![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/cocuk-kokuXESXtbcEVUWQDcgizoifcA.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
1980\u2019lerin ba\u015f\u0131nda molek\u00fcler biyologlar ile canl\u0131 organizmalar \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fanlar -ekoloji, anatomi ve paleontoloji uzmanlar\u0131- aras\u0131nda bir gerilim ya\u015fan\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin anatomi uzmanlar\u0131, modas\u0131 ge\u00e7mi\u015f bir bilim dalma \u00fcmitsizce ba\u011flanm\u0131\u015f, zaman\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalm\u0131\u015f ki\u015filer olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fc\u00adyordu, Molek\u00fcler biyoloji alan\u0131ndaki geli\u015fmeler, anatomi ve geli\u015fimsel biyolojiye bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zda \u00f6yle k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fiklik yaratmaktayd\u0131 ki, paleontoloji gibi klasik disiplinler, art\u0131k biyoloji tarihinin \u00e7\u0131kmaz sokaklar\u0131 gibi g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Fosillere ve klasik sistematik biyolojiye ilgi duyan bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131, yeni otomatik DNA dizilimcilerinin kendilerinin yerlerini alaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Yine de bir\u00e7ok insan do\u011fadan \u00f6rnek toplamaya, kaz\u0131 yapmaya ve kayalar\u0131 k\u0131rmak i\u00e7in u\u011fra\u015fmaya devam etti; bu arada modern biyolojik geli\u015fmelere ayak uydurmak i\u00e7in DNA’da toplamaya ba\u015flam\u0131\u015f ve evrimle\u015fmedeki rollerini de\u011fi\u015fik istatistiksel y\u00f6ntemlerle anlaml\u0131 hale getirme \u00e7abas\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdi. Daha s\u0131\u011f mant\u0131\u011f\u0131 olanlar ve bilimsel etik\u00adten yoksun olanlarsa bunca geli\u015fmeye damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015f insanlar\u0131 ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, bilimin varo\u015flar\u0131 gibi a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 ifadelerle -g\u00fcya- sahne d\u0131\u015f\u0131na atmaya giri\u015fti.<\/p>\n
DNA \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 koku duyusunun yol haritas\u0131n\u0131 ortaya koydu.<\/p>\n
Tart\u0131\u015fmalar, genellikle “ya <\/em>\u015fu ya da bu” <\/em>senaryolar\u0131yla ba\u015flar; ama zamanla, bu “ya <\/em>hep ya hi\u00e7” <\/em>tutumu, daha ger\u00e7ek\u00e7i yakla\u015f\u0131mlara b\u0131rak\u0131r yerini. Biyolojik canl\u0131 \u00f6rnekler,\u00a0 fosiller ve jeolojik kay\u0131tlar,\u00a0 klasik y\u00f6ntemlerle incelenmi\u015f olsalar bile, halen ge\u00e7mi\u015fle ilgili kan\u0131tlara ula\u015fmada \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc birer kaynakt\u0131r; canl\u0131 tarihi boyunca canl\u0131lar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ek ortamlar\u0131 ve ortaya \u00e7\u0131kan ge\u00e7i\u015f yap\u0131lar\u0131n\u0131 (ara formlar\u0131) ba\u015fka hi\u00e7bir \u015fey bu denli a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131karamaz.<\/p>\n \u00c7o\u011fumuzun bildi\u011fi gibi DNA \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7mi\u015fini, v\u00fccutlar\u0131n ve organlar\u0131n olu\u015fumunu anlamak i\u00e7in m\u00fcthi\u015f etkili bir ara\u00e7t\u0131r. DNA, \u00f6zellikle fosil kay\u0131tlar\u0131n\u0131n yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 durumlarda \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynar. V\u00fccudun \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc -\u00f6rne\u011fin yumu\u015fak dokular- kolay kolay fosille\u015fmez. Bu dokular\u0131n ge\u00e7mi\u015fini anlayabilmek i\u00e7in, DNA kay\u0131tlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda elimizde pek bir \u015fey yoktur.