![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Orhunanitlari.jpg\")
<\/h2>\n<\/h2>\n\u00d6t\u00fcken deyince kadim T\u00fcrk tarihinin kendi kaynaklar\u0131nda bilinirlik kazand\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrecin b\u00fcy\u00fcl\u00fc yerle\u015fkesi, ortu\u2019sunu kurdu\u011fu yer, b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc be\u015fi\u011fin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc belle\u011fimizde g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na gelir.<\/p>\n
T\u00fcrkler, \u0131rmaklar\u0131n, g\u00f6llerin, ormanlar\u0131n ve da\u011flar\u0131n s\u00fcsledi\u011fi, ortas\u0131ndan ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015f gibi duran b\u00fcy\u00fcl\u00fc bir b\u00fcy\u00fck be\u015fik \u00fczerinde b\u00fcy\u00fcy\u00fcp yay\u0131lm\u0131\u015f, d\u00fcnyaya d\u00fczen kurmu\u015ftur. Bu be\u015fi\u011fin bir ayk\u0131r\u0131 yatan kara da\u011flar yolu ile ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, iki yerin de yarat\u0131l\u0131\u015f yap\u0131lar\u0131 ve \u00f6rt\u00fcleri <su, da\u011f, orman g\u00f6l, bitki ve hayvan> birbirine olduk\u00e7a benzerdir. Ayk\u0131r\u0131 yatan Ala Da\u011flar ana be\u015fi\u011fi sanki iki karde\u015f \u00e7ocu\u011fa yetecek bi\u00e7imde b\u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00fcy\u00fcl\u00fc b\u00fcy\u00fck be\u015fik ise, T\u00fcrklerin kadim ana yurdunun co\u011frafyas\u0131d\u0131r. Be\u015fi\u011fin ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn en bat\u0131 u\u00e7lar\u0131n\u0131 kuzeyden g\u00fcneye do\u011fru Ural Da\u011flar\u0131, \u0130dil ve Yay\u0131k \u0131rmaklar\u0131 belirler sulad\u0131\u011f\u0131 Adak<Azak> denizi ve Hazar Denizi ile. Aral G\u00f6l\u00fc\u2019ne d\u00f6k\u00fclen Amu ve S\u0131r Sular\u0131 g\u00fcneyde s\u0131n\u0131r\u0131 belirler. Ayk\u0131r\u0131 yatan Ala Da\u011flar\u2019a kadar bu yerler geni\u015f, sulak otlaklar\u0131, tar\u0131ma elveri\u015fli verimli ve bereketli \u00e7ay\u0131rlar\u0131 ile g\u00f6ze \u00e7arpar. Ala Da\u011flar\u0131n do\u011fusunda uzanan d\u00fczl\u00fckler, \u0131rmaklar ile sulanma olana\u011f\u0131na sahip \u00e7ay\u0131rlar tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131\u011fa elveri\u015flidir. Do\u011fu ucu Kingan da\u011flar\u0131na dayan\u0131r. Birinci k\u0131s\u0131m \u00fczerine tarih ve co\u011frafya ba\u011flamlar\u0131nda D\u00eev\u00e2n\u00fc Lugati\u2019t-T\u00fcrk yazar\u0131 Ka\u015fagarl\u0131 Mahmud sayesinde haberdar olmakla beraber, oralar\u0131 bizzat gezip g\u00f6rme olana\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Ka\u015fgari\u2019nin anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re T\u00fcrkler Semerkant \u015fehrinde M.\u00d6. 330 civar\u0131nda, \u0130skender zaman\u0131nda mevcuttur. Bundan \u015funu anl\u0131yor ve diyoruz: T\u00fcrklerin bu co\u011frafya \u00fczerinde kurmu\u015f oldu\u011fu imparatorluk topraklar\u0131 be\u015fi\u011fin iki kanad\u0131n\u0131 kaps\u0131yor ve Tuna \u0131rma\u011f\u0131na kadar da vasallar\u0131 bunuyordu. \u0130skender\u2019i kar\u015f\u0131layan bir komutan kendisine, \u201cBuralara dostluk i\u00e7in geldiniz ise, ho\u015f geldiniz. Ba\u015fka ama\u00e7lar ile geldiniz ise, unutmay\u0131n\u0131z ki, Tuna k\u0131y\u0131lar\u0131 ile s\u0131n\u0131r kom\u015fusu bulunmaktay\u0131z\u201d demi\u015ftir. T\u00fcrklerin ba\u015f\u0131nda bulunan \u015eu Ka\u011fan, \u00e7at\u0131\u015fmak yerine a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131 ile be\u015fi\u011fin ikinci yar\u0131m\u0131na, tahminen \u00d6t\u00fcken yaylalar\u0131na do\u011fru y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u0131sa bir zaman sonra T\u00fcrklerin imparatorlu\u011fun do\u011fu ve g\u00fcney ucunda yerle\u015fik \u00c7in ile T\u00fcrklerin ili\u015fkileri yaz\u0131l\u0131 kay\u0131tlarda kendini g\u00f6stermeye ba\u015flar. Nitekim, do\u011fuya, be\u015fi\u011fin ikinci kanad\u0131na yerle\u015fen T\u00fcrklerin, yeterince toparland\u0131klar\u0131nda \u00c7in \u00fczerine isteklerini de ger\u00e7ekle\u015ftirtme g\u00fcc\u00fcne eri\u015ftikleri anla\u015f\u0131l\u0131yor. M.\u00d6. 220\u2019lerden itibaren T\u00fcrklerin daha s\u0131k bi\u00e7imde \u00c7in kay\u0131tlar\u0131nda yer almas\u0131 nedenini de bu duruma ba\u011flayabiliriz. \u00c7in kaynaklar\u0131n\u0131n bu ili\u015fkileri kay\u0131t alt\u0131na almas\u0131 sayesinde T\u00fcrkler, kendi tarihlerini de b\u00f6ylece daha iyi \u00f6\u011frenip anlama olana\u011f\u0131 bulmu\u015ftur.<\/p>\n
Ancak, b\u00fcy\u00fcl\u00fc b\u00fcy\u00fck be\u015fi\u011fin do\u011fuya bakan taraf\u0131, T\u00fcrk dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00f6l\u00fcms\u00fcz T\u00fcrk ta\u015f kitaplar\u0131 ba\u011fr\u0131nda saklay\u0131p korumu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131 ile bu yer, \u0131duk yir sub<\/em> i\u00e7in, \u2018ortu\u2019 [orta, ordu, orda, ba\u015f\u015fehir]\u2019ya ev sahipli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, Iduk \u00d6t\u00fcken Y\u0131\u015f\u2019\u0131 ba\u011fr\u0131nda bulundurdu\u011fu i\u00e7in, Bodun Yiri, Bodun \u0130li oldu\u011fu i\u00e7in T\u00fcrkler bak\u0131m\u0131ndan bug\u00fcn bile bir \u00e7ekim yeri olabilecek; bir cezbe, bir isti\u011frak hali yaratabilecek bir \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcne sahiptir. Bu co\u011frafya irili ufakl\u0131 bin bir \u00e7anaktan olu\u015fur ve \u0131rmaklar ile sulan\u0131r. Topra\u011f\u0131n\u0131 yurtluk tutan, ad\u0131n\u0131 \u00d6t\u00fcken koyan T\u00fcrkler buray\u0131 \u2018\u0131duk\u2019<\/em><mukaddes> bilmi\u015flerdir. \u0130\u015fte bu yere Tanr\u0131 kut verdi\u011fi i\u00e7in, ben de \u00fc\u00e7leme yapmak \u00fczere \u2018\u0131duk yir sub\u2019<\/em> \u00d6t\u00fcken yerine yola \u00e7\u0131kt\u0131m, bug\u00fcn gidiyorum.<\/p>\n \u00d6t\u00fcken\u2019in b\u00fcy\u00fcs\u00fc, yukar\u0131da de\u011findi\u011fim gibi, ba\u011fr\u0131nda saklad\u0131\u011f\u0131 tarih hazineleri ve bu y\u00f6rede tarihi y\u00fcr\u00fcten ecdad\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 maceralar\u0131n kadim kom\u015fu \u00c7in\u2019in tarih\u00e7ili\u011finde yerini almas\u0131 ve b\u00f6ylece ge\u00e7mi\u015f ya\u015fam\u0131n anlat\u0131lar\u0131nda da daha efsanevi bir kimlik kazanmas\u0131yla ilgilidir. T\u00fcrkler i\u00e7in Bodun \u0130li olan \u00d6t\u00fcken, ayn\u0131 zamanda yitip giden k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f \u2018biti\u011f\u2019ler< kitaplar> yerine, kal\u0131c\u0131 olsun, gelecek ku\u015faklara s\u00f6ylenilen s\u00f6zler kals\u0131n, okuyup \u00f6\u011frensinler diye, ge\u00e7mi\u015fi, \u2018Beng\u00fc Ta\u015f Biti\u011f<\/em> [=\u00d6l\u00fcms\u00fcz Ta\u015f Kitap]\u2019ler \u00fczerine yaz\u0131p arkada b\u0131rakm\u0131\u015f olduklar\u0131 mukaddes yurt topraklar\u0131d\u0131r. \u00d6t\u00fcken\u2019in b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc bu ta\u015f kitaplar ve onlar\u0131n saklad\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00fcms\u00fcz s\u00f6zler peki\u015ftirmektedir. Bu \u00f6l\u00fcms\u00fcz ta\u015f kitaplar\u0131n \u00d6t\u00fcken co\u011frafyas\u0131n\u0131n tam ortas\u0131na yerle\u015ftirilmeleri, okur\/yazarl\u0131\u011f\u0131n T\u00fcrkler aras\u0131nda olduk\u00e7a k\u00f6kl\u00fc ve yayg\u0131n oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ta\u015f kitaplar \u00fczerine i\u015flenmi\u015f konu\u015fma yaz\u0131tlar\u0131n\u0131n \u00f6nceden k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylerken, yaz\u0131tlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan ba\u015fka bir kan\u0131ta gereksinim duyulmayacak kadar a\u00e7\u0131k bir ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Be\u015fi\u011fin ilk k\u0131sm\u0131nda yer alan \u0131rmaklara kar\u015f\u0131l\u0131k bu yerde de Orhon, Selenge ve Tola \u0131rmaklar\u0131 ayn\u0131 i\u015flevi kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Her geli\u015fimde Orhon \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n k\u0131y\u0131s\u0131nda oturup onun ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 seyrederken, o a\u011f\u0131r ba\u015fl\u0131 ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7inde acaba omuzunda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tarih y\u00fck\u00fcn\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 m\u0131 var, diye d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f\u00fcmd\u00fcr. Kar\u015f\u0131 da\u011flarda gittik\u00e7e seyrelmeye y\u00fcz tutmu\u015f \u2018Iduk \u00d6t\u00fcken Y\u0131\u015f\u2019<\/em>\u0131n acaba anlatmak istedi\u011fi insanl\u0131\u011f\u0131n onu umursamazcas\u0131na t\u00fcketi\u015fi mi idi?