![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/secim-kanunu-ve-siyasi-partiler-kanunu-degisiyor-1453563671111-300x158.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
15. ve 16. D\u00f6nem G\u00fcm\u00fc\u015fhane Milletvekili, \u0130mar ve \u0130sk\u00e2n Eski Bakan\u0131 ve TESAV Vakf\u0131 Ba\u015fkan\u0131 Erol Tuncer, M\u0130SAK i\u00e7in\u00a0Siyasi Partiler Kanunu, Se\u00e7im Kanunu ve Parlamenter Sistem\u00a0<\/em>ba\u015fl\u0131klar\u0131yla ilgili dar kat\u0131l\u0131ml\u0131 bir sunum verdi. M\u0130SAK edit\u00f6rlerinden Bur\u00e7in \u00d6ner konu\u015fmay\u0131 de\u015fifre etti.<\/p>\n <\/p>\n Gelenekler Her T\u00fcrl\u00fc Yaz\u0131l\u0131 Kural\u0131n \u00dczerindedir<\/strong><\/p>\n Siyasi Partiler Kanunu\u2019nun neden bu kadar \u0131srarla de\u011fi\u015ftirilmek istendi\u011fini anlayabilmi\u015f de\u011filim. \u00c7\u00fcnk\u00fc Siyasi Partiler Kanunu, san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, tek ba\u015f\u0131na mucize yaratamayacak. Hep \u015f\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor: siyasi partiler kanununu de\u011fi\u015ftirece\u011fiz, parti i\u00e7i demokrasi gelecek, ondan sonra her \u015fey kolayla\u015facak. Ne yaz\u0131k ki durum \u00f6yle de\u011fil. \u00d6rne\u011fin; 1945\u2019de \u00e7ok partili rejime ge\u00e7ildi ve siyasi partiler kurulmaya ba\u015fland\u0131. 1965 y\u0131l\u0131na kadar T\u00fcrkiye\u2019de bir siyasi partiler kanunu yoktu. \u00a0Peki parti \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 neye g\u00f6re d\u00fczenlenirdi? Medeni Kanun\u2019a, Cemiyetler Kanunu\u2019na g\u00f6re\u2026 Bu kanunlar\u0131n hi\u00e7biri de siyasi partilere g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015f de\u011fildi. Hat\u0131rlatm\u0131\u015f olay\u0131m; Demokrat Parti\u2019nin t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fcnde \u201cPartinin Cemiyetler Kanunu\u2019na g\u00f6re kurulmu\u015f siyasi cemiyet oldu\u011fu\u201d yaz\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bu kanunlarda \u00f6n-se\u00e7im zorunlulu\u011fu olmamas\u0131na ra\u011fmen yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn incelemelerde g\u00f6rd\u00fck ki, sadece iki b\u00fcy\u00fck parti, Cumhuriyet Halk Partisi ve Demokrat Parti de\u011fil tek ilde se\u00e7im kazanabilen Osman B\u00f6l\u00fckba\u015f\u0131\u2019n\u0131n partisi, Millet Partisi\u2019nde bile \u00f6n-se\u00e7im yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle bir siyasi gelenek kendili\u011finden olu\u015fmu\u015ftu.<\/p>\n Ben b\u00fcrokrasi ya\u015fam\u0131m\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 Karayollar\u0131 Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc gibi sorunsuz i\u015fleyen bir sistemde ge\u00e7irdim. Orada \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken kurumumuzu \u00e7ok methederlerdi; \u201cSiz T\u00fcrkiye\u2019nin 20 y\u0131l ilerisindesiniz\u201d derlerdi. Ben de arkada\u015flara \u201cAman \u015f\u0131marmayal\u0131m, \u00f6yle zannediyorlar. Biz \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131za devam edelim.\u201d derdim. Sonra Afet \u0130\u015fleri\u2019ne Genel M\u00fcd\u00fcr\u00fc olunca \u201cDemek ki, T\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6yle kurumlar da varm\u0131\u015f, o nedenle biz 20 y\u0131l ilerideymi\u015fiz.\u201d dedim ve Afet \u0130\u015fleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019n\u00fcn Kurulu\u015f Kanunu\u2019nu inceledim; m\u00fckemmel bir kanundu. Karayollar\u0131 Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019n\u00fcn Kurulu\u015f Kanunu\u2019ndan a\u015fa\u011f\u0131 de\u011fildi, ancak sistem i\u015flemiyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc hen\u00fcz gelenekleri oturmam\u0131\u015f. O zaman g\u00f6rd\u00fcm ki gelenekler, her t\u00fcrl\u00fc kanunun \u00fczerindedir. Bunun pozitif anlamda en u\u00e7 \u00f6rne\u011fi, \u0130ngiltere\u2019dir. \u0130ngiltere\u2019nin, b\u0131rak\u0131n se\u00e7im kanununu, siyasi partiler kanunu, bir anayasas\u0131 dahi yoktur; her \u015fey geleneklerle y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir. Durumu bir anekdotla \u00f6rneklendireyim: Prof. S\u0131dd\u0131k Sami Onar, 1946-1947\u2019lerde \u00fcniversiteler kanununun \u00e7\u0131kar\u0131laca\u011f\u0131 zaman Londra \u00dcniversitesi Rekt\u00f6r\u00fc ile bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapm\u0131\u015f. Rekt\u00f6re demi\u015f ki: \u201cSizin \u00fcniversite kanununuzu g\u00f6rmek istiyoruz; biz de kanun \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131z.\u201d Rekt\u00f6r: \u201cNe kanunu?\u201d diye \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f. Onar: \u201cEfendim, \u00fcniversitenin kurulu\u015f kanunu.\u201d diye cevap vermi\u015f. Bunun \u00fczerine rekt\u00f6r: \u201cBizde \u00f6yle bir \u015fey bulunmaz ki.\u201d demi\u015f. Onar: \u201cPeki siz nas\u0131l y\u00f6netiliyorsunuz?\u201d diye sorunca rekt\u00f6r: \u201cValla bizim geleneklerimiz, g\u00f6reneklerimiz var. Zaten birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce kurulmu\u015f bir \u00fcniversiteyiz.\u201d \u015feklinde bir cevap vermi\u015f.<\/p>\n Siyasi Partiler Kanunu\u2019nun de\u011fi\u015ftirilmesi gereken yerlerinin oldu\u011funun biliyorum. Ancak de\u011fi\u015fikliklerin bir mucize getirece\u011fine inanm\u0131yorum. Burada \u00f6nemli olan geleneklerdir. Siyasi geleneklerimiz, 1980 darbesinden sonra maalesef \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n <\/p>\n 1960 Darbesi Siyasi Kadrolar\u0131n Yar\u0131s\u0131n\u0131; 1980 Darbesi de Tamam\u0131na Yak\u0131n\u0131n\u0131 Sildi<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>Birikimin kurum kadrolar\u0131nca birbirine aktar\u0131lmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir olayd\u0131r. Ben hep kurum i\u00e7i e\u011fitimin, ya\u015fayarak, g\u00f6rerek \u00f6\u011frenildi\u011fi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu savunuyorum.