<\/p>\n Do\u011fadan bir \u00f6rne\u011fi bulmak bazen o kadar zordur ki; zaman zaman y\u0131llar s\u00fcrer. H\u00e2lbuki bir organizmadan DNA elde etmek \u00e7ok kolayd\u0131r ve mutfakta bile yapabilirsiniz bunu. Bir bitki ya da hayvandan -bezelye ya da biftek ya da tavuk ci\u011ferinden- bir par\u00e7a doku al\u0131n. Bu dokuyu, biraz tuz ve su ekleyip mikserden ge\u00e7irerek p\u00fcre haline getirin. Sonra, biraz bula\u015f\u0131k deterjan\u0131 ekleyin. Deterjan, dokudaki h\u00fccrelerin etraf\u0131m saran ve mikserin do\u011frayamayaca\u011f\u0131 kadar minik h\u00fccre zarlar\u0131n\u0131 par\u00e7alamaya yarar. Sonra, biraz et yumu\u015fat\u0131c\u0131 madde ekleyin. Et yumu\u015fat\u0131c\u0131, DNA’ya ba\u011flanan proteinlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 par\u00e7alar.\u00a0 \u015eimdi elinizde, i\u00e7inde DNA bulunan, deterjanl\u0131 ve et yumu\u015fat\u0131c\u0131l\u0131 bir \u00e7orba vard\u0131r. Son olarak, bu kar\u0131\u015f\u0131ma biraz tuvalet ispirtosu ekleyin, B\u00f6ylece iki katmanl\u0131 bir s\u0131v\u0131 elde edersiniz: altta deterjanl\u0131 p\u00fcre, \u00fcstte berrak alkol. Alkole b\u00fcy\u00fck bir \u00e7ekim g\u00f6steren DNA, alkol katman\u0131n\u0131n i\u00e7ine do\u011fru hareket edecektir. E\u011fer alkol i\u00e7inde c\u0131v\u0131k beyaz bir top belirirse her \u015feyi do\u011fru yapm\u0131\u015fs\u0131n\u0131z demektir. \u0130\u015fte bu beyaz top DNA’d\u0131r.<\/p>\n Art\u0131k, bu beyaz topa\u011f\u0131 kullanarak \u00f6teki canl\u0131larla aram\u0131zdaki temel ba\u011flant\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ayd\u0131nlatabilirsiniz, U\u011fruna bunca zaman ve para harcad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu i\u015fin s\u0131rr\u0131, farkl\u0131 canl\u0131 t\u00fcrlerinin DNA’larn\u0131n, yap\u0131 ve i\u015flev bak\u0131m\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda yatar. \u0130\u015fin, kavranmas\u0131 zor k\u0131sm\u0131 da \u015fudur: Farkl\u0131 canl\u0131 t\u00fcrlerinden herhangi bir doku (diyelim karaci\u011fer) al\u0131p ondan DNA elde etmekle asl\u0131nda, kendi v\u00fccudumuzun neredeyse b\u00fct\u00fcn par\u00e7alar\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015finin \u015fifresini \u00e7\u00f6zebiliriz; buna koku duyumuz da d\u00e2hildir. \u00c7evremizdeki kokular\u0131 alg\u0131lamaya yarayan ayg\u0131t, asl\u0131nda b\u00fcy\u00fck oranda DNA – ister karaci\u011ferden, isterse kandan ya da kas dokusundan elde edilmi\u015f olsun- i\u00e7inde sakl\u0131d\u0131r. H\u00fccrelerimizin hepsinde ayn\u0131 DNA’n\u0131n bulundu\u011funu hat\u0131rlay\u0131n; tek fark, DNA’n\u0131n hangi par\u00e7as\u0131n\u0131n etkin oldu\u011fudur. Koku alma duyusunda rol oynayan genler h\u00fccrelerimizin hepsinde vard\u0131r ama sadece burun b\u00f6lgesindekiler etkindir.<\/p>\n Kokular, hepimizin bildi\u011fi gibi d\u00fcnyam\u0131z\u0131 alg\u0131lama bi\u00e7imimiz \u00fczerinde derin bir etkisi olabilecek uyar\u0131mlar yollar beynimize. Bize, \u00e7ocuklu\u011fumuzun dersliklerini ya da b\u00fcy\u00fckannemizin tavan aras\u0131ndaki k\u00fcf kokulu s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131m hat\u0131rlatan bir koku, \u00e7oktand\u0131r g\u00f6m\u00fcl\u00fc duran duygulan uyand\u0131rabilir.<\/p>\n Daha da \u00f6nemlisi kokular, hayatta kalmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olabilir. Lezzetli bir yeme\u011fin kokusu bizi ac\u0131kt\u0131r\u0131r, la\u011f\u0131m kokusu midemizi buland\u0131r\u0131r. \u00c7\u00fcr\u00fck yumurtadan sak\u0131nmak do\u011fam\u0131zda vard\u0131r. Evinizi satmak m\u0131 istiyorsunuz? Evinizi g\u00f6rmeye geldiklerinde f\u0131r\u0131nda ekmek pi\u015firmeniz, ocakta kapuska pi\u015firmenizden \u00e7ok daha iyi olacakt\u0131r.<\/p>\n Koku duyumuza, b\u00fcy\u00fck paralar harc\u0131yoruz. Parf\u00fcm end\u00fcstrisi 2005 y\u0131l\u0131nda sadece ABD’de 24 milyar dolarl\u0131k i\u015f yapt\u0131.