<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez oralara gidiyordum. \u00dc\u00e7leme yapaca\u011f\u0131m. Orhon k\u0131y\u0131s\u0131nda dolanaca\u011f\u0131m, Selenge\u2019yi g\u00f6rece\u011fim, Tola\u2019y\u0131 a\u015faca\u011f\u0131m, Atalar\u0131n dikti\u011fi an\u0131t ta\u015flar\u0131 g\u00f6rece\u011fim, T\u00fcrklerin yaz\u0131p yaratt\u0131\u011f\u0131 bilinen ilk \u00f6l\u00fcms\u00fcz ta\u015f kitaplar\u0131, yani \u2018Beng\u00fc Ta\u015f Biti\u011f\u2019<\/em>leri dolanaca\u011f\u0131m, tepelere \u00e7\u0131k\u0131p d\u00fczl\u00fcklerde tarihimi omuzlar\u0131nda ta\u015f\u0131yan kutlu \u0131rmaklar\u0131 ve d\u00fczl\u00fckleri, onlar\u0131 \u00e7evreleyen da\u011flar\u0131 seyredece\u011fim.<\/p>\n Y\u00fcre\u011fimde yine ilk kez gidiyor gibi bir \u00e7arp\u0131nt\u0131 var. \u00d6t\u00fcken,<\/em> \u2018\u0131duk yir-sub\u2019<\/em> diye, Bodunlu\u011f Yir, Bodun<\/em> \u0130li,<\/em> Bodun Yiri<\/em> gibi adlar ile de kay\u0131tlara giren \u00d6t\u00fcken, yurt topraklar\u0131n\u0131n y\u00fcre\u011fi, ruhu idi. \u00c7evresi ile birlikte o, olduk\u00e7a geni\u015f, birbirine yana\u015f\u0131k t\u00fcrl\u00fc \u00e7anaklardan olu\u015fur. Onu ormanlar, g\u00f6ller ve \u0131rmaklar ile geni\u015f bozk\u0131rlar s\u00fcsler. Bodunlu\u011f Yir<\/em> diye adland\u0131r\u0131lan yerde \u2018Ortu\u2019<\/em> ad\u0131yla bilinen ka\u011fan ota\u011f\u0131 bulunurdu. T\u00fcrk ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 ve Mo\u011fol Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 bu yerde kurulmu\u015ftur. Bug\u00fcn bu topraklar \u00fczerinde amca \u00e7ocuklar\u0131 Mo\u011fol karde\u015flerimiz, Budist T\u00fcrkler, Doha T\u00fcrkleri, Kazak T\u00fcrkleri bir arada Mo\u011folistan Cumhuriyeti y\u00f6netimi alt\u0131nda ya\u015famaktad\u0131r. Ba\u015f\u015fehri olan Ulaanbaatar, ayn\u0131 zamanda n\u00fcfusun \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ba\u011fr\u0131nda bar\u0131nd\u0131r\u0131r.<\/p>\n \u0130lk geldi\u011fim 2004 y\u0131l\u0131ndan ikinci geldi\u011fim 2011 y\u0131l\u0131na de\u011fi\u015fmeler olmu\u015ftu. \u015eimdi ise, 2018 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131nday\u0131z. Elbette o zamanlar pek \u00e7ok geli\u015fmeyi g\u00f6zlemlemek f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015ftum. Ancak, bu kez bamba\u015fka bir Ulaanbaatar ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemeliyim. Ama yurdumuzda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z benzer facialara ge\u00e7meden \u00f6nce, size evden yola \u00e7\u0131k\u0131p \u00fclkemin topraklar\u0131 \u00fczerinden u\u00e7akla ge\u00e7erken g\u00f6rd\u00fcklerimden ve yolda ya\u015fanm\u0131\u015fl\u0131klardan s\u00f6z etmemin, anlat\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha do\u011fru bir y\u00f6ntem olacakt\u0131r, diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n Mo\u011folistan\u2019\u0131n ba\u015f\u015fehri Ulaanbaatar\u2019da, 1-7 Haziran 2018 tarihleri aras\u0131nda T\u00fcrk ve Mo\u011fol kurumlar i\u015fbirli\u011fi \u00e7er\u00e7evesinde bir bilimsel toplant\u0131 d\u00fczenlenmi\u015fti: \u201cK\u00f6kt\u00fcrk Yaz\u0131s\u0131n\u0131n Okunu\u015funun 125. Y\u0131l\u0131nda Orhun\u2019dan Anadolu\u2019ya Uluslar aras\u0131 T\u00fcrkoloji Sempozyumu. 1-7 Haziran 2018 Ulanbator-Mo\u011folistan. Mongol Uls\u0131n \u0130x Surguul\u2019- MU\u0130S\u201d. Bu nedenle, 1 Haziran 2018 Cuma g\u00fcn\u00fc gecesi Ulanbator\u2019da olmak \u00fczere, g\u00fcn\u00fcn sabah\u0131nda, Ankara\u2019dan kat\u0131lacak bildiri sahibi arkada\u015flar ile birlikte, hem \u2018 Iduk Yir Sub<\/em> \u00d6t\u00fcken \u0130li\u2019<\/em>ne varmak ve hem de Ulaanbaatar \u015fehrinde d\u00fczenlenmi\u015f bu bilimsel toplant\u0131ya kat\u0131lmak \u00fczere erkenden yola \u00e7\u0131kacak, Esenbo\u011fa\u2019da bulu\u015fup hep birlikte \u0130stanbul ve Bi\u015fkek g\u00fczerg\u00e2h\u0131n\u0131 takip eden bir u\u00e7ak ile Ulaanbaatar\u2019a varacakt\u0131k. B\u00fct\u00fcn bunlar ve yazamad\u0131\u011f\u0131m bir y\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ve hayal al\u0131p beni geri getirdi\u011finde tanyeri a\u011farma e\u015fi\u011findeydi.<\/p>\n Cuma sabah\u0131 < 1 Haziran 2018> tanyeri a\u011fard\u0131\u011f\u0131nda ben oturdu\u011fum koltuktan \u00e7oktan kalkm\u0131\u015f, du\u015f ve tra\u015f i\u015flerini aradan \u00e7\u0131karm\u0131\u015f, bavulumu haz\u0131rlam\u0131\u015f ve \u015fehre do\u011fru yola \u00e7\u0131kmaya haz\u0131r duruma gelmi\u015ftim; her yeri g\u00f6zden ge\u00e7irdim, kap\u0131lar\u0131 kilitledim ve bah\u00e7eye \u00e7\u0131kt\u0131m. T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde iki arkada\u015f\u0131m\u0131zla bulu\u015fup oradan birlikte Esenbo\u011fa\u2019ya gidecektik. Bah\u00e7elievler\u2019e B\u00fclent G\u00fcl arkada\u015f\u0131m ile gidecektik.<\/p>\n \u0130\u00e7imi, t\u00fcm h\u00fccrelerimi dolduran \u2018Iduk Yir Sub \u00d6t\u00fcken\u2019<\/em>e \u00fc\u00e7leme yapacak olu\u015funun yaratt\u0131\u011f\u0131 heyecan, g\u00f6zlerime yuvalanm\u0131\u015f uykusuzlu\u011fu bast\u0131r\u0131p ge\u00e7iyordu. \u0130\u00e7im i\u00e7imde kayn\u0131yor, ba\u015f\u0131m\u0131 al\u0131p uzak ama y\u00fcre\u011fimdeki yak\u0131n diyarlara, kilometrelerce uzay\u0131p giden balbal dizilerine, \u2018\u0131duk yir sub\u2019 tepesine ta\u015f\u0131y\u0131p Selenge, Orhon k\u0131vr\u0131mlar\u0131na ta\u015f\u0131yorum. G\u00fcn batarken s\u0131k s\u0131k \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve \u0131\u015f\u0131k zenginli\u011fi de\u011fi\u015fen ve an be an farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcmler yaratan bin bir \u00e7e\u015fit \u0131\u015f\u0131klar\u0131n ve renklerin bin bir tonlar i\u00e7ine girip yapt\u0131\u011f\u0131 danslar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6t\u00fcken \u00e7anaklar\u0131n\u0131 saran da\u011flar\u0131n yama\u00e7lar\u0131nda ve \u00e7anaklar i\u00e7inde yer alan d\u00fczl\u00fckler \u00fczerinde b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yama\u00e7lardan, tepelerden seyredip onlar\u0131n aras\u0131nda eridi\u011fimi duyuyordum. Ve o g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, o zamanlar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m o hal i\u00e7inde h\u00fccrelerimde doyumsuz, a\u00e7\u0131klamas\u0131 olanaks\u0131z bir isti\u011frak hali yarat\u0131yordu. S\u00f6ylenecek s\u00f6z\u00fcm \u00e7oktu, ama konu\u015fma duygum ve iste\u011fim, yerini susmaya ve bu duyu\u015f an\u0131n\u0131 h\u00fccrelerimde ya\u015famaya b\u0131rak\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez ya\u015fayacak, kutlu \u00fc\u00e7lemeyi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f olacakt\u0131m.<\/p>\n B\u00fclent Bey eve geldi\u011finde ilk g\u00f6ze \u00e7arpan uykusuzlu\u011fum olmu\u015f olmal\u0131 ki, \u2018niye oturup beklemedin hocam\u2019 diye s\u00f6z edince, hakl\u0131s\u0131n ama nedense uyuyamad\u0131m, diye yan\u0131t verdim. Evden \u00e7\u0131k\u0131p Eski\u015fehir yolundan Enstit\u00fc\u2019ye do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131k. D\u00fcnya tarihi \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bin i\u00e7ine girip y\u00fcr\u00fcrken, y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz beton, demir ve cam y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ile zaman\u0131m\u0131za damgas\u0131n\u0131 vuran zevksizlik esteti\u011fi binalar aras\u0131ndan s\u00fcz\u00fclerek Bah\u00e7elievler\u2019e, TKAE binas\u0131na ula\u015ft\u0131k: Ay\u015fe ve \u0130smet \u00c7etin ile bulu\u015fup Esenbo\u011fa yolunu tuttuk.