan-yazgan-turk-dunyasi.html\">http:\/\/www.millikitap.com\/2016\/03\/tam-metin-turan-yazgan-turk-dunyasi.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[16]<\/a> \u201cOsmanl\u0131-\u0130ran Sava\u015flar\u0131\u201d,\u00a0 geni\u015f bilgi i\u00e7in:<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.turkcebilgi.com\/osmanl%C4%B1-iran_sava%C5%9Flar%C4%B1\">https:\/\/www.turkcebilgi.com\/osmanl%C4%B1-iran_sava%C5%9Flar%C4%B1<\/a> <a href=\"https:\/\/ipfs.io\/ipfs\/Qme2sLfe9ZMdiuWsEtajWMDzx6B7VbjzpSC2VWhtB6GoB1\/wiki\/Osmanl%C4%B1-%C4%B0ran_Sava%C5%9Flar%C4%B1.html\">https:\/\/ipfs.io\/ipfs\/Qme2sLfe9ZMdiuWsEtajWMDzx6B7VbjzpSC2VWhtB6GoB1\/wiki\/Osmanl%C4%B1-%C4%B0ran_Sava%C5%9Flar%C4%B1.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[17]<\/a> \u0130slam Ansiklopedisi, Tufan G\u00fcnd\u00fcz, \u201cSafeviler\u201d Maddesi,<br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.islamansiklopedisi.info\/dia\/ayrmetin.php?idno=350452\">http:\/\/www.islamansiklopedisi.info\/dia\/ayrmetin.php?idno=350452<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[18]<\/a> K\u00fct\u00fcphaneler ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u00d6mer Khalis Bey, \u201c\u0130ran Tarikhi\u201d, Muhammed Ali Furugi\u2019nin yazm\u0131\u015f oldu\u011fu eserin Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esine \u00e7evirmeni ve kaydedilen ek b\u00f6l\u00fcmlerin yazar\u0131, Arkan\u2019e Harbiye Umumiye Talim-Terbiye Dayeresince Ne\u015fr olunmu\u015ftur, 1926, s. 79<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[19]<\/a> O\u011fuzhan Tan, \u201cKanuni Sultan S\u00fcleyman\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.osmanlimedeniyeti.com\/makaleler\/tarih\/Kanuni-Sultan-Suleyman-Hayati-Fetihleri.html\">http:\/\/www.osmanlimedeniyeti.com\/makaleler\/tarih\/Kanuni-Sultan-Suleyman-Hayati-Fetihleri.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[20]<\/a> Prof. Dr. Remzi KILI\u00c7, \u201cKanuni Sultan S\u00fcleyman Devri Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u0130ran-Safev\u00ee Siyaseti\u201d, <a href=\"http:\/\/remzikilic.com\/kanuni-sultan-suleyman-devri-osmanli-devletinin-iran-safevi-siyaseti.html\">http:\/\/remzikilic.com\/kanuni-sultan-suleyman-devri-osmanli-devletinin-iran-safevi-siyaseti.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[21]<\/a> K\u00fct\u00fcphaneler ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u00d6mer Khalis Bey, \u201c\u0130ran Tarikhi\u201d, Muhammed Ali Furugi\u2019nin yazm\u0131\u015f oldu\u011fu eserin Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esine \u00e7evirmeni ve kaydedilen ek b\u00f6l\u00fcmlerin yazar\u0131, Arkan\u2019e Harbiye Umumiye Talim-Terbiye Dayeresince Ne\u015fr olunmu\u015ftur, 1926, s. 86-87<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[22]<\/a> Age. s. 87<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[23]<\/a> Age s. 87<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[24]<\/a> \u00d6. Halis, Age. S. 79<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[25]<\/a> Eldar Emirov, \u201cA\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015fah Qacar: T\u0259hrif Olunmu\u015f \u0130rsimizin Daha Bir