<\/p>\n \u0130bn-i Sina’n\u0131n dam\u0131tma yoluyla u\u00e7ucu ya\u011flar\u0131 elde etmesi parf\u00fcm yap\u0131m\u0131n\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015f, Fransa’da tuvaletlerin a\u00e7\u0131kta akmas\u0131 nedeniyle de bu \u00fclkede Ha\u00e7l\u0131 Seferleri’nden sonra parf\u00fcm sanayisi geli\u015fmi\u015ftir. (Bilim ve Teknik)<\/p>\n T\u00fcm bunlar; koku alma duyumuzun, \u0130\u00e7imizin ne kadar derinlerinde yer etti\u011finin kan\u0131t\u0131d\u0131r. Bu, ayn\u0131 zamanda \u00e7ok eski, tarih\u00f6ncesinden kalma bir duyudur.<\/p>\n Burun, 350 \u00e7e\u015fit 5 milyon koku papili ta\u015f\u0131r. Farkl\u0131 alma\u00e7lar\u0131n katk\u0131s\u0131yla y\u00fcz binlerce kokuyu birbirinden ay\u0131rabiliriz.<\/p>\n Koku alma duyumuz, ayn\u0131 anda be\u015f bin ila on bin farkl\u0131 kokuyu ay\u0131rt etmemizi sa\u011flar. Bir kokuyu alabilmemiz i\u00e7in santimetrek\u00fcpte 10 milyon molek\u00fcl olmas\u0131 gerekir. (Bir santimetrek\u00fcp havada milyarlarca molek\u00fcl vard\u0131r, yani bir k\u00fcvete bir damla m\u00fcrekkep damlat\u0131lmas\u0131 gibi bir seyrelme yeterlidir.) K\u00f6peklerde bu say\u0131 1000’e kadar d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in iz s\u00fcrebilirler. Kokular sadece bir molek\u00fclden ibaret de olmayabilir. \u00d6rne\u011fin \u00e7ilek kokusu 96 \u00e7e\u015fit molek\u00fclden olu\u015fmu\u015ftur. (Ali Ant 2004’e g\u00f6re, 107 Kimya \u00d6yk\u00fcs\u00fc\/ L. Vlasov, D. Trifonov)<\/p>\n Belirli bir s\u00fcre sonra ayn\u0131 kokuyu almamam\u0131z, evrimsel olarak bir ortamda s\u00fcrekli bulunan bir molek\u00fcl\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131m beyne bildirerek onu yorman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7indir. Ancak s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir molek\u00fcl ortama girince onu tan\u0131mak daha \u00f6nemlidir.<\/p>\n Terin kokusu yoktur; ancak iki t\u00fcr bakteri teri par\u00e7alad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ortaya k\u00f6t\u00fc koku \u00e7\u0131kar. Bu kokular\u0131n be\u011fenilip be\u011fenilmemesi de erkek ve di\u015filere g\u00f6re farkl\u0131 de\u011ferlendirilir. (Bilim ve Teknik)<\/p>\n Baz\u0131lar\u0131m\u0131z, bir dolmal\u0131k biberdeki trilyonda birden daha d\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluktaki koku molek\u00fcllerini alg\u0131layabiliyor. Bu, g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fcn \u00f6n\u00fcnde kilometrelerce uzanan bir kumsaldan tek bir kum tanesini se\u00e7meye benzer. Peki, bunu nas\u0131l yapabiliyoruz?<\/p>\n Bizim koku olarak alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fey, asl\u0131nda havada gezinen molek\u00fcl kar\u0131\u015f\u0131m\u0131na beynimizin verdi\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131kt\u0131r. Beynimizin koku olarak kaydetti\u011fi bu molek\u00fcller, havada as\u0131l\u0131 duracak kadar minik ve hafiftir. Soluk ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z ya da koklad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, bu koku molek\u00fcllerini burun deliklerimizden i\u00e7imize \u00e7ekeriz. \u0130\u00e7imize \u00e7ekti\u011fimiz bu koku molek\u00fclleri, burnumuzun arkas\u0131ndaki bir b\u00f6lgeye ge\u00e7er ve burada geniz mukozas\u0131 taraf\u0131ndan yakalan\u0131rlar.<\/p>\n Mukozan\u0131n i\u00e7 taraf\u0131, her biri mukozan\u0131n i\u00e7ine y\u00f6nelen k\u00fc\u00e7\u00fck birer \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131ya sahip milyonlarca sinir h\u00fccresi bar\u0131nd\u0131ran bir doku par\u00e7as\u0131d\u0131r. Havadaki molek\u00fcller bu sinir h\u00fccrelerine ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 zaman beynimize sinyaller g\u00f6nderilir. Beynimiz de bu sinyalleri koku olarak kaydeder.<\/p>\n Koklaman\u0131n molek\u00fcllerle ilgili k\u0131sm\u0131 kilit-anahtar mekanizmas\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Kilit koku molek\u00fcl\u00fcd\u00fcr, anahtarsa sinir h\u00fccreleri \u00fczerindeki resept\u00f6rlerdir. Burnumuzdaki mukoza taraf\u0131ndan yakalanan bir molek\u00fcl, sinir h\u00fccresi \u00fczerindeki bir resept\u00f6rle etkile\u015fime girer. Sinyal, ancak molek\u00fcl resept\u00f6re ba\u011fland\u0131\u011f\u0131nda beynimize g\u00f6nderilir. Her resept\u00f6r farkl\u0131 bir t\u00fcr molek\u00fcle duyarl\u0131d\u0131r; dolay\u0131s\u0131yla, belirli bir koku pek \u00e7ok molek\u00fcl i\u00e7erebilir ve bu y\u00fczden de beynimize pek \u00e7ok resept\u00f6rden sinyal ula\u015f\u0131r.