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl\u2019den sonra biz siyasi parti y\u00f6neticileri, 10 y\u0131l yasakl\u0131 olduk. Yasakl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u0131ras\u0131nda bir Meclis oturumunu bizim evde di\u011fer yasakl\u0131 arkada\u015flarla televizyonda izlerken \u201cAcemi bunlar!\u201d diyoruz. K\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flum, 10 ya\u015flar\u0131ndayd\u0131. \u201cBaba, bir soru soraca\u011f\u0131m. Bunlara acemi diyorsun da sen girdi\u011finde usta m\u0131yd\u0131n?\u201d dedi. Kitab\u0131n orta yerinden bir soru\u2026 \u201cEvlad\u0131m, Meclise girdi\u011fim g\u00fcn elbet ben de acemiydim ama benim \u00f6n\u00fcmde ustalar vard\u0131. Bunlar\u0131n ustas\u0131 yok. Bizim fark\u0131m\u0131z bu..\u201d diye cevap verdim.<\/p>\n Biz \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki kadrolar\u0131 izleyerek bir e\u011fitim ald\u0131k; gelene\u011fi devam ettirdik. Ancak 12 Eyl\u00fcl, kadro birikimini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yok etti. Siyasi kadrolar\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131n\u0131 hukuken ya da fiilen siyasetin d\u0131\u015f\u0131na itti. 27 May\u0131s darbesi kadrolar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131, sadece Demokrat Parti\u2019lileri silmi\u015fti. Demokrat Parti\u2019nin ikinci kadrolar\u0131 geldi. Hatta derlerdi ki ikinci kadrolar ne olur ne olmaz diye geride kald\u0131lar; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kadrolar siyasete girdi. B\u00f6ylece o kanattaki birikim yok oldu.<\/p>\n Rahmeti Adnan Menderes\u2019in Demokrat Parti\u2019de \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu d\u00f6nemde, 1955 y\u0131l\u0131nda, bu partinin milletvekilleri, Parti Grubunda h\u00fck\u00fcmeti d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fcler. Bu isyan\u0131 en iyi anlatanlardan biri R\u0131fk\u0131 Salim Bur\u00e7ak\u2019t\u0131r; R\u0131fk\u0131 Salim Bur\u00e7ak, Demokrat Partinin kurucular\u0131ndan, 1950 ile 1960 aras\u0131nda Erzurum Milletvekili ve Genel \u0130dare Kurulu \u00fcyesi, ayr\u0131ca da bakan. An\u0131lar\u0131nda diyor ki: \u201cMenderes bakt\u0131 ki h\u00fck\u00fcmet toptan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclecek; bakanlar\u0131na tek tek g\u00fcvenoyu istedi; kendine istemedi.\u201d Bak\u0131n bu d\u00f6nemde siyasi partiler kanunu falan yoktur. Ayn\u0131 d\u00f6nemde 1956\u2019larda Demokrat Parti\u2019deki 30 civar\u0131nda milletvekili Menderes\u2019e \u2018Seninle olmuyor\u2019 dediler ve H\u00fcrriyet Partisi\u2019ni kurdular. Sonra Ferruh Bozbeyli, Demirel\u2019e kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karak yeni bir parti kurdu (Demokratik Parti). O d\u00f6nemlerde liderlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131labiliyordu.<\/p>\n Dikkat ederseniz, son 15 y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemde iktidar partisinden bir tu\u011fla bile kopmad\u0131. (Sadi Somuncuo\u011flu\u2019nu g\u00f6stererek) Biz parlamentoda ayn\u0131 d\u00f6nemde \u00e7ok kez kar\u015f\u0131 cephelerde birbirimize \u201cBizden bir tu\u011fla bile koparamazs\u0131n\u0131z\u201d diyorduk. \u015eimdi, Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi grubu hi\u00e7bir \u015feye itiraz etmiyor. Bug\u00fcn bir tasar\u0131 geliyor, oy birli\u011fiyle kabul ediliyor. Ertesi g\u00fcn \u2018Bir yanl\u0131\u015fl\u0131k oldu\u2019 diyerek ayn\u0131 tasar\u0131 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc geliyor; yine eller havaya kalk\u0131yor. Bu iyi bir \u015fey de\u011fil. Elbette hi\u00e7 de\u011fi\u015fiklik yap\u0131lmas\u0131n demiyorum; ama de\u011fi\u015fiklikler tart\u0131\u015f\u0131larak yap\u0131lmal\u0131d\u0131r; parti i\u00e7i tart\u0131\u015fma yok edilmemelidir.<\/p>\n <\/p>\n Siyasi Partiler ve Se\u00e7im Kanunlar\u0131nda Yap\u0131lacak De\u011fi\u015fiklikler Birlikte Ele Al\u0131nmal\u0131d\u0131r<\/strong><\/p>\n Hemen s\u00f6ylemeliyim ki, siyasi partiler kanunlar\u0131 ile se\u00e7im kanunlar\u0131nda yap\u0131lacak de\u011fi\u015fiklikler birlikte ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu kanunlar\u0131n birbirlerini ilgilendiren h\u00fck\u00fcmleri vard\u0131r ve bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck arz ederler.<\/p>\n Vakf\u0131m\u0131z\u0131n 2005 y\u0131l\u0131nda kurdu\u011fu \u201c21. Y\u00fczy\u0131l i\u00e7in T\u00fcrkiye\u201d platformu vard\u0131. O platform toplant\u0131s\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir bildiri var. Bildiride Se\u00e7im ve Siyasi Partiler Kanunlar\u0131\u2019nda yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istedi\u011fimiz de\u011fi\u015fikler yer almakta. Orada istedi\u011fimiz \u015feylerin bir k\u0131sm\u0131 zaman i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir: elektronik \u00fcye kayd\u0131, se\u00e7ilme ya\u015f\u0131n\u0131n 25\u2019e indirilmesi, gibi.. (Bildiri \u00f6rne\u011fi Sadi Somuncuo\u011flu\u2019na verildi.)<\/p>\n Tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir konu da \u015fu: acaba b\u00fct\u00fcn partiler tek tip \u00f6rg\u00fctlenme modeli ile mi \u00f6rg\u00fctlenmelidir yoksa her parti de\u011fi\u015fik \u015fekilde mi \u00f6rg\u00fctlenmelidir? Yani, bir parti \u2018ben il ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kuruyorum, il\u00e7e ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kurmuyorum\u2019 diyebilir mi? Bu, tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131k bir konudur. \u015eu an bana sorsan\u0131z; \u201dDo\u011frusu \u015fudur.\u201ddiyemiyorum.