S\u0259hif\u0259si\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.1news.az\/az\/news\/a-a-m-h-mm-d-ah-qacar-t-hrif-olunmu-irsimizin-daha-bir-s-hif-si\">http:\/\/www.1news.az\/az\/news\/a-a-m-h-mm-d-ah-qacar-t-hrif-olunmu-irsimizin-daha-bir-s-hif-si<\/a><\/p>\n<p>Ali Muradi Maragei, \u201c\u06a9\u0648\u0634\u0634 \u062f\u0631 \u0627\u0628\u0647\u0627\u0645 \u0632\u062f\u0627\u06cc\u06cc \u0627\u0632 \u0686\u06af\u0648\u0646\u06af\u06cc \u0642\u062a\u0644 \u0622\u0642\u0627\u0645\u062d\u0645\u062f\u062e\u0627\u0646 \u0642\u0627\u062c\u0627\u0631\/\u0639\u0644\u06cc \u0645\u0631\u0627\u062f\u06cc \u0645\u0631\u0627\u063a\u0647 \u0627\u06cc\/\u0642\u0633\u0645\u062a \u0627\u0648\u0644\u201d, <a href=\"http:\/\/solanzh.blogfa.com\/post-316.aspx\">http:\/\/solanzh.blogfa.com\/post-316.aspx<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[26]<\/a> Age<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[27]<\/a> Tarih\u00e7i Serdar Celalo\u011flu,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.azadliq.org\/a\/24959026.html\">https:\/\/www.azadliq.org\/a\/24959026.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[28]<\/a> \u041a\u043e\u0440\u0444 \u0424. \u0412\u043e\u0441\u043f\u043e\u043c\u0438\u043d\u0430\u043d\u0438\u044f \u043e \u043f\u0443\u0442\u0435\u0448\u0435\u0441\u0442\u0432\u0438\u0438 \u0432 \u041f\u0435\u0440\u0441\u0438\u044e \/F.\u00a0 Korf, \u201c\u0130ran\u2019a Yolculuk\u201d \/ \u0421\u043e\u0432\u0440\u0435\u043c\u0435\u043d\u043d\u0438\u043a. \u2013 1852, \u0434\u0435\u043a\u0430\u0431\u0440\u044c. \u2013 \u0422. 36. \u2013 \u041e\u0442\u0434. VI. \u2013 \u0421. 186\u2013189.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[29]<\/a> Rus gazeteci ve yazar Fedor Fedorovich Korf,&#8221;\u0130ran H\u00e2t\u0131ralar\u0131&#8221;1838,\u00a0 verilen metinin \u00e7evirisini Sn. E. Demirta\u015f\u201d yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[30]<\/a> Konu ile ilgili yak\u0131nda yay\u0131nlanacak olan \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda geni\u015f bilgi verilmi\u015ftir. 1910\u2019larda \u0130ran\u2019da olan \u015eevket Beyin eserinde de geni\u015f bilgi var. \u00d6. H. Age. S. 61-70 \u201cBAB\u201d k\u0131sm\u0131; ayr\u0131ca yazar\u0131n: \u201cG\u00d6\u00c7 VE A\u00c7LIK ETMENLER\u0130N\u0130N \u0130RAN\u2019DA T\u00dcRK EGEMENL\u0130\u011e\u0130N\u0130N KAYBINDAK\u0130 ROL\u00dc\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ba\u015fvurulsun.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/133\/GOC_VE_ACLIK_ETMENLERININ_IRANDA_TURK_EGEMENLIGININ_KAYBINDAKI_ROLU_.html\">http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/133\/GOC_VE_ACLIK_ETMENLERININ_IRANDA_TURK_EGEMENLIGININ_KAYBINDAKI_ROLU_.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[31]<\/a> K\u00fclt\u00fcr Varl\u0131klar\u0131 Daire Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, K\u00fct\u00fcphane ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131, Muhammed Kenan, \u201c\u0130ran Cebhesi I-II\u201d, Raporlar ve de\u011ferlendirmeler. 