<\/p>\n Koku, en \u00e7ok m\u00fczi\u011fe benzetilebilir; m\u00fczikteki akortlara. Akort, tek bir nota gibi bir arada \u00e7alman birka\u00e7 notadan olu\u015fur. Ayn\u0131 \u015fekilde koku da, farkl\u0131 koku molek\u00fcllerini temsil eden bir\u00e7ok resept\u00f6rden gelen sinyallerin toplam\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Beynimiz bu farkl\u0131 uyandan tek bir koku olarak alg\u0131lar.<\/p>\n \u00c7i\u00e7ekten \u00e7\u0131kan molek\u00fcller (katbekat b\u00fcy\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr) havaya yay\u0131l\u0131r. Bu molek\u00fcller burun bo\u015fluklar\u0131n\u0131 kaplayan astar dokunun i\u00e7indeki resept\u00f6rlere ba\u011flan\u0131r. Molek\u00fcller ba\u011fland\u0131ktan sonra beynimize bir sinyal g\u00f6nderilir. Her koku, farkl\u0131 resept\u00f6rlere ba\u011flanan bir\u00e7ok farkl\u0131 molek\u00fclden olu\u015fur. Beynimiz bu sinyalleri birle\u015ftirir ve biz kokuyu alg\u0131lar\u0131z.<\/p>\n Koku alma duyumuz; bal\u0131klarda, amfibilerde, s\u00fcr\u00fcngenlerde, memelilerde ve ku\u015flarda oldu\u011fu gibi b\u00fcy\u00fck oranda kafatas\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7inde yer al\u0131r ve alg\u0131lama da beyinde ger\u00e7ekle\u015fir. Di\u011fer hayvanlar gibi bizde de, havay\u0131 i\u00e7imize \u00e7ekmeye yarayan bir ya da daha fazla say\u0131da delik; havadaki kimya\u00ad sallar\u0131n n\u00f6ronlarla etkile\u015fime girebilece\u011fi \u00f6zelle\u015fmi\u015f dokular vard\u0131r.<\/p>\n Bal\u0131klardan insanlara kadar bu deliklerin, bo\u015fluklar\u0131n ve zarlar\u0131n d\u00fczenini ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda genel bir d\u00fczen buluruz. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fayan kafatasl\u0131 hayvanlar\u0131n en ilkeli olan, ta\u015femen ve bal\u0131kasala\u011f\u0131 gibi \u00e7enesiz bal\u0131klarda, kafatas\u0131 i\u00e7indeki bir keseye a\u00e7\u0131lan tek bir burun deli\u011fi vard\u0131r. Su bu k\u00f6r keseye ula\u015f\u0131r ve koku alma burada ger\u00e7ekle\u015fir. Bu a\u00e7\u0131dan bizden en b\u00fcy\u00fck farklar\u0131, bu bal\u0131klar\u0131n kokuyu havadan de\u011fil, sudan almas\u0131d\u0131r. En yak\u0131n bal\u0131k akrabalar\u0131m\u0131zda, bir \u00f6l\u00e7\u00fcde bizimkine benzer bir d\u00fczen vard\u0131r: Burun deli\u011finden giren su, a\u011f\u0131zla ba\u011flant\u0131l\u0131 bir bo\u015flu\u011fa ula\u015f\u0131r.\u00a0 Akci\u011ferli bal\u0131k ya da Tiktaalik <\/em>gibi bal\u0131klar\u0131n iki t\u00fcr burun deli\u011fi vard\u0131r: Bir d\u0131\u015f, bir de i\u00e7. Bu bak\u0131mdan bize \u00e7ok benzerler. A\u011fz\u0131n\u0131z kapal\u0131yken soluk al\u0131p verin. Hava d\u0131\u015f burun deli\u011finizden girer ve burun bo\u015fluklar\u0131ndan ilerleyerek,\u00a0 i\u00e7erideki kanallar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bo\u011faz\u0131n\u0131z\u0131n arkas\u0131na ula\u015f\u0131r. Bal\u0131k atalar\u0131m\u0131z\u0131n da hem i\u00e7 hem de d\u0131\u015f burun delikleri vard\u0131; tahmin edebildi\u011fimiz kadar\u0131yla bunlar, kol kemikleri ve bizimle ba\u015fka ortak \u00f6zellikleri olan bal\u0131klarla ayn\u0131 bal\u0131klard\u0131r.<\/p>\n Koku alma duyumuz; bal\u0131k, amfibi ve memeli ge\u00e7mi\u015fimize ait muazzam bir ar\u015five sahiptir. 