<\/p>\n <\/p>\n \u00d6n Se\u00e7im Zorunlu Tutulmal\u0131d\u0131r<\/strong><\/p>\n \u00c7ok \u00f6nemli bir nokta \u00f6n-se\u00e7im… \u00d6n-se\u00e7imle ilgili olarak hem siyasi partiler kanununda hem de se\u00e7im kanununda yer alan h\u00fck\u00fcmler var. \u00d6nse\u00e7im zorunlu tutulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u00d6n-se\u00e7imin hik\u00e2yesi \u015fu: hen\u00fcz b\u00f6yle bir kanun yokken zorunluymu\u015f gibi b\u00fct\u00fcn partiler \u00f6n-se\u00e7im yap\u0131yordu. Kendili\u011finden b\u00f6yle bir gelenek olu\u015fmu\u015ftu. 1965 Siyasi Partiler Kanunu’nda \u00f6n-se\u00e7im zorunlu tutuldu. Adalet Partisi ile Cumhuriyet Halk Partisi hep \u00f6n-se\u00e7im yapt\u0131; Milliyet\u00e7i Hareket Partisi ile Mill\u00ee Sel\u00e2met Partisi \u00f6n-se\u00e7im yapmad\u0131. (Sadi Somuncuo\u011flu\u2019na d\u00f6nerek \u201c1973-1977 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda sizde merkez yoklamas\u0131 vard\u0131, ben \u00f6yle hat\u0131rl\u0131yorum.\u201d dedi. Somuncuo\u011flu, 2-3 il hari\u00e7 b\u00f6yle oldu\u011funu beyan etti.)<\/p>\n Peki, merkez yoklamas\u0131 nas\u0131l yap\u0131l\u0131yor? 1965 tarihli Siyasi Partiler Kanunu\u2019nda h\u00fck\u00fcm var. Bir ilde yeterli ba\u015fvuru olmazsa; -diyelim ki 5 milletvekili \u00e7\u0131kar\u0131lacak yere 3 ki\u015fi ba\u015fvurmu\u015f- bu durumda liste yapma imk\u00e2n\u0131 yok; i\u015fte o zaman merkez yoklamas\u0131 yap\u0131l\u0131r. Merkez yoklamas\u0131 yapmaya karar veren parti genel merkezleri illerde ba\u015fvuru yapmay\u0131 yasaklar; aday adaylar\u0131 genel merkeze ba\u015fvururlar. Aday listeleri merkezde belirlenir. K\u00fc\u00e7\u00fck partiler bunu hep yapt\u0131lar.<\/p>\n 1982\u2019de kabul edilen Siyasi Partiler Kanunu\u2019nda da \u00f6n-se\u00e7im zorunlu tutulmu\u015ftu. 1987\u2019de \u00d6zal\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fiklik sonucunda siyasi partiler, \u00f6n-se\u00e7im ya da merkez yoklamas\u0131 yapmakta serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131lar. O andan itibaren partiler merkez yoklamas\u0131na y\u00f6neldiler. Bu tercih, genel ba\u015fkanlar\u0131n iyice g\u00fc\u00e7lenmesine yol a\u00e7t\u0131 ve parti i\u00e7i demokrasiye a\u011f\u0131r bir darbe indirilmi\u015f oldu.<\/p>\n Aday belirleme sistemi de kendi ba\u015f\u0131na bir \u015fey ifade etmiyor. Hep \u015f\u00f6yle bir \u00f6rnek veririm: b\u0131\u00e7ak tek ba\u015f\u0131na n\u00f6tr bir alettir. Siz b\u0131\u00e7akla adam keserseniz su\u00e7 aleti olur; ekmek keserseniz size hizmet eden bir alet olur. Merkez yoklamas\u0131n\u0131 da iyi kullan\u0131rsan\u0131z bazen \u00f6n-se\u00e7imden daha iyi sonu\u00e7lar alabilirsiniz. \u0130yi bir merkez yoklamas\u0131n\u0131n ko\u015fullar\u0131 var. Bir kere genel merkez, \u00f6rg\u00fctlerin nabz\u0131n\u0131 iyi tutacak. Yani, filan \u00f6rg\u00fctte hi\u00e7 sevilmeyen birisini listeye koymaya kalk\u0131nca partinin oy kaybedilece\u011fini bilecek.. \u00c7ok \u00f6nemli husus da liste s\u0131ralamas\u0131d\u0131r. Bazen \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc adaylar\u0131, bile bile ilk s\u0131ralara de\u011fil; 2\u2019nci ya da 3\u2019\u00fcnc\u00fc s\u0131raya falan koyarlar ki o ilde oylar\u0131 \u00e7o\u011falts\u0131n\u2026 \u0130yi bir merkez yoklamas\u0131 i\u00e7in se\u00e7im \u00e7evrelerinde ciddi incelemelerin yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Sivil Toplum \u00d6rg\u00fctleri ile konu\u015fulacak, esnafla konu\u015fulacak\u2026 B\u00f6yle merkez yoklamas\u0131 yaparsan\u0131z; uygundur ama benim klikten olan\u0131, bana uyacak olan\u0131 s\u0131ralamaya al\u0131rsan\u0131z s\u0131k\u0131nt\u0131 do\u011furur.<\/p>\n 1957 se\u00e7iminde Demokrat Parti, 67 ilin 28\u2019inde merkez yoklamas\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. R\u0131fk\u0131 Salim Bur\u00e7ak, an\u0131lar\u0131nda diyor ki \u201c1957 se\u00e7imindeki kay\u0131p nedenlerimizin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, \u00e7ok say\u0131da ilde Demokrat Parti Genel Merkezince aday g\u00f6sterilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r.\u201d Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6n-se\u00e7imin zorunlu tutulmas\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir \u00f6nem arz etmektedir. Bug\u00fcn sadece bir partimiz yap\u0131yor bu i\u015fi, o da Cumhuriyet Halk Partisi..<\/p>\n \u00d6n se\u00e7imdeki tehlike \u015fudur: y\u0131\u011fma kay\u0131t, yani partinin yararlar\u0131na g\u00f6re de\u011fil; oradaki \u00f6rg\u00fct\u00fcn yararlar\u0131na uygun \u00fcye kayd\u0131\u2026 \u00d6rne\u011fin; CHP kurultaylar\u0131ndan birinde eski Genel Ba\u015fkan Altan \u00d6ymen, mahallesinde delege se\u00e7tirilmemi\u015ftir. Altan Bey diyor ki \u201cSe\u00e7ime bir gittik; kar\u015f\u0131m\u0131za bir s\u00fcr\u00fc tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fcye \u00e7\u0131kt\u0131. Karde\u015fim siz kimsiniz, biz sizi tan\u0131yam\u0131yoruz, besbelli bu mahallede oturmuyorsunuz.\u201d deyince partiye kay\u0131tl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler. \u201cPeki siz nerede oturuyorsunuz?\u201d diye sorunca da \u201c\u015eu adreste oturuyoruz.\u201d dediler. \u201c\u0130yi de bu adrese bu kadar ki\u015fi s\u0131\u011far m\u0131?\u201d Belli ki talimatla gelmi\u015fler: Altan \u00d6ymen\u2019e oy yok! \u015eimdi, siz partinizin yarar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmezseniz \u00f6n-se\u00e7im de tehlikeli bir silah haline gelir.<\/p>\n Yani, b\u00fct\u00fcn s\u00f6zlerimi d\u00f6nd\u00fcr\u00fcp dola\u015ft\u0131r\u0131p ayn\u0131 noktaya getirece\u011fim: bu bir siyasi bilin\u00e7 i\u015fidir. Bilmeliyiz ki, se\u00e7im kanununda yap\u0131lmas\u0131 gereken de\u011fi\u015fiklikler bile tek ba\u015f\u0131na mucize getirmeyecek.<\/p>\n <\/p>\n Siyasi Partilere Devlet Yard\u0131m\u0131 \/ Siyasetin Finansman\u0131<\/strong><\/p>\n \u00d6nemli bir nokta da siyasi partilere yap\u0131lan devlet yard\u0131m\u0131n\u0131n nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131d\u0131r. \u00d6rg\u00fctlere para da\u011f\u0131t\u0131m yetkisi, parti genel merkezlerinin elinde \u00f6nemli bir g\u00fc\u00e7 halini alm\u0131\u015ft\u0131r. Yani, kendisine yak\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6rg\u00fcte paray\u0131 g\u00f6nderiyor, g\u00f6rmedi\u011fine g\u00f6ndermiyor. Onun i\u00e7in belki de Devlet yard\u0131m\u0131n\u0131n belli bir y\u00fczdesi \u00f6rg\u00fctlere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r, gibi bir h\u00fck\u00fcm getirmek gerekmektedir.