1928, ikinci cilt, s. 110, 112, 113, 121, 126, 133<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[32]<\/a> Age, Birinci Cilt, S. 101<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[33]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: Abdullah Shahbazi, \u201c\u06cc\u0647\u0648\u062f\u06cc\u0627\u0646 \u0648 \u06af\u0633\u062a\u0631\u0634 \u0628\u0627 \u0628\u06cc \u06af\u0631\u06cc \u0648 \u0628\u0647\u0627\u06cc\u06cc \u06af\u0631\u06cc \u2013 Yahudilerin, Bab\u2019\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve Bahai\u2019cili\u011fi geni\u015fletme siyasetleri\u201d, PDF \u015fekli <a href=\"http:\/\/www.shahbazi.org\/\">http:\/\/www.shahbazi.org\/<\/a> sitesin de mevcuttur;<\/p>\n<p>A.Sh., \u201dChera \u0130n Mabahes Ra M\u00fcrur Mikonim \u2013 Niye Bu Konulara De\u011finiyoruz?\u201d,\u00a0\u00a0\u00a0 <a href=\"http:\/\/www.iranamerica.com\/forum\/showthread.php?t=26732\">http:\/\/www.iranamerica.com\/forum\/showthread.php?t=26732<\/a><\/p>\n<p>Nureddin \u00c7ahardehi, \u201c\u0686\u06af\u0648\u0646\u0647 \u0628\u0647\u0627\u0626\u06cc\u062a \u067e\u062f\u06cc\u062f \u0622\u0645\u062f \u2013 Bahailik Nas\u0131l Ortaya \u00c7\u0131kt\u0131\u201d, Aferine\u015f Yay\u0131nlar\u0131, Tahran, 1369-1990, \u0130kinci bask\u0131,\u00a0 <a href=\"http:\/\/www.paperyab.ir\">http:\/\/www.paperyab.ir<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[34]<\/a> Bu Makale \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yak\u0131nda geni\u015fletilmi\u015f bi\u00e7imde Kitap olarak yay\u0131nlanacakt\u0131r. O zaman orada bu konular daha geni\u015f bi\u00e7imde ele al\u0131nacakt\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[35]<\/a> Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u00c2b\u2019dur-rahman \u015eerif, \u201cCo\u011frafiya\u2019i Umumi\u201d, Cilt: I-II, Karabet Matbaas\u0131, Hk. 1323, Birinci Cilt,\u00a0 s. 22;\u00a0 kitab\u0131n i\u00e7 kapa\u011f\u0131nda \u201cUniversity of Toronto Library\u201d n\u00fcshas\u0131 1907 yazmaktad\u0131r. Kitab\u0131n metninden anla\u015f\u0131l\u0131r ki, 1905 tarihinde yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[36]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: R. C. \u201cT\u00dcRK D\u00dcNYASINDA SOYKIRIM VE ETNO-JEOPOL\u0130T\u0130K \u0130NH\u0130LAL\u201d, M\u0130SAK,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/turk-dunyasinda-soykirim-ve-etno-jeopolitik-inhilal\/\">http:\/\/misak.millidusunce.com\/turk-dunyasinda-soykirim-ve-etno-jeopolitik-inhilal\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[37]<\/a> Age<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[38]<\/a> Bu konuyu iki ciltte \u00e7al\u0131\u015fmaktay\u0131z. Bitmek \u00fczeredir. I. Cilt \u201c\u0130ran\u2019da Soyk\u0131r\u0131m ve Etno-Jeopolitik \u0130nhilal\u201d, II. Cilt \u201cT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131nda Soyk\u0131r\u0131m ve Etno-jeopolitik \u0130nhilal\u201d ba\u015fl\u0131klar\u0131 ile yay\u0131nlanacakt\u0131r. Rusya ile ilgili esas veriler 1897-1926 N\u00fcfus say\u0131lar\u0131na dayan\u0131yor. T\u00fcrkiye ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n esas kaynaklar\u0131n\u0131 1913-1927 y\u0131llar\u0131na dair \u0130statistik N\u00fcfus veri tabanlar\u0131 ve Osmanl\u0131 Ar\u015fiv belgeleri olu\u015fturuyor. \u0130ran\u2019la ilgili \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n esas kaynaklar\u0131n\u0131 \u0130ran\u2019la ilgili Osmanl\u0131, yerel ar\u015fiv belgeleri ve yabanc\u0131 yazarlar\u0131n verdikleri bilgiler ve