1991\u2019de Linda Buck ve Richard Axel, bize koku duyusunu kazand\u0131ran b\u00fcy\u00fck bir gen soyu bularak, bu alanda \u00f6nemli bir ke\u015ffe imza atm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n \u00c7enesiz bal\u0131ktan insana burun a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131 ve koku molek\u00fcllerinin izledi\u011fi yol<\/em><\/p>\n Buck ve Axel, deneylerini tasarlarken \u00fc\u00e7 temel varsay\u0131mda bulundu. \u00d6nce, koku resept\u00f6rlerini olu\u015fturan genlerin neye benzedi\u011fi konusunda ba\u015fka laboratuvarlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalara dayanarak mant\u0131ksal bir varsay\u0131m olu\u015fturdular. Bu deneylerle koku resept\u00f6rlerinin, bilgiyi h\u00fccreden h\u00fccreye ta\u015f\u0131maya yarayan \u00e7ok say\u0131da molek\u00fcler halka i\u00e7eren, kendine \u00f6zg\u00fc bir yap\u0131da oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015fti. Bu \u00f6nemli bir bulguydu; b\u00f6ylece Buck ve Axel art\u0131k, bir farenin genomunda bu yap\u0131y\u0131 olu\u015fturan genleri arayabilirdi. \u0130kinci olarak, bu resept\u00f6rleri olu\u015fturan genlerin kendine \u00e7ok \u00f6zg\u00fc bir etkinli\u011fe sahip olmas\u0131 gerekti\u011fi varsay\u0131m\u0131nda bulundular: Bu genler, sadece koku duyusuyla olacak ilgili dokularda etkin olmal\u0131yd\u0131. Bu da akla uygundu; koku duyusuyla ilgili bir yap\u0131, sadece bu i\u015f i\u00e7in \u00f6zelle\u015fmi\u015f dokularda olmal\u0131yd\u0131. Axel ve Buck son olarak -ki bu \u00e7ok \u00f6nemli bir varsay\u0131md\u0131- bu genlerden bir ya da birka\u00e7 tane olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00e7ok say\u0131da gen bulunmas\u0131 gerekti\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc. Bu varsay\u0131m, farkl\u0131 t\u00fcrden kimyasallar\u0131n farkl\u0131 koku uyar\u0131lar\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fine dayan\u0131yordu. E\u011fer her tip kimyasal madde i\u00e7in yaln\u0131zca kendi\u00ad sine \u00f6zg\u00fc bir resept\u00f6r\/ gen varsa, o zaman muazzam say\u0131da gen olmas\u0131 gerekirdi. Ancak, deneyi tasarlad\u0131klar\u0131 s\u0131rada el\u00ad deki verilere g\u00f6re, bu do\u011fru olmayabilirdi de.<\/p>\n Buck ve Axel\u2019in varsay\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fc de tam olarak do\u011fruland\u0131, Arad\u0131klar\u0131 resept\u00f6r\u00fcn yap\u0131\u015fma uygun genlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptad\u0131klar\u0131 gibi bu genlerin de sadece, koku almayla ilgili dokularda -burun epitelinde- etkin oldu\u011funu buldular. Son olarak, bulduklar\u0131 genler ger\u00e7ekten de \u00e7ok say\u0131dayd\u0131. Deney b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131yd\u0131. Buck ve Axel daha sonra, ger\u00e7ekten hayret verici bir \u015fey daha ke\u015ffettiler: T\u00fcm insan genomunun y\u00fczde 3’\u00fc, farkl\u0131 kokular\u0131 alg\u0131layabilecek genlere ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu genlerin her biri, bir koku molek\u00fcl\u00fcne duyarl\u0131 bir resept\u00f6r yap\u0131yordu. Buck ve Axel, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc 2006 y\u0131l\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcl\u00fcne lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n Buck ve Axerin bu ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, ba\u015fka canl\u0131 t\u00fcrlerindeki koku resept\u00f6r\u00fc genleri de ara\u015ft\u0131r\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. B\u00f6ylece bu genlerin, canl\u0131 tarihindeki baz\u0131 \u00f6nemli de\u011fi\u015fimlerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kalan kan\u0131tlar oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131.\u00a0 Bundan 365 milyon y\u0131l kadar \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fen sudan karaya ge\u00e7i\u015fi ele alal\u0131m. \u0130ki t\u00fcr koku alma geni vard\u0131r; biri sudaki, di\u011feri havadaki kimyasal kokular\u0131 almak i\u00e7in \u00f6zelle\u015fmi\u015ftir. Koku molek\u00fclleri ve resept\u00f6rler aras\u0131ndaki kimyasal reaksiyonlar\u0131n suda ve havada farkl\u0131 olmas\u0131 da, farkl\u0131 t\u00fcrden resept\u00f6rlerin gereklili\u011fini a\u00e7\u0131klar. Tahmin edebilece\u011finiz gibi, bal\u0131klar\u0131n koku almayla ilgili n\u00f6ronlar\u0131nda su esasl\u0131 resept\u00f6rler varken, memelilerde ye s\u00fcr\u00fcngenlerde hava esasl\u0131 resept\u00f6rler bulunur.