<\/p>\n Bir de gerek partilerin gerekse de adaylar\u0131n harcamalar\u0131 gibi konular yasal formaliteye ba\u011flanm\u0131\u015f de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla bunlarla ilgili yasalar\u0131n da \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n <\/p>\n Siyasi Partilerin Se\u00e7imlerde \u0130\u015fbirli\u011fi Yapabilmelerinin \u00d6n\u00fc A\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r<\/strong><\/p>\n Siyasi Partiler Kanunu ile ilgili bir di\u011fer konu da siyasi partilerin se\u00e7imlerde i\u015fbirli\u011fi yapmas\u0131na izin verilmesidir. Siyasi Partiler Kanunu\u2019na g\u00f6re; se\u00e7imlerde i\u015fbirli\u011fi yapan partiler kapat\u0131l\u0131r. Ancak partiler bu yasa\u011f\u0131 a\u015fman\u0131n yolunu bulabiliyorlar. \u00d6rne\u011fin 1991\u2019de Milliyet\u00e7i Hareket Partisi ile Milli Selamet Partisi, bir partinin bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda ortak liste yapt\u0131lar ve kendileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan iyi de sonu\u00e7 ald\u0131lar. Dolay\u0131s\u0131yla zaten yap\u0131lmakta olan bu i\u015fbirli\u011fini me\u015fru hale getirmek gerekir. Tabii bir \u015fartla.. Diyelim ki baraj % 10 ise se\u00e7im i\u015fbirli\u011fi yapan partiler i\u00e7in baraj %12,5 veya %15 olmal\u0131d\u0131r. (Sadi Somuncuo\u011flu ile ihtilafa d\u00fc\u015f\u00fcyorlar.) En az\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir husustur bu.<\/p>\n <\/p>\n Osmanl\u0131\u2019y\u0131 Bilmeden Cumhuriyeti Anlamak M\u00fcmk\u00fcn De\u011fil<\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle se\u00e7im kanunlar\u0131n\u0131n tarih\u00e7esine bir bakmak gereklidir. 1877\u2019den 1946\u2019ya gelinceye kadar iki dereceli se\u00e7im sistemi esas al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yani, m\u00fcntehib-i evvel denilen birinci se\u00e7menler -ki bunlar halkt\u0131r- m\u00fcntehib-i sanileri, yani ikinci se\u00e7menleri se\u00e7erler. \u0130kinci se\u00e7menler de belli bir g\u00fcnde toplanarak milletvekillerini se\u00e7erler.1946\u2019ya kadar iki dereceli se\u00e7im ge\u00e7erli olmu\u015ftur.<\/p>\n Peki, Cumhuriyet D\u00f6nemi\u2019nde \u00e7ok partili sisteme ge\u00e7inceye kadar kadar hangi se\u00e7im kanunu ge\u00e7erliydi? Yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z ara\u015ft\u0131rmada g\u00f6rd\u00fck ki 1876\u2019da \u00e7\u0131kan \u0130ntihab-\u0131 Mebusan Kanun-\u0131 Muvakkat\u0131 (Milletvekili Se\u00e7imi Ge\u00e7ici Kanunu) ge\u00e7erli olmu\u015f. Padi\u015fah ferman\u0131yla \u00e7\u0131km\u0131\u015f, ancak Parlamentonun onay\u0131ndan ge\u00e7irilmemi\u015f. Cumhuriyet D\u00f6nemi de bu ge\u00e7ici kanunu 1942\u2019ye kadar uygulam\u0131\u015f. 1942\u2019de \u00e7at\u0131s\u0131 ayn\u0131 kalmak ko\u015fuluyla yeni bir kanun yap\u0131lm\u0131\u015f. G\u00f6rd\u00fck ki, Osmanl\u0131\u2019y\u0131 bilmeden Cumhuriyeti anlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Cumhuriyet d\u00f6neminde radikal hamlelerde bulunulmu\u015ftur ama bir \u015feyi de bilelim ki, bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131, Osmanl\u0131\u2019n\u0131n Tanzimat D\u00f6nemi ve daha sonras\u0131ndan gelen \u015feylerdir. Atat\u00fcrk ve silah arkada\u015flar\u0131 dahi Osmanl\u0131 mekteplerinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Siyasal Partilerimiz \u00c7ifte Standartl\u0131 Davran\u0131\u015flar\u0131ndan Vaz Ge\u00e7emiyorlar<\/strong><\/p>\n \u015eu hususu bilmekte yarar var: siyasi partilerimiz \u00e7ifte standartl\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131ndan vaz ge\u00e7emiyorlar. 1946\u2019da se\u00e7im kanunu yap\u0131l\u0131rken CHP Mecliste ezici \u00e7o\u011funlu\u011fa sahiptir. CHP\u2019den ayr\u0131lan milletvekilleri Demokrat Parti Grubunu olu\u015fturmu\u015f.. CHP\u2019liler \u00e7o\u011funluk sistemini \u00f6nermekteler. K\u00fcrs\u00fcde muhalefet ad\u0131na Adnan Menderes konu\u015fuyor: \u201cBu \u00e7o\u011funluk sistemini yasala\u015ft\u0131rmay\u0131n. Siz bu sistemle \u00e7okluk (\u00e7o\u011funluk) partilerini kolluyorsunuz, bizim gibi azl\u0131k (az\u0131nl\u0131k) partilerine hayat hakk\u0131 tan\u0131m\u0131yorsunuz. Nispi temsil kabul edilmelidir.\u201d Roller \u015f\u00f6yle b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015f; Cumhuriyet Halk Partisi \u00e7o\u011funlukta, \u00e7o\u011funluk sistemini getiriyor. \u00d6b\u00fcr\u00fc az\u0131nl\u0131kta \u2018bizi de koruyacak sistemi getirin, nispi temsil olsun\u2019 derdinde..<\/p>\n 1950\u2019ye gelindi\u011finde Cumhuriyet Halk Partisi -ki o d\u00f6nemde h\u00fck\u00fcmetti- \u00e7ok \u00f6nemli bir hizmet yapt\u0131; se\u00e7im kanununu \u00f6nce bir bilim heyetine (ad\u0131 bilim heyeti olmas\u0131na ra\u011fmen i\u00e7inde Yarg\u0131tay ba\u015fkan\u0131, Dan\u0131\u015ftay \u00fcyesi, \u00e7e\u015fitli hukuk\u00e7ular da vard\u0131.) verdi ve onlar\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 raporu partilere g\u00f6nderdi. Onlar\u0131n da g\u00f6r\u00fc\u015flerini almak istedi. Parti g\u00f6r\u00fc\u015fleri al\u0131nd\u0131ktan sonra h\u00fck\u00fcmet, tasar\u0131ya son \u015feklini verip Meclise g\u00f6ndermi\u015ftir. Meclis komisyonlar\u0131nda Demokrat Parti ile Cumhuriyet Halk Partisi beraber \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ne yaz\u0131k ki b\u00f6yle g\u00fczel \u00f6rneklerin devam\u0131n\u0131 getiremedik. Millet Partisi bu i\u015fbirli\u011fine yana\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Sonunda s\u0131ra se\u00e7im sistemine gelince iki parti de \u00e7o\u011funluk sistemini savunmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc CHP cumhuriyeti kurmu\u015f ve 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan \u00fclkeyi korumu\u015f oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7o\u011funlu\u011fun kendisinin yan\u0131nda oldu\u011funu, Demokrat Parti de iyi \u00f6rg\u00fctlenip kendinden emin oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7o\u011funluk sistemini savunmu\u015ftur. \u00c7o\u011funluk sistemini ele\u015ftiren Millet Partililer sistemin sak\u0131ncalar\u0131n\u0131 giderici \u00f6nlemlerin al\u0131nmas\u0131n\u0131 istemi\u015fler, ancak dinleyen olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ba\u015fbakan \u015eemsettin G\u00fcnaltay 16 \u015eubat 1950\u2019de se\u00e7im kanunu tasar\u0131n\u0131n kanunla\u015fmas\u0131 \u00fczerine Mecliste yapt\u0131\u011f\u0131 te\u015fekk\u00fcr konu\u015fmas\u0131nda nispi temsilin sak\u0131ncalar\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015f, bu usul\u00fcn T\u00fcrk Milletinin ruhuna ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/p>\n \u00c7o\u011funluk sisteminin uyguland\u0131\u011f\u0131 1950 se\u00e7iminde CHP % 39,4 oy oran\u0131ndaki oyuyla, 484 ki\u015filik Mecliste 69 milletvekili \u00e7\u0131kar\u0131nca (% 14,3 oran\u0131nda temsil) akl\u0131 ba\u015f\u0131na geldi. K\u0131sa s\u00fcre sonra Cumhuriyet Halk Partisi \u201c\u00dclkemiz i\u00e7in en iyi temsil sistemi, nispi temsil sistemidir.\u201d demeye ba\u015flad\u0131. \u0130ki sene sonra, 26 \u015eubat 1952\u2019de, CHP Grup Ba\u015fkanvekili \u015eemsettin G\u00fcnaltay k\u00fcrs\u00fcye gelip \u201c\u00dclkemiz i\u00e7in nispi temsil gereklidir.\u201d diyor; Ba\u015fbakan Menderes ise \u201cHadi can\u0131m sen de! \u00c7o\u011funluk sistemi iyi sistemdir.\u201d diyordu.<\/p>\n Bunlar\u0131 \u015funun i\u00e7in anlat\u0131yorum; benim de mensubu oldu\u011fum ve bir d\u00f6nem kuruculu\u011funu yapt\u0131\u011f\u0131m CHP de d\u00e2hil olmak \u00fczere hi\u00e7bir parti kendini \u00e7ifte standartl\u0131 davran\u0131\u015flardan koruyamam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn partiler, iktidardayken ba\u015fka muhalefetteyken ba\u015fka tav\u0131r almakta sak\u0131nca g\u00f6rmemi\u015ftir.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de Bug\u00fcne Kadar Yedi Se\u00e7im Sistemi Uygulanm\u0131\u015ft\u0131r<\/strong><\/p>\n Bizde bug\u00fcne kadar 7 adet se\u00e7im sistemi uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 do\u011frudan kanunlar yoluyla (1946, 1950, 1961, 1982), bir k\u0131sm\u0131 kanun de\u011fi\u015fiklileri ile iki tanesi de anayasa mahkemesi kararlar\u0131yla y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir.<\/p>\n 1960\u2019a kadar ger\u00e7ekten adaletsiz bir sistem olan \u2018liste usul\u00fc \u00e7o\u011funluk\u2019 uyguland\u0131. 27 May\u0131s Darbesi\u2019nden sonra, bir kanad\u0131 Milli Birlik Komitesi, bir kanad\u0131 Temsilciler Meclisi olan Kurucu Meclis, hi\u00e7 tart\u0131\u015fmas\u0131z nispi temsili kabul etti. Bu arada, Demokrat Parti\u2019nin kapat\u0131lm\u0131\u015f, mebuslar\u0131n \u00e7o\u011funun Yass\u0131ada\u2019da oldu\u011fu bir d\u00f6nemde Temsilciler Meclisinde \u00e7o\u011funlu\u011fa sahip olan CHP\u2019liler, kendilerinden emin bir \u015fekilde \u201c\u00c7o\u011funluk sistemi gelsin\u201d diye tutturdular. Buna \u0130smet Pa\u015fa: \u201cMillete s\u00f6z verdik, 1957 se\u00e7imlerine girerken \u2018iktidara gelirsek nispi temsili getirece\u011fiz\u2019 \u015feklinde adaylardan taahh\u00fctname ald\u0131k.\u201d diyerek direndi. CHP\u2019liler \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n bu itiraz\u0131 \u00fczerine \u201cBari Senato se\u00e7imlerinde \u00e7o\u011funluk sistemini getirelim\u201d dediler ve Senato se\u00e7imlerinde \u00e7o\u011funluk, Millet Meclisi se\u00e7imlerinde nispi temsil usul\u00fc kabul edildi. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda \u00e7ok ilgin\u00e7 bir \u015fey oldu; oylar birbirine yak\u0131n oldu\u011fu halde Adalet Partisi\u2019nin senat\u00f6r say\u0131s\u0131, CHP\u2019yi ge\u00e7ti. B\u00f6yle olunca CHP \u00e7o\u011funluk sisteminden \u015fik\u00e2yet etmeye ba\u015flad\u0131: \u201cBu i\u015f bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck ister; Senato se\u00e7iminde de nispi temsil usul\u00fcn\u00fc uygulayal\u0131m.\u201d Tabii bir yandan da Adalet Partisi\u2019nin g\u00fc\u00e7lenmekte oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcler. Bu AP iktidar\u0131n\u0131 engellemenin bir yolu olarak Milli Bakiye Sistemi diye d\u00fcnyada e\u015fi olmayan bir sistem getirildi. Sistem o kadar karma\u015f\u0131k ki, \u201cOsmanl\u0131\u2019dan G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Se\u00e7imler<\/em>\u201d kitab\u0131n\u0131 yazarken kanun h\u00fck\u00fcmlerini \u00f6zetlemekte baya\u011f\u0131 zorland\u0131m. Bu sistemde k\u00fc\u00e7\u00fck partilerin TBMM\u2019ye girmeleri kolayla\u015ft\u0131, ancak yine de Adalet Partisi\u2019nin iktidar olmas\u0131 engellenemedi. \u00c7\u00fcnk\u00fc Adalet Partisi % 52,9 oran\u0131nda oy alm\u0131\u015ft\u0131. % 50 d\u00fczeyinin \u00fczerinde oy al\u0131rsan\u0131z hi\u00e7bir sistem sizin \u00e7o\u011funlu\u011fu ele alman\u0131z\u0131 engelleyemez. Sonu\u00e7ta Demirel ve arkada\u015flar\u0131 iktidara gelince Milli Bakiye Sistemi\u2019ni devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakarak \u00f6nceki sisteme yani, \u00e7evre barajl\u0131 d\u2019Hondt sistemine d\u00f6nd\u00fcler. T\u00fcrkiye \u0130\u015f\u00e7i Partisi, Anayasa Mahkemesi\u2019ne ba\u015fvurarak \u2018\u00c7evre baraj\u0131\u2019 maddesini iptal ettirdi; barajs\u0131z d\u2019Hondt sistemine d\u00f6n\u00fclm\u00fc\u015f oldu.<\/p>\n Anayasa Mahkemesi karar\u0131yla \u00e7evre baraj\u0131 kald\u0131r\u0131l\u0131nca 1980\u2019e kadar Barajs\u0131z d\u2019Hondt sistemi ile se\u00e7imlerimizi ger\u00e7ekle\u015ftirdik. Barajs\u0131z d\u2019Hondt sisteminin getirdi\u011fi sonu\u00e7lardan birisi, parlamentoya \u00e7ok say\u0131da partinin girmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6yle olunca koalisyonlar d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl y\u00f6netimi, koalisyonlar d\u00f6nemine tepki olarak \u00c7ifte barajl\u0131 d\u2019Hondt sistemini getirdi. Bu, %10 \u00fclke baraj\u0131 ve bir de \u00e7evre baraj\u0131 \u015feklindeydi. \u00c7evre baraj\u0131\u2019na g\u00f6re \u00f6rne\u011fin; Hakk\u00e2ri\u2019de 2 milletvekili \u00e7\u0131kacaksa \u00c7evre Baraj\u0131 % 50 olaca\u011f\u0131 i\u00e7in % 49 oya sahip olan parti, milletvekili \u00e7\u0131karam\u0131yordu.