![\"T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/12\/H\u00fcseyinzade-Ali-Bey.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prof. Dr. Nesib Nesibli’nin\u00a019 Kas\u0131m 2018 tarihinde \u00d6ncelikle \u00e7ok \u00f6nemli bir ki\u015fini y\u00e2d etme\u011fi g\u00fcndeme ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr ederiz. Bu g\u00f6revi de bana emretti\u011finiz i\u00e7in \u00f6zel te\u015fekk\u00fcr bor\u00e7luyuz.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de, kendi memleketi Azerbaycan\u2019da dahi, halen iyi tan\u0131nmamaktad\u0131r.\u00a0 Hemen \u015funu da belirtelim; Eserlerinin \u00e7o\u011fusu yeniden bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Her \u015feyden \u00f6nce F\u00fcyuzat <\/em>dergisinin yeniden bas\u0131lmas\u0131n\u0131 vurgulamak gerektir. Rahmetli Ofeliya Bayraml\u0131 bu i\u015fe katlanm\u0131\u015ft\u0131r. Siyaseti-F\u00fcruset, K\u0131rm\u0131z\u0131 Karanl\u0131klar \u0130\u00e7inde Ye\u015fil I\u015f\u0131klar <\/em>gibi birka\u00e7 eseri bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dr. Azer Turan\u2019\u0131n Ali Bey H\u00fcseyinzade <\/em>(Moskova: SALAM press, 2008) yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Prof. Dr. Ali Haydar Bayat\u2019\u0131n H\u00fcseyinzade Ali Bey <\/em>(Ankara: Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Merkezi, 1998) kitab\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fcseyinzade konusunda en g\u00fczel kaynaklardan biri Prof. Dr. Hilmi Ziya \u00dclken\u2019in geni\u015f makalesidir. Biz onu Azerbaycan T\u00fcrklerinin \u00d6nderleri<\/em> (Ankara: Berikan, 2017) kitab\u0131nda yeniden yay\u0131nlad\u0131k.<\/p>\n Bu yay\u0131nlara ra\u011fmen, Ali H\u00fcseyinzade-Turan\u2019\u0131n halen yay\u0131lmayan \u00e7ok eseri vard\u0131r. Kendisi iyi idrak edilmemektedir ve buna hak etmiyor.<\/p>\n Dr. Ali H\u00fcseyinzade 24 \u015eubat 1864\u2019de Bak\u00fc yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndaki Salyan \u015fehrinde do\u011fmu\u015ftur. O, Zerdabi\u2019den 27 ya\u015f, Gasp\u0131ral\u0131\u2019dan 13 ya\u015f k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr, Ali Merdan Top\u00e7uba\u015f\u0131\u2019yla ayn\u0131 ya\u015fdalar, Ahmet A\u011fao\u011flu\u2019dan 5 ya\u015f, Yusuf Ak\u00e7ura ve Ziya G\u00f6kalp\u2019tan 12 ya\u015f b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Babas\u0131 Tiflis M\u00fcsl\u00fcman mektebi \u00f6\u011fretmenlerinden H\u00fcseyin Bey\u2019dir. Daha k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015fta iken anas\u0131n\u0131n vefat\u0131ndan sonra, \u00e7ocuklu\u011fu b\u00fcy\u00fck babas\u0131, Kafkas \u015eeyh\u00fclislam\u0131 H\u00fcseyinzade Ahmet Salyani\u2019nin yan\u0131nda ge\u00e7mi\u015ftir. Mirze Feteli Ahundzade dostu hakk\u0131nda der: \u2018Muhtelif ilimler ve fenler sahas\u0131nda, astronomi, co\u011frafya, hesap, riyaziyat, tarih, hikmet ve \u00f6zellikle f\u0131k\u0131h ilmi sahas\u0131nda b\u00fct\u00fcn Kafkas \u00fclkesinde \u015eeyh\u00fclislam\u2019\u0131n e\u015fi beraberi yoktur. O, feylesof tabiatl\u0131, liberal meslekli, terakki seven, fitren fesahatli bir adam\u2019 idi. Azer Turan\u2019a g\u00f6re, \u2018\u015eeyh hazretleri ortodoksal veya ehkamc\u0131 olmad\u0131. 19. Y\u00fczy\u0131lda Arap alfabesi reformunu \u015fariata ayk\u0131r\u0131 saymayan bir \u015feyh\u00fclislam tasavvura getirmek \u015eeyh Ahmed Salyani fenomeni istisna olunursa, sadece m\u00fcmk\u00fcn olmayacak.\u2019 \u015eeyh\u00fclislam Ahmet Salyani ilk edebiyat tarihinin yazar\u0131d\u0131r. Tarih-i Edebiyat-\u0131 T\u00fcrki<\/em> adl\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck hacimli bu eser, T\u00fcrk milletinin b\u00fcy\u00fckleri, eski T\u00fcrklerin yaz\u0131s\u0131, \u00c7a\u011fatay edebiyat\u0131n\u0131n alt\u0131n d\u00f6nemi, Uygur dili, Ali\u015fir Nevai hakk\u0131ndad\u0131r. Kafkas Memleketinin Halklar\u0131, Kitab-i Ke\u015ff\u00fcl-Ayyam ve el-\u015eohur, Terbiyet\u00fcl Etfal, Dilgu\u015fe, Muellim\u00fcl-etfal-fi-terige telim\u00fcl etfal <\/em>adl\u0131 di\u011fer eserleri de vard\u0131r.<\/p>\n \u0130lk tahsilini Tiflis M\u00fcsl\u00fcman mektebinde yapm\u0131\u015ft\u0131r. Kendisi sonralar yazacakt\u0131:\u00a0 \u201cEvvela, men Tiflis\u2019te \u015feyh\u00fclislamlar\u0131n taht\u0131-idaresinde bulundum, tahsili-iptidaimi orada ge\u00e7irdim. Bu tahsili-iptidaim Kuran-\u0131 Kerim\u2019in k\u0131raati ve Fars\u0131 ibare, Tarihi-Nadir ve G\u00fclistan-\u0131 Sadi\u2019nin m\u00fctalaas\u0131na m\u00fcnhas\u0131r kald\u0131… Bir u\u015fa\u011f\u0131n bu suretle \u00f6z ana dili ta iptidaiden ihmal olunup, ona zorla ecnebi dilleri tahsil ettilerse, ne netice h\u00e2s\u0131l olur? \u0130\u015fte eme\u011fim bo\u015fa gitti. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk oldu\u011fum halde, T\u00fcrk\u00e7e bilmedim. M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011fum halde Kur\u2019an\u2019\u0131 anlamad\u0131m.\u201d<\/em><\/p>\n 1875\u2019te Tiflis klasik Birinci gimnazyumuna girmi\u015f, b\u00fcy\u00fckbabas\u0131 \u015eeyh Ahmet Salyani ile dostu Feteli Ahundzade\u2019nin sohbetlerinden, daha do\u011frusu tart\u0131\u015fmalar\u0131ndan faydalanm\u0131\u015ft\u0131r. Neden \u201ctart\u0131\u015fma<\/em>\u201dy\u0131 vurgulad\u0131k? \u00c7\u00fcnk\u00fc Feteli Ahundzade, Azerbaycan\u2019da yenilik\u00e7ilik hareketinin ba\u015f\u0131nda duran, modernizm ak\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015flatan fikir adam\u0131d\u0131r. Ama kendisinin de ifade etti\u011fi gibi \u2018T\u00fcrk g\u00f6r\u00fcnmesine ra\u011fmen, Fars tayfas\u0131ndand\u0131r, pan-\u0130ranizmin banisidir. Gimnazyum talebeli\u011finden itibaren T\u00fcrk\u00e7eye, T\u00fcrkl\u00fc\u011fe ve T\u00fcrkiye\u2019ye ba\u011fl\u0131l\u0131k duymas\u0131nda, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n uyanmas\u0131 i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce T\u00fcrkiye\u2019ye dayanmak gerekti\u011fi fikrinin do\u011fmas\u0131nda \u015eeyh Salyani\u2019nin b\u00fcy\u00fck etkisi olmu\u015ftu.