a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015f yabanc\u0131 belgeler olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[39]<\/a> \u00d6. H. Age, s. 55<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[40]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: R.C. \u201cK\u00fcrtlerin K\u00f6keni\u201d kitab\u0131,<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[41]<\/a> \u201c\u062f\u064a\u0646 \u0637\u0648\u0627\u064a\u0641 \u0648 \u0642\u0628\u0627\u064a\u0644 \u06a9\u0631\u062f \u2013 K\u00fcrt A\u015firetlerin de Din\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.aftabir.com\/travel\/iranian\/provience_kordestan_religion.php\">http:\/\/www.aftabir.com\/travel\/iranian\/provience_kordestan_religion.php<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[42]<\/a> Gadyani Abbas,\u201d \u0130ran Dinleri ve Mezhepleri Tarihi\u201d, 2002, S 282<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[43]<\/a> Alptekin DURSUNO\u011eLU, \u201cIrak\u2019taki siyasal kesimler ve \u00fc\u00e7 verili tan\u0131mlama \u015eiiler K\u00fcrtler ve S\u00fcnniler\u201d, <a href=\"http:\/\/www.ydh.com.tr\/YD10_iraktaki-siyasal-kesimler-ve-uc-verili-tanimlamasiiler-kurtler-ve-sunniler.html\">http:\/\/www.ydh.com.tr\/YD10_iraktaki-siyasal-kesimler-ve-uc-verili-tanimlamasiiler-kurtler-ve-sunniler.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[44]<\/a> Kiyumers Azimi, Muhammedali \u00c7lunger, \u201c\u067e\u0631\u0627\u06a9\u0646\u062f\u06af\u06cc \u0641\u0631\u0642 \u0648 \u0645\u0630\u0627\u0647\u0628 \u062a\u0634\u06cc\u0651\u0639 \u062f\u0631 \u06a9\u0631\u062f\u0633\u062a\u0627\u0646\u201d \u2013 \u201cK\u00fcrdistan\u2019da \u015eiili\u011fin ve F\u0131rkalar\u0131n da\u011f\u0131l\u0131m\u0131\u201d,\u00a0 <a href=\"http:\/\/www.shiitestudies.com\/article_19301_3214.html\">http:\/\/www.shiitestudies.com\/article_19301_3214.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[45]<\/a> Age,<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[46]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in: R.C. \u201cK\u00fcrtlerin K\u00f6keni\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[47]<\/a> Bu makalenin geni\u015fletilmi\u015f kitap \u015feklindeki metninde bu konuya geni\u015f bi\u00e7imde de\u011finilecektir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[48]<\/a> K\u00fclt\u00fcr Varl\u0131klar\u0131 Daire Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, K\u00fct\u00fcphane ve M\u00fczeler M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Atat\u00fcrk Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u201cHudud\u2019i \u0130ran\u2019iye-ye Dair\u201d,\u00a0 Ahmet \u0130hsan Matbaas\u0131, Hk. 1321, s. 51-53<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[49]<\/a> Kafkasya Arkan\u2019i Harbiye Y\u00fczba\u015f\u0131s\u0131 B. Aderyanof, \u201c19. As\u0131rda Rusya-T\u00fcrkiye-\u0130ran Muharibeleri, T\u00fcrkiye, \u0130ran Rusya K\u00fcrtlerinin Vaziyeti\u201d, \u00c7ev: Mulazim A. Efendi, Y\u00fczba\u015f\u0131 Mustafa Efendi, H\u00e2kimiyet\u2019i-Milli Matbaas\u0131, 1926, s.5<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[50]<\/a> Age, s. 9<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[51]<\/a> Age, s. 4-5<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[52]<\/a> K\u00fcrt