<\/p>\n 1987\u2019ye do\u011fru oylar\u0131nda azalma oldu\u011funu sezen Turgut \u00d6zal, kontenjan m\u00fcessesini getirdi. Bu durumda se\u00e7im sistemi, (\u00c7ifte baraj + kontenjan) \u015fekline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Yani, o \u00e7evrede en fazla oy alan parti, bir tane de kontenjan milletvekiline sahip oluyordu. Bunun anlam\u0131, \u00e7o\u011funluk etkisinin de nispi temsil sistemine eklenmesidir. Bu uygulama 6 ve \u00fczeri milletvekili \u00e7\u0131karan yerlerde ge\u00e7erli oluyordu.<\/p>\n Sonra, 1995\u2019te bir de\u011fi\u015fiklik daha oldu. O de\u011fi\u015fikli\u011fi de Anayasa Mahkemesi bozdu. \u00c7evre baraj\u0131n\u0131 kald\u0131rd\u0131; bug\u00fcnk\u00fc \u00dclke Barajl\u0131 d\u2019Hondt sistemine ge\u00e7ildi.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, se\u00e7im sistemlerinin belirlenmesindeki amillerin bir k\u0131sm\u0131, ge\u00e7mi\u015f d\u00f6neme duyulan tepkiler, bir k\u0131sm\u0131 siyasi beklentiler, bir k\u0131sm\u0131 da Anayasa mahkemesinin kararlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130leri demokrasilerde b\u00f6yle bir \u00f6rnek yoktur. Yedi defa se\u00e7im sistemi de\u011fi\u015fikli\u011fi yapan bir demokratik \u00fclke bulamazs\u0131n\u0131z. Daha hazin olan\u0131 da \u015fudur ki biz, h\u00e2l\u00e2 se\u00e7im sistemi aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indeyiz.<\/p>\n <\/p>\n Dar B\u00f6lge T\u00fcrkiye \u0130\u00e7in Sak\u0131ncal\u0131d\u0131r <\/strong><\/p>\n Peki, bug\u00fcn hangi sistemler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir? \u0130ktidar partisi, \u2018Daralt\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6lgeler\u2019 diyor. Daralt\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6lge, Dar B\u00f6lge\u2019nin bir se\u00e7ene\u011fi gibi alg\u0131lanabilir. Bunun i\u00e7in \u00f6nce Dar B\u00f6lge\u2019yi konu\u015fmak gerekiyor.<\/p>\n Dar B\u00f6lge, sadece 1 milletvekili \u00e7\u0131kar\u0131lan b\u00f6lgelere deniyor. T\u00fcrkiye 600 se\u00e7im \u00e7evresine b\u00f6l\u00fcnecek, her \u00e7evreden 1 milletvekili \u00e7\u0131kar\u0131lacak. \u0130ngiltere b\u00f6yle yap\u0131yor. Bunun yarar\u0131, dar b\u00f6lgeden se\u00e7ilen milletvekilinin kendisini genel ba\u015fkan\u0131na bor\u00e7lu hissetmemesi, sadece se\u00e7menine bor\u00e7lu hissetmesidir. Dolay\u0131s\u0131yla sistem parti i\u00e7i demokrasi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yararl\u0131d\u0131r. Ancak her getirinin bir g\u00f6t\u00fcr\u00fcs\u00fc de vard\u0131r. Mecliste \u2018kaygan \u00e7o\u011funluklar\u2019 ad\u0131 verilen \u00e7o\u011funluklar olu\u015fmaya ba\u015flar. Her konuda de\u011fi\u015fik \u00e7o\u011funluklar rol al\u0131r. Parti disiplini zay\u0131flar.<\/p>\n Bunun teknik sak\u0131ncalar\u0131yla ilgili olarak \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015f savunulabilir: \u00dclkenin 600 se\u00e7im \u00e7evresine ayr\u0131lmas\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir y\u00f6ntemlerle yap\u0131lmas\u0131 gerekir. \u0130ktidarlar\u0131n, b\u00f6lge s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda belirlemeyece\u011fini kimse garanti edemez. Tek milletvekillik \u00e7evrelerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmesi konusunda, ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u0130ngiltere\u2019de \u00e7ok tart\u0131\u015fmalar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bir ba\u015fka sak\u0131nca, bu sistemde adaylar aras\u0131ndaki f\u0131rsat e\u015fitli\u011finin ortadan kalmas\u0131d\u0131r. Bir se\u00e7im \u00e7evresinde bir mezhep, ba\u015fka bir \u00e7evrede bir etnik grup egemen olur, ba\u015fka mezhepten, ba\u015fka etnik gruptan kimse se\u00e7ilemez. Paran\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 da ihmal edilmemelidir. Bu sistem, baz\u0131 yerlerde bu i\u015fi belli ailelerin tekeline vermekle sonu\u00e7lanabilir. Bu y\u00f6nleriyle dar b\u00f6lge T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a sak\u0131ncal\u0131 bir sistemdir.<\/p>\n <\/p>\n Daralt\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6lge<\/strong><\/p>\n Gelelim Daralt\u0131lm\u0131\u015f B\u00f6lgeye Daha \u00f6nce daralt\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lge uygulamas\u0131 1987 ve 1991\u2019de uyguland\u0131. \u00a0Denilmi\u015f ki, 6 milletvekilinden yukar\u0131 olan b\u00f6lgeleri, bir taraf\u0131 6 olacak \u015fekilde se\u00e7im \u00e7evrelerine b\u00f6lelim. \u015eimdi 5\u2019e d\u00fc\u015fece\u011fi s\u00f6yleniyor. Bu durumda 152 tane se\u00e7im \u00e7evresi ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Se\u00e7im \u00e7evresinden \u00e7\u0131kacak milletvekili say\u0131s\u0131 azald\u0131k\u00e7a b\u00fcy\u00fck partilerin \u015fans\u0131 y\u00fckselir. \u00d6rne\u011fin, b\u00fcy\u00fck parti 5 mebustan ancak 3\u2019\u00fcn\u00fc \u00e7\u0131kar\u0131r ama 3 mebusluk \u00e7evrede 2\u2019sini kesin \u00e7\u0131kar\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla iktidar partisi \u015fimdi kendi \u00e7\u0131kar\u0131na bir \u00f6neride bulunuyor ve \u201cBaraj\u0131 y\u00fcksek buluyorsan\u0131z indirelim ama daralt\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgeyi de beraberinde getirelim.\u201d diyor. Baraj indirildi\u011fi zaman, baz\u0131 partiler bundan yararlan\u0131r ama ancak baraj\u0131 a\u015fm\u0131\u015f olan partilerden baz\u0131lar\u0131 \u00e7o\u011fu yerde s\u0131f\u0131r milletvekili \u00e7\u0131karma ihtimaline de katlanmak durumunda kalabilirler.