<\/p>\n Bu ke\u015fif, bug\u00fcn yery\u00fcz\u00fcnde ya\u015fayan en ilkel bal\u0131klar, yani ta\u015femen ve bal\u0131kasala\u011f\u0131 gibi \u00e7enesiz bal\u0131klarda koku alman\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini anlayabilmemize yard\u0131mc\u0131 olur. Bu canl\u0131larda, daha geli\u015fmi\u015f bal\u0131klardan ve memelilerden farkl\u0131 olarak, ne “hava”,\u00a0 ne de\u00a0 “su”\u00a0 geni vard\u0131r, bunun yerine resept\u00f6rler, iki tipi bir\u00a0 arada\u00a0 bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Bundan \u00e7\u0131kar\u0131lacak sonu\u00e7 bellidir: Bu ilkel bal\u0131klarda,\u00a0 koku alma genleri<\/em>, iki farkl\u0131 gruba ayr\u0131lmadan \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/p>\n \u00c7enesiz bal\u0131klar\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli ba\u015fka bir \u00f6zelli\u011fi de, \u00e7ok az say\u0131da koku genine sahip olmalar\u0131d\u0131r. Kemikli bal\u0131klarda bu say\u0131 daha fazla, amfibi ve s\u00fcr\u00fcngenlerde ise onlardakinden de fazla say\u0131da koku geni vard\u0131r. \u00c7enesiz bal\u0131klar gibi nispeten ilkel canl\u0131larda \u00e7ok az olan koku genleri, zamanla evrimsel s\u00fcre\u00e7te artm\u0131\u015f ve memelilerde muazzam say\u0131lara ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Binden fazla koku geni olan biz memelilerde, genetik sistemin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 sadece koku duyusuna ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, bir hayvanda koku genleri ne kadar fazlaysa, farkl\u0131 kokular\u0131 ay\u0131rt etme yetene\u011fi de o kadar hassasla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda,\u00a0 bizdeki koku genlerinin fazlal\u0131\u011f\u0131 da bir anlam kazan\u0131r: Memeliler, koku almada \u00e7ok \u00f6zelle\u015fmi\u015f hayvanlard\u0131r. Bunu anlamak i\u00e7in k\u00f6peklerin ne kadar iyi iz s\u00fcrd\u00fcklerine bakmak yeter.<\/p>\n Peki, ama sahip oldu\u011fumuz b\u00fct\u00fcn o fazladan koku genleri nereden geliyor? Hi\u00e7 yoktan m\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131lar? Genlerin yap\u0131\u015fma bak\u0131nca bu art\u0131\u015f\u0131n nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bir memelinin koku genleriyle, \u00e7enesiz bal\u0131klardaki bir avu\u00e7 koku genini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131racak olursak, memelilerdeki “fazladan” genlerin, asl\u0131nda tek bir dizilimin \u00e7e\u015fitlemeleri \u015feklinde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: De\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fram\u0131\u015f da olsalar, \u00e7enesiz bal\u0131klardaki genlerin kopyalar\u0131na benzerler. Yani, sahip oldu\u011fumuz \u00e7ok say\u0131daki koku geni, ilkel canl\u0131 t\u00fcrlerindeki az say\u0131daki genin art arda defalarca kopyalanmas\u0131 sonucu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bu da bizi bir paradoksa g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. T\u0131pk\u0131 \u00f6teki memeli\u00adlerde oldu\u011fu gibi insanlarda da genomun yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 3’\u00fc koku genlerine ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsan\u0131n gen yap\u0131\u015f\u0131m en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar inceleyen genetik\u00e7iler b\u00fcy\u00fck bir s\u00fcrprizle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131; Binlerce genden tam 300 tanesi, ge\u00e7irdikleri mutasyonlar sonucunda tamamen i\u015flevsiz kalm\u0131\u015f ve yap\u0131lar\u0131nda onar\u0131lamaz de\u011fi\u015fiklikler meydana gelmi\u015fti (Bizim d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki memeliler bu genleri kullan\u0131r).\u00a0 \u00d6yleyse,\u00a0 \u00e7o\u011fu hi\u00e7 i\u015fe yaramad\u0131\u011f\u0131 halde neden bu kadar \u00e7ok koku genimiz var?