konusu ile ilgili geni\u015f bilgi i\u00e7in: Prof. Dr. Abdulhal\u00fak M. \u00c7ay, \u201cHer Y\u00f6n\u00fcyle K\u00fcrt Dosyas\u0131\u201d, 7. Bask\u0131, Ankara 2008<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[53]<\/a> Cevad Odyakmaz, \u201cMondoros-Sevr-Mudanya-Lozan anla\u015fmalar\u0131n\u0131n tam metni\u201d,Togan yay\u0131nlar\u0131, 2013,\u00a0 Sevr ve Lozan b\u00f6l\u00fcmleri,<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[54]<\/a> Sultan Vahdettin Pa\u015fa hakk\u0131nda: Tarih\u00e7i Yazar \u00d6mer Faruk Y\u0131lmaz, \u201cSultan Vahdettin ve ac\u0131 ger\u00e7ekler\u201d, <a href=\"http:\/\/www.haber7.com\/kultur\/haber\/1108208-sultan-vahdettin-ve-aci-gercekler\">http:\/\/www.haber7.com\/kultur\/haber\/1108208-sultan-vahdettin-ve-aci-gercekler<\/a><\/p>\n<p>Sultan Muhammedali \u015eah hazretleri i\u00e7in: R. C. \u201cK. K.\u201d Age, s. 242-243<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[55]<\/a> Necdet Bayrakdar, \u201cMilli M\u00fccadele\u2019de Yay\u0131nlanan Padi\u015fah Fetvas\u0131 ve Ona Kar\u015f\u0131 Verilen Anadolu Fetvas\u0131\u201d, \u201cBilgiyurdu\u201d Dergisi, 11. Y\u0131l, 61. Say\u0131, Kas\u0131m 2017, s. 32-35<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[56]<\/a> Halide Edip Ad\u0131var, \u201cT\u00fcrk\u00fcn Ate\u015fle \u0130mtahan\u0131\u201d, 1922, s. 224,\u00a0 <a href=\"http:\/\/www.sanal-kitap.com\">www.sanal-kitap.com<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[57]<\/a> Age, s. 49, 55, 100 vb<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[58]<\/a> DR. SA\u0130T A\u015eGIN, \u201cAtat\u00fcrk D\u00f6neminde Do\u011fu Anadolu (1923-1938)\u201d, 19.12.2017 tarihinde bu linkten al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r: <a href=\"http:\/\/www.atam.gov.tr\/dergi\/sayi-50\/ataturk-doneminde-dogu-anadolu-1923-1938\">http:\/\/www.atam.gov.tr\/dergi\/sayi-50\/ataturk-doneminde-dogu-anadolu-1923-1938<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[59]<\/a> Agm.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[60]<\/a> Geni\u015f Bilgi i\u00e7in: Mohammad Gholi Majd, \u201cThe Great Famine And Genocide in Persia, 1917-1919\u201d, University Press Of America,\u00a0 ABD, 2003;<\/p>\n<p>Yazar\u0131n \u201cT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131nda Soyk\u0131r\u0131m ve Etno-Jeopolitik \u0130nhilal\u201d<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/turk-dunyasinda-soykirim-ve-etno-jeopolitik-inhilal\/\">http:\/\/misak.millidusunce.com\/turk-dunyasinda-soykirim-ve-etno-jeopolitik-inhilal\/<\/a><\/p>\n<p>\u201cG\u00d6\u00c7 VE A\u00c7LIK ETMENLER\u0130N\u0130N \u0130RAN\u2019DA T\u00dcRK EGEMENL\u0130\u011e\u0130N\u0130N KAYBINDAK\u0130 ROL\u00dc\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/133\/GOC_VE_ACLIK_ETMENLERININ_IRANDA_TURK_EGEMENLIGININ_KAYBINDAKI_ROLU_.html\">http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/yazi\/133\/GOC_VE_ACLIK_ETMENLERININ_IRANDA_TURK_EGEMENLIGININ_KAYBINDAKI_ROLU_.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[61]<\/a> Milli H\u00fckumetle ilgili geni\u015f bilgi i\u00e7in: R. C. \u201cK\u00fcrtlerin K\u00f6keni\u201d kitab\u0131na ba\u015fvurulsun.