<\/p>\n Ali H\u00fcseyinzade 1885\u2019te Petersburg \u00dcniversitesi Fizik – Matematik Fak\u00fcltesine girmi\u015f; 1889\u2019da oradan mezun olmu\u015ftur. Burada dikkat verilesi birka\u00e7 husus \u00fczerinde dural\u0131m: 80\u2019li y\u0131llarda Rusya, pan-Slavizmin y\u00fckseldi\u011fi ve T\u00fcrklere, Yahudilere, t\u00fcm gayri-Ruslara kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131k hislerinin artt\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemi ya\u015f\u0131yor. \u0130kinci husus: Biyografik Muhtasar Malumat<\/em> yaz\u0131s\u0131ndan: \u201c<\/em>Petersburg \u00dcniversitesi\u2019nin Fizik-Matematik Fak\u00fcltesinde (1885-1889) okudum. Bu, Rus \u00fcniversite gen\u00e7li\u011finin en isyank\u00e2r zaman\u0131na tesad\u00fcf eder; bulundu\u011fumuz fak\u00fcltenin talebesinden olan Sa\u015fa Ulyanov o s\u0131ralarda edam olunmu\u015ftu (1886). Esil aile ad\u0131 Ulyanov olan Lenin bu Sa\u015fa\u2019n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fidir.\u201d <\/em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc husus: Gayri-Ruslar aras\u0131nda milli fikir hareketlerinin yarand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemdir. Kendisi sonralar yazacakt\u0131; arkada\u015flar\u0131 G\u00fcrc\u00fc \u00f6\u011frencilerinden ilk milliyet\u00e7ilik dersi alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkl\u00fck ve T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc daha yak\u0131ndan takip etmek arzusu ile \u0130stanbul\u2019a gelerek 1890\u2019da \u0130stanbul \u00dcniversite\u2019sinin Askeri T\u0131bbiye b\u00f6l\u00fcm\u00fcne yaz\u0131ld\u0131. \u0130\u015fte ilk Turanc\u0131 manifesto olarak bilinen Turan<\/em> \u015fiiri 1892\u2019de \u0130stanbul\u2019da yaz\u0131ld\u0131. Sistemli bir Turan d\u00fc\u015f\u00fcncesini ilk defa talebe H\u00fcseyinzade Ali s\u00f6z konusu \u015fiiri ile meydana \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Bir ha\u015fiye: Ali Bey H\u00fcseyinzade Turan<\/em> \u015fiirini 1904\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 Mektub-i Mahsus\u2019a<\/em> ilave ederek M\u0131s\u0131r\u2019da yay\u0131nlanan T\u00fcrk<\/em> gazetesine g\u00f6nderse de \u015fiir o zaman yay\u0131nlanmad\u0131. H\u00fcseyinzade hat\u0131r\u0131nda olan bu hisseni 1915\u2019de Yusuf Ak\u00e7ura\u2019ya s\u00f6ylemi\u015f, o da hemen par\u00e7an\u0131 1928\u2019de yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn Tarihi<\/em> eserine d\u00e2hil etmi\u015fti. Turan<\/em> \u015fiirini ve \u2018Mektub-i Mahsus\u2019<\/em>u g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak, Yusuf Ak\u00e7ura itiraf eder ki; \u201cH\u00fcseyinzade Ali Bey, M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkler aras\u0131nda ilk Turanidir\u201d<\/em>. \u015eiir \u015fudur:<\/p>\n Sizlersiniz, ey g\u00f6vm-i Macar, bizlere ihvan,<\/p>\n Ecdad\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fc\u015ftereken men\u015feyi Turan.<\/p>\n Bir dindeyiz biz, hepimiz hakperestan,<\/p>\n M\u00fcmk\u00fcn m\u00fc ay\u0131rs\u0131n bizi \u0130ncil ile Kuran?<\/p>\n \u00c7ingizleri titretti \u015fu afak\u0131 sera ser,<\/p>\n Timurlar\u0131 h\u00fckm etti \u015fehin\u015fahlara yekser.<\/p>\n Fatihlerine ge\u00e7ti b\u00fct\u00fcn ki\u015fveri geyser…<\/p><\/blockquote>\n Prof. Dr. Hilmi Ziya \u00dclken yaz\u0131yor; \u201cT\u0131bbiye hayat\u0131nda y\u00fcksek ve m\u00fctevaz\u0131 ahlak, bir yandan tabiat ilimlerine, bir yandan felsefeye, \u015eark ve Garp edebiyatlar\u0131na ait derin bilgisi ile arkada\u015flar\u0131n\u0131n sevgi ve sayg\u0131s\u0131n\u0131 kazand\u0131. Ayn\u0131 zamanda \u00c7arl\u0131k idaresine kar\u015f\u0131 kuzey T\u00fcrkleri aras\u0131nda uyanan isyan ve h\u00fcrriyet duygular\u0131 ile dolu oldu\u011fu i\u00e7in bu da ayr\u0131ca T\u0131bbiye gen\u00e7lerinde Abd\u00fclhamit idaresine kar\u015f\u0131 uyanmaya ba\u015flayan isyan duygular\u0131n\u0131 beslemi\u015f ve onlarla hemen anla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu gen\u00e7 h\u00fcrriyet idealistleri Ubeydullah Efendi ile temasta bulunuyorlard\u0131. Bir g\u00fcn ilk defa Sirkeci\u2019de bir kahvede (\u00e7ok muhtemel ki Meserret k\u0131raathanesinde) H\u00fcseyinzade Ali, Ubeydullah Efendi\u2019yle tan\u0131\u015ft\u0131lar. Bu s\u0131rada Ali, Rusya\u2019da \u00c7arl\u0131k idaresine kar\u015f\u0131 nihilistlerin gizli cemiyetlerinin alt\u0131\u015far ki\u015filik gruplar halinde nas\u0131l faaliyete ge\u00e7tiklerini anlatt\u0131. Ubeydullah Efendi ile \u0130shak S\u00fck\u00fbti te\u015fkilat yap\u0131lmas\u0131na karar vermi\u015fler ve ilk defa \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti\u2019ni kuranlar aras\u0131nda bulunmu\u015flard\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n Kendisinin yazd\u0131\u011f\u0131 biyografik kay\u0131tlar\u0131nda H\u00fcseyinzade Ali, \u0130ttihat ve Terakki ile alakas\u0131 hakk\u0131nda b\u00f6yle bir k\u0131sa bilgi veriyor: \u201c…Bir aral\u0131k Ey\u00fcp Sabri, Mithat \u015e\u00fckr\u00fc, merhum Ziya G\u00f6kalp, merhum Hatip Naci ve saire ile \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin merkezi umumisi (ve \u0130stanbul merkezi) azal\u0131\u011f\u0131nda bulundum \u2014 \u0130stanbul\u2019da, Selanik\u2019te, sonra yine \u0130stanbul\u2019da. Zaten \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin ilk te\u015fekk\u00fcl\u00fc zaman\u0131ndan beri, yani daha T\u0131bbiye talebesi iken, \u0130brahim Temo, merhum \u0130shak S\u00fck\u00fbti, merhum Osman Cevdet, merhum Abdullah Cevdet ve saire ile beraber bu mezk\u00fbr cemiyetin azas\u0131ndan biri idim.