![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/05\/allahyazisidamla.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok kimse i\u00e7in anlams\u0131z ve hatt\u00e2 \u0130sl\u00e2m a\u00e7\u0131s\u0131ndan fevkal\u00e2de c\u00fcr\u2019etk\u00e2r bir ifade ile \u201ck\u00fcfr\u00fc m\u00fcstelzim\u201d olarak g\u00f6r\u00fcnebilir. \u00dclkemizde kavramlar\u0131n alt-\u00fcst k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 ve i\u015flerin karanl\u0131kta el yordam\u0131yla ve ayak \u00fcst\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcmlenme istidad\u0131nda oldu\u011fu hat\u0131rlanacak olursa, bu t\u00fcrl\u00fc bir tav\u0131r belki mazur kar\u015f\u0131lanabilir. \u00dcstelik konu hemen her zeminde s\u00fcrekli olarak g\u00fcndemde olmas\u0131na ve hakk\u0131nda hemen herkes akl\u0131na esti\u011fi bi\u00e7imde \u201cahk\u00e2m\u201d kesmesine ra\u011fmen, bug\u00fcn bile en az bilinen, en \u00e7ok yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lan ve anlat\u0131lan bir din durumundaki \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n temel kavramlar\u0131ndan ve inan\u00e7 esaslar\u0131ndan biri olan \u201cegemenlik\u201d olunca, yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u201cl\u00e2ik\u00e7iler ve dinciler\u201d taraf\u0131ndan itirazla kar\u015f\u0131lanmas\u0131 yad\u0131rganmayabilir. Biz ba\u015fl\u0131k hakk\u0131nda s\u00f6ylenecekleri bir yana b\u0131rakarak, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde, \u00e7a\u011flar boyu tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f egemenlik konusunun ana hatlar\u0131n\u0131 \u0130sl\u00e2m a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00f6r\u00fcp-g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n
\u201cEgemenlik\u201d Arap\u00e7a\u00a0\u201ch\u00e2kimiyyet\u201d kelimesinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r ve genel olarak h\u00e2kimlik, h\u00fck\u00fcmranl\u0131k, \u00fcst\u00fcnl\u00fck anlamlar\u0131na gelir. Asl\u0131 h-k-m (hakeme) harflerinden olu\u015fan fiilin di-li ge\u00e7mi\u015f zaman<\/em> \u015feklidir ve bu \u015fekliyle ge\u00e7i\u015fli bir fiildir. Onun i\u00e7in bir mef\u2019ule<\/em> ihtiya\u00e7 g\u00f6sterir. Ayr\u0131ca fiile ba\u011flanan edatlara g\u00f6re de son derece geni\u015f bir anlam alan\u0131na sahiptir. Yarg\u0131lamak, h\u00fck\u00fcm vermek, hukuk\u00ee karar vermek, \u00f6nerme ortaya koymak, takd\u00eer etmek, buyurmak, hikmet, h\u00fck\u00fcm, h\u00e2kim, hakem t\u00e2yin etmek, h\u00fck\u00fbmet, mahkeme ve benzeri pek \u00e7ok kelime bu fiilden t\u00fcremi\u015ftir. Ancak kelimenin asl\u00ee bir anlam\u0131 daha vard\u0131r ki, \u00e7ok ilgi \u00e7ekici ve sosyolojik a\u00e7\u0131dan \u00f6nemlidir: Ata gem vurmak ve onu y\u00f6netmek; gemiyi idare etmek.[1]<\/a><\/p>\n Egemenlik (h\u00e2kimiyet), egemen olma durumudur ve faaliyeti i\u00e7in bir mef\u2019\u00fble<\/em>, yani etki alan\u0131na, buyru\u011funu y\u00fcr\u00fctecek bir alana ihtiya\u00e7 duyar. Kelimenin asl\u00ee anlam\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u201cata gem vurmak\u201d, buna \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnektir. Gem vurmak, ata egemen olman\u0131n, yani boyun e\u011fdirmenin (tesh\u00eer<\/em>), y\u00f6netmenin ilk ad\u0131m\u0131d\u0131r. Burada egemenli\u011fin olu\u015fabilmesi ve kurulabilmesi i\u00e7in gerekli en \u00f6nemli unsur, o fiil ile ilgili yetkiye, yani yapabilme g\u00fcc\u00fcne ve \u00f6z bilgiye (hikmet<\/em>) ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Yetki de bilgi, ak\u0131l, tecr\u00fcbe, ehliyet ve en \u00f6nemlisi adalet gibi unsurlarla te\u015fekk\u00fcl eder. \u0130sl\u00e2m f\u0131rkalar\u0131 bu unsurlara bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131na g\u00f6re baz\u0131 eklemelerde bulunmu\u015flard\u0131r, ki bunlara ilerde yeri geldik\u00e7e temas edilecektir.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki insan, ak\u0131lla donat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve bilgi s\u00e2hibi oldu\u011fu i\u00e7in egemenli\u011fe, adalet<\/em> ve hikmete<\/em> sahip oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde hak kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Elbette onun egemenli\u011finin, ontolojik anlamda mutlak olmas\u0131<\/em> d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Her \u015feyi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 bir varl\u0131\u011f\u0131n, mutlak s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan, mutlak h\u00e2kimiyetinden s\u00f6z edilemez. Ancak o, yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn halifesi s\u0131fat\u0131yla, emrine verilmi\u015f olan \u201carz\u201da h\u00e2kim olmal\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc arz, insana boyun e\u011febilecek (teshir) bi\u00e7imde yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O halde insan, evrene egemen olmal\u0131, yani ona \u00e2deta gem vurmal\u0131; \u201cemanet\u201d olarak verilen, tesh\u00eer edilen bu varl\u0131\u011f\u0131, teshir<\/em> kelimesindeki olumlu anlam \u00e7er\u00e7evesinde, ona zarar vermeden geli\u015ftirip zenginle\u015ftirerek en iyi \u015fekilde y\u00f6netmelidir.