<\/p>\n <\/p>\n Siyasal \u0130stikrar \u0130le Y\u00f6netimde \u0130stikrar Ayn\u0131 \u015eey De\u011fildir<\/strong><\/p>\n \u00dczerinde durmak istedi\u011fim bir di\u011fer husus da siyasal istikrar ile y\u00f6netimde istikrar aras\u0131ndaki ili\u015fkidir. Kamuoyundaki tart\u0131\u015fmalarda, kavram kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ya\u015fan\u0131yor. Bir partinin tek ba\u015f\u0131na iktidar olmas\u0131, siyasal istikrar olarak tan\u0131mlan\u0131yor. Ancak bu, \u2018siyasi istikrar\u2019 anlam\u0131na gelmez; bunun ad\u0131 \u2018y\u00f6netimde istikrar\u2019d\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u015fu s\u0131rada bir partinin Mecliste ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu vard\u0131r ama T\u00fcrkiye\u2019de siyasi istikrardan s\u00f6z edemeyiz. Siyasi istikrar, \u00e7ok boyutlu bir kavramd\u0131r ve sizin siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcz, yasal alt yap\u0131n\u0131z, demokratik gelene\u011finiz, ekonominiz, gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131z gibi fakt\u00f6rlerden etkilenir. \u00d6rnek vermek gerekirse; 1957\u2019de DP tek ba\u015f\u0131na iktidar oldu ve y\u00f6netimde istikrar\u0131 sa\u011flad\u0131 ancak siyasi istikrar\u0131 sa\u011flayamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sonunda \u00fclke bir darbe ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. Bizde siyasi k\u00fclt\u00fcr yeterince geli\u015fmedi\u011fi i\u00e7in \u00e7o\u011funluk oyunu al\u0131p i\u015f ba\u015f\u0131na gelenler, ne yaz\u0131k ki \u00e7o\u011fulcu de\u011fil \u00e7o\u011funluk\u00e7u oluyorlar. Yani, \u201dBenim \u00e7o\u011funlu\u011fum varsa ben diledi\u011fim her \u015feyi yapar\u0131m\u201d diyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00f6yle bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn egemen oldu\u011fu yerde y\u00f6netimde istikrar dedi\u011finiz \u015fey, bazen do\u011frudan istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n nedeni olabiliyor.<\/p>\n Bir \u015feyi daha tart\u0131\u015fmak laz\u0131m; koalisyonlar hep zararl\u0131 m\u0131d\u0131r? 2001 \u00f6ncesi \u00fc\u00e7 partinin (DSP, MHP ve ANAP) kurdu\u011fu h\u00fck\u00fcmet ba\u015far\u0131l\u0131 bir koalisyondu. Ortaklar, birbirleri ile uyum i\u00e7erisindeydiler; \u00e7ok \u00f6nemli i\u015fler yapabildiler ve bir d\u00f6nem boyunca (3 sene) h\u00fck\u00fcmeti bozmadan g\u00f6revlerini s\u00fcrd\u00fcrebildiler. Almanya\u2019ya bakarsak -ki d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck ekonomilerinden birisi ve AB\u2019nin en b\u00fcy\u00fck ekonomik g\u00fcc\u00fcd\u00fcr- uzun y\u0131llard\u0131r koalisyonla y\u00f6netiliyor. Koalisyonlar\u0131n bir faydas\u0131 da siyasette uzla\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc te\u015fvik ediyor olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Uygun Se\u00e7im Sistemi<\/strong><\/p>\n Se\u00e7im sistemleri, oy verme e\u011filimlerimizi y\u00f6nlendiriyor, siyasi partiler sistemini etkiliyor ve siyaset s\u00fcrecini \u00e7ok yak\u0131ndan etkiliyor. Sonuncusu i\u00e7in bir \u00f6rnek; \u00e7o\u011funluk sisteminin uyguland\u0131\u011f\u0131 1957 se\u00e7imlerinde iktidar partisinin sandalye say\u0131s\u0131 424, muhalefet partilerinin sandalye say\u0131s\u0131 toplam\u0131 ise 186 idi. Arada 238 fark vard\u0131. O se\u00e7imde Barajs\u0131z d\u2019Hondt sistemi uygulanm\u0131\u015f olsayd\u0131 iktidar partisi ile muhalefet partilerinin milletvekili say\u0131lar\u0131 aras\u0131nda yaln\u0131zca 16 fark olurdu. 16 fark demek, 9 mebusun yer de\u011fi\u015ftirmesi halinde iktidar\u0131n el de\u011fi\u015ftirmesi demektir. O korku iktidar\u0131 frenlerdi, ili\u015fkileri yumu\u015fat\u0131rd\u0131 ve bana g\u00f6re 27 May\u0131s darbesi olmazd\u0131.<\/p>\n En iyi se\u00e7im sistemi diye bir \u015fey yoktur. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck partilerin tamam\u0131n\u0131 ayn\u0131 anda g\u00f6zeten bir sistem yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla en iyi se\u00e7im sistemini de iyi se\u00e7im sistemini de bir yana b\u0131rak\u0131p \u2018uygun\u2019 se\u00e7im sistemini aramak gerekmektedir. Bu bile bir konsens\u00fcs (parlamento i\u00e7indeki ve d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm partiler, sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri vs.) i\u00e7inde yap\u0131labildi\u011fi takdirde fayda getirecektir. Tercihli oy kullan\u0131m\u0131 \u00f6nerilebilir. Bu sistem \u00f6nerisini Sadettin Bilgi\u00e7 ortaya atm\u0131\u015ft\u0131r. Se\u00e7menler oy kullan\u0131rken, oy verdi\u011fi parti listesinde se\u00e7ilmesini istedi\u011fi isimleri de i\u015faretlesin, yani ayn\u0131 anda \u00f6n se\u00e7imi de yapm\u0131\u015f olsun.<\/p>\n <\/p>\n Sorunumuz, Parlamenter Sistemin Gere\u011fi Gibi \u0130\u015fletilememesidir<\/strong><\/p>\n Parlamenter sisteme gelecek olursak; sistemin d\u00fczeltilmesi hususunda s\u00f6yleyebilece\u011fim pek fazla bir \u015fey yok. Ancak sistemin gere\u011fi gibi i\u015fletilmesi konusunda baz\u0131 \u00f6rnekler vermek isterim.<\/p>\n \u00d6ncelikle bu sistemin kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemeliyiz. Parlamenter sistemde h\u00fck\u00fcmetler, yani y\u00fcr\u00fctme parlamento i\u00e7inden \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bir parti tek ba\u015f\u0131na \u00e7o\u011funlu\u011fu ald\u0131\u011f\u0131 zaman yasamaya egemen olabilmektedir. Bug\u00fcn iktidar partisinin getirdi\u011fi \u00f6nerilerin tamam\u0131n\u0131n Meclisten ge\u00e7iyor olmas\u0131n\u0131, buna \u00f6rnek olarak verebiliriz. Dolay\u0131s\u0131yla yasaman\u0131n y\u00fcr\u00fctme kar\u015f\u0131s\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z etmek \u00e7ok da imk\u00e2n d\u00e2hilinde de\u011fildir. Bunun ad\u0131 zaten yumu\u015fak kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Sert kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u2018hakiki\u2019 ba\u015fkanl\u0131k sisteminde s\u00f6z konusudur. Hakiki demek durumunday\u0131m, \u00e7\u00fcnk\u00fc bug\u00fcn Anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi ile getirilen sistemin ba\u015fkanl\u0131k sistemiyle alakas\u0131 yoktur. Bu, bir ki\u015finin sistemi, ba\u015fkan sistemidir. Ba\u015fkanl\u0131k sisteminde yasama y\u00fcr\u00fctmeyi d\u00fc\u015f\u00fcremez; y\u00fcr\u00fctme yasamay\u0131 feshedemez. Bu iki organ tamamen birbirlerinden ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r. H\u00e2lbuki parlamenter sistemde Meclis, g\u00fcvensizlik oyu verip h\u00fck\u00fcmeti d\u00fc\u015f\u00fcrebilir ya da H\u00fck\u00fcmet Meclisi feshederek se\u00e7imi yenileyebilir. Bizde fesih olay\u0131, ancak 45 g\u00fcn i\u00e7inde h\u00fck\u00fcmet kurulamamas\u0131 halinde ger\u00e7ekle\u015febiliyor.