\u201d<\/em><\/p>\n \u201cH\u00fcseyinzade m\u00fctevaz\u0131, sakin, m\u00fctefekkir\u201d<\/em> (Abdullah Cevdet),<\/p>\n \u201cHalim-selim, yumu\u015fak tabiyetli\u201d<\/em> (Ahmed A\u011fao\u011flu),<\/p>\n \u201cG\u00f6ze \u00e7arpmadan sakin hayat ya\u015fayan\u201d<\/em> (\u015eevket S\u00fcreyya Aydemir),<\/p>\n bir insand\u0131 ve \u00f6z tarihi hizmetleri hakk\u0131nda konu\u015fmak onun \u00fcslubuna yad idi.<\/p>\n \u201cAsl\u0131nda \u2018bu sessiz-semirsiz ink\u0131lap\u00e7\u0131n\u0131n telkinleri, ir\u015fatlar\u0131 sayesinde \u2018\u0130ttihad\u0131-Osmani\u2019 cemiyeti tam yeni mefk\u00fbreli cemiyete d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.\u201d (Ziya G\u00f6kalp).<\/p>\n Hilmi Ziya\u2019n\u0131n yazd\u0131klar\u0131 da G\u00f6kalp\u2019\u0131n dediklerinin bu bak\u0131mdan tutarl\u0131 bir teyididir: \u201cSessiz ve g\u00f6steri\u015fsiz tavr\u0131na ra\u011fmen siyasi ve felsefi fikirleri ile arkada\u015flar\u0131na tesir etmeye ba\u015flam\u0131\u015f, onlarla birlikte \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin ba\u015f\u0131na ge\u00e7mi\u015f, fakat g\u00f6steri\u015fsiz ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcs\u00fcz mizac\u0131 onun hi\u00e7 bir zaman eleba\u015f\u0131, bir lider olmas\u0131na imk\u00e2n vermemi\u015ftir.\u201d<\/em><\/p>\n H\u00fcseyinzade 1895\u2019te T\u0131bbiye\u2019yi bitirip Haydarpa\u015fa askeri hastanesine memur edildi. Burada iken Teselya Yunan harbine kat\u0131ld\u0131, harpten d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde (1900) m\u00fcsabaka imtihan\u0131n\u0131 kazanarak T\u0131bbiye mektebine cilt ve frengi hastal\u0131klar\u0131 muallim muavini tayin edildi. \u0130ttihat ve Terakki\u2019ye mensup olmas\u0131 ve Hamit idaresinin siyasi tatbikat\u0131na u\u011framas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bu vazifesinde uzun zaman kalamad\u0131. Kendisi yaz\u0131yor: \u201c<\/em>1903\u2019de \u00f6nce bir m\u00fcddet merhum Ahmet Celalettin Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u00c7aml\u0131ca\u2019daki k\u00f6\u015fklerinde ve Ni\u015fanta\u015f\u0131\u2019ndaki saray\u0131nda misafir kald\u0131ktan sonra Abd\u00fclhamid ve istibdat rejiminin t\u00fcrl\u00fc bahanelerle takibat\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Kafkasya\u2019ya firara mecbur oldum.\u201d<\/em><\/p>\n Azerbaycan\u2019da ilk \u00f6nce Kaspi <\/em>gazetesinde makaleler yazmaya ba\u015fl\u0131yor. Kaspi<\/em>, Rus\u00e7a \u00e7\u0131kmas\u0131na ra\u011fmen milli bir gazeteydi. Edit\u00f6r\u00fc Ali Merdan Top\u00e7uba\u015f\u0131, sahibi Hac\u0131 Zeynalabidin Ta\u011f\u0131yev\u2019di. Azerbaycan\u2019da durum nas\u0131ld\u0131? Milli hareketin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7eken Hasan Bey Zerdabi art\u0131k tek de\u011fildi, Ali Merdan Top\u00e7uba\u015f\u0131, Ahmet A\u011fao\u011flu gibi ayd\u0131nlar\u0131n liderli\u011finde yeni ayd\u0131n tabakas\u0131 olu\u015fmaktayd\u0131. Yeni milli burjuvazi milli fikirleri desteklemekteydi. Kuzey Azerbaycan \u00fcmmet\u00e7ilikten millet\u00e7ili\u011fe ge\u00e7it d\u00f6nemine girmi\u015fti.<\/p>\n Bu arada Yusuf Ak\u00e7ura\u2019n\u0131n \u00dc\u00e7 Tarz\u0131-Siyaset<\/em> makalesindeki T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck fikrini destekleyen mektup yaz\u0131yor. Mektub-i Mahsus<\/em> ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda yay\u0131nlan\u0131yor. Biraz bu k\u00fc\u00e7\u00fck hacimli fakat a\u011f\u0131r \u00e7ekili\/\u00f6nemli yaz\u0131 \u00fczerinde dural\u0131m.<\/p>\n Yedi \u00f6nemli meseleden bahsediyor.<\/p>\n 1) Milli tarihi de\u011ferlerimize sahip \u00e7\u0131kmak gerekli\u011fi: \u201c\u2026T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn medar-\u0131 iftihar\u0131 bulunan Cingizler, Teymurlar <\/em>(Timurlular) gibi harp d\u00e2hilerine hakaretamiz baz\u0131 s\u00f6zler der\u00e7 edilmi\u015ftir. Bu da Osmanl\u0131 T\u00fcrklerini m\u00fcdafaa niyetinden ileri gelerek \u2018ka\u015f yapay\u0131m derken g\u00f6z \u00e7\u0131karmak\u2019 kabilinden olmu\u015f oluyordu.\u201d<\/em><\/p>\n 2) \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131ndaki T\u00fcrklerin yanl\u0131\u015f olarak \u201cTatar\u201d adland\u0131r\u0131lmas\u0131: \u201c\u2026T\u00fcrk var, Mo\u011fol var, fakat tatar yoktur. K\u0131r\u0131ml\u0131lar, Kazanl\u0131lar, Orenburglular ve saire hep T\u00fcrk o\u011flu T\u00fcrk\u2019t\u00fcrler. Kendilerine ne kavimden olduklar\u0131 T\u00fcrk\u00e7e sual olunsa T\u00fcrk\u2019\u00fcz diye cevap verirler. Bunlara akvam-i saire taraf\u0131ndan bir yanl\u0131\u015fl\u0131k olarak Tatar denmi\u015ftir.\u201d<\/em><\/p>\n 3) Mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nem arz etmedi\u011finin vurgulanmas\u0131: \u201cT\u00fcrkler, her nerede olursa-olsun, ister Osmanl\u0131\u2019da, ister T\u00fcrkistan\u2019da, ister Baykal g\u00f6l\u00fcn\u00fcn etraf\u0131nda, ya Karakum civar\u0131nda olsun, yekdigerlerini tan\u0131yacak, sevecek, S\u00fcnnilik, \u015eiilik, ve daha bilmem nelik anlamlar\u0131yla taas\u00fcb-i mezhebiyi azalt\u0131p Kuran-\u0131 Kerimi anlatma\u011fa gayret edecek, esas-\u0131 din[in] Kuran oldu\u011funu bilecek olurlarsa, el vermez mi?