<\/p>\n Ancak i\u015f bu kadarla bitmemektedir. E\u011fer konu sadece insan\u0131n, d\u00fcnyaya egemen olmas\u0131, k\u00f6pr\u00fcler, barajlar, santrallar kurarak ekonomik ve end\u00fcstriyel alanda mesafeler kat etmesi olsayd\u0131 mesele olmayabilirdi. \u0130nsan, yery\u00fcz\u00fcnde tek ba\u015f\u0131na ya\u015fayan bir varl\u0131k de\u011fil. Hemcinsleriyle bir arada ya\u015famak zorunda. Onlar\u0131n birbirlerine g\u00f6re farkl\u0131l\u0131klar\u0131, olaylara yakla\u015f\u0131mlar\u0131 ayr\u0131 sosyal tabakala\u015fmay\u0131 da beraberinde getirmekte ve hemen arkas\u0131ndan, di\u011fer hemcinsler \u00fczerinde de t\u0131pk\u0131 evren i\u00e7in s\u00f6z konusu oldu\u011fu bi\u00e7imde h\u00e2kimiyet tesis etme endi\u015fesi \u00f6n pl\u00e2na \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu tesis i\u015finde, egemenlik kimin olacakt\u0131r? Egemenli\u011finin kayna\u011f\u0131 nedir? Me\u015fruiyetini nereden alacakt\u0131r? Nas\u0131l bir egemenlik anlay\u0131\u015f\u0131 uygulayacakt\u0131r?<\/p>\n \u0130\u015fte bu noktada, biraz geriye giderek insan\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131, Allah\u2019\u0131n onu halife k\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131, bir kere daha g\u00f6zden ge\u00e7irmek gerekli olmaktad\u0131r.<\/p>\n Halife kelimesi Kur\u2019an<\/em>\u2019da iki ayette ge\u00e7er:<\/p>\n Bu iki \u00e2yette ge\u00e7en halife<\/em> kelimesi ile Kur\u2019an<\/em>\u2019da kullan\u0131lan ayn\u0131 kelimenin \u00e7o\u011ful \u015fekilleri \u201chulef\u00e2<\/em>\u201d ve \u201chal\u00e2if<\/em>\u201d kelimeleri, biri di\u011ferinin yerine ge\u00e7erek kendilerine verilen g\u00f6revleri yerine getiren, halef olan anlamlar\u0131na gelmektedir.[4]<\/a> B\u00fct\u00fcn bu \u00e2yetlerde Allah\u2019\u0131n halife<\/em> olarak yaratt\u0131\u011f\u0131 insan, Allah\u2019\u0131n vekili ve O\u2019nun yerine i\u015f yapan olarak g\u00f6r\u00fclmemektedir. \u00c2yetlerde onun, bizzat kendi yetki ve sorumluluk \u00e7er\u00e7evesinde kullanmas\u0131 gerekli yery\u00fcz\u00fc egemenli\u011finin s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve yollar\u0131 belirtilmektedir. Ayr\u0131ca bu anlamlar\u0131n hi\u00e7biri, Peygamber de dahil insano\u011flunu Allah\u2019\u0131n vekili k\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi, peygamberin halefi ve kendisinden sonra yerine ge\u00e7ecek kimseyi de kar\u015f\u0131lamamaktad\u0131r. Hatt\u00e2 Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019de ge\u00e7en halife ve m\u00fc\u015ftaklar\u0131 ile ilgili \u00e2yetlerin tamam\u0131nda \u201chalife\u201dnin peygamberin halefinin unvan\u0131 olaca\u011f\u0131na ya da olmas\u0131 gerekti\u011fine dair a\u00e7\u0131k bir i\u015faret de yoktur. Bu bak\u0131mdan \u201chalife\u201d kelimesi, Hz.Peygamber\u2019den sonra cereyan eden tarih\u00ee ve siyas\u00ee olaylar\u0131n geli\u015fmesine ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kan hil\u00e2fet kurumu y\u00fcz\u00fcnden ciddi bir anlam de\u011fi\u015fmesine u\u011fram\u0131\u015f ve neticede bu tehlikeli anlam kaymas\u0131na dayal\u0131, egemenlik ya da siyaset teorileri olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n Nitekim Hz. Peygamber, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131, din\u00ee ve d\u00fcnyev\u00ee i\u015flerini y\u00fcr\u00fctecek bir kimseyi kendisine halef tayin etmeden vefat etmi\u015fti. Esasen Hz. Muhammed, b\u00fct\u00fcn faaliyetlerinde kendisinin yenilik\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0131srarla belirtmi\u015fti. Hatt\u00e2 dini bile yeni ba\u015ftan icad edilmi\u015f de\u011fildi; \u00e7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re \u0130sl\u00e2m, daima varolmu\u015ftu ve Hz. \u0130brahim ile ba\u015flayan \u00f6nceki peygamberlerin dininden fark\u0131 yoktu. O sadece,daha \u00f6nce g\u00f6nderilen dinlerin bozulan k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 d\u00fczeltiyor ve Allah\u2019\u0131n dinini yine O\u2019nun esaslar\u0131na g\u00f6re var k\u0131l\u0131yordu. Hz. Muhammed ile en m\u00fckemmel \u015fekline kavu\u015fmu\u015f olan \u0130sl\u00e2m, ona ba\u011flananlar ve b\u00fct\u00fcn insanl\u0131k i\u00e7in refah, adalet, kurtulu\u015f, bar\u0131\u015f ve esenlik vaad ediyordu. \u201c\u0130nsan\u00ee de\u011ferler s\u00f6z konusu olunca bu elbette bir yenilik de\u011fildi… Hz. Peygamber\u2019in ger\u00e7ek yenili\u011fi bu de\u011ferleri, her t\u00fcrl\u00fc faaliyetinde \u00fcmmetin b\u00fct\u00fcn fertleri aras\u0131nda en s\u0131k\u0131 ve cidd\u00ee \u015fekilde uygulan\u0131r hale sokmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Peygamber Muhammed olarak her hususta ve herkes i\u00e7in dayan\u0131\u015fma ve yard\u0131mla\u015fmay\u0131 kucaklayan bir din kurdu. \u00d6nder olarak da, b\u00fct\u00fcn insan\u00ee m\u00fcnasebetlerde dayan\u0131\u015fma ve yard\u0131mla\u015fmaya dayal\u0131 bir toplum olu\u015fturdu. Bu i\u00e7tima\u00ee yap\u0131da tabi\u00ee olarak yeni bir \u015fey yoktu. Yap\u0131 kesinlikle Arapt\u0131; Arap\u00a0geleneklerine dayanm\u0131\u015f ve Arap esaslar\u0131na g\u00f6re bi\u00e7imlenmi\u015fti. Ger\u00e7ek yenilik, asl\u0131nda Hz. Muhammed\u2019in te\u015fkil\u00e2t\u00e7\u0131 dehas\u0131nda yatar.