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[62]<\/a> Mustafa \u00d6zt\u00fcrk, \u201c1979 \u0130ran Devriminin B\u00f6lge ve D\u00fcnya Dengeleri \u00dczerindeki Tesisleri\u201d, Yeni T\u00fcrkiye say\u0131, 85, Ortado\u011fu \u00d6zel Say\u0131s\u0131, IV. Cilt, S. 80 (YTSAM taraf\u0131ndan yap\u0131lan bu Orta Do\u011fu Projesinin \u0130ran Dosyas\u0131 bizim Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.)<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[63]<\/a>\u00a0 \u201cPKK Nas\u0131l Kuruldu ve G\u00fc\u00e7lendi\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.aljazeera.com.tr\/dosya\/pkk-nasil-kuruldu-ve-guclendi\">http:\/\/www.aljazeera.com.tr\/dosya\/pkk-nasil-kuruldu-ve-guclendi<\/a><\/p>\n<p>Bayram Yurt\u00e7i\u00e7ek, \u201cPKK Nas\u0131l Ve Hangi Ama\u00e7la Kuruldu?\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.aydinlik.com.tr\/kose-yazilari\/bayram-yurtcicek\/2016-aralik\/pkk-nasil-ve-hangi-amacla-kuruldu\">https:\/\/www.aydinlik.com.tr\/kose-yazilari\/bayram-yurtcicek\/2016-aralik\/pkk-nasil-ve-hangi-amacla-kuruldu<\/a><\/p>\n<p>\u201cPKK&#8217;n\u0131n kanl\u0131 tarihi\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.sanalbasin.com\/pkk-nasil-kuruldu-ve-guclendi-12745037\/\">http:\/\/www.sanalbasin.com\/pkk-nasil-kuruldu-ve-guclendi-12745037\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[64]<\/a> 21. Y\u00fczy\u0131l Enstit\u00fcs\u00fc, \u201cPJAK-PKK ve \u0130ran Aras\u0131nda Neler Oluyor?\u201d, 19.12.2017 tarihinde buradan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r: <a href=\"http:\/\/www.21yyte.org\/arastirma\/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi\/2010\/08\/06\/5171\/pjak-pkk-ve-iran-arasinda-neler-oluyor\">http:\/\/www.21yyte.org\/arastirma\/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi\/2010\/08\/06\/5171\/pjak-pkk-ve-iran-arasinda-neler-oluyor<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[65]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in:<\/p>\n<p>R.C. \u201cD\u00fcnden Bug\u00fcne Ger\u00e7ek \u0130ran\u201d,\u00a0 Age<\/p>\n<ol start=\"21\">\n<li>y\u00fczy\u0131l Enstit\u00fcs\u00fc, \u201cPJAK-PKK Ve \u0130ran Aras\u0131nda Neler Oluyor?\u201d,<\/li>\n<\/ol>\n<p><a href=\"http:\/\/www.21yyte.org\/arastirma\/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi\/2010\/08\/06\/5171\/pjak-pkk-ve-iran-arasinda-neler-oluyor\">http:\/\/www.21yyte.org\/arastirma\/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi\/2010\/08\/06\/5171\/pjak-pkk-ve-iran-arasinda-neler-oluyor<\/a><\/p>\n<p>Haber Analiz, \u201cKronoloji: 2002-2011 aras\u0131 Irak\u2019ta \u00f6nemli geli\u015fmeler\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.aljazeera.com.tr\/haber-analiz\/kronoloji-2002-2011-arasi-irakta-onemli-gelismeler\">http:\/\/www.aljazeera.com.tr\/haber-analiz\/kronoloji-2002-2011-arasi-irakta-onemli-gelismeler<\/a><\/p>\n<p>CNN, \u201cABD Irak&#8217;a Giri\u015f Bahanesini 2001&#8217;de Haz\u0131rlam\u0131\u015f\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.cnnturk.com\/2010\/dunya\/09\/24\/abd.iraka.giris.bahanesini.2001de.hazirlamis\/590817.0\/index.html\">https:\/\/www.cnnturk.com\/2010\/dunya\/09\/24\/abd.iraka.giris.bahanesini.2001de.hazirlamis\/590817.0\/index.html<\/a><\/p>\n<p>TASAM, B\u00fclent Aras, \u201cT\u00fcrkiye-Suriye-\u0130ran \u0130li\u015fkileri\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.tasam.org\/tr-TR\/Icerik\/144\/turkiye-suriye-iran_iliskileri\">http:\/\/www.tasam.org\/tr-TR\/Icerik\/144\/turkiye-suriye-iran_iliskileri<\/a><\/p>\n<p>Elif Sudagezer, \u201cT\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkileri: Ge\u00e7ici dostluk mu m\u00fcttefiklik mi?