<\/p>\n Beton ve cam y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131ndan m\u00fcrekkep zevksizlik esteti\u011fi kuleler aras\u0131ndan ge\u00e7ip hava alan\u0131na geldi\u011fimizde en erken gelen arkada\u015flar aras\u0131nda idik; valizleri verdik, \u00e7\u0131k\u0131\u015f pulu sat\u0131n ald\u0131k. Ulaanbaatar toplant\u0131s\u0131na kat\u0131lacak arkada\u015flar da aral\u0131klar ile gelip ayn\u0131 i\u015flemleri yap\u0131p bitirdiler. Ard\u0131ndan pasaport kontrolden ge\u00e7tik. U\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z saat 11.00\u2019de kalk\u0131p \u0130stanbul\u2019a varacakt\u0131. Ama, orada da epey bir zaman u\u00e7u\u015f zaman\u0131 i\u00e7in oturup bekleyecektik.<\/p>\n Yola \u00e7\u0131kan arkada\u015flar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu ilk kez \u2018Iduk Yir Sub \u00d6t\u00fcken Bodun Yeri\u2019<\/em>ni g\u00f6rmenin heyecan\u0131 i\u00e7indeydi. Ben, bu \u2018\u0131duk yir sub\u2019<\/em> diye tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m kadim yurt topraklar\u0131n\u0131 \u2018Bodun Yiri\u2019<\/em> ve \u2018Bodun \u0130li\u2019<\/em> ve \u2018Bodunlu\u011f Yir\u2019<\/em> diye adlaman\u0131n da yerinde olaca\u011f\u0131n\u0131, yanl\u0131\u015f olmayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu \u00fc\u00e7 adlama kadim yurt topra\u011f\u0131 ve co\u011frafyas\u0131, \u00d6t\u00fcken\u2019de yer alan T\u00fcrk ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 \u2018Ortu\u2019su i\u00e7in de uygundur kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Da\u011flar\u0131, \u0131rmaklar\u0131, g\u00f6lleri, ormanlar\u0131, d\u00fczl\u00fckleri ve a\u011fa\u00e7lar\u0131 ile \u2018Ortu\u2019 yerinin bulundu\u011fu yer, bu kutlu adlamalar\u0131n her biri, bu kutlu co\u011frafyaya yak\u0131\u015f\u0131yor. \u00d6t\u00fcken \u00e7evresi i\u00e7in \u00e7anak bi\u00e7iminde say\u0131s\u0131z d\u00fczl\u00fcklerden olu\u015fan bir b\u00fct\u00fcn yer denebilir. \u00d6t\u00fcken de bunlar\u0131n toplam\u0131na verilen add\u0131r. Tanr\u0131 ile ka\u011fan olacaklar\u0131n irtibat kurdu\u011fu yer olmas\u0131 nedeniyle \u00d6t\u00fcken kelimesini, \u201cge\u00e7i\u015f yeri, bir taraftan \u00f6b\u00fcr tarafa ge\u00e7ilen yer\u201d diye anl\u0131yor ve a\u00e7\u0131kl\u0131yorum. \u2018Iduk\u2019<mukaddes> yerdir. Dolay\u0131s\u0131yla onun \u2018\u0131duk\u2019 olu\u015funda bu i\u015flevi \u00f6nemlidir ve bundan dolay\u0131 ad\u0131 \u2018Iduk \u00d6t\u00fcken \u2019 diye nitelenir ve bu nedenle de ad\u0131n\u0131n o geni\u015f co\u011frafyan\u0131n ad\u0131 olarak kalm\u0131\u015f oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Onu sadece Selenge, Orhon, Tola(Tu\u011fla) \u0131rmaklar\u0131 ve bu \u0131rmaklar\u0131n \u00e7evresi ile s\u0131n\u0131rlaman\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Co\u011frafyay\u0131 gezip dola\u015ft\u0131k\u00e7a bu kan\u0131ya vard\u0131m.<\/p>\n \u0130lk gidi\u015fimizi, 2004 y\u0131l\u0131n\u0131 hat\u0131rlad\u0131m. Do\u011frusu o zaman ya\u015fanm\u0131\u015f, \u0131duk sevgili ile ilk kar\u015f\u0131la\u015fma an\u0131 nas\u0131l tarif edilemezse, o heyecan ya\u015fan\u0131p duyulmas\u0131na kar\u015f\u0131n a\u00e7\u0131klanamaz ise ve ya\u015fanmad\u0131k\u00e7a da anlat\u0131m\u0131 zor bir olu\u015f an\u0131d\u0131r. K\u0131saca, kolay olmayan bir cezbe ve isti\u011frak hali desem, o an\u0131 tarif a\u00e7\u0131s\u0131ndan belki yine de kendi a\u00e7\u0131mdan yeterli olaca\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yorum. Bu y\u00fczden, ilk kez o topraklara gideceklerin ruh ve zihin hallerini az \u00e7ok tahmin edebiliyordum. Onlar\u0131n bu halini, heyecanlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck\u00e7e kendimin ilk gidi\u015f g\u00fcnlerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ve kendi kendime g\u00fcl\u00fcms\u00fcyordum. \u0130kinci geli\u015fim, 2011 y\u0131l\u0131yd\u0131. Enstit\u00fc ile T\u00fcrk Dil Kurumu ve Y\u00fcksek Kurum Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 ile \u2018Ba\u015flang\u0131\u00e7tan Yaz\u0131tlar \u00c7a\u011f\u0131na\u2019 adl\u0131 bir bilimsel toplant\u0131 d\u00fczenlemi\u015f ve yine Mo\u011fol devlet \u00fcniversitesi katk\u0131lar\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftik. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez, ben kendim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u2018\u0131duk \u00fc\u00e7leme\u2019<\/em> ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f olacakt\u0131m ve bu y\u00fczden heyecanlan\u0131yordum. Ve bu y\u00fczden, \u2018Y\u00fccelerden y\u00fccesin, kimse bilmez nicesin G\u00f6rkl\u00fc Tanr\u0131\u2019 deyip ona alk\u0131\u015f tutuyordum [=dua ediyordum]. Bu isti\u011frak i\u00e7inde dal\u0131p gitti\u011fim s\u0131rada u\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z \u0130stanbul\u2019a do\u011fru yol al\u0131yordu.<\/p>\n ***<\/p>\n \u0130stanbul \u00fczerinde u\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z al\u00e7ak u\u00e7u\u015f dolan\u0131rken y\u00fcre\u011fim yine s\u0131zlad\u0131. D\u00fcnyan\u0131n incisi bu \u015fehirde \u00e7ocuklu\u011fum ve gen\u00e7li\u011fim ge\u00e7mi\u015fti. Beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 alt\u0131nda ezilen bu e\u015fsiz inciyi bu hale getiren T\u00fcrk medeniyeti d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 ile eyleme ge\u00e7en ikinci Vandal istilas\u0131 mensuplar\u0131 olmal\u0131yd\u0131. Bunlar, yeni zaman\u0131n Kad\u0131zadelileri idi. Kad\u0131zadeliler koca bir T\u00fcrk imparatorlu\u011funu din ad\u0131na yok ettirmi\u015fti. Bu zihniyet ise, T\u00fcrklerin K\u00e2be\u2019de yaratt\u0131\u011f\u0131 a\u015fk esteti\u011fi revaklara tahamm\u00fcl edemeyip onlar\u0131 tahribe kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u0130slam\u2019a fitne olarak sokuldu\u011fu i\u00e7in ecdat taraf\u0131ndan tekfir edilenler, \u00f6\u00e7lerini K\u00e2be\u2019yi beton kuleler ve Hristiyan \u00e2leminin sembol binalar\u0131 ile doldurarak al\u0131yordu. K\u00e2be\u2019de de K\u00e2be g\u00f6r\u00fcnmesin diye \u00e7evresi nas\u0131l beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ile \u00f6r\u00fcl\u00fcp T\u00fcrk revaklar\u0131 s\u00f6k\u00fcl\u00fcp at\u0131ld\u0131ysa, ayn\u0131 iptidailik ve tahrip psikolojisi d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fczel T\u00fcrk medeniyeti sil\u00fceti olan \u0130stanbul\u2019u yok etmeyi kendine g\u00f6rev bilmi\u015f ve o muhte\u015fem silueti param par\u00e7a ederek tarihe g\u00f6mm\u00fc\u015fler ve zaferlerinin yaratt\u0131\u011f\u0131 zevksizlik esteti\u011fi cam ve beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131 ecdatlar\u0131\u2019na duyduklar\u0131 derin bir ba\u011f\u0131n ve derin bir sevginin tezah\u00fcr\u00fc saym\u0131\u015f olsalar gerektir<\/em>.<\/p>\n Atat\u00fcrk Hava Alan\u0131\u2019na indi\u011fimizde Paris\u2019i, Londra\u2019y\u0131, Roma\u2019y\u0131, Viyana\u2019y\u0131, Amsterdam\u2019\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Ge\u00e7mi\u015flerinin g\u00fczelliklerini, estetik eserlerini ve onlar\u0131n muhte\u015fem siluetlerini bug\u00fcn gururla ve k\u0131skan\u00e7l\u0131kla bir iftihar vesilesi olarak muhafaza eden uluslar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinde yatan s\u0131rr\u0131 daha iyi anlayabiliyor ve bu y\u00fczden, kendi \u0130stanbul\u2019umun i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc vah\u015fi tahribata, ba\u015f\u0131na gelenlerin ge\u00e7mi\u015fsizliklerinden do\u011fan sald\u0131r\u0131lar\u0131na, bu \u015fehre kar\u015f\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen ak\u0131l almaz tahribata \u00e7ok \u00fcz\u00fcl\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc, iki bin y\u0131l boyunca T\u00fcrk medeniyeti de, Avrupa \u00fclkelerinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi, ge\u00e7mi\u015fine, ecdatlar\u0131na yara\u015f\u0131r bi\u00e7imde korunmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f, sayg\u0131 ile ya\u015fat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc binde nas\u0131l oldu da bu b\u00fcy\u00fc bozuldu?