\u201d <\/em><\/p>\n 4) Milli g\u00fcc\u00fcn bile\u015fenlerinin belirlenmesi: \u201c\u2026Bir millet i\u00e7in hey \u015feyden akdem arzu edilecek \u015fey kuvvettir. Zamanemizde milletlerin selametine, saadetine yeg\u00e2ne vas\u0131ta budur. Bir milletin kesb-i kuvvet etmesi n\u00fcfusun kesretine, afrad\u0131n s\u0131hhet ve afiyetine ve anasir-i m\u00fctecanisesi <\/em>[ayn\u0131 cinslileri] aras\u0131nda irtibat-i manavinin tezay\u00fcd\u00fcne <\/em>[artmas\u0131na] vabestedir. Tekess\u00fcr-i n\u00fcfus <\/em>[t\u00fcrde\u015f] s\u0131hhet-i cismaniye ve ruhaniye, irtibat-i manevi servetsiz, muhabbetsiz, h\u00fcsn-i ahlaks\u0131z olamaz. Binaenaleyh evvel emirde cahil olmama\u011fa \u00e7are aramal\u0131d\u0131r. Servet kazanman\u0131n yollar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmelidir. Fesad-i ahlak\u0131n \u00f6n\u00fc al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Ve alelhusus muhabbet-i m\u00fctakabilenin <\/em>[kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sevginin] tezay\u00fcd\u00fcne \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n 5) T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc fikrinin idraki: \u201c\u2026bu milletin, ya \u00fcmmetin terakki-ye maddi ve manevisi m\u00fctakabildir; yani teav\u00fcn [yard\u0131mla\u015fma] esas\u0131na m\u00fcstemneddir. Etrak\u0131n bir k\u0131sm\u0131nda vukua gelen terakki o biri k\u0131sm\u0131na ekseder <\/em>[yans\u0131yar], tesir eder. Mesela, lisan-i Osmani\u2019nin tekam\u00fcl\u00fc K\u0131r\u0131ml\u0131lar\u0131n, Kazanl\u0131lar\u0131n ya \u015eirvanl\u0131lar\u0131n dahi dilini islaha hizmet eder; T\u00fcrkistan-i \u00c7in bir Fransa kadar laagel bir Flamang, bir Bel\u00e7ika kadar m\u00fctarakki bir memleket olsa idi, bunun Osmanl\u0131 T\u00fcrklerine de bir faidesi olmayacak m\u0131yd\u0131?… Alem-i \u0130slam, memalik-i Atrak gayri-m\u00fcmbit bir \u00e7\u00f6l, bir beyaban halini ald\u0131\u011f\u0131 taktirde emin olunuz ki, Osmanl\u0131 medeniyeti dahi ne kadar \u00e7al\u0131\u015fsa yine bu beyaban\u0131n ortas\u0131nda bir vahadan ba\u015fka bir \u015fey olamaz! Bir memleketin ba\u011flar\u0131na filoksera ariz olmu\u015f iken orta yerde bir-iki ba\u011f\u0131n \u015fu illetten tamam\u0131yla masun kala bilmesi \u00e7ok m\u00fc\u015fk\u00fcld\u00fcr <\/em>[zordur]. \u0130slam, T\u00fcrk her tarafta terakki etse, kuvvet bulsa memalik-i Osmaniye de o \u00e2lemin i\u00e7inde bir vaha de\u011fil, bir behi\u015fti-enden behi\u015ft olur. Binaenaleyh mesele ittihat yahut tevhit meselesi de\u011fil, mesele yekdi\u011ferini tan\u0131mak, sevmek terik-i temedd\u00fcnde [geli\u015fme yolunda] yekdi\u011ferimize muavenet etmek meselesidir.\u201d <\/em><\/p>\n 6) kendimizi tan\u0131mak ve tan\u0131tmak meselesine dikkat: \u201cMuallim Feyzi gibi faz\u0131l ve k\u00e2mil bir T\u00fcrk\u00fc, bu Azerbaycan T\u00fcrk\u00fcn\u00fc \u0130ran\u2019da tevell\u00fct etmi\u015f oldu\u011fu i\u00e7in ya \u0130ranileri sevdi\u011fi i\u00e7in ecemi takip etmek\u2026 Di\u011fer taraftan da \u0130ran\u2019\u0131n gaanilerine <\/em>[okuyucular\u0131na] var\u0131ncaya kadar mektep \u015fagirdan\u0131na \u015fiirlerini ezberletmek; fakat Mirza Ali\u015fir\u00a0 Nevai\u2019den iki setir olsun d\u00fcz okuya bilmemek.\u201d<\/em><\/p>\n 7) Turanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n beyan\u0131: \u201cSizlersiniz ey kavm-i Macar bizlere ihvan, Ecdad\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fc\u015ftereken men\u015fei Turan.\u201d<\/em><\/p>\n Birinci Rus \u0130nk\u0131lab\u0131 (1905-07) ba\u015fl\u0131yor. Moskova\u2019ya giden milli heyet hakk\u0131nda kendi kay\u0131tlar\u0131ndan: \u201c11 ki\u015fiden… ibaret bu heyeti-m\u00fcrahhasada A\u011fao\u011flu Ahmed, Adil Han Ziyadhan, merhum Ali Merdan Bey Top\u00e7uba\u015fi, merhum Ferruh Vezirov ve saire ile birlikte men de vard\u0131m… General Trepov\u2019un intrikalar\u0131na ra\u011fmen, fikir ve dileklerimizi, c\u00fczi bir tadil ile Ba\u015fvekil Vitte\u2019ye kabul ettire bildik (1905). Bir de o s\u0131ralarda b\u00fct\u00fcn Rusya \u0130slamlar\u0131n\u0131n ilk y\u00f6vmi <\/em>[g\u00fcnl\u00fck] gazetesi olmak \u00fczere Hayat namile bir gazetenin imtiyaz\u0131n\u0131 elde ettik.\u201d<\/em><\/p>\n D\u00f6nemin t\u00fcm milli ayd\u0131nlar\u0131 Hayat <\/em>gazetesinin yazarlar\u0131 oldu. Kendini \u201cT\u00fcrk\u00e7e \u0130slami Gazete\u201d<\/em> ilan eden Hayat<\/em>\u2019\u0131n ilk say\u0131s\u0131 7 Haziran 1905\u2019de \u00e7\u0131kt\u0131. Ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz Biz kimiz?<\/em> sorusuna yan\u0131t aranmas\u0131nda, Hayat<\/em> gazetesi bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu. \u0130lk ba\u015f makale b\u00fcy\u00fck ihtimalle edit\u00f6r (di\u011fer edit\u00f6r Ahmed A\u011fao\u011flu) Ali Bey\u2019e aittir. Gazetemizin Mesleki <\/em>[amac\u0131] ba\u015fl\u0131kl\u0131 ba\u015fyaz\u0131da \u015funlar belirtilmekteydi: \u201c\u2026 milletimiz g\u00fc\u00e7l\u00fc, zinde, bilumum hafi [gizli] hayat ile muttas\u0131f [nitelikli] bir millettir. Hem taze, gen\u00e7 bir millettir, ya\u015fam\u0131n olgunla\u015fma d\u00f6nemine giden yolun hen\u00fcz ba\u015f\u0131ndad\u0131r<\/em>.\u201d<\/em> D\u00fcnya ve ya\u015fam\u0131 \u201ccenk meydan\u0131\u201d olarak g\u00f6ren edit\u00f6r, bu gazetenin milli hayat\u0131n bir aynas\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 ilan etmekle birlikte, okuyucular\u0131na gazetenin ba\u015fka bir i\u015flevini de iletmekteydi: \u201c\u0130\u015fte gazetemizin as\u0131l g\u00f6revi\u2026 milletimizi kalemle savunma ve bu yolda sava\u015fmakt\u0131r.<\/em>\u201d<\/p>\n \u0130lk say\u0131s\u0131nda gazete, daha bir \u00f6nemli, milli bilincin \u00f6nemine ili\u015fkin fikri ortaya atarak \u015funlar\u0131 yazmaktayd\u0131: \u201cAncak kendini idrak eden kabile ve millet, saadet yolcusu ve \u00f6zg\u00fcr olabilir. Yani her kavim ve milletin, ait oldu\u011fu kavme, lisan\u0131na, dinine, tarihine, gelenek ve ahlak\u0131na, velhas\u0131l t\u00fcm ge\u00e7mi\u015fine ve bug\u00fcn\u00fcne, hatta gelece\u011fine vak\u0131f olmas\u0131 gerekir<\/em>.\u201d<\/em> Ali H\u00fcseyinzade, edit\u00f6rler ad\u0131ndan beyan ettikleri amaca sad\u0131k kald\u0131 ve Hayat <\/em>milli g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn geli\u015fimine ve milli \u00e7\u0131karlar\u0131n savunulmas\u0131na \u00f6nemli katk\u0131larda bulundu.<\/p>\n Bu ba\u011flamda Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin \u201cT\u00fcrkler kimdir ve kimlerden ibarettir?