\u201d [5]<\/a><\/p>\n Kald\u0131 ki \u0130sl\u00e2m, bir \u201cruhban\u201d, yani Tanr\u0131 ad\u0131na O\u2019nun g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve iktidar\u0131n\u0131 payla\u015facak bir s\u0131n\u0131f\u0131 kabul etmedi\u011fi i\u00e7in, iktidar\u0131n \u201cdin\u201d ad\u0131na payla\u015f\u0131lmas\u0131 da s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>\n Onun i\u00e7indir ki Hz. Peygamber, kendinden sonra \u00fcmmetin nas\u0131l devam edece\u011fi ve yerine kimin ge\u00e7ece\u011fine, k\u0131saca \u0130sl\u00e2m devletinin y\u00f6netim bi\u00e7imine dair herhangi bir s\u00f6z s\u00f6ylememi\u015f veya i\u015farette bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki o, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n halife meselesini kendi ba\u015flar\u0131na \u00e7\u00f6zmelerini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Asl\u0131nda bu anlay\u0131\u015f, onun devrinin anlay\u0131\u015f ve gelene\u011fine son derece uygundu. \u00dcstelik kendisinden sonra bir peygamber gelmeyecekti. O halde o, Arap\u00a0gelene\u011fine uygun olarak yeni bir \u00f6nderin se\u00e7imi i\u00e7in kap\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131k b\u0131rakt\u0131. Nitekim sahabe bu konudaki uzun tart\u0131\u015fmalardan sonra Hz. Eb\u00fb Bekir\u2019i Hz. Peygamberin yerine onun halifesi olarak se\u00e7ti.[6]<\/a> Asl\u0131nda ilk defa Hz. Eb\u00fb Bekir taraf\u0131ndan kullan\u0131lan, \u201cHalifetu Res\u00fblillah<\/em>\u201d unvan\u0131, peygamber ile sona erdi\u011fine inan\u0131lan ris\u00e2let vazifesi hari\u00e7, onun b\u00fct\u00fcn sel\u00e2hiyet ve faaliyetlerinin yerine getirilmesini tazammun eder.[7]<\/a> Bu arada, unvana din\u00ee bir mahiyet y\u00fcklemek maksad\u0131yla \u201cHalifetulluh<\/em>\u201d da kullan\u0131lmak istenmi\u015fse de Hz. Eb\u00fb Bekir \u015fiddetle itiraz etmi\u015f ve kendisinin ancak Allah\u2019\u0131n el\u00e7isinin halifesi oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir.[8]<\/a> Ancak Halife Osman hakk\u0131nda kullan\u0131lmaya ba\u015flanan bu unvan,\u00f6zellikle Emev\u00eeler d\u00f6neminde yayg\u0131n bir \u015fekil kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun amac\u0131 Emev\u00eelerin kendilerinin Allah taraf\u0131ndan tayin edilmi\u015f idareci veya vekil olduklar\u0131 iddias\u0131yla din\u00ee bir me\u015fruiyet sa\u011flama iddias\u0131d\u0131r. Maamafih Abbasiler de buna benzer \u015fekilde, \u201cAllah\u2019\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesi<\/em>\u201d gibi unvanlarla, bu iddiay\u0131 devam ettirmi\u015flerdir. \u00dcstelik, kelimenin asl\u0131nda bulunmad\u0131\u011f\u0131 halde, \u201cAllah\u2019a, Res\u00fble ve aran\u0131zdan olan buyruk sahiplerine (ulu\u2019l-emre) itaat edin\u201d<\/em> (4.Nis\u00e2,59) \u00e2yetini halifeye y\u00fckleyerek,halifenin g\u00f6revine il\u00e2h\u00ee bir kutsall\u0131k verildi. Oysa Hz. \u00d6mer, kelimenin ruhuna s\u00e2d\u0131k kalarak, \u201chalifetu-halifeti resulillah<\/em>\u201d (Res\u00fblullah\u2019\u0131n halifesinin halifesi) unvan\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f ise de bu \u00e7ok uzun oldu\u011fu i\u00e7in daha sonra \u201cem\u00eeru\u2019l-mu\u2019min\u00een<\/em>\u201d unvan\u0131 tercih edilmi\u015ftir.<\/p>\n \u201cHalifetu Res\u00fblillah<\/em>\u201d tabiri, Hz. Peygamber\u2019in hukuk\u00ee ve d\u00fcnyev\u00ee g\u00f6revinin vekili anlam\u0131ndad\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc onun peygamberlik g\u00f6revi onunla son bulmu\u015ftur. \u00dcmmetin manev\u00ee rehberli\u011fi bir b\u00fct\u00fcn olarak \u00fcmmet taraf\u0131ndan \u00fcstlenilmi\u015ftir. Onun i\u00e7in halife din\u00ee nasslara yeni eklemeler getirmeye yetkili de\u011fildir. Onun g\u00f6revi, sadece eski doktrini muhafazad\u0131r ve \u015feriat\u0131n korunmas\u0131 ve tatbiki hususunda bir otorite temsilidir.[9]<\/a> \u00dcmmetin \u00f6nderi olarak halife hakk\u0131ndaki siyas\u00ee doktrinler, halifenin g\u00f6revine dair kel\u00e2m\u00ee ve f\u0131kh\u00ee doktrinlerden kolayca ay\u0131rt edilemez. Nitekim ilk d\u00f6nemde bu hususta vuku bulan geli\u015fmeler, ihtil\u00e2flar, tart\u0131\u015fmalar olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekicidir. Asl\u0131nda k\u0131saca s\u00fcnn\u00ee siyaset teorisi, \u00fcmmetin tarihinin rasyonalizasyonundan ibarettir, dense makuld\u00fcr.<\/p>\n \u0130\u015fin asl\u0131na bak\u0131lacak olursa \u0130sl\u00e2m, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n i\u015flerinin \u015f\u00fbr\u00e2 yani kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 dan\u0131\u015fma yoluyla y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini emreder. Halifenin, geni\u015flemi\u015f ve muhtelif \u0131rklar, k\u00fclt\u00fcrler ve co\u011frafyadan olu\u015fan bir imparatorluk haline gelmi\u015f bir yap\u0131n\u0131n, mahiyeti gere\u011fi tek ba\u015f\u0131na \u00fcstesinden gelmesi ve bu sistemin Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n istedi\u011fi bar\u0131\u015f ve d\u00fczen i\u00e7inde bir topluluk olu\u015fturmas\u0131 beklenemezdi. Nitekim Hz. \u00d6mer, \u00e7ok a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde bu problemi