<\/em> Hi\u00e7 kimsenin akl\u0131n\u0131n ucundan bir g\u00fcn bir tahrip ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n bu \u015fehre h\u00fck\u00fcmran olaca\u011f\u0131 akla gelmezdi. Bu tahrip ku\u015fa\u011f\u0131n\u0131n, d\u00fcnyan\u0131n en de\u011ferli p\u0131rlantas\u0131, medeniyet incisi \u0130stanbul\u2019u yok edece\u011fi, T\u00fcrk\u2019\u00fcn mimaride Tanr\u0131\u2019ya dayal\u0131 a\u015fk esteti\u011finin yerini bir g\u00fcn beton ve dolar a\u015fk\u0131na tutsak olmu\u015flar\u0131n zevksizlik esteti\u011finin alaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemezdi ama olmaz olmaz demek yanl\u0131\u015f imi\u015f, oluyor.<\/p>\n ***<\/p>\n U\u00e7akta arkada\u015flar, sorduklar\u0131 sorular ile i\u00e7imdekileri ve zihnimden ge\u00e7enleri da\u011f\u0131tmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Konu\u015fmalar, sorular, dolananlar\u0131n gelip sorular\u0131 i\u00e7inde bulundu\u011fum havadan beni uzakla\u015ft\u0131rd\u0131lar. Ve u\u00e7a\u011f\u0131n piste yerle\u015fip k\u00f6r\u00fc\u011fe yana\u015fmas\u0131 ile yolculu\u011fun birinci u\u00e7u\u015f safhas\u0131 bitmi\u015f oldu. B\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm \u015fehirde, \u0130stanbul topra\u011f\u0131ndayd\u0131m. O benim g\u00f6nl\u00fcmde, i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcm resmi ile canlan\u0131yor, ruhumu bir peri gibi sar\u0131p \u00e7irkinliklerden uzakla\u015ft\u0131rmay\u0131 ba\u015far\u0131yordu. Be\u015fikta\u015f, Ni\u015fanta\u015f\u0131, Te\u015fvikiye, Ma\u00e7ka derken uzay\u0131p giden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m, bir an\u0131n\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fczelim semtler, Emin\u00f6n\u00fc-K\u00f6pr\u00fc\u2019den ba\u015flay\u0131p Be\u015fikta\u015f ve \u00dcsk\u00fcdar\u2019dan itibaren uzay\u0131p giden Bo\u011faz iskeleleri. Her bir semtinde dolan\u0131p durdu\u011fum d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fczel \u015fehri, kimler sana nas\u0131l k\u0131yd\u0131lar, betona bo\u011fdular seni<\/em>.<\/p>\n Atat\u00fcrk Hava Liman\u0131 transit salonuna ge\u00e7tik. B\u00fclent Bey\u2019in yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flemler sayesinde valizleri Ulaanbaatar Hava Liman\u0131\u2019nda alacakt\u0131k. Elimiz kolumuz rahatlam\u0131\u015f bir bi\u00e7imde ak\u015fam saat 19.10 u\u00e7a\u011f\u0131na binmek \u00fczere bekleme salonunda oturup beklemeye ba\u015flad\u0131k. Bir s\u00fcre oturduk, usand\u0131k, salonda a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 y\u00fcr\u00fcyerek sohbet gruplar\u0131 olu\u015fturduk. Bu durum bir s\u00fcre b\u00f6yle devam etti. Yeniden bir yerlere oturanlar oldu. Ben de yoruldum ve yeniden u\u00e7a\u011f\u0131 bekleme salonuna, u\u00e7a\u011fa ge\u00e7ece\u011fimiz kap\u0131ya yak\u0131n oturup beklemeye ba\u015flad\u0131m. Vakit yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in arkada\u015flar da kap\u0131ya yak\u0131n, benim oturdu\u011fum k\u0131sma y\u0131\u011f\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Sigara i\u00e7iciler daha ge\u00e7 geldiler. Bir zamanlar onlar gibiydim. Nikotin zehrinin tutkunlu\u011funu iyi biliyordum. G\u00fcnde d\u00f6rt paket ile a\u011f\u0131r bir sigara yolcusu idim. \u00c7ok \u015f\u00fck\u00fcr, \u00fc\u00e7 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir kurtuldum. Nas\u0131l oldu bilmiyorum ama oldu, nikotin tutsakl\u0131\u011f\u0131ndan kurtuldum. Herkesin b\u0131rakmas\u0131n\u0131 dilerim. \u0130nsan bir s\u00fcre sonra, inan\u0131n, kendini on sekiz ya\u015f gen\u00e7li\u011finde sahip oldu\u011fu enerji ile y\u00fckl\u00fc konuma getiriyor. Yine de sigara i\u00e7enlere, \u0131srarc\u0131 olanlara k\u0131zm\u0131yor, onlar\u0131 anl\u0131yorum. Fakat, her birinin b\u0131rakmas\u0131n\u0131 diliyorum. Kendi sa\u011fl\u0131klar\u0131, e\u015fleri ve \u00e7ocuklar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir i\u015fi ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f olacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirim.<\/p>\n U\u00e7a\u011f\u0131 bekliyoruz. Herkes zaman\u0131 konu\u015farak, sohbet ederek t\u00fcketmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Zaman zaman kimilerine kat\u0131l\u0131yor, kimilerini sadece dinliyorum. Etraf\u0131n kalabal\u0131\u011f\u0131 ve ses kirlili\u011fi duymay\u0131 zorluyor olsa da, insanlar g\u00fcr\u00fclt\u00fc i\u00e7inde i\u00e7lerini bo\u015faltmay\u0131 ve b\u00f6ylece rahatlamay\u0131 seviyor, diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm.<\/p>\n \u00d6t\u00fcken yolunda ger\u00e7ek yolculu\u011fun \u0130stanbul\u2019dan Ulaanbaatar\u2019a do\u011fru havalanacak u\u00e7ak ile ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 biliyorduk. Atat\u00fcrk Hava Liman\u0131\u2019nda uzun bir s\u00fcre oturup Bi\u015fkek\u2019e u\u00e7u\u015f saatini bekledik.<\/p>\n U\u00e7akta koltuklar\u0131m\u0131za yerle\u015fip oturdu\u011fumuzda takvimler, 1 Haziran 2018, Cuma g\u00fcn\u00fc saat:19.10\u2019u g\u00f6steriyor olmal\u0131yd\u0131. Olduk\u00e7a uzun bir u\u00e7u\u015f menzilinde bulunuyorduk. Bu y\u00fczden u\u00e7ak, Bi\u015fkek\u2019te Manas Hava Liman\u0131\u2019nda duracak, bizler u\u00e7a\u011f\u0131 bo\u015falt\u0131p d\u0131\u015far\u0131, transit bekleme salonuna al\u0131nacakt\u0131k.<\/p>\n U\u00e7a\u011fa bindik, koltuklar\u0131m\u0131za yerle\u015ftik. U\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z biraz sonra Bi\u015fkek\u2019e do\u011fru u\u00e7mak \u00fczere piste \u00e7\u0131kt\u0131. Birka\u00e7 dakika i\u00e7inde yeterli devire eri\u015fen u\u00e7ak, kaptan\u0131n manivelay\u0131 kald\u0131rmas\u0131 ile g\u00f6\u011fe do\u011fru y\u00fckseldi ve bir iki dakika sonra rotas\u0131na girdi; \u0130stanbul \u00fczerinden Bi\u015fkek\u2019e u\u00e7u\u015fumuz ba\u015flad\u0131.<\/p>\n ***<\/p>\n Beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda ezilmeye tutsak edilmi\u015f d\u00fcnyan\u0131n en muhte\u015fem \u015fehrini bu duruma getiren ihaneti ve buna kar\u015f\u0131n \u00e7aresizli\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00f6fkeyi arkada b\u0131rakarak, k\u00e2h bulutlar\u0131n aras\u0131ndan, k\u00e2h da\u011flar\u0131n, denizlerin, \u0131rmaklar\u0131n, g\u00f6llerin ve \u00e7ay\u0131rl\u0131klar\u0131n \u00fczerinden u\u00e7arak Bi\u015fkek\u2019e do\u011fru yol al\u0131yorduk<\/em>.<\/p>\n T\u00fcrk tarihinin \u00f6nemli destans\u0131 tarih anlat\u0131lar\u0131n\u0131 etraf\u0131na toplam\u0131\u015f, kendi m\u00fccadelelerinin anlat\u0131lar\u0131 i\u00e7ine katarak b\u00fcnyesinde korumu\u015f, zaman\u0131m\u0131za eri\u015ftirmi\u015f T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn efsanev\u00ee T\u00fcrk beyi Er Manas\u2026 Ayn\u0131 zamanda anlat\u0131s\u0131nda o, T\u00fcrkler i\u00e7in bitmez t\u00fckenmez bir k\u00fclt\u00fcr ambar\u0131 olu\u015fturur. K\u0131rg\u0131z T\u00fcrkleri ba\u015f\u015fehirleri Bi\u015fkek\u2019te onun ad\u0131na, Manas Hava Liman\u0131\u2019n\u0131 in\u015fa etmi\u015flerdi. U\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z uzun bir u\u00e7u\u015f s\u00fcrecinden sonra gece yar\u0131s\u0131na yak\u0131n buraya indi; s\u00f6ylendi\u011fine g\u00f6re u\u00e7ak, benzin ikmali yapacakt\u0131. \u00d6yle de oldu.<\/p>\n Hepimiz transit salona al\u0131nd\u0131k. Beklenilen zaman s\u00fcrecinde arkada\u015flar\u0131m\u0131z transit salonda, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 volta at\u0131yor, etrafta bulunan d\u00fckk\u00e2nlardan al\u0131\u015f veri\u015f yap\u0131yor ve bu \u015fekilde vakit ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bir s\u00fcre sonra, 2 Haziran 2018 Cumartesi g\u00fcn\u00fcne ge\u00e7mi\u015ftik. Benzin alma i\u015flemi \u00e7oktan a\u015f\u0131lm\u0131\u015f bulunuyordu ve herkes merak i\u00e7inde olacaklar\u0131 bekliyordu.<\/p>\n Manas Hava Liman\u0131 i\u00e7in belirtilmi\u015f bulunan bir saatlik bekleme s\u00fcresi ertesi g\u00fcne ge\u00e7mi\u015f, tan a\u011far\u0131yor, yeni g\u00fcn iyice belirgin konuma geliyordu. Bir a\u00e7\u0131klama ortaya \u00e7\u0131kmay\u0131nca homurtular, s\u00f6ylenmeler de al\u0131p ba\u015f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fc. Sabaha do\u011fru Ulaanbaatar\u2019dan gelen habere g\u00f6re, Ulaanbaatar\u2019da hava \u015fartlar\u0131 u\u00e7aklar\u0131n inmesine imk\u00e2n vermiyormu\u015f. \u2018Evdeki hesap \u00e7ar\u015f\u0131ya uymaz\u2019 s\u00f6z\u00fc i\u00e7in bir kan\u0131t\u0131 ya\u015fayarak \u00f6\u011frendik. Elden ne gelir, Tanr\u0131\u2019dan gelene s\u00f6ylenecek s\u00f6z olmaz.