\u201d <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 sekiz b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fan makale dizisi dikkat \u00e7ekmektedir. Yazar, T\u00fcrklerin ge\u00e7mi\u015fine dair d\u00fc\u015f\u00fcncelerin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu, bu yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n yabanc\u0131 yaz\u0131lardan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. T\u00fcrk\u00e7e bas\u0131nda bile \u201cT\u00fcrk ve Tatarlar\u0131n medar-i iftihar\u0131 olan Cengizlere ve Timurlara dair yak\u0131\u015f\u0131ks\u0131z s\u00f6zlere rast gelinen\u201d<\/em> fikirlerin fark\u0131nda olma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 yapar. Ali Bey\u2019e g\u00f6re, tarihle ilgili meselelerle \u015fimdi de\u011fil, \u201cbirka\u00e7 as\u0131r \u00f6nceden\u201d<\/em> ilgilenmek gerekiyordu ve bu meseleleri gelece\u011fe b\u0131rakmak do\u011fru de\u011fildir. \u015euras\u0131 bir ger\u00e7ek ki, milli tarih meselesi \u201cbir ya da iki ki\u015finin i\u015fi de\u011fildir\u201d<\/em>, bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in \u201cdar\u00fclf\u00fcnunlar, meclisler, cemiyetler var olmal\u0131<\/em>[d\u0131r].\u201d<\/em><\/p>\n Yazar, Avrupa T\u00fcrkolojisinin \u00e7ok ilerledi\u011fini, bir dizi akademik konular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclmesinde ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011funu ve baz\u0131 T\u00fcrkolog ve oryantalistlerin isimlerini zikrederek belirtmi\u015ftir. Daha sonra, Osmanl\u0131 T\u00fcrklerinden \u015eemseddin Sami, Necip As\u0131m gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n giri\u015fimlerini bir \u00f6rnek olarak g\u00f6stermi\u015ftir. Yerli T\u00fcrkologlar\u0131n yeti\u015fmemesi bir yana, yabanc\u0131 yazarlar\u0131n eserlerini okuyabilen birinin dahi bulunmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7eken H\u00fcseyinzade, bu durumdan esef duydu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade, makalesinin sonraki b\u00f6l\u00fcmlerinde Azerbaycan\u2019daki T\u00fcrklere verilen Tatar<\/em> isminin yanl\u0131\u015f kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmekte, Tatarlar\u0131n k\u00f6kenine a\u00e7\u0131klama getirmektedir. Tatarlar\u0131n, Mo\u011follar\u0131n bir kolu oldu\u011funu, ancak Bat\u0131\u2019ya toplu halde g\u00f6\u00e7 etmediklerini belirtmektedir. Daha sonra, eski T\u00fcrklerin \u201csahneyi-tarihiyeye miladi-\u0130sa\u2019dan 2000 y\u0131l \u00f6nce \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d, \u201c<\/em>Baykal civar\u0131nda Orhon ve Yenisey nehirleri sevahilinde ve Altay eteklerinde ya\u015fam\u0131\u015f\u201d<\/em> olduklar\u0131n\u0131 kaydederek, antropoloji a\u00e7\u0131dan T\u00fcrklerin \u00e7e\u015fitli etkilere maruz kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r.<\/p>\n Bu b\u00f6l\u00fcmde ba\u015fka bir \u00f6nemli konu da ele al\u0131n\u0131yor. Bat\u0131 ve Rus bilim adamlar\u0131n\u0131n T\u00fcrkleri iki terimle iki gruba b\u00f6lmelerine itiraz ediyor. Osmanl\u0131\u2019daki Turok\/Turk\/Turkish ile Osmanl\u0131 haricindeki Tyurok\/Turc\/Turkic aras\u0131nda etnik\/\u0131rksal b\u00f6lg\u00fcn\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur.<\/p>\n Makalenin bir sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, H\u00fcseyinzade, Ural-Altay (Turan) dil ailesinin \u00f6zelliklerine ge\u00e7erek, onun Sami ve Hint-Avrupa dil grubu aras\u0131ndaki farklar\u0131na i\u015faret etmekte. \u0130slam\u2019\u0131 kabul etmesine ve y\u00fczy\u0131llar boyunca Araplarla birlikte ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrklerin Arapla\u015fmamas\u0131n\u0131n \u00f6ncelikli nedeni olarak T\u00fcrk\u00e7enin farkl\u0131 \u00f6zelli\u011fini<\/em> belirtmektedir.<\/p>\n Sonraki b\u00f6l\u00fcmlerinde, eski T\u00fcrklerin inan\u00e7lar\u0131n\u0131, eski k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ele alan Ali Bey H\u00fcseyinzade, Orta \u00c7a\u011f\u2019da T\u00fcrklerin b\u00fcy\u00fck bir co\u011frafyada yazm\u0131\u015f oldu\u011fu muhte\u015fem tarihten bahseder. Bizce, d\u00f6nemin T\u00fcrkoloji ilminin esaslar\u0131na dayanan bu eser ciddi siyasi anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin kimlik kavram\u0131nda dinin de \u00f6zel bir yeri vard\u0131r. Eserlerinin hi\u00e7birinde \u0130slam (\u00fcmmet) T\u00fcrkl\u00fc\u011fe (millete) kar\u015f\u0131t olarak ele al\u0131nmamakta, aksine birbirlerini tamamlayan unsurlar olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Yukar\u0131da belirtilen Gazetemizin Amac\u0131<\/em> makalesinde a\u00e7\u0131k\u00e7a \u015f\u00f6yle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u201c\u0130slam d\u0131\u015f\u0131nda bizim i\u00e7in kurtulu\u015f yoktur.\u201d<\/em> Bu iki ilkeden sonra \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc gelir: \u201cAvrupa ilmine, e\u011fitimine, edebiyat\u0131na, sanat ve sanayisine vak\u0131f olmaya ve milletimizin beyninde yay\u0131nlamaya ba\u015flamal\u0131y\u0131z<\/em>.\u201d<\/em><\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin Hayat<\/em>\u2019ta yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 \u201cBize hangi ilimler gerektir?\u201d<\/em> makalesi, milli ideolojinin olu\u015fumu a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bu makalesinde H\u00fcseyinzade \u00fcnl\u00fc \u00fc\u00e7l\u00fc d\u00fcsturunu \u2013 \u201cT\u00fcrk kanl\u0131, \u0130slam imanl\u0131, Frenk k\u0131yafetli olal\u0131m!\u201d<\/em>–<\/strong> form\u00fcle etti. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir ba\u015far\u0131yla ifade edilen bu d\u00fcstur, milliyet\u00e7i kesim taraf\u0131ndan milli bir slogan olarak kabul edildi, daha sonra da ba\u011f\u0131ms\u0131z milli devletin bayra\u011f\u0131ndaki renkler, bu slogan\u0131n ideolojik-siyasi y\u00f6nlerinin simgesi haline geldi (1918). Osmanl\u0131 Devleti\u2019nde siyasi T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bu d\u00fcsturu kendine temel alarak, k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fiklikle \u201cT\u00fcrkle\u015fmeli, \u0130slamla\u015fmal\u0131, Avrupal\u0131la\u015fmal\u0131\u201d<\/em> slogan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n \u00dc\u00e7l\u00fc d\u00fcstur \u00fczerinde biraz dural\u0131m. Zira her zaman oldu\u011fu gibi bug\u00fcn de g\u00fcnceldir. Burada \u00fc\u00e7 ayr\u0131 ak\u0131m var. \u0130lk bak\u0131\u015fta birbirini reddeden anlay\u0131\u015f ve de\u011ferlerdir. Onlar\u0131 bir yerde tutmak onlara k\u0131s\u0131tlama getirmek demektir veya onlara mutlak\/absolyut hale getirirsek denge bozulur. T\u00fcrk kanl\u0131 ifadesi H\u00fcseyinzade\u2019ye g\u00f6re T\u00fcrkl\u00fck bilincine sahip olma, milletle\u015fme demektir. \u0130slam imanl\u0131 ise maneviyat alan\u0131yla k\u0131s\u0131tlan\u0131r. Asl\u0131nda bu, laiklik ilkesidir. Zaten Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti (1918-20), M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131nda birinci laik devlet oldu.<\/p>\n Burada en \u00f6nemli meselerden birisi de \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ilkedir. \u00d6ncelikle, onu mutlak\/obsolut hale getirirsin \u2013 kozmopolitizm olur, bat\u0131c\u0131l\u0131k olur. Bat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda teslimiyyet olur. \u0130kincisi, Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin birinci versiyonunda sadece Firenk k\u0131yafetli olal\u0131m deniyor. Az sonra H\u00fcseyinzade bunu Firenk d\u00fc\u015f\u00fcnceli ve kiyafetli<\/em> \u015fekline getiriyor. Burada dikkat \u00e7eken \u201cFirenk d\u00fc\u015f\u00fcnceli\u201ddir. Bug\u00fcn bile d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminde sakatl\u0131k halinin ya\u015fanmas\u0131d\u0131r. \u201cFirenk d\u00fc\u015f\u00fcncesi\u201dyle ne kastediliyor? Serbest d\u00fc\u015f\u00fcnce, dini ahk\u00e2mlardan ar\u0131nm\u0131\u015f serbest, h\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnce. Avrupa\u2019n\u0131n R\u00f6nesans\u2019la ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 ve Reforma d\u00f6neminde esasen \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc problem. Buradan da sonuca var\u0131yoruz: G\u00fcn\u00fcm\u00fcz M\u00fcsl\u00fcman d\u00fcnyas\u0131n\u0131n\u00a0 ba\u015fbelas\u0131 \u2013 inan\u00e7l\u0131 insanlar\u0131n sorgulama k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yak\u0131n b\u0131rakmamalar\u0131.<\/p>\n Yazar, d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 yerlerine da\u011f\u0131n\u0131k olarak yerle\u015fmi\u015f olan T\u00fcrkleri \u201cuygar d\u00fcnyaya \u00e7\u0131karabilecek dilin<\/em>\u201d Arap\u00e7a, Fars\u00e7a, Rus\u00e7a ve Frans\u0131zca olamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildiriyor: \u201cbu arac\u0131n ancak ve ancak T\u00fcrk\u00e7e olacakt\u0131r\u201d<\/em> diyor. Ali Bey H\u00fcseyinzade, T\u00fcrk Dilinin Vazifeyi-Medeniyesi <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde \u015funlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cBiz muhtelif \u015five ve leh\u00e7elerimizi \u0131slah ve tevhit ile kendimize mahsus medeni ve edebi bir umumi T\u00fcrk dili v\u00fccuda getirebiliriz<\/em>.\u201d<\/em><\/p>\n Bu meselenin de \u00fczerinde durmal\u0131y\u0131z. Ali Bey ve ondan sonra gelenlere g\u00f6re, \u201cedebi bir umumi T\u00fcrk dilinin yarat\u0131lmas\u0131nda\u201d<\/em> T\u00fcrk\u00e7enin \u0130stanbul \u015fivesi esas al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Abdulla Sur, bu konuyla ilgili \u015funlar\u0131 belirtmektedir: \u201c\u2026e\u011fer \u2018tevhit-i lisan\u2019 <\/em>[dil birli\u011fi] arzusunda isek \u00e2m\u00e2l\u0131m\u0131z nam\u0131na \u2018\u0130stanbul \u015fivesi\u2019ni kabulde teredd\u00fct etmemeliyiz. Zan edersek, bunu bizi gibi her T\u00fcrk o\u011flu M\u00fcsl\u00fcman kimse de ister de\u011fil mi?<\/em>\u201d<\/em> Art\u0131k bi\u00e7imlenmi\u015f \u0130stanbul \u015fivesine dayanan ortak edebi dil fikrini s\u0131ras\u0131yla Hayat <\/em>gazetesi, daha sonra F\u00fcyuzat<\/em> dergisi (edit\u00f6r\u00fc H\u00fcseyinzade) savunmaktad\u0131r. F\u00fcyuzat<\/em>, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerinden bu konuda yaz\u0131lan mektuplara b\u00fcy\u00fck bir hevesle yer ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Yerel \u015fiveleri temel olarak kabul edip, ayr\u0131 ayr\u0131 edebi diller yaratmak isteyenlere yan\u0131t olarak, F\u00fcyuzat <\/em>dergisinin \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 Hasan Sabri Ayvazov, geni\u015f bir makale haz\u0131rlayarak dergide yay\u0131nlad\u0131.<\/p>\n Bu arada milli \u015fair Mirza Alekber Sabir de birka\u00e7 eserinde bu meselelere ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015f bildirmi\u015f, milliyet\u00e7i (T\u00fcrk\u00e7\u00fc) kesimin umum-T\u00fcrk edebi dil kavram\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur. Sabir, Osmanl\u0131\u2019da kullan\u0131lan dilden (Osmanl\u0131cadan) Azerbaycan\u2019daki dile (\u2018T\u00fcrk Dili\u2019ne) \u201cterc\u00fcme ihtiyac\u0131n\u0131<\/em>\u201d gayri-ciddi bir \u00f6neri olarak g\u00f6rm\u00fc\u015f, \u00fcnl\u00fc Taziyane<\/em> \u015fiirinde bu teklifi \u00f6ne s\u00fcren ki\u015fiyle (Genceli\u2019yle) alay etmi\u015ftir:<\/p>\n \u201cOsmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrke\u201d \u2013 bunu bilmem,<\/p>\n Ger\u00e7ek yaz\u0131yor \u201cGenceli\u201d, yainki henekdir;<\/p>\n M\u00fcmk\u00fcn iki dil birbirine terc\u00fcme, amma<\/p>\n \u201cOsmanl\u0131cadan terc\u00fcme T\u00fcrk’e\u201d ne demekdir?!