g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. \u00d6zellikle kendi d\u00f6neminde \u0130sl\u00e2m devletinin \u00e7ok \u00e7abuk b\u00fcy\u00fcmesi, olaylar\u0131n cereyan\u0131n\u0131 da h\u0131zland\u0131r\u0131yordu. Fetihler sonucu yeni yerlere yerle\u015fen kabile mensuplar\u0131, fethedilen bu yerleri sanki \u00f6zel m\u00fclkiyetleri gibi g\u00f6rme e\u011filiminde idiler. Valiler kontrol edilemez durumda idi. Sosyal tansiyon alabildi\u011fine y\u00fckselmi\u015fti. Medine\u2019de kurulmu\u015f olan hil\u00e2fet rejimi, tabiat\u0131 gere\u011fi, imparatorluk politikas\u0131n\u0131n \u00e7ark\u0131n\u0131 kontrol i\u00e7in uygun de\u011fildi. Bunun i\u00e7indir ki o, kendi yerine Hz. Eb\u00fb Bekir\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 gibi birini vasiyet etmeyip, alabildi\u011fine b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f ve te\u015fkil\u00e2tl\u0131 hale gelmi\u015f idare i\u015fini, \u00fcmmetin sorumlulu\u011funa b\u0131rakman\u0131n uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek, i\u015fi \u015f\u00fbr\u00e2<\/em>ya havale etmi\u015ftir. Esasen kendi d\u00f6neminde de i\u015flerin \u015f\u00fcmul\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda, daima bir m\u00fc\u015favirler kadrosu bulundurmu\u015ftu. Kald\u0131 ki, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n \u015f\u00fbr\u00e2<\/em> emri dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, devlet ba\u015fkan\u0131na halk\u0131n iradesini temsil eden bir yasama meclisinin yard\u0131mc\u0131 olmas\u0131, son derece tabi\u00eedir;[10]<\/a> \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130sl\u00e2m\u2019da devlet kurumu, vek\u00e2letnamesini halktan al\u0131r ve bu y\u00fczden de zorunlu olarak demokratiktir. Burada gerekli olan halk\u0131n hakiki destek ve ama\u00e7lar\u0131n\u0131n neler oldu\u011funun belirlenmesidir. Bu hususta en \u00f6nemli hedefler, \u0130sl\u00e2m\u2019a g\u00f6re, devletin g\u00fcvenlik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131, hukuk ve d\u00fczenin korunup \u00fclkenin ve \u00fclkedeki b\u00fct\u00fcn bireylerin her t\u00fcrl\u00fc yeteneklerinden tam olarak yararlan\u0131labilece\u011fi ve b\u00fct\u00fcn\u00fcn refah\u0131na katk\u0131da bulunabilece\u011fi \u015fekilde geli\u015ftirilmesidir.<\/p>\n Hal b\u00f6yle olmas\u0131na ra\u011fmen, Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019de insan\u0131n Allah\u2019\u0131n halifesi k\u0131l\u0131n\u0131\u015f\u0131 (2. Bakara, 30); h\u00fck\u00fcm vermenin ancak Allah\u2019a ait olu\u015fu (6. En\u2018am, 57); Allah\u2019\u0131n indirdi\u011fi ile h\u00fck\u00fcm vermeyen ki\u015finin ink\u00e2rc\u0131l\u0131kla vas\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 (5. M\u00e2ide, 44) gibi \u00e2yetlerden hareketle, \u0130sl\u00e2m\u2019da siyas\u00ee egemenli\u011fin Allah\u2019a ait oldu\u011fu ve insan\u0131n da bunu halifesi s\u0131fat\u0131yla O\u2019nun ad\u0131na kullanaca\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla \u0130sl\u00e2m\u2019da din ve devlet i\u015flerini ay\u0131rman\u0131n imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrenler vard\u0131r.<\/p>\n Oysa yukar\u0131da da ifade edildi\u011fi \u00fczere insan\u0131n Allah\u2019\u0131n halifesi k\u0131l\u0131n\u0131\u015f\u0131, onu Allah\u2019\u0131n vekili ya da O\u2019nun ad\u0131na i\u015f g\u00f6ren bir varl\u0131k durumuna getirmez. Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019in b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7inde ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda insan, yery\u00fcz\u00fcnde kendi ad\u0131na h\u00fck\u00fcm s\u00fcren, yap\u0131p-etmelerinden dolay\u0131 da do\u011frudan kendisinin sorumlu oldu\u011fu bir varl\u0131kt\u0131r. \u0130nsan Allah ad\u0131na i\u015f yapan bir varl\u0131k de\u011fildir. O, sadece Allah\u2019\u0131n ho\u015fnutlu\u011funu kazanmak i\u00e7in i\u015f yapan, \u00e7al\u0131\u015fan bir varl\u0131kt\u0131r. Esasen, \u201cBen yery\u00fcz\u00fcnde bir halife yarataca\u011f\u0131m\u201d<\/em> (2. Bakara, 30) \u00e2yetinde, insan\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde Rabb\u2019\u0131n s\u0131fatlar\u0131n\u0131n mazhar\u0131 olarak yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na i\u015faret edilmektedir.[11]<\/a> Ayr\u0131ca Hz. Peygamber dahil hi\u00e7 bir peygamberin bile Allah\u2019\u0131n yerine i\u015f yapma ve vekili olma yetkisinin bulunmad\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a bildirilmi\u015f ve insanlara da, peygamberlere de h\u00fckmettikleri zaman adaletle h\u00fckmetmelerini istemi\u015f (4. Nis\u00e2, 58; 38. S\u00e2d, 26) bir dinde, elbette yetki ve sorumluluk do\u011frudan insana verilmi\u015f ve ondan bu yetkilerini, yani egemenli\u011fini nas\u0131l kullanmas\u0131n\u0131n gerekti\u011finin yollar\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir. Buna g\u00f6re insan, egemenli\u011fini kullan\u0131rken mutlaka ve her ne bahas\u0131na olursa olsun adaletle ve hakkaniyetle h\u00fckmetmeli; Allah\u2019\u0131n Kur\u2019an<\/em>\u2019da bildirdi\u011fi haz\u0131r \u00f6rnekleri dikkate alarak onlardan yeni h\u00fck\u00fcmlere ula\u015fmal\u0131d\u0131r. Ba\u015fka bir ifade ile insan, Allah\u2019\u0131n indirdiklerini gerekti\u011finde yeni h\u00fck\u00fcmlerin \u00fcretilmesi ve istikrar i\u00e7inde de\u011fi\u015fme ve geli\u015fme i\u00e7in bir malzeme olarak kullanmak durumundad\u0131r.