\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/tr.sputniknews.com\/columnists\/201710041030422236-turkiye-iran-iliskileri-muttefiklik-suriye-irak-ikby-barzani-referandum-recep-tayyip-erdogan-hasan-ruhani\/\">https:\/\/tr.sputniknews.com\/columnists\/201710041030422236-turkiye-iran-iliskileri-muttefiklik-suriye-irak-ikby-barzani-referandum-recep-tayyip-erdogan-hasan-ruhani\/<\/a><\/p>\n<p>Nasser KASHEF ASL, \u201c1979 SONRASI \u0130RAN&#8217;IN ORTA DO\u011eU POL\u0130T\u0130KASI VE B\u00d6LGE \u00dcLKELER\u0130 \u0130LE \u0130L\u0130\u015eK\u0130LER\u0130\u201d, DOKTORA TEZ\u0130, Gazi \u00dcniversitesi, Ankara 2009, s. 53-67<\/p>\n<p>Mustafa Kheyri, \u0130nayetullah Yezdani, Ali Umidi, \u201c\u0645\u0633\u0626\u0644\u0647 \u06a9\u0631\u062f\u0647\u0627 \u0648 \u0631\u0648\u0627\u0628\u0637 \u062c\u0645\u0647\u0648\u0631\u06cc \u0627\u0633\u0644\u0627\u0645\u06cc \u0627\u06cc\u0631\u0627\u0646 \u0648 \u062a\u0631\u06a9\u06cc\u0647 (2002-2016)\u201d \u2013K\u00fcrt Meselesi ve \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti-T\u00fcrkiye \u0130li\u015fkileri, \u201cRehyafthay Siyasi ve Beynelmeleli\u201d Jurnal, PDF \u015fekli sosyal medyada mevcuttur.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[66]<\/a> Almanya Haber Ajans\u0131 DW,\u00a0 \u201cSuriyeli M\u00fclteci Say\u0131s\u0131 5 Milyonu Ge\u00e7ti,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.dw.com\/tr\/suriyeli-m%C3%BClteci-say%C4%B1s%C4%B1-5-milyonu-ge%C3%A7ti\/a-38217370\">http:\/\/www.dw.com\/tr\/suriyeli-m%C3%BClteci-say%C4%B1s%C4%B1-5-milyonu-ge%C3%A7ti\/a-38217370<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[67]<\/a> Cihan Ta\u015fg\u0131n, \u201cArap Bahar\u0131 ve Suriye \u0130\u00e7 \u00c7at\u0131\u015fmas\u0131\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.academia.edu\/10169148\/Arap_Bahar%C4%B1_ve_Suriye_%C4%B0%C3%A7_%C3%87at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1\">http:\/\/www.academia.edu\/10169148\/Arap_Bahar%C4%B1_ve_Suriye_%C4%B0%C3%A7_%C3%87at%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[68]<\/a>\u00a0 BCC, \u201c&#8217;T\u00fcrkiye&#8217;nin d\u0131\u015f politikas\u0131: D\u00fcnyada yaln\u0131z ba\u015f\u0131na\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.bbc.com\/turkce\/haberler\/2016\/02\/160205_economist_turkiye_dis_politika\">http:\/\/www.bbc.com\/turkce\/haberler\/2016\/02\/160205_economist_turkiye_dis_politika<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[69]<\/a> Elif Sudagezer, Oytun Orhan, \u201cRusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran Suriye&#8217;deki S\u00fcrecin Belirleyicisi Haline Geldi\u201d, 20.12.2017 tarihinde Sputnik Haber