<\/p><\/blockquote>\n Hayat, F\u00fcyuzat <\/em>[\u2018feyz\u2019 \u00e7okluk, zenginlik, ba\u015far\u0131], \u0130r\u015fad, Taze Hayat, \u015eelale<\/em> gibi bas\u0131n organlar\u0131nda Ali Bey H\u00fcseyinzade ve di\u011fer T\u00fcrk\u00e7\u00fclerin \u0130stanbul \u015fivesi temelinde t\u00fcm T\u00fcrkler i\u00e7in ortak edebi dil kavram\u0131n\u0131 milli ayd\u0131nlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun kabul etmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, baz\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan ku\u015fkuyla kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130mla konusundaki tart\u0131\u015fmalar alevlenerek farkl\u0131 bir boyut kazand\u0131. \u0130mla meselesi, kimlik aramalar\u0131 i\u00e7in ek bir te\u015fvik olmu\u015ftur. \u0130mla meselesinin arkas\u0131nda, asl\u0131nda t\u00fcm T\u00fcrkleri bir millet ya da ayr\u0131 ayr\u0131 milletler olarak saymak gibi kavramsal farkl\u0131l\u0131klar durmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 ve Rusya T\u00fcrklerine kar\u015f\u0131 farkl\u0131 tutumlar da bu yakla\u015f\u0131m farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklanmaktayd\u0131.<\/p>\n Ayd\u0131nlar aras\u0131nda, Mirza Feteli Ahundzade\u2019nin izinden giden, Rus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etkisinde kalanlar, \u015eii-S\u00fcnn\u00fc meselesine mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla \u00f6nem verenler, Osmanl\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 so\u011fuk tutum i\u00e7indeydi. Onlar, F\u00fcyuzat<\/em>\u2019\u00e7\u0131lar\u0131n dil, edebiyat ve k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikrine \u00e7e\u015fitli delillerle olumsuz bir tutum sergiliyordu. Esas delil de \u201cOsmanl\u0131 diline\u201d <\/em>a\u015f\u0131r\u0131 derecede Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimelerin doldurulmas\u0131, Osmanl\u0131\u2019da istibdat rejiminin olmas\u0131yd\u0131. Onlar, bu delillerle Ali Bey H\u00fcseyinzade ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n, dil, edebiyat ve k\u00fclt\u00fcr birli\u011fi fikrini \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. (Oysa Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin sadele\u015ftirilmesi ve onu konu\u015fma diline yakla\u015ft\u0131rma e\u011filimi, daha Tanzimat d\u00f6neminde ba\u015flam\u0131\u015f, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, \u00f6zellikle J\u00f6n T\u00fcrk Devrimi\u2019nden sonra daha da g\u00fc\u00e7l\u00fc hale gelmi\u015f, Yeni Lisan Hareketi bu alanda ciddi ba\u015far\u0131lar elde etmi\u015fti. N.N)<\/p>\n Osmanl\u0131\u2019da yaz\u0131 dilinin yabanc\u0131 kelimelerden temizlenmesi alan\u0131ndaki bu geli\u015fmelere ra\u011fmen, \u015fartl\u0131\/farazi olarak \u201cAzerici-halk\u00e7\u0131\u201d<\/em> olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu e\u011filim, T\u00fcrk\u00e7\u00fc-milliyet\u00e7i kesimin tek bir edebi dil, dolay\u0131s\u0131yla tek millet kavram\u0131na kar\u015f\u0131 olumsuz tutumunu de\u011fi\u015ftiremedi.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin Osmanl\u0131\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmesinden sonra, \u201chalk\u00e7\u0131lar\u0131n\u201d<\/em> bu meselelere kar\u015f\u0131 tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tutum daha da sertle\u015fti. Gori Muallimler Seminaryas\u0131\u2019n\u0131n eski \u00f6\u011frencisi Firudin Bey K\u00f6\u00e7erli, 1913\u2019de yazm\u0131\u015f oldu\u011fu Ana dili<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesinde ele\u015ftiri s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015fan ithamlar \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc: \u201cBizim Azerbaycan T\u00fcrklerinin kendine mahsus dili var\u2026 Allah Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019ye insaf versin. Ke\u015fke o \u00e2licenap \u0130stanbul\u2019da rahat oturarak bizim bahts\u0131z Kafkas\u2019a gelmeseydi. O \u00e2licenab\u0131n ilim ve kamal\u0131na s\u00f6z\u00fcm\u00fcz yoktur. S\u00f6z\u00fcm\u00fcz ondad\u0131r ki, ilim ve kamal\u0131ndan bize bir behre vermedi, ancak dilimizi bozdu, taze dil getirdi. Etraf\u0131n\u0131 bir grup maymunlar sard\u0131 ve onu taklit etmekte birbirine f\u0131rsat vermeyip, \u2018b\u00fcy\u00fck h\u00fcnerler\u2019 g\u00f6sterdiler.\u201d<\/em><\/p>\n Daha sonra Firudin Bey, \u201ci\u015fbu, i\u015fte, \u015fimdi, efendim\u201d <\/em>gibi kelimelerin gazete ve dergilerin dilini tamamen anla\u015f\u0131lmaz hale getirdi\u011fini belirterek, iddias\u0131na \u015f\u00f6yle devam etmi\u015ftir: \u201cBize g\u00f6re, bu taklit ve davran\u0131\u015f millete ihanet demektir. Biz bir taraftan \u0130lminskilere, Mirovyevlere, Levinskilere lanet okuyarak yak\u0131\u015f\u0131ks\u0131z s\u00f6zler diyoruz ki, dilimizi at\u0131p, bizi<\/em> Rusla\u015ft\u0131rmak istiyorlar. Bir taraftan da kendimiz anadilin bozulmas\u0131na, unutulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz<\/em>.\u201d<\/em><\/p>\n Firudin Bey K\u00f6\u00e7erli ve di\u011fer \u201chalk\u00e7\u0131lar\u0131n\u201d,<\/em> umum T\u00fcrk birli\u011fi fikrini savunanlar\u0131 bu t\u00fcr ithamlarla su\u00e7lamalar\u0131 as\u0131ls\u0131zd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc K\u00f6\u00e7erli\u2019nin bahsetti\u011fi Nikolay \u0130lminski (1822-91) ve di\u011fer memurlar, Rus \u0130mparatorlu\u011fu s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki ve d\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrklerin dilde, fikirde, i\u015fte birle\u015fmesini istemiyor, bu birlik \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n\u0131 ve bu \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131n sahiplerini s\u00fcrekli bask\u0131 alt\u0131nda tutuyorlard\u0131. \u0130lminskilerin her bir T\u00fcrk halk\u0131na kendi alfabesini, edebi dilini, edebiyat\u0131n\u0131 yaratmak ve onlar\u0131 birbirinden ay\u0131rmak gibi fikirleri, daha sonra Sovyetler d\u00f6neminde ger\u00e7ekle\u015ftirilecekti.