<\/p>\n Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019e g\u00f6re Allah\u2019\u0131n mutlak h\u00e2kim ve h\u00e2kimiyetin de O\u2019na ait olmas\u0131, elbette kozmolojik ve ontolojik anlamda do\u011frudur ve bu hususta M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda herhangi bir tart\u0131\u015fma yoktur. Tart\u0131\u015fma Allah\u2019\u0131n insana be\u015fer\u00ee siyas\u00ee egemenlik hakk\u0131 verip vermedi\u011fi konusundad\u0131r. Kur\u2019an<\/em>\u2019a g\u00f6re siyas\u00ee egemenlik teredd\u00fcts\u00fcz insana aittir; \u00e7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da da i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere, y\u00f6netim konusunda yap\u0131lacak i\u015f, \u201c\u015f\u00fbr\u00e2<\/em>\u201d yoluyla toplumsal iradenin tecell\u00ee ettirilmesidir. \u0130nsan da sahip oldu\u011fu h\u00fcr iradesi ile bunu ger\u00e7ekle\u015ftirebilecek g\u00fc\u00e7tedir. Yoksa insan\u0131n \u201cH\u00e2kimiyet Allah\u2019\u0131nd\u0131r<\/em>\u201d iddias\u0131 ile h\u00fckmetmeye kalkmas\u0131 ve kendi iradesini ve yorumlar\u0131n\u0131 Allah\u2019\u0131n iradesi saymas\u0131, a\u00e7\u0131k\u00e7a bir il\u00e2hl\u0131k davas\u0131d\u0131r ve \u201cFiravunlu\u011fa\u201d \u00f6zenmedir.<\/p>\n Kesin olan husus \u015fudur ki, Allah evreni insan\u0131n emrine vermi\u015f, musehhar k\u0131lm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece ona geni\u015f bir egemenlik alan\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak insan, hi\u00e7bir suret ve \u015fekilde Allah\u2019\u0131 tems\u00eelen, yani O\u2019nun ad\u0131na siyas\u00ee egemenlik iddias\u0131na kalk\u0131\u015fabilecek durumda de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n iradesi Allah\u2019\u0131n iradesinin temsili arac\u0131 de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n, emrine verilen yery\u00fcz\u00fcne ve b\u00fct\u00fcn evrene bir \u201cemanet\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 ile egemen olarak medeniyetler kurmas\u0131 ona, yani evrene olumlu anlamda boyun e\u011fdirmedir. Ancak buradaki \u201cboyun e\u011fdirme\u201d, kaba kuvvete ve zulme dayal\u0131 bir egemenlik \u015fekli de\u011fildir, olmamal\u0131d\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc Kur\u2019an<\/em> bu t\u00fcr egemenlik anlay\u0131\u015f\u0131na \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar ve mutlaka hak ve adalete dayal\u0131 bilgi ve hikmetle desteklenmi\u015f egemenli\u011fi \u00f6\u011f\u00fctler. Kur\u2019an<\/em>\u2019a g\u00f6re ilim<\/em>, egemenlik i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir unsurdur. Ayr\u0131ca hikmet<\/em> kelimesinin h\u00e2kimiyet<\/em> (egemenlik) anlam\u0131 da vard\u0131r. Buna g\u00f6re bilgi<\/em> ve hikmetle<\/em> donanacak insan, egemenli\u011fin temel \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak hak ve adaleti esas alacak ve onu b\u00fct\u00fcn insanlara e\u015fit bi\u00e7imde yans\u0131tacakt\u0131r. Bu bir anlamda hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc<\/em> anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n Kur\u2019an<\/em>\u2019la ne kadar derin bir \u015fekilde uyu\u015ftu\u011funun da a\u00e7\u0131k bir tezah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n Esasen egemenli\u011fi metafizik h\u00e2kimiyete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek, onu kullananlar\u0131 sorgulama d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakmak ve b\u00f6ylece topluma hesap vermek ve halk taraf\u0131ndan gerekti\u011finde de\u011fi\u015ftirilmek endi\u015fesinden kurtulmak demektir. Bu ise, Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019in mesaj\u0131na z\u0131t bir anlay\u0131\u015ft\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc Allah, egemenli\u011fi kullanma yetkisini tek tek insana vermi\u015f ve ancak ondan bu yetkisini do\u011fru kullanmas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. E\u011fer bir toplum, i\u00e7inde bulundu\u011fu durumdan ho\u015fnut de\u011filse, egemenlik hakk\u0131 ile bu gidi\u015fi de\u011fi\u015ftirmelidir. Nitekim Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019de bu konuda \u015fu ifade edilir: \u201cBir toplum kendi durumlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmedik\u00e7e, Allah da onlar\u0131n durumunu de\u011fi\u015ftirmez…\u201d<\/em> (13. Ra\u2019d, 11). Kald\u0131 ki, toplumu ilgilendiren yanl\u0131\u015flar yaln\u0131z bu yanl\u0131\u015flar\u0131 yapanlar\u0131 de\u011fil, toplumun tamam\u0131n\u0131 ilgilendirir. \u201cAran\u0131zda yaln\u0131z haks\u0131zl\u0131k edenlere eri\u015fmekle kalmayacak olan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131ktan (fitneden) sak\u0131n\u0131n\u201d<\/em> (8. Enf\u00e2l, 25) uyar\u0131s\u0131 da buna i\u015faret eder. Toplumsal ve siyasal yanl\u0131\u015flar\u0131n bedelleri, d\u00fcnya hayat\u0131nda \u00f6denmekte; toplumun \u00fcyeleri de bundan pay\u0131na d\u00fc\u015feni almaktad\u0131r.