<\/p>\n ***<\/p>\n Tan yeri a\u011farm\u0131\u015f, uykusuz kalm\u0131\u015f insanlar\u0131n hava alan\u0131nda ne olaca\u011f\u0131 belirsizli\u011fini koruyordu. Bir s\u00fcre sonra, u\u00e7u\u015fun gecikmesiyle ilgili ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 bilgi verildi: Ulaanbaatar\u2019da k\u00f6t\u00fc hava \u015fartlar\u0131 nedeniyle u\u00e7aklar inemiyordu. Bu nedenle Bi\u015fkek\u2019e bir otele gidilip kahvalt\u0131 yap\u0131lacak, \u00f6\u011fle yeme\u011fi yenip dinlenilecek ve Ulaanbaatar\u2019dan gelecek habere g\u00f6re otelden hava liman\u0131na gelinecek. Hava \u015fartlar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 bu duruma s\u00f6ylenecek bir s\u00f6z olamazd\u0131, \u00f6yle de oldu.<\/p>\n Bi\u015fkek\u2019te bir otele getirilmek \u00fczere otob\u00fcslere dolu\u015ftuk. Yollardan ge\u00e7ip giderken ge\u00e7en y\u0131llara nispetle \u00e7evre de\u011fi\u015fimlerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, otob\u00fcs penceresinden etraf\u0131 seyrediyordum. Kahvalt\u0131y\u0131 tamamlay\u0131p Ahmet Bican ile payla\u015faca\u011f\u0131m\u0131z iki ki\u015filik odaya \u00e7\u0131kt\u0131k. Du\u015f ald\u0131ktan sonra \u015f\u00f6yle bir oturup dinleneyim, sonra yatar\u0131m diye koltu\u011fa uzan\u0131p tv seyrederken \u00f6ylece koltukta uyuyup kalm\u0131\u015f\u0131m. Ka\u00e7 saatlik bir zaman ge\u00e7ti bilmiyorum. Bican\u2019\u0131n seslenmesi ile koltuktan ba\u015f\u0131m\u0131 kald\u0131r\u0131p \u201cNe oluyor?\u201d dedim. \u201cBen a\u015fa\u011f\u0131ya iniyorum, gidece\u011fiz galiba, sen de kalk giyin gel, ben iniyorum.\u201d dedi.<\/p>\n Kalkt\u0131m, t\u0131ra\u015f oldum, giyindim. \u00dcst\u00fcm\u00fc ba\u015f\u0131m\u0131 d\u00fczelttim ve a\u015fa\u011f\u0131 indim. Saat 13.00 civar\u0131ndayd\u0131. Belki de biraz ge\u00e7iyordu. \u00d6\u011fle yeme\u011fi yeniyordu. Saat epey ilerlemi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. \u00d6\u011fle yeme\u011fi i\u00e7in bir \u015feyler al\u0131p bir masaya ili\u015ftim. Yeme\u011fi bitirince, kalkt\u0131m, pasaportumu otel resepsiyonundan ald\u0131m. Lobide arkada\u015flar ile birlikte oturup sohbet ederek vakit ge\u00e7irmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorduk. Derken hareket edilecek haberi eri\u015fti, yine otob\u00fcslere dolu\u015fup hava alan\u0131 yoluna girdik.<\/p>\n G\u00f6revliler bu kez daha anlay\u0131\u015fl\u0131 g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Ellerimizdeki u\u00e7u\u015f kartlar\u0131 ile tekrar transit salonuna ge\u00e7tik. Bir s\u00fcre sonra u\u00e7a\u011fa binecektik. Tarih, 2 Haziran 2018 Cumartesi ak\u015fam\u0131 olmu\u015ftu. U\u00e7a\u011fa bindi\u011fimizde zaman ak\u015famdan geceye do\u011fru ilerlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Havan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 cilveler b\u00f6yleydi. Bi\u015fkek\u2019ten Ulaanbaatar\u2019a daha d\u00f6rt be\u015f saatlik bir u\u00e7u\u015f menzilimiz vard\u0131. Tam hat\u0131rlam\u0131yorum ama, gece sekiz dokuz aras\u0131 veya daha ge\u00e7 bir zamanda u\u00e7a\u011fa girip koltuklar\u0131m\u0131za yerle\u015ftik san\u0131r\u0131m. K\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde u\u00e7a\u011f\u0131m\u0131z Ulaanbaatar\u2019a do\u011fru havaland\u0131.<\/p>\n Uzun bir u\u00e7u\u015f yolu \u00f6n\u00fcm\u00fczde uzan\u0131yordu. \u00d6n\u00fcmdeki ekrandan u\u00e7u\u015f yolunu izliyordum. Kabaca \u00e7izilmi\u015f bir yol izle\u011fi idi. Buna g\u00f6re Bi\u015fkek\u2019ten Ulaanbaatar\u2019a giden u\u00e7u\u015f yolu Urum\u00e7i g\u00fcneyinden ge\u00e7ip kuzeye do\u011fru y\u00f6nelen bir u\u00e7u\u015f yolu idi. Altaylar\u0131 ve \u00c7in duvar\u0131 a\u015f\u0131l\u0131p kuzeye d\u00f6n\u00fcl\u00fcyordu. Ayk\u0131r\u0131 yatan kara\/ala da\u011flar\u0131 gece karanl\u0131\u011f\u0131nda anca elektronik harita izle\u011fi \u00fczerinde g\u00f6r\u00fcyordum. U\u00e7ak, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrk yolcu doluydu ve hemen hepsi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00d6t\u00fcken yolcusu idi.<\/p>\n Gece karanl\u0131\u011f\u0131nda Ulaanbaatar Hava Liman\u0131\u2019na indi\u011fimizde vakit gece yar\u0131s\u0131n\u0131 a\u015fm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Hava alan\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda gece yar\u0131s\u0131 bozk\u0131r so\u011fu\u011fu bizi selamlamakta gecikmedi. Otob\u00fcslere do\u011fru y\u00fcr\u00fcrken beni yolda B\u00fclent G\u00fcl\u2019\u00fcn doktora \u00f6\u011frencisi Altan bey buldu, kar\u015f\u0131lad\u0131, ben de kendisini Enstit\u00fc(TKAE) toplant\u0131lar\u0131ndan tan\u0131yordum. Dr. Ankhbayar da birlikteydi. Sizi otele ben al\u0131p g\u00f6t\u00fcrece\u011fim, dedi. Hava olduk\u00e7a ayazd\u0131, penceresi a\u00e7\u0131k arabaya binmek d\u0131\u015far\u0131da durmaktan iyi idi. Arkada\u015flar da gelip arabaya bindi. Sonunda hep birlikte yola koyulduk, otellerimize gittik ve yerle\u015ftik.<\/p>\n ***<\/p>\n Haziran\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcne girmi\u015ftik, 3 Haziran 2018\u2019e, Pazar g\u00fcn\u00fcne giriyorduk, otelde odama \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131mda sabah saat 01.30 idi; birka\u00e7 saat sonra kalk\u0131lacak, giyinilecek, kahvalt\u0131 edilecek ve a\u00e7\u0131l\u0131\u015fa gidilecekti. Odama yerle\u015fip \u00fcst ba\u015f\u0131 de\u011fi\u015fip rahatlamak i\u015fine giri\u015ftim.<\/p>\n ***<\/p>\n Tabii kalaca\u011f\u0131m otel odas\u0131na girip elbise ve giyim \u00e7antam\u0131 ilgili sehpa \u00fczerine koyup do\u011fal olarak \u00f6nce onu a\u00e7mak istedim. \u00dcst\u00fcmdeki yol giyimleri du\u015f al\u0131p rahatlayarak de\u011fi\u015ftirmek istiyordum. Ama \u00e7antam, bana bir s\u00fcrpriz haz\u0131rlam\u0131\u015f. Ne kadar u\u011fra\u015fm\u0131\u015f isem de, bir t\u00fcrl\u00fc a\u00e7\u0131lm\u0131yordu. \u00c7antaya konmu\u015f t\u00fcm \u015fifre olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 denedim, yine a\u00e7\u0131lmad\u0131; ne yol denedim ise \u015fifreli \u00e7antan\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Resepsiyonu arad\u0131m, durumu s\u00f6yledim, yard\u0131m istedim. Gen\u00e7 bir arkada\u015f geldi; o da dedi\u011fim \u015fifreleri denedi. Hi\u00e7 biri i\u015fe yaramay\u0131nca tornavida ile sorunu \u00e7\u00f6zd\u00fc. Bu tekni\u011fi anlam\u0131\u015ft\u0131m. Bavulun kilidinin i\u015flemezlik durumunda benim ne yapaca\u011f\u0131m b\u00f6ylece anla\u015f\u0131l\u0131rl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131; bu teknik i\u015fe yar\u0131yordu. Tabii vakit de bir hayli ilerlemi\u015fti.<\/p>\n Sabah 6.30\u2019da kald\u0131r\u0131lmam i\u00e7in resepsiyona not b\u0131rakt\u0131m. Belirtti\u011fim saatte telefonu \u00e7ald\u0131rd\u0131lar, kalkt\u0131m, t\u0131ra\u015f oldum, giyindim, tv seyrettim. Sonra kalk\u0131p a\u015fa\u011f\u0131ya, kahvalt\u0131 salonuna indim. Arkada\u015flar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 \u00e7oktan kahvalt\u0131ya inmi\u015fti. Kahvalt\u0131y\u0131 takiben kongrenin yap\u0131laca\u011f\u0131 Mo\u011fol Milli Devlet \u00dcniversitesi\u2019ne gitmek \u00fczere otob\u00fcslerdeki yerlerimizi ald\u0131k.<\/p>\n ***<\/p>\n Bug\u00fcn a\u00e7\u0131l\u0131\u015f var. A\u00e7\u0131l\u0131\u015f oturumu ve bildiriler sunulacak, yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir program ile g\u00f6rev tamamlanacakt\u0131; \u00f6yle de oldu. Kay\u0131tlar yap\u0131ld\u0131, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ard\u0131ndan a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck salona al\u0131nd\u0131. Protokol d\u00fczeni, konu\u015fma yapacaklara g\u00f6re bi\u00e7imlendirilmi\u015f idi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar da bulduklar\u0131 yerlere oturdu. A\u00e7\u0131l\u0131\u015fta her iki taraf\u0131n konu\u015fmac\u0131lar\u0131, duruma ve konuya uygun nutuk irad eylediler. T\u00fcrk ve Mo\u011fol i\u015fbirli\u011finden ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n geli\u015ftirilmesinden s\u00f6z ettiler. Do\u011fru ve yerinde s\u00f6zler edildi.