<\/p>\n Parlamenter sistem nas\u0131l iyile\u015ftirilir? Bu sistemde h\u00fck\u00fcmetin kanun tasar\u0131s\u0131 vermesine engel olman\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u015eunu da unutmamak gerekir; d\u00f6n\u00fcp dola\u015f\u0131p ayn\u0131 yere geliniyor olsa da siyasi k\u00fclt\u00fcr\u00fc y\u00fckseltmeden, pati i\u00e7i demokrasiyi geli\u015ftirmeden parlamenter sistemin geli\u015fmesi de olanaks\u0131zd\u0131r.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn partiler i\u00e7in ayn\u0131 \u015feyi s\u00f6yleyeyim. Bug\u00fcnk\u00fc halka a\u00e7\u0131k grup toplant\u0131lar\u0131 mitingden farks\u0131z.. B\u00f6yle grup toplant\u0131s\u0131 yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fte bize s\u00f6yleseler inanmazd\u0131k. Halbuki grup toplant\u0131lar\u0131 parlamenterlerin konu\u015fmalar\u0131 i\u00e7indir, kapal\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Ba\u015flang\u0131c\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r; genel ba\u015fkanlar haftal\u0131k siyasi olaylarla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerini beyan ederler, sonra medya mensuplar\u0131 d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r ve grup kapal\u0131 toplant\u0131ya ge\u00e7er. Toplant\u0131n\u0131n bir g\u00fcndemi olur. Ayr\u0131ca g\u00fcndem d\u0131\u015f\u0131 konu\u015fmalar olur. G\u00fcndemi, parlamentoda bir kanun tasar\u0131s\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclecek, bunun i\u00e7in grubumuzun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ne olacak; bunu konu\u015fal\u0131m \u015feklindedir. \u00c7e\u015fitli konularda genel g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yap\u0131labilir. Sonunda bir oylama yap\u0131l\u0131r; grup g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc oylama ile belirlenir. \u00d6yle genel ba\u015fkan talimat verdi; \u015fu oyu kullanacaks\u0131n\u0131z gibi dayatmalar olamazd\u0131. Hepimizin de g\u00f6r\u00fc\u015f beyan etme olana\u011f\u0131m\u0131z vard\u0131.<\/p>\n Kendi partimden \u00f6rnek vereyim. 1977\u2019ye kadar olan d\u00f6nem, CHP\u2019nin y\u00fckseli\u015f d\u00f6nemiydi. \u00a0Benim parti y\u00f6netiminde bulundu\u011fum 1973 sonras\u0131 d\u00f6nemde % 33,3 oy oran\u0131ndaki oyumuz 1977\u2019de % 41,4\u2019e \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. B\u00fclent (Ecevit) Bey\u2019in itibar\u0131 fevkalade y\u00fcksek, partililer \u00e7ok seviyor, say\u0131yor. \u00a0B\u00f6yle bir ortamda, parti i\u00e7i muhalefete mensup arkada\u015flar\u0131m\u0131z grup toplant\u0131lar\u0131nda k\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131kar, g\u00fcndem d\u0131\u015f\u0131 konu\u015fmalarda genel ba\u015fkan\u0131 en a\u011f\u0131r dille ele\u015ftirirlerdi. Genel ba\u015fkan hi\u00e7bir tepki vermezdi, notlar\u0131n\u0131 al\u0131r; ele\u015ftiriler bitince k\u00fcrs\u00fcye \u00e7\u0131kar ve her bir ele\u015ftiriye tek tek cevap verirdi. Peki, k\u00fcrs\u00fcdeki milletvekili neden bu kadar rahat ele\u015ftiri yapabiliyordu? \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u0131rt\u0131n\u0131 kendi \u00f6rg\u00fct\u00fcne dayam\u0131\u015ft\u0131, \u00f6n se\u00e7imle gelmi\u015fti. B\u00fclent Bey\u2019e borcu yoktu, ondan \u00e7ekinmesi i\u00e7in bir neden yoktu.<\/p>\n Hasan Esat I\u015f\u0131k, de\u011ferli bir devlet adam\u0131yd\u0131. Fransa\u2019daki b\u00fcy\u00fck el\u00e7ilik g\u00f6revini Marsilya\u2019daki Ermeni An\u0131t\u0131\u2019n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 protesto ederek b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. CHP onu 1973 se\u00e7iminde Bursa\u2019dan kontenjan aday\u0131 g\u00f6sterdi. 2\u2019nci D\u00f6nem kontenjan adayl\u0131\u011f\u0131 istemek, bizim partide ay\u0131p say\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00fclent Bey, Hasan Bey\u2019in gelmesini istiyordu, ancak Bursa \u00f6rg\u00fct\u00fcne bu iste\u011fini s\u00f6yleyemedi. Neyse ki CHP delegesi onu yine liste ba\u015f\u0131na getirdi.<\/p>\n Ben B\u00fclent Bey\u2019in \u00f6nerilerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n grupta reddedildi\u011fini bilirim. B\u00fclent Bey il ba\u015fkanlar\u0131ndan da \u00e7ekinirdi. Kendimden bir \u00f6rnek vereyim: 1979 Kurultay\u0131\u2019nda B\u00fclent Bey, beni Genel Y\u00f6netim Kurulu aday listesinin d\u0131\u015f\u0131nda b\u0131rakt\u0131. Ertesi g\u00fcn il ba\u015fkanlar\u0131 toplanm\u0131\u015f, genel ba\u015fkan\u0131 davet etmi\u015fler ve U\u011fur Alacakaptan ile benim listeye girmemiz i\u00e7in \u0131srar etmi\u015fler. B\u00fclent Bey de kar\u015f\u0131 koyamam\u0131\u015f ve ikimizi listeye alm\u0131\u015f. Ke\u015fke il ba\u015fkanlar\u0131 m\u00fcdahale etmeseymi\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n sempatileri benim on y\u0131l siyaset yasa\u011f\u0131na u\u011framama yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak; b\u00f6yle i\u015fleyen bir sistemde korkmay\u0131n. Parti i\u00e7i demokrasi var demektir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Bir \u00fclkede kanunlardan \u00f6nce siyasi k\u00fclt\u00fcr ve geleneklerin k\u00f6kle\u015fmesi gerekir. Aksi halde kanun ve kurallardaki hi\u00e7bir de\u011fi\u015fiklik mucize yaratmayacakt\u0131r. TESAV ba\u015fkan\u0131 Erol Tuncer, M\u0130SAK’ta Partiler ve Se\u00e7im Kanunu ile Parlamenter Sistemi anlatt\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":18,"featured_media":353,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,64,66],"tags":[],"yoast_head":"\n