<\/p>\n Bu soruyu cevaplamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacak bilgi, onca canl\u0131 t\u00fcr\u00fc i\u00e7inde yunuslar ve balinalardan geliyor. B\u00fct\u00fcn memeliler gibi yunuslar ve balinalarda da t\u00fcy, meme ve \u00fc\u00e7 kemikli orta-kulak vard\u0131r. Bu hayvanlar\u0131n memelilik ge\u00e7mi\u015fi, koku genlerinde de kay\u0131tl\u0131d\u0131r; Bal\u0131klardaki gibi suya \u00f6zelle\u015fmi\u015f genleri olmayan bu deniz memelilerinde, kara memelilerindeki havaya \u00f6zelle\u015fmi\u015f genler vard\u0131r. Hatta balinalar\u0131n ve yunuslar\u0131n memelilik ge\u00e7mi\u015fi, koku alg\u0131lama sistemlerinin DNA\u2019s\u0131nda bile yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Ancak burada tuhaf bir durum g\u00f6ze \u00e7arpar. Yunuslar ve balinalar, koku almak i\u00e7in art\u0131k genizlerini kullanm\u0131yorlar. O halde bu genler ne i\u015fe yar\u0131yor? Bu hayvanlarda geniz, koklamaya de\u011fil nefes almaya yarayan bir hava deli\u011fine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu de\u011fi\u015fimin koku alma genleri \u00fczerinde tuhaf bir etkisi olmu\u015ftur: Bir deniz memelisinde normalde kara memelisinde bulunan koku genlerinin hepsi mevcut olsa da bunlar\u0131n hepsi i\u015flevsizdir.<\/p>\n Yunus ve balinalar\u0131n koku genlerinin ba\u015f\u0131na gelen, di\u011fer bir\u00e7ok t\u00fcr\u00fcn genlerinin de ba\u015f\u0131na gelmi\u015ftir. Mutasyonlar\u0131n genomda ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00e7ok say\u0131da ku\u015faklar boyunca ger\u00e7ekle\u015febilir. E\u011fer bir mutasyon bir geni i\u015flevsiz b\u0131rak\u0131rsa, sonucu tehlikeli, hatta \u00f6l\u00fcmc\u00fcl olabilir. Peki, bir mutasyon, zaten i\u015fe yaramayan bir geni i\u015flevsiz b\u0131rak\u0131rsa ne olur? Pek \u00e7ok kuram\u0131n, zaten bariz olan\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6yledi\u011fi gibi bu t\u00fcr mutasyonlar sessizce ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa ge\u00e7erler. T\u0131pk\u0131 yunuslarda oldu\u011fu gibi. Hava deli\u011fiyle do\u011fan yunuslarda art\u0131k koku alma genlerine gerek kalmam\u0131\u015f, b\u00f6ylece bu genleri i\u015flevsiz b\u0131rakan mutasyonlar zamanla birikmi\u015ftir. Bu genler bir i\u015fe yaramaz; ama evrimin sessiz kan\u0131tlar\u0131 olarak DNA i\u00e7inde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler.<\/p>\n Peki, ama koku alma duyusuna sahip insanda, koku genlerinin \u00e7o\u011fu neden i\u015flevsiz kalm\u0131\u015ft\u0131r? Yoav Gilad ve meslekta\u015flar\u0131, farkl\u0131 primatlar\u0131n genlerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak bu sorunun cevab\u0131n\u0131 buldu. Gilad, renkli g\u00f6rmenin geli\u015fti\u011fi primatlarda i\u015flevsiz koku genlerinin \u00e7ok fazla say\u0131da oldu\u011funu buldu. <\/em>Sonu\u00e7 a\u00e7\u0131kt\u0131. Biz insanlar, koku duyusunu g\u00f6rme duyusuyla takas eden bir soydan geliyoruz. Art\u0131k hayat\u0131m\u0131z, kokudan \u00e7ok g\u00f6rme \u00fczerine kurulu; genomumuz da bunu yans\u0131t\u0131yor. Bu takas s\u0131ras\u0131nda, koku duyumuzun \u00f6nemi azalm\u0131\u015f ve koku genlerimizin bir\u00e7o\u011fu i\u015flevsiz kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Burunlar\u0131m\u0131zda -daha do\u011frusu, koku alma duyumuzu kontrol eden DNA\u2019m\u0131zda- \u00e7ok fazla y\u00fck ta\u015f\u0131yoruz. Beraberimizdeki bu y\u00fck, hi\u00e7bir i\u015fe yaramayan bu y\u00fczlerce koku geni, hayat\u0131m b\u00fcy\u00fck oranda koku alma duyusu sayesinde s\u00fcrd\u00fcren memeli atalar\u0131m\u0131zdan kald\u0131 bize.