<\/p>\n Do\u011frusu, iki toplum aras\u0131ndaki her t\u00fcrl\u00fc ili\u015fkilerin g\u00fc\u00e7lenmesi, k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkilerin geli\u015ftirilmesi \u00f6nemlidir ve her iki taraf\u0131n her ba\u011flamda \u00e7\u0131kar\u0131nad\u0131r. T\u00fcrkler ve Mo\u011follar birbirlerinin amca \u00e7ocuklar\u0131d\u0131r. \u0130li\u015fkilerin bu ba\u011flamda geli\u015ftirilip g\u00fc\u00e7lendirilmesi gerekir. Her iki taraf bu geli\u015fmeleri zedeleyici tutum ve davran\u0131\u015flara hi\u00e7bir bi\u00e7imde izin vermemelidir. \u00d6t\u00fcken, amca \u00e7ocuklar\u0131 Mo\u011follar ve T\u00fcrkler i\u00e7in m\u00fc\u015fterek \u2018\u0131duk\u2019<\/em><mukaddes> bir yerdir. T\u00fcrk ve Mo\u011fol imparatorluklar\u0131 \u2018ortu\u2019 ve \u2018orda\u2019 adlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ka\u011fan ota\u011flar\u0131 \u00d6t\u00fcken, Karabalgasun ve Karakorum\u2019da yer al\u0131r. Buralar\u0131 yine, Orhon, Selenge ve Tola \u0131rmaklar\u0131 taraf\u0131ndan s\u00fcslenir. A\u00e7\u0131l\u0131\u015f konu\u015fmalar\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 temas\u0131 da belirtti\u011fim \u00e7er\u00e7eve i\u00e7indedir.<\/p>\n A\u00e7\u0131l\u0131\u015f, gelece\u011fi kapsay\u0131c\u0131 g\u00fczel s\u00f6zler ile kapand\u0131. Salondan \u00e7\u0131k\u0131nca, birka\u00e7 kat a\u015fa\u011f\u0131 inildi.<\/p>\n ***<\/p>\n Toplant\u0131 yerinden a\u015fa\u011f\u0131ya, yar\u0131 koridor salona indi\u011fimizde, orta yerde yiyecek ve i\u00e7ecekler, koridor salonunun duvarlar\u0131nda ise estempajlardan d\u00fczenlenmi\u015f bir sergi vard\u0131. T\u00fcrklerin geni\u015f ve \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steren \u00d6t\u00fcken co\u011frafyas\u0131 \u00fczerinde yer alan muhtelif ta\u015flara ve kayalara b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 izler, damgalar ve resimlerden al\u0131nm\u0131\u015f bir estempaj sergisi d\u00fczenlenmi\u015fti. Sergi, Mo\u011follar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e2limlerinden Prof. Dr. Battulga taraf\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. Takdire \u015fayan bu \u00e7al\u0131\u015fma T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan say\u0131s\u0131z belgeyi bir araya getiren \u00e7ok de\u011ferli bir koleksiyon idi. Ben kendisi ile 2004 y\u0131l\u0131nda \u00d6t\u00fcken\u2019e ilk gidi\u015fim s\u0131ras\u0131nda tan\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m. Mo\u011folistan co\u011frafyas\u0131nda her yaz\u0131l\u0131, damgal\u0131 veya resimli ta\u015f\u0131n ve kayan\u0131n y\u00fczeylerinde kadimden her ne kalm\u0131\u015f ise, her ne var ise, onlar\u0131 en iyi bilenlerden, her birinin estempajlar\u0131n\u0131 al\u0131p zengin bir koleksiyon v\u00fccuda getirmi\u015f bir \u00e2lim idi. Bu zengin koleksiyonun foto\u011fraflar\u0131n\u0131, kendisini 2004 y\u0131l\u0131nda \u00fcniversitesinde ziyaret etti\u011fimizde bize g\u00f6stermi\u015flerdi.<\/p>\n \u00d6\u011fle yeme\u011fi, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr tarihini ilgilendiren ger\u00e7ekten \u00f6zen ile haz\u0131rlanm\u0131\u015f estampaj ziyafeti\/sergisi, tarih ve g\u00f6z \u015f\u00f6leni ile ba\u015flad\u0131 ve bu arada, salonun duvarlar\u0131nda yer alan bu estempajlar sergisi gezilirken de, o arada, T\u00fcrk usul\u00fc ayak\u00fcst\u00fc yeme ihtiya\u00e7lar\u0131 giderildi. Her iki i\u015fin bir arada olmas\u0131 iki y\u00f6nl\u00fc yararl\u0131 oldu. Estampajlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp incelemek ve zamandan tasarruf etmek olana\u011f\u0131 yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu. Samimiyetle s\u00f6yleyeyim, bu sergili yemek aras\u0131, toplant\u0131ya kat\u0131lan bildiri sahiplerine \u00e7ok yararl\u0131 oldu, bunlar\u0131n \u00fczerinde birbirleriyle konu\u015fma f\u0131rsat\u0131 buldular. Battulga hocaya te\u015fekk\u00fcrler.<\/p>\n ***<\/p>\n \u00d6\u011fleden sonra, k\u0131sa bir a\u00e7\u0131l\u0131\u015f oturumu yap\u0131labildi. Konu\u015fmac\u0131lar aras\u0131nda ben de vard\u0131m. Ben do\u011frusu bildiride olmayan ama s\u00f6ylenmesi icap eder, diye \u2018Bodun Yiri, Bodun \u0130li\u2019 <\/em>dedi\u011fim \u00d6t\u00fcken co\u011frafyas\u0131n\u0131n ve Orhon ile Selenge\u2019nin \u00e7evreledi\u011fi bu \u2018\u0131duk\u2019<\/em> yerlerin kadim T\u00fcrk ve Mo\u011fol \u0130mparatorluklar\u0131na ev sahipli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131na vurgu yap\u0131p s\u00f6zlerimi bitirdim. B\u00fct\u00fcn konu\u015fmac\u0131lara da, ayn\u0131 bi\u00e7imde \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcreler verilmi\u015fti. Zira muhtelif salonlarda bildiri oturumlar\u0131 ba\u015flayacakt\u0131 ve hepimiz bir oturuma ko\u015fturma durumundayd\u0131k. \u00d6yle de oldu.<\/p>\n Bildirilerin tamam\u0131 \u00f6nceden bas\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fundan dolay\u0131 zaman darl\u0131\u011f\u0131 sorunu \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f oluyordu. Bildirilerin tamam\u0131 sunuldu, program bitti\u011finde ak\u015fam olmu\u015ftu. Bilimsel ba\u011flam i\u00e7inde yer alan i\u015flevler ve eylemler bitmi\u015fti. Gez, g\u00f6r, \u00f6\u011fren: \u00e7evremizi ve k\u00fclt\u00fcr dokusunu \u00f6\u011frenme safhas\u0131na ge\u00e7ilmi\u015fti.<\/p>\n ***<\/p>\n Organizasyonun d\u00fczg\u00fcn i\u015flemesi bak\u0131m\u0131ndan Ankhbayar ve \u015eaban Do\u011fan, ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir \u00e7aba g\u00f6steriyordu ve hepsi herkes taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck takdir topluyordu. En b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131lar\u0131 ve s\u0131k\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda yard\u0131mlar\u0131na ko\u015fan B\u00fclent G\u00fcl ve onun y\u0131llar \u00f6nceden Mo\u011fol Milli Devlet \u00dcniversitesi\u2019nde yeti\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu \u00f6\u011frencileriydi. Prof. Dr. Battulga, de\u011ferli bir hoca olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, Mo\u011fol misafirperverli\u011fini g\u00f6steren iyi yeti\u015fmi\u015f, al\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fc bir Mo\u011fol insan\u0131 temsilcisiydi. T\u00fcrk ve Mo\u011fol taraf\u0131 yetkilileri bizleri, kongre \u00fcyelerini memnun etme yolunda t\u00fcm olanaklar\u0131 harekete ge\u00e7iriyorlard\u0131. Kongre kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131 i\u00e7in, gez, g\u00f6r, \u00f6\u011fren program\u0131n\u0131 da g\u00fczel d\u00fczenlemi\u015flerdi.<\/p>\n ***<\/p>\n \u0130lk \u00f6nce ba\u015f\u015fehir Ulaanbaatar i\u00e7inde otob\u00fcs ile dola\u015f\u0131ld\u0131, sonra tarih m\u00fczesi gezildi. T\u00fcrk ve Mo\u011fol k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bu co\u011frafya \u00fczerinde b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 arkeolojik buluntular burada sergileniyordu. Bozk\u0131r hayat\u0131na \u00f6zg\u00fc ne var ise, m\u00fc\u015fterek idi. Kimin kimden ne, neyi, ni\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131, \u00f6d\u00fcn\u00e7ledi\u011fi tart\u0131\u015fma konusu olamazd\u0131.<\/em> Amca \u00e7ocuklar\u0131 bir evin i\u00e7inde b\u00fcy\u00fcyerek \u00e7o\u011fal\u0131p geni\u015f Avrasya co\u011frafyas\u0131 \u00fczerine yay\u0131larak bin y\u0131llar boyu kendi d\u00fczenlerinde \u00f6m\u00fcr s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi.<\/p>\n Ak\u015fam\u00fcst\u00fc, B\u00fcy\u00fckel\u00e7imiz ve e\u015finin ev sahipli\u011finde El\u00e7ilik binam\u0131zda a\u011f\u0131rland\u0131k. B\u00fcy\u00fckel\u00e7inin \u015fahs\u0131nda ayd\u0131n, bilgili, k\u00fclt\u00fcr birikimi olan ve bulundu\u011fu \u00e7evreye duyarl\u0131 bir ayd\u0131n izlenimi edindik.<\/p>\n El\u00e7ilik yeme\u011finden sonra Mo\u011fol milli k\u00fclt\u00fcr\u00fcne \u00f6zg\u00fc t\u00fcrk\u00fcler, danslar, \u015faman g\u00f6sterisi ile s\u00fcsl\u00fc nefis bir geceyi bitirirken, g\u00f6steri toplulu\u011fu bize bir de s\u00fcrpriz haz\u0131rlam\u0131\u015flar, T\u00fcrkiye t\u00fcrk\u00fclerinden repertuvarlar\u0131na ekledikleri bir par\u00e7ay\u0131 \u00e7al\u0131p bizlere arma\u011fan etmi\u015flerdi. B\u00f6ylece, gece bitmeden \u00f6nce muhte\u015fem bir Mo\u011fol k\u00fclt\u00fcr\u00fc ziyafeti ve T\u00fcrkiye\u2019den esintiler dinlemi\u015f ve ya\u015fam\u0131\u015f olduk.