[12]<\/a><\/p>\n \u201cKim Allah\u2019\u0131n indirdi\u011fi ile h\u00fck\u00fcm vermezse, i\u015fte onlar ink\u00e2rc\u0131lard\u0131r.\u201d<\/em> (5. M\u00e2ide, 44) \u00e2yetini ileri s\u00fcrerek siyas\u00ee egemenli\u011fin de Allah\u2019a ait oldu\u011fu iddias\u0131 ise, \u00e7ok basit ve temelsiz bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu \u00e2yetin \u00f6ncesine ve sonras\u0131na (siyak ve sibak) ve en \u00f6nemlisi bu konudaki di\u011fer \u00e2yetlere bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, \u201cAllah\u2019\u0131n indirdi\u011fi\u201dnden a\u00e7\u0131k\u00e7a bildirilen husustan \u201cadalet ve hakk\u00e2niyet\u201d ilkelerinin kastedildi\u011fini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Esasen do\u011frudan bu \u00e2yet bile, insan\u0131n kullanmakta oldu\u011fu bir egemenli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etti\u011finden, ondan egemenli\u011fini Allah\u2019\u0131n istedi\u011fi adalet<\/em> ve hakk\u00e2niyet<\/em> ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde kullanmas\u0131n\u0131; aksi halde \u201cink\u00e2rc\u0131<\/em>\u201d (k\u00e2fir) olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmektedir.<\/p>\n Burada, Akbulut\u2019un da isabetli bir bi\u00e7imde i\u015faret etti\u011fi gibi,[13]<\/a> belirtilmesi gereken \u00e7ok \u00f6nemli bir ilke ve y\u00f6ntem meselesi vard\u0131r. O da Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n mesaj\u0131yla bu mesaj\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131n \u00f6zde\u015fle\u015ftirilip \u00f6zde\u015fle\u015ftirilemiyece\u011fi meselesidir. Bir mesaj\u0131n uygulanmas\u0131nda mesaj\u0131n kendisi kadar onun uygulay\u0131c\u0131s\u0131 durumundaki insan da fevkal\u00e2de \u00f6nemlidir. Allah\u2019\u0131n mesaj\u0131n\u0131n muhatab\u0131 insand\u0131r. \u0130nsan da ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim, bulundu\u011fu toplum, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafya, tarih\u00ee, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel durumu, k\u0131saca kabiliyet ve kapasitesi itibariyle farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7indedir. Bu bak\u0131mdan Allah\u2019\u0131n mesaj\u0131n\u0131 anlamas\u0131, idrak etmesi de kendi akl\u0131na ve kabiliyetine g\u00f6re olacakt\u0131r. \u0130bn Haldun\u2019un da Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n mesaj\u0131ndan hareketle ortaya koydu\u011fu \u201cbedev\u00ee\u201d ile \u201chadar\u00ee\u201dnin anlay\u0131\u015f\u0131 ve yorumu elbette ayn\u0131 de\u011fildir. Bu ise, ayn\u0131 \u00e2yete dayanmalar\u0131na ra\u011fmen, insanlar\u0131n pek\u00e2la farkl\u0131 kararlara ula\u015fabileceklerini g\u00f6sterir. Art\u0131k bu durumda Allah\u2019\u0131n mesaj\u0131, insanlar\u0131n yorumlar\u0131ndan dolay\u0131 il\u00e2h\u00eelikten \u00e7\u0131kmakta ve ins\u00e2n\u00eele\u015fmektedir. Yani mesaj\u0131n kendisi il\u00e2h\u00ee<\/em>, anla\u015f\u0131lmas\u0131, uygulanmas\u0131 ise ins\u00e2n\u00ee<\/em> olmakta ve iz\u00e2f\u00eele\u015fmektedir. Onun i\u00e7in \u201cAllah\u2019\u0131n buyru\u011funu tatbik etti\u011fini iddia eden bir insan asl\u0131nda Allah\u2019\u0131n emrini de\u011fil, bu emirden kendi anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 uygulam\u0131\u015ft\u0131r. Onun i\u00e7in Allah ad\u0131na Firavun\u00a0zulm\u00fc i\u015flemek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u201d<\/p>\n Ancak daha \u00f6nce de ifade edildi\u011fi gibi \u201chalife\u201d kavram\u0131n\u0131n Hz.Peygamber\u2019in vefat etti\u011fi 632 tarihinden sonra cereyan eden olaylarla ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak cidd\u00ee bir anlam de\u011fi\u015fikli\u011fine u\u011frat\u0131lmas\u0131 ve hatt\u00e2 inan\u00e7 esaslar\u0131yla ilgili din\u00ee bir muhtevaya b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclmesi ve dolay\u0131s\u0131yla kutsall\u0131k kazand\u0131r\u0131lmas\u0131, hem \u0130sl\u00e2m hem din\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce tarih\u00ee ve hem de \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri i\u00e7in daima olumsuz bir tablo olu\u015fturmu\u015ftur.<\/p>\n Esasen bu olumsuz tablonun arka pl\u00e2n\u0131ndaki ger\u00e7ek, egemenlik hakk\u0131ndaki \u0130sl\u00e2m mesaj\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fcn ne oldu\u011funun ya unutulmu\u015f ya da y\u00f6neticiler taraf\u0131ndan unutturulmu\u015f oldu\u011fu v\u00e2k\u0131as\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u015eu husus kesindir ki, Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>\u2019de devlet yap\u0131s\u0131n\u0131, y\u00f6netim \u015feklini ve idar\u00ee te\u015fkil\u00e2t\u0131n\u0131 kesin olarak belirleyen, en az\u0131ndan do\u011frudan belirleyen h\u00fck\u00fcmler yoktur.<\/p>\n Bu konulardaki ilk ve kesin gibi g\u00f6r\u00fcnen emir, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n i\u015flerinin aralar\u0131nda \u201c\u015f\u00fbr\u00e2<\/em>\u201d (dan\u0131\u015fma) yoluyla \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesidir (42. \u015e\u00fbr\u00e2, 38. Ayr\u0131ca bk.: 3. \u00c2l-i \u0130mr\u00e2n, 159). Y\u00f6netimle ilgili di\u011fer h\u00fck\u00fcmler de \u201cemanetlerin ehline verilmesi\u201d, \u201cinsanlar aras\u0131nda adaletle h\u00fckmedilmesi\u201ddir. (4. Nis\u00e2, 58).