<\/p>\n Asl\u0131nda, bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131 biraz daha geriye g\u00f6t\u00fcrebiliriz. Tekrar tekrar kopyaland\u0131k\u00e7a as\u0131llar\u0131na benzerliklerini kaybeden fotokopiler gibi kendimizi, gittik\u00e7e daha ilkel canl\u0131larla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, koku genlerimizin onlar\u0131nkiyle benzerli\u011fini giderek yitirmesi bu evrimin bir kural\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bizim genlerimiz en \u00e7ok primatlar\u0131nkine benzer; s\u0131ras\u0131yla di\u011fer memelilerin, s\u00fcr\u00fcngenlerin, amfibilerin, bal\u0131klar\u0131n vb. \u00f6teki canl\u0131lar\u0131n genleriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda benzerlik giderek azal\u0131r. Bu y\u00fck, ge\u00e7mi\u015fimizin sessiz tan\u0131\u011f\u0131d\u0131r ve burunlar\u0131m\u0131z\u0131n i\u00e7inde ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z da hakiki bir hayat a\u011fac\u0131d\u0131r.<\/p>\n Koku ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lam\u0131yor; sadece benzetiliyor (Elma, kavun, muz kokusu gibi).<\/p>\n Tat almada koku gibi fazla molek\u00fcle gereksinme yok \u00d6rne\u011fin 200 su molek\u00fcl\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde tek bir \u015feker molek\u00fcl\u00fcn\u00fc anlayabiliriz.\u00a0\u00a0\u00a0 Baz\u0131 kelebeklerde\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 bu oran 300.000’de birdir.<\/p>\n \u0130nsanlarda tat alma konusunda alg\u0131lama fark\u0131 vard\u0131r. Baz\u0131 insanlar bir molek\u00fcl\u00fcn fark\u0131na var\u0131rken baz\u0131lar\u0131 250.000 kat fazla olsa da fark Hatta ayn\u0131 maddeyi ac\u0131, ek\u015fi ya da tats\u0131z olarak alg\u0131layanlar da vard\u0131r, insanlar\u0131n y\u00fczde 15-30’u tat almazlar.<\/p>\n Tat tomurcuklar\u0131 kand\u0131r\u0131labilir; \u00f6rne\u011fin Fahlber’in yanl\u0131\u015fl\u0131kla tatt\u0131\u011f\u0131 sakarin, Svid’nin tatt\u0131\u011f\u0131 siklamat bunlardan Her ikisi de karbonhidrat olmamas\u0131na kar\u015f\u0131n tatl\u0131 hissi verir (Ali Ant, Evrende Yolculuk-1, Kozmik Plan, Zambak Yay\u0131nlar\u0131, 2004’e g\u00f6re: Hayat\u0131n Kimyas\u0131-Kimyan\u0131n Hayat\u0131. Nuh \u00d6zdin).<\/p>\n <\/p>\n Kaynaklar<\/strong><\/p>\n <\/p>\n *Bu b\u00f6l\u00fcm, bilimsel dan\u0131\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m National Geographic yay\u0131nlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan, “\u0130\u00e7imizdeki Bal\u0131k” adl\u0131 kitaptan yararlanarak haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong><\/em><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bal\u0131klardan insanlara kadar koku duyusunun yol haritas\u0131 nedir? DNA \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bundaki katk\u0131s\u0131 nedir? \u00c7ok say\u0131da koku genine sahip olmam\u0131z\u0131n nedeni nedir? Koku duyumuzun evrim s\u00fcreci i\u00e7indeki konumu nerededir?<\/p>\n","protected":false},"author":44,"featured_media":2830,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[60,62,2],"tags":[],"coauthors":[83],"class_list":["post-2828","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-teknoloji","category-egitim-kultur","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/44"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2828"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2828\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2830"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2828"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=2828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/11-768x644.png\")
<\/p>\nKoku duyusunu ara\u015ft\u0131rmak Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc getirdi<\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/2-768x438.jpg\")
<\/p>\n\u0130nsanda k\u00f6relen koku genleri, yunuslar ve balinalardaki durum<\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Koku-Alma-ve-Alzheimer-768x432.jpg\")
<\/p>\n\u0130nsanda koku genlerinin bir k\u0131sm\u0131 neden i\u015flevsiz kald\u0131?<\/strong><\/h2>\n
Koku (ve tat) alma duyumuzla ilgili birka\u00e7 \u00f6nemli not eklemek gerekirse:<\/strong><\/h2>\n
Koku almak i\u00e7in temas, s\u0131cakl\u0131k ve \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fck gerek tat almak i\u00e7in bu \u00fc\u00e7 husus ortam i\u00e7in gerekli de\u011fildir.<\/h5>\n
\n
\n
\n
\n