<\/p>\n ***<\/p>\n Ertesi g\u00fcn, 4 Haziran 2018 Sal\u0131 g\u00fcn\u00fc idi. Bilge To\u014buq Oq [= bilge Tonyukuk] an\u0131t ta\u015flar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu ve ayn\u0131 adl\u0131 \u00f6l\u00fcms\u00fcz ta\u015f kitab\u0131n\u0131 yaz\u0131p arkada b\u0131rakan\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yere \u00e7\u0131kt\u0131k. \u0130lk geldi\u011fim 2004 y\u0131l\u0131nda g\u00f6z\u00fcme ilk \u00e7arpan \u015fey, buran\u0131n tabii bir kale gibi, bir korugan gibi duru\u015fuydu. B\u00f6yle bir yeri yurtluk olarak kendine sava\u015f sanat\u0131ndan \u00e7ok iyi anlayan biri se\u00e7ebilirdi ve \u00f6yle olmu\u015f. <\/em>Kay\u0131tlara giren s\u00f6zleri de, onun, herkese kar\u015f\u0131 <dost ve d\u00fc\u015fman g\u00fc\u00e7ler d\u00e2hil> kendini emniyete alacak bi\u00e7imde, sald\u0131r\u0131 ve savunma \u00f6zelliklerine sahip bir yerde konumland\u0131rmas\u0131 elbette \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olamazd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc geli\u015fimde de, \u00e7evreyi ve onu \u00e7evreleyen topografyay\u0131 g\u00f6zlemledi\u011fimde ilk tespitimdekinden farkl\u0131 bir sonuca vard\u0131\u011f\u0131m s\u00f6ylenemez. Aksine, bu geli\u015fimde de ilk tespitlerimde de g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm tabiat dokusu, vurgulanan \u00e7er\u00e7evedeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerimi peki\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n Bilge To\u014buq Oq\u2019un se\u00e7mi\u015f oldu\u011fu yerle\u015fim alan\u0131 bug\u00fcn, Mo\u011folistan\u2019\u0131n Nalayh adl\u0131 kasabas\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunuyordu. Tola \u0131rma\u011f\u0131n\u0131 bir k\u00f6pr\u00fc ile a\u015farak oraya vard\u0131k. Yollar\u0131 g\u00fczelce yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Eski y\u0131llara nispetle epey de\u011fi\u015fiklikler vard\u0131. \u00c7evreye bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Bilge To\u014buq Oq\u2019un kendine olduk\u00e7a stratejik bir yerle\u015fim alan\u0131 se\u00e7mi\u015f oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n T\u00fcrk tarihinin ve tarih yaz\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli \u015fahsiyetlerinden biri olan bu ulu ki\u015finin ad\u0131 genel olarak okunu\u015fu ve s\u00f6yleni\u015fi \u2018Bilge Tonyukuk\u2019 bi\u00e7imindedir. Ben ise bu ad\u0131n, Bilge To\u014buq Oq diye okunmas\u0131ndan yanay\u0131m ve bunun daha do\u011fru bir okunu\u015f oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m.<\/p>\n D\u00f6n\u00fc\u015fte Altan beyin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc araba ile yola girdik. Yolda dere tepe d\u00fcz giderken bozk\u0131rda ola\u011fan\u00fcst\u00fc b\u00fcy\u00fck g\u00fcm\u00fc\u015f\u00ee renkte bir ata bindirilip \u00fczerinde Cengiz Han\u2019\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 heykel m\u00fczenin bulundu\u011fu yere geldik. Bir s\u00fcre ben, B\u00fclent G\u00fcl, Ferruh A\u011fca, Ankhbayar ve Altan burada m\u00fczeyi gezdik. Ard\u0131ndan \u00f6\u011fle yeme\u011fi yenecek yere vard\u0131k. Buras\u0131 da yine topak evler ile d\u00fczenlenmi\u015f bir dinlenme yeri idi. Arkada atlar\u0131n bulundu\u011fu \u00e7itlerle \u00e7evrili bir a\u011f\u0131l vard\u0131. G\u00fczel bir lokantas\u0131 vard\u0131. \u00d6\u011fle yeme\u011fini gezi kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131 burada yiyecekti. Mustafa Aksoy ile burada tarifine uygun bir video \u00e7ekimi ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n M\u00fczeden sonra kimi arkada\u015flar \u015fehre da\u011f\u0131l\u0131p \u00e7evreyi tan\u0131ma faaliyetini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. Ak\u015fam\u0131 yine bir T\u00fcrk lokantas\u0131nda<Ankara> ge\u00e7 ak\u015fam yeme\u011fi ile bitirdik.<\/p>\n ***<\/p>\n Ertesi g\u00fcn, \u00e7evreyi tan\u0131yal\u0131m program\u0131n\u0131n en g\u00fczeli ba\u015flad\u0131. Sabah yola \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131. Altan beyin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bir arabada idik, di\u011fer otob\u00fcslerden ayr\u0131 gidiyorduk. Sebep \u015fuydu: Organizasyonun \u00f6nemli g\u00f6revlisi Ankhbayar, g\u00fczerg\u00e2h \u00fczerinde bulunan \u00e7e\u015fitli yerlerde kimi ki\u015filer ile \u00f6nceden g\u00f6r\u00fc\u015fme durumundaym\u0131\u015f ve bu y\u00fczden \u00d6t\u00fcken\u2019e giderken bir ki\u015filik yeri bana ikram etmi\u015fler. Gobi \u00e7\u00f6l\u00fc kenar\u0131nda otob\u00fcsleri yakalad\u0131k. Mustafa Aksoy, at \u00fczerinde g\u00f6r\u00fcnt\u00fc vermemi istedi. Ata bindim, do\u011frusu adam gibi bir at de\u011fildi, \u00e7\u00f6l\u00fcn kenar\u0131nda resimlik bir uyuz at idi. Ancak, biz yine ata adam gibi bindik, yular\u0131 tuttuk, d\u00fc\u015fmeden yine yere indik.<\/p>\n Arabam\u0131zla yol devam ettik. \u00d6nce \u00d6t\u00fcken T\u00fcrk m\u00fczesine do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131k. Altan Bey ile birlikte kafileden yine ayr\u0131l\u0131p onun bulundu\u011fu d\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc tepeden seyreden da\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131k, nostaljik olarak yeniden bu tepede resim \u00e7ektik. M\u00fczeye vard\u0131k. Burada heyecan, cezbe ve isti\u011frak halini alm\u0131\u015ft\u0131. M\u00fczenin i\u00e7i, u\u011fultusuyla, t\u0131pk\u0131 ar\u0131 kovan\u0131n\u0131 and\u0131r\u0131yordu. Resimler \u00e7ekiliyor, videolar al\u0131n\u0131yordu.<\/em> Mustafa Aksoy\u2019un \u00e7ekimlerine uydum yine. Epey bir zaman sonra Erdene Zue, Budist tap\u0131naklar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yere var\u0131ld\u0131. Ak\u015fam\u0131n gelmekte oldu\u011funa, havan\u0131n so\u011fu\u011fa \u00e7evirmesine kimsenin ald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 yoktu. Herkes bir \u015feyleri ar\u0131yor, bilinmez heyecanlar\u0131n yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na \u00e7abal\u0131yordu.<\/p>\n Hava kapanmak \u00fczere idi, bulutlar ak\u0131p geliyordu. Yola d\u00fc\u015ft\u00fck. Karakorum\u2019dan Orhon \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda kurulmu\u015f Anar topak evler yerle\u015fkesine ak\u015fam\u00fcst\u00fc indik. Topak evlere nas\u0131l yerle\u015filece\u011fi \u00f6nceden belirtilmi\u015fti. Benim kalaca\u011f\u0131m topak evde benim ile birlikte Ahmet Bican Ercilasun ve Tuncer G\u00fclensoy kalacakt\u0131k. Topak eve girdi\u011fimizde bulutlar g\u00f6zya\u015flar\u0131n\u0131 bulundu\u011fumuz d\u00fczl\u00fc\u011fe, tarihimizi omuzlar\u0131nda ta\u015f\u0131yan Orhon \u0131rma\u011f\u0131na ve Selenge \u00fczerine d\u00f6k\u00fcyordu. Ben bu ya\u011fmuru, \u00d6t\u00fcken\u2019e geli\u015fimize g\u00f6\u011f\u00fcn sevin\u00e7 g\u00f6zya\u015flar\u0131 diye yormak istedim. Topak evler, ilk ve ikinci geldi\u011fim zamanlara g\u00f6re \u00e7ok de\u011fi\u015fmi\u015fti. Toprak zemine mu\u015famba d\u00f6\u015fenmi\u015fti. Topak evin boyutlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Soba da ince sa\u00e7tan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Ahmet ve Tuncer, ak\u015fam yeme\u011fine kadar so\u011fuk \u00e7ad\u0131rda yata\u011fa girip dinlenmeyi tercih etti. Sobay\u0131 yakmak i\u00e7in soban\u0131n yan\u0131nda odun ve tutu\u015fturacak \u00e7\u0131ra benzeri bir \u015fey yoktu. Topak evin i\u00e7i so\u011fuktu. D\u0131\u015far\u0131da ya\u011fmur ya\u011f\u0131yordu. Odun ve yakacak birini, g\u00f6revliyi bulmak \u00fczere yerimden kalkt\u0131m, kap\u0131ya do\u011fru y\u00fcr\u00fcd\u00fcm. Kap\u0131, \u00e7ocuklara g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015f, eski boyutlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fark etmedim, \u00fcst e\u015fi\u011fe ba\u015f\u0131m\u0131 \u00e7arpt\u0131m. Allah\u2019tan ba\u015f\u0131mda kep oldu\u011fu i\u00e7in ucuz atlatt\u0131m. Tuncer hik\u00e2yesine bu soba yakma ve ba\u015f\u0131m\u0131 \u00e7arpma olay\u0131n\u0131 yazaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Ahmet Bican da onu k\u0131\u015fk\u0131rtacak ve hik\u00e2yesine ekleyece\u011fi yeni sahneler ekliyordu. \u00c7\u0131kt\u0131m, bir g\u00f6revliyi arad\u0131m. Arad\u0131\u011f\u0131m\u0131 buldum. Odunlarla geldi, sobay\u0131 yakt\u0131, \u0131s\u0131nd\u0131k. Ard\u0131ndan kucak kucak odun getirip yandaki tenekeye y\u0131\u011fd\u0131 ve gitti. D\u0131\u015far\u0131da ya\u011fmur ya\u011f\u0131yor, topak evin ke\u00e7esini d\u00f6verken sihirli na\u011fmelerini bizlere dinletiyordu.