<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Kur\u2019an<\/em>, insanlar\u0131n kendilerini h\u00fcr iradelerini kullanarak y\u00f6netmelerini \u00f6ng\u00f6rmenin yan\u0131nda, bu i\u015fin mutlaka adalete dayanmas\u0131n\u0131 ve i\u015fe en yetkili ve ehil olanlar\u0131n getirilmesini istemektedir. \u201cEmanet\u201d, burada g\u00fcnl\u00fck dilde anla\u015f\u0131lan mal, e\u015fya ve benzeri madd\u00ee anlamlar\u0131n \u00f6tesinde insanlara sunulan her t\u00fcrl\u00fc hizmeti ifade etmektedir. Nitekim Hz. \u00d6mer, \u00fcstlendi\u011fi \u201chil\u00e2fet\u201d g\u00f6revini \u201cM\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n em\u00e2neti\u201d olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f ve kendisinden sonra da bu makama en uygun ve en yetenekli ki\u015finin getirilmesini teminen i\u015fi \u015f\u00fbra<\/em>\u2019ya havale etmi\u015ftir. Esasen ilk d\u00f6rt halifenin i\u015fba\u015f\u0131na getirili\u015finde uygulanan birbirinden farkl\u0131 y\u00f6ntemler g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nacak olursa, Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n y\u00f6netim i\u015fini, i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u015fartlara g\u00f6re kendi tercihleri istikametinde \u00e7\u00f6zmelerini istemi\u015f oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n B\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7indir ki, t\u00e2 ba\u015ftan itibaren \u0130sl\u00e2m\u2019da \u00e7ok k\u00f6kl\u00fc ve tutarl\u0131 bir siyaset teorisi ya da siyaset felsefesi gelene\u011fi olu\u015fturulamam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130sl\u00e2m\u2019da siyaset teorisi ile ilgili en temel kaynaklar bile, Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n devlet yap\u0131s\u0131 veya y\u00f6netim \u015fekli hakk\u0131nda verdi\u011fi kesin bilgi ve emirleri bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, hemen hemen b\u00fct\u00fcn\u00fcyle y\u00f6neticilere \u00f6\u011f\u00fctler i\u00e7erecek bi\u00e7imde yaz\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Bu durum, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz y\u00f6neticiler ile hayat\u0131n meselelerine din a\u00e7\u0131s\u0131ndan yorum getirecek hukuk ve kel\u00e2m mezheplerinde de g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Onlar\u0131n her birinin din ve devlet ili\u015fkileri konular\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015fleri, din\u00ee olmaktan \u00e7ok siyas\u00ee temellere dayanmaktad\u0131r. Ancak do\u011fu\u015f ve te\u015fekk\u00fcl d\u00f6nemlerinde \u201cdin\u201d hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcnde ba\u011flay\u0131c\u0131 bir kurum olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden, ortaya \u00e7\u0131kan z\u00fcmreler ve g\u00f6r\u00fc\u015fler, ya\u015fayabilmek ve ge\u00e7erlilik kazanabilmek i\u00e7in siyas\u00ee ve d\u00fcnyev\u00ee niyetlerini Kur\u2019an<\/em> ve S\u00fcnnet\u2019ten bi\u00e7ilmi\u015f kaftanlar\u0131n ard\u0131na gizlemek ve \u00f6rtmek yolunu tutmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n Nitekim \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda ilk ortaya \u00e7\u0131kan H\u00e2ric\u00eeler, insana herhangi bir siyas\u00ee egemenlik alan\u0131 b\u0131rakmaks\u0131z\u0131n hakimiyetin, yani h\u00fck\u00fcm vermenin sadece Allah\u2019a ait oldu\u011fu iddias\u0131yla, Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131, halifeye kar\u015f\u0131 giri\u015ftikleri isyan hareketini me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in kendi dar ve k\u0131s\u0131r g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00e7er\u00e7evesinde kullanm\u0131\u015flard\u0131.[14]<\/a> Daha sonra \u015ei\u00eeler de y\u00f6netim konusunda insana herhangi bir h\u00fcr irade ve tercih hakk\u0131 tan\u0131maks\u0131z\u0131n Allah\u2019a ait egemenlik hakk\u0131n\u0131n ancak Hz. Ali\u00a0ve masum olduklar\u0131na inan\u0131lan o\u011fullar\u0131na ait oldu\u011funu iddia etmi\u015flerdi ve bug\u00fcn de etmektedirler. Buna g\u00f6re Oniki imamdan olu\u015fan bu h\u00e2kim z\u00fcmrenin sonuncusu Onikinci \u0130mam el-Mehdi el-Muntazar, 4 ya da 5 ya\u015f\u0131nda iken hicr\u00ee 8 Rebiy\u00fclevvel 260\/mil\u00e2d\u00ee 2 Ocak 873 tarihinde babas\u0131n\u0131n vefat\u0131 ile birlikte g\u00f6zden kaybolur. Ancak onun sa\u011f oldu\u011funa ve K\u0131yamet\u2019ten \u00f6nce mehd\u00ee<\/em> s\u0131fat\u0131yla zuh\u00fbr edece\u011fine ve zul\u00fcmle dolmu\u015f d\u00fcnyay\u0131 adaletle dolduraca\u011f\u0131na inan\u0131rlar. Onikinci \u0130mam\u2019\u0131n kayb\u0131 zaman\u0131nda, \u015ei\u00ee\u00a0toplumunun i\u015fleri, G\u00e2ib \u0130mam<\/em>\u00a0ad\u0131na vel\u00e2yet-i fak\u00eeh<\/em>, yani G\u00e2ib \u0130mam\u2019\u0131n vekili s\u0131fat\u0131yla fak\u00eehler taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr.[15]<\/a> Ehl-i S\u00fcnnet\u00a0ise halife, yani y\u00f6netici belirleme i\u015fini \u0130sl\u00e2m toplumuna b\u0131rakmakla birlikte, uzun s\u00fcre, \u201c\u0130mamlar Kurey\u015f\u2019tendir\u201d [16]<\/a> \u015feklinde me\u015fhur olmu\u015f bir had\u00eese dayanarak, Kur\u2019an<\/em>\u2019\u0131n kesinlikle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 belli aile, belli kabile, belli soy ve belli \u0131rk\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc anlay\u0131\u015f\u0131na dayanm\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer f\u0131rkalar da bu hususta bir t\u00fcrl\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi sa\u011flayamam\u0131\u015flar ve her biri, i\u00e7inde bulunulan siyas\u00ee, tarih\u00ee, ekonomik ve toplumsal \u015fartlara g\u00f6re birtak\u0131m us\u00fbl ve esaslar ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n Netice itibariyle Allah, elbette niha\u00ee ve mutlak anlamda h\u00fckm\u00fcn s\u00e2hibidir, h\u00fck\u00fcm verendir, hi\u00e7 kimseyi de kendi h\u00fckm\u00fcne ortak k\u0131lmaz. Ancak \u201cAllah\u2019\u0131n h\u00fckm\u00fc\u201d s\u00f6z\u00fc Kur\u2019an<\/em>\u2019da, O\u2019nun evrensel, kozmolojik ve ontolojik anlamda mutlak h\u00fckm\u00fcn\u00fc ve h\u00fck\u00fcmranl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131ndaki \u00f6zel h\u00fck\u00fcmleri ifade etmektedir.<\/p>\n \u00d6te yandan Allah, evreni insan\u0131n emrine m\u00fcsehhar<\/em> k\u0131lm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece ona geni\u015f bir egemenlik alan\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan, bu alanda insan\u0131n insanla ili\u015fkilerinin d\u00fczenlenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan siyas\u00ee egemenli\u011fini, halk\u0131n istek ve ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda, ama mutlaka bilgi ve hikmetle donat\u0131lm\u0131\u015f adalet ve hakkaniyet \u00f6l\u00e7\u00fcleri ile sonuna kadar kullanacakt\u0131r. Buna g\u00f6re egemenli\u011fin s\u00e2hibi olan halk da kendi ad\u0131na egemenli\u011fini kullananlar\u0131, kullan\u0131\u015f d\u00f6nemlerindeki ba\u015far\u0131 ya da ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirecek ve b\u00f6ylece egemenlik hakk\u0131ndan do\u011fan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck ve sorumlulu\u011funu yerine getirmi\u015f olacakt\u0131r.<\/p>\n [1]<\/a> “H\u00e2kimiyet” kelimesinin Arap\u00a0dilinde ve Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em>‘deki semantik tahlili \u00fczerinde asistan\u0131m A.B\u00fclent \u00dcnal taraf\u0131ndan y\u00f6netimimde hen\u00fcz tamamlanm\u0131\u015f bir doktora \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, \u015fimdilik bu alanda \u00e7ok titiz ve ba\u015far\u0131l\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma \u00f6zelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r: \u0130lk Devir \u0130sl\u00e2m D\u00fc\u015f\u00fcncesinde H\u00e2kimiyet Kavram\u0131 ve Tezah\u00fcrleri<\/em>, \u0130zmir\u00a01997 (Yay\u0131nlanmam\u0131\u015f Doktora Tezi).<\/p>\n [2]<\/a> 2.Bakara, 30.<\/p>\n [3]<\/a> 38.S\u00e2d, 26.<\/p>\n [4]<\/a> Kur\u2019an<\/em>‘da “Halife” kelimesi ve \u00e7o\u011ful \u015fekildeki kullan\u0131\u015flar\u0131n anlamlar\u0131 ve m\u00fcfessirlerin yorumlar\u0131 hk. bk.: A.B\u00fclent \u00dcnal, an\u0131lan tez<\/em>, ss.77 vd.<\/p>\n [5]<\/a> M.A. Shaban, Islamic History: A New Interpretat\u0131on,I<\/em>, Cambridge 1971, s.15.<\/p>\n [6]<\/a> Hz.Eb\u00fb Bekir’in halife se\u00e7imi ve tart\u0131\u015fmalar hk. bk.: Ethem Ruhi F\u0131\u011flal\u0131, \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda \u0130tikad\u00ee \u0130sl\u00e2m Mezhepleri<\/em>, \u0130st. 1996 (8.Bsk.), s.27 vd.; ayn\u0131 yazar, \u0130m\u00e2miyye \u015e\u00eeas\u0131<\/em>, \u0130st. 1984, s.22vd.<\/p>\n [7]<\/a> A.B\u00fclent \u00dcnal, Semantik A\u00e7\u0131dan Kur\u2019an’da Hil\u00e2fet Kavram\u0131<\/em>, \u0130zmir\u00a01990 (Y.Lis.Tezi), s. 7-8.<\/p>\n [8]<\/a> Bkz.\u0130bn Sa’d, et-Tabakatu’l-Kubra<\/em>, Beyrut, trz.111, s.183; W.M. Watt, \u0130sl\u00e2m D\u00fc\u015f\u00fcncesinin Te\u015fekk\u00fcl Devri<\/em>, \u00e7ev. E. Ruhi F\u0131\u011flal\u0131, Ankara\u00a01981, s.102.<\/p>\n [9]<\/a> Geni\u015f bilgi i\u00e7in bk.: W. Madelung, “Imama<\/em>“, Encyclopedia of Islam<\/em> (2nd. ed.); Lambton, “Khalifa”, E12<\/em>.<\/p>\n [10]<\/a> Bu hususlarda bk., Fazlur Rahman, “\u0130sl\u00e2m’da Devlet \u0130daresi”, De\u011fi\u015fim S\u00fcrecinde \u0130sl\u00e2m<\/em>, yay. W.Esposito-W.Donohue, \u0130st. 1991, s.276 vd.<\/p>\n [11]<\/a> S\u00fcleyman Ate\u015f, Kur\u2019an’\u0131 Ker\u00eem ve Y\u00fcce Me\u00e2li<\/em>, Ankara,trz.,s.5.<\/p>\n [12]<\/a> Ahmet Akbulut, “Kur\u2019an-\u0131 Ker\u00eem<\/em> A\u00e7\u0131s\u0131ndan Egemenlik Meselesi”, \u0130sl\u00e2m\u00ee Ara\u015ft\u0131rmalar<\/em>, 8\/3-4 (1995), s.153.<\/p>\n [13]<\/a> A.g.m<\/em>.,s.154.<\/p>\n [14]<\/a> Haric\u00eelerin bu konulardaki g\u00f6r\u00fc\u015fleri i\u00e7in bk.: E.Ruhi F\u0131\u011flal\u0131,\u0130b\u00e2diye’nin Do\u011fu\u015fu ve G\u00f6r\u00fc\u015fleri<\/em> (Doktora Tezi, 1972), Ankara\u00a01983; ayn\u0131 yazar, “Haricili\u011fin Do\u011fu\u015fu ve F\u0131rkalara Ayr\u0131l\u0131\u015f\u0131”, A.\u00dc. \u0130l\u00e2hiyat Fak.Der<\/em>.,XXII, ss.246-275; ayn\u0131 yazar, “\u0130b\u00e2diyye’nin Siyas\u00ee ve \u0130tikad\u00ee G\u00f6r\u00fc\u015fleri”, A.\u00dc.\u0130l\u00e2hiyat Fak. Der<\/em>.,XXI, ss.323-344.<\/p>\n\n