Ajans\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/tr.sputniknews.com\/columnists\/201709151030163246-rusya-turkiye-suriye-iran-alstan-gorusmeleri-idlib-catismasizlik-gerilimi-azaltm-bolgesi-el-nusra-radikal-islamci-gruplar-gorus-analiz\/\">https:\/\/tr.sputniknews.com\/columnists\/201709151030163246-rusya-turkiye-suriye-iran-alstan-gorusmeleri-idlib-catismasizlik-gerilimi-azaltm-bolgesi-el-nusra-radikal-islamci-gruplar-gorus-analiz\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[70]<\/a>\u00a0 Do\u00e7. Dr. Sergey Seregi\u00e7ev, Sputnik Haber Ajans\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r, \u201cRusya, \u0130ran ve T\u00fcrkiye liderlerinin G\u00f6r\u00fc\u015fmesi Sembolik Bir An\u201d, 20.12.2017 tarihinde al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/tr.sputniknews.com\/analiz\/201711221031112848-rusya-iran-turkiye-liderlerinin-gorusmesi-sembolik-bir-an\/\">https:\/\/tr.sputniknews.com\/analiz\/201711221031112848-rusya-iran-turkiye-liderlerinin-gorusmesi-sembolik-bir-an\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[71]<\/a> Geni\u015f bilgi edinmek i\u00e7in temel kaynaklardan biri: B\u00dcY\u00dcK ORTADO\u011eU PROJES\u0130 VE PS\u0130KOLOJ\u0130K SAVA\u015e, S\u00dcREYYA \u00d6ZYURTKAN, TEM VAKFI, \u0130STANBUL 2006.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[72]<\/a> Bu konu \u00fczerine en de\u011ferli say\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri: \u201c\u0130STANBUL\u2019DA YEN\u0130 ROMA \u0130MPARATORLU\u011eU\u201d, ESK\u0130 DEVLET BAKANI SAD\u0130 COMUNCUO\u011eLU, AK\u00c7A\u011e YAYINLARI, 1.BASKI ANKARA 2004.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[73]<\/a> R. C. \u201cK\u00fcrtlerin K\u00f6keni\u201d, s. 82-84<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[74]<\/a> Age.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[75]<\/a> R. C. \u201cORTA DO\u011eU\u2019DA DAYATILAN K\u00dcRT AYRILIK\u00c7ILI\u011eI NASIL ORTADAN KALDIRILAB\u0130L\u0130R?\u201d,<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/y151-_ORTA_DOGUDA_DAYATILAN_KURT_AYRILIKCILIGI_NASIL_ORTADAN_KALDIRILABILIR_.html\">http:\/\/devlet.com.tr\/makaleler\/y151-_ORTA_DOGUDA_DAYATILAN_KURT_AYRILIKCILIGI_NASIL_ORTADAN_KALDIRILABILIR_.html<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0130ran-T\u00fcrkiye \u0130li\u015fkileri 16. yy Osmanl\u0131s\u0131ndan T\u00fcrkiye Cumhuriyetine ve 1920 sonras\u0131ndaki d\u00f6nemde nas\u0131ld\u0131? \u0130ran-T\u00fcrkiye ili\u015fkilerindeki K\u00fcrt fakt\u00f6r\u00fc, iki \u00fclkenin Irak ve Suriye olaylar\u0131na yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 nas\u0131l etkilemi\u015ftir? <\/p>\n","protected":false},"author":36,"featured_media":2101,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,67,69],"tags":[],"coauthors":[38],"class_list":["post-2097","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-tehditler","category-yakin-cografya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2097","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/36"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2097"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2097\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2101"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2097"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2097"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2097"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=2097"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}