<\/p>\n Bir s\u00fcre sonra \u00fc\u00e7 bo\u011flu<\u00fc\u00e7 bavl\u0131, \u00fc\u00e7 b\u00f6lmeli> bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kan yemek salonuna kahvalt\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131k. Buran\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc <bo\u011f\u2019u> mutfak olarak kullan\u0131lmaktayd\u0131. Oturma masalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yerde Cengiz Han\u2019\u0131n heykeli yer al\u0131yordu. Uzak yerden gelen amca \u00e7ocuklar\u0131na ho\u015f geldiniz der gibi bir duru\u015fu vard\u0131.<\/p>\n Ak\u015fam yeme\u011fini yedik. O s\u0131rada ya\u011fmur da aralad\u0131. Evlerin aras\u0131nda, Orhon k\u0131y\u0131lar\u0131na do\u011fru y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fler, birbirleriyle konu\u015fup sohbet eden, birbirlerine ilk izlenimlerini anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sand\u0131\u011f\u0131m gruplar dolan\u0131yordu. Bir s\u00fcre kimilerine kat\u0131l\u0131p ge\u00e7mi\u015f geli\u015fleri anma ad\u0131na \u0131duk <\/em>ormanlar\u0131n bulundu\u011fu da\u011flar\u0131, \u0131rma\u011f\u0131n ak\u0131\u015f\u0131n\u0131, ortas\u0131nda tek ba\u015f\u0131na duran a\u011fac\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Acaba bu a\u011fa\u00e7, k\u00f6kleri aras\u0131nda oturan k\u0131z\u0131, K\u00f6k\u2019\u00fcn, Da\u011f\u0131n, Denizin analar\u0131 O\u011fuz Han\u2019\u0131n ikinci e\u015fini ba\u011fr\u0131nda bar\u0131nd\u0131ran a\u011fa\u00e7 m\u0131 ola, dedim. Irma\u011f\u0131n sular\u0131 vakur, a\u011f\u0131rba\u015fl\u0131 ak\u0131\u015f\u0131yla acaba ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 tarih y\u00fck\u00fcn\u00fcn fark\u0131nda m\u0131yd\u0131? Acaba bir s\u00fcre sonra kendi ba\u015f\u0131na b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, ruhunda ne t\u00fcr dalgalanmalar olacakt\u0131? Yoksa kendi ba\u015f\u0131na ya\u015faman\u0131n h\u00fczn\u00fc m\u00fc i\u00e7ini dolduracakt\u0131, bilmiyorum. Orhon\u2019un ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n y\u00fcre\u011fimin ak\u0131\u015f\u0131yla ayn\u0131 duyu\u015flar, ayn\u0131 sanc\u0131lar i\u00e7inde k\u0131vrand\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissettim ama onlar\u0131 ne o ne ben a\u00e7\u0131klayabiliyordum. \u00d6t\u00fcken yerinde, \u0131duk yurt topra\u011f\u0131nda b\u00f6yle bir g\u00fcn\u00fc ya\u015f\u0131yordum.<\/p>\n Topak eve d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcmde ate\u015f \u00e7oktan s\u00f6nm\u00fc\u015f, Tuncer ile Ahmet onu yakmak yerine yorgan alt\u0131na \u00e7ekilmeyi h\u00fcner saym\u0131\u015flard\u0131. Hepsinden k\u00e2\u011f\u0131t ve kibrit isteyerek sobay\u0131 yakma konusunda desteklerini(!) sa\u011fl\u0131yordum. \u00c7ok u\u011fra\u015ft\u0131ktan sonra sobay\u0131 yakmay\u0131, odunlar\u0131 tutu\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131m. B\u00f6ylece s\u0131cak bir ota\u011fda uyumak f\u0131rsat\u0131 yakalam\u0131\u015f olduk.<\/p>\n ***<\/p>\n Ertesi sabah hava a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Kahvalt\u0131ya ayn\u0131 ota\u011f eve gittik, oturduk ve kahvalt\u0131m\u0131z\u0131 yapt\u0131k. Etrafa savrulan arkada\u015flar, tepelere \u00e7\u0131k\u0131yor, Orhon k\u0131y\u0131lar\u0131nda dolan\u0131yor, \u0131rmak boyu geziniyor. Buralarda yine eksik olmas\u0131n Mustafa Aksoy, belge olsun diye kimi \u00e7ekimler yapt\u0131.<\/p>\n Bug\u00fcn \u00f6\u011flene do\u011fru Karabalgasun\u2019a ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n ikinci \u2018ortu\u2019sunun bulundu\u011fu yere gidilecekti. Geceden ya\u011fmur ya\u011fm\u0131\u015f idi, yerler \u00e7amur olmal\u0131yd\u0131. Ben, Tuncer, Bican yine Altan beyin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc araba ile kafileden ayr\u0131l\u0131p Ulaanbaatar\u2019a do\u011fru yola girdik.<\/p>\n Bir s\u00fcre \u015fehirde dola\u015ft\u0131ktan sonra Altan bey bizi kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z otele getirdi. Vedala\u015ft\u0131k. Otelde odalar\u0131m\u0131za ge\u00e7tik. Ak\u015fam yeme\u011fi i\u00e7in daha \u00f6nce g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011fumuz Ankara lokantas\u0131na gittik. Olduk\u00e7a ge\u00e7 bir saat idi. Sabah erken kalk\u0131laca\u011f\u0131, kahvalt\u0131dan sonra erkenden hava alan\u0131na gidilece\u011fi s\u00f6ylendi.<\/p>\n ***<\/p>\n Per\u015fembe sabah erkence kalkt\u0131k. Giyindik, \u00e7antalar\u0131m\u0131z ile a\u015fa\u011f\u0131 indik. Kahvalt\u0131 yaparken \u015eaban Do\u011fan harika bir s\u00fcrpriz ile bizleri yola salma\u011f\u0131 kararla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f. \u0130lkyaz k\u0131m\u0131z\u0131, taze, harika bir k\u0131m\u0131z \u015f\u00f6leni yapt\u0131. Yola \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in yeterince i\u00e7emedik ama, tatt\u0131k, \u00e7ok iyi oldu, \u00e7ok te\u015fekk\u00fcrler.<\/p>\n Kahvalt\u0131dan sonra otob\u00fcslerdeki yerlerimizi ald\u0131k. Ulaanbaatar sokaklar\u0131n\u0131 dolanarak, zaman zaman kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z beton y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131na bak\u0131p ac\u0131 ac\u0131 tebess\u00fcm ederek \u201cbetonla\u015fma demek buraya da sirayet etti\u201d dedi\u011fimi hat\u0131rl\u0131yorum<\/em>.<\/p>\n Sabah\u0131n erken bir vaktinde hava alan\u0131na vard\u0131k. Ayn\u0131 g\u00fczerg\u00e2h\u0131, bu kez Ulaanbaatar-Bi\u015fkek-\u0130stanbul-Ankara bi\u00e7iminde kat edecektik. \u00d6yle de oldu. \u0130\u00e7im rahatt\u0131, \u00d6t\u00fcken \u00fc\u00e7lemesi ba\u015far\u0131 ile tamamlanm\u0131\u015ft\u0131. Per\u015fembenin Cuma ile d\u00fc\u011f\u00fcmlendi\u011fi gece Ankara\u2019da evde idim. Kadim yurttan yeni yurda gelmi\u015ftim<\/em>. Ama biliyordum ki o kutlu g\u00f6\u011f\u00fcn alt\u0131nda Orhon, Selenge ve Tola \u0131rmaklar\u0131 \u00d6t\u00fcken yerinde tarihimizin y\u00fck\u00fcn\u00fc ebediyete ta\u015f\u0131ma i\u015flevini s\u00fcrd\u00fcrmekteydi.<\/p>\n \u00d6t\u00fcken \u00fc\u00e7lemesinin en kutlusu ise \u00fc\u00e7 kat\u0131 olan\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u0131duk k\u00f6k (g\u00f6k), dokuz kat; \u0131duk yir sub, yani yerler ise yedi katt\u0131r. Dokuzlamay\u0131 kim istemez ki! Elbette Tanr\u0131 ba\u011f\u0131\u015flarsa\u2026 <\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Haziranda bir\u00e7ok T\u00fcrkolog Mo\u011folistan\u2019da idi. Bilimsel toplant\u0131ya kat\u0131ld\u0131lar, T\u00fcrk tarihinin binlerce y\u0131l\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi topraklar\u0131, sular\u0131 gezdiler, ilk yaz\u0131l\u0131 T\u00fcrk an\u0131tlar\u0131n\u0131 yerlerinde g\u00f6rd\u00fcler. Prof. Dr. Dursun Y\u0131ld\u0131r\u0131m da geziyi M\u0130SAK i\u00e7in yazd\u0131. <\/p>\n","protected":false},"author":57,"featured_media":2825,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,68],"tags":[],"coauthors":[192],"class_list":["post-2819","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2819","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/57"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2819"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2819\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2825"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2819"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=2819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Ankara\u2019dan \u0130stanbul\u2019a<\/h2>\n
\u0130stanbul Atat\u00fcrk Hava Liman\u0131 ve Bi\u015fkek\u2019e Do\u011fru U\u00e7u\u015f<\/h2>\n
Bi\u015fkek\u2019ten Ulaanbaatar\u2019a – Ulaanbaatar\u2019da ilk Gece ve G\u00fcnd\u00fcz<\/h2>\n