<\/p>\n H\u00fcseyinzade, bu d\u00f6nemdeki gazetecilik faaliyetleri hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 anlat\u0131yor: \u201cBak\u00fc\u2019de inti\u015fara ba\u015flayan mezk\u00fbr gazetede evvela A\u011fao\u011flu ile birlikte, sonra da tek ba\u015f\u0131ma ba\u015fmuharrirlik (1905-1906), kapanan Hayat\u2019\u0131n yerine \u00e7\u0131kan haftal\u0131k F\u00fcyuzat mecmuas\u0131nda m\u00fcd\u00fcr ve ba\u015fmuharrirlik (1906-1907), Rus\u00e7a y\u00f6vmi Kaspi gazetesinin ba\u015fm\u00fcharirli\u011fini icra ettim (1907)\u201d<\/em>. Hayat<\/em> ve F\u00fcyuzat<\/em>\u2019a ba\u015fm\u00fcharrirlik etti\u011fi 1905-1907\u2019lerde \u201co semtte \u00e7al\u0131\u015fan bir terzi k\u0131za \u00e2\u015f\u0131k olan Stalin de ikide bir matbaaya gelip H\u00fcseyinzade\u2019ni ziyaret edermi\u015f\u201d<\/em> (Selim Turan).<\/p>\n Bak\u00fc\u2019deki hayat\u0131n\u0131n bu zaman diliminde Ali H\u00fcseyinzade, Rusya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 Kurultay\u0131\u2019n\u0131n i\u015fine kat\u0131l\u0131r, Kafkasya Muallimleri Kurultay\u0131\u2019na ba\u015fkanl\u0131k ediyor, Saadet Mektebi\u2019nde m\u00fcd\u00fcrl\u00fck yap\u0131yor ve Siyaset-i F\u00fcruset\u2019<\/em> (At\u00e7\u0131l\u0131k Siyaseti) eserini yaz\u0131yor. Bu \u00e7ok enteresan eserdir. Yumoristik, allegorik, satirik bir eserdir. Hilmi Ziya \u00dclken\u2019e g\u00f6re Siyaset-i F\u00fcruset<\/em>: R\u00f6nesans d\u00f6neminin h\u00fcmanistlerinden ba\u015flayarak, Frans\u0131z ve \u0130ngiliz edebiyatlar\u0131nda s\u00fcr\u00fcp geden bu tarz\u0131n T\u00fcrk fikir edebiyat\u0131nda ilk \u00f6rne\u011fini H\u00fcseyinzade bu eserle vermektedir.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin (ve Ahmet A\u011fao\u011flu\u2019nun) 1909\/1910\u2019da Azerbaycan\u2019\u0131 terk etmesi bu \u00fclke i\u00e7in b\u00fcy\u00fck kay\u0131pt\u0131. D\u00fc\u015fmanlar\u0131 onun muhaceret etmesine seviniyorlarsa da milli kesimler onun yerinin bo\u015f kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u0131sa s\u00fcrede fark ettiler. Aliabbas M\u00fcznib, Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin (ve Ahmet Bey A\u011fao\u011flu\u2019nun) \u00fclkeyi terk etmeleriyle ilgili olarak k\u0131sa s\u00fcre sonra \u015funu yazacakt\u0131: \u201cOnlar\u0131n gidi\u015fi, Kafkas n\u00fcfusunu ba\u015fs\u0131z, b\u00fcy\u00fcks\u00fcz b\u0131rakm\u0131\u015f gibidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc o efendiler dilsizlerin dili, sa\u011f\u0131rlar\u0131n kula\u011f\u0131, k\u00f6rlerin g\u00f6z\u00fcyd\u00fcler. K\u0131sacas\u0131, [onlar] \u2026Kafkas M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n babalar\u0131yd\u0131lar\u201d.<\/em> H\u00fcseyinzade, 4 Aral\u0131k 1910\u2019da Bak\u00fc\u2019n\u00fc terk etti ve 5 Ocak 1911\u2019de \u0130stanbul\u2019a \u00e7att\u0131.<\/p>\n 1911\u2019de Ali H\u00fcseyinzade, Dr. Naz\u0131m, Ayyub Sabri, Mithat \u015e\u00fckr\u00fc, Hac\u0131 Adil, Ziya G\u00f6kalp, Hayri Bey, \u00d6mer Naci, Talat Pa\u015fa, Ali Fethi, Halil Bey ve Ahmet Ne\u015fimi ile birlikte \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti\u2019nin merkezi-umumisinin \u00fcyesi se\u00e7ildiler…<\/p>\n 9 May\u0131s 1911\u2019de geceden ge\u00e7mi\u015fe kadar Ali H\u00fcseyinzade, Talat Pa\u015fa, Ziya G\u00f6kalp, \u00d6mer Naci \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nde temsil olunan gen\u00e7ler i\u00e7in idare binas\u0131, ilim dergisi yay\u0131nlamak meselelerini m\u00fczakere ediyorlar. 1 Eyl\u00fcl 1911\u2019de T\u00fcrk Yurdu Cemiyeti kuruldu. Ali H\u00fcseyinzade cemiyetin kurucular\u0131 s\u0131ras\u0131nda milli \u015fair Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Hikmet, A\u011fao\u011flu Ahmet, Akil Muhtar, Ak\u00e7orao\u011flu Yusuf\u2019le bir yerdeydi. (s\u00f6z konusu te\u015fkilatta Ahmet Hikmet Beyi sonralar Ziya G\u00f6kalp evez edecekti).<\/p>\n Mehmet Ali Tevfik, H\u00fcseyinzade\u2019nin ikinci defa \u0130stanbul\u2019a geldi\u011fi d\u00f6nem ve onun T\u00fcrk Yurdu<\/em>\u2019ndaki hizmetleri hakk\u0131nda orijinal fikirler ileri s\u00fcr\u00fcr: \u201c… \u0130kinci defa olarak \u0130stanbul\u2019a geldi\u011fi zaman bir az kendi evlad\u0131 olan mefk\u00fbre yava\u015f-yava\u015f imekleme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu g\u00fcrb\u00fcz yavrunun bir an evvel inki\u015faf\u0131n\u0131 temin etmek laz\u0131md\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir ka\u00e7 ay sonraki hadisenin feci bir vuzuh ile hepimize g\u00f6sterdi\u011fi gibi, d\u00fc\u015fmanlar onu bo\u011fma\u011fa azim etmi\u015flerdi. T\u00fcrk Yurdu ve T\u00fcrk Oca\u011f\u0131\u2019n\u0131n tesisinde faal bir amil olan H\u00fcseyinzade nevzat\u0131n \u00e7ocukluk ve gen\u00e7lik devirlerini hayrat verici bir suretle atlayarak k\u00fchulet \u00e7a\u011f\u0131na gelmesine b\u00fct\u00fcn mevcudiyetiyle \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n ilk safindedir. Milli mefk\u00fbrenin atas\u0131, ayni zamanda, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn m\u00fckemmel bir \u00f6rne\u011fidir\u201d<\/em>.<\/p>\n Yusuf Vezir \u00c7emenzeminli ise hat\u0131rlat\u0131rd\u0131 ki, Ali bey T\u00fcrk Yurdu<\/em> mecmuas\u0131n\u0131n m\u00fcessislerindendir; T\u00fcrk Oca\u011f\u0131\u2019n\u0131n aksakallar\u0131 s\u0131ras\u0131na se\u00e7ilmi\u015ftir.<\/p>\n 9 Temmuz 1912\u2019de Ali H\u00fcseyinzade Ethiye Han\u0131m\u2019la aile kurur. Ali Beyin Ethiye Han\u0131m\u2019la harada g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcp tan\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131n tarih\u00e7esi hakk\u0131nda elimizde hi\u00e7 bir malumat yoktur. O\u011flu Selim Turan\u2019\u0131n ve k\u0131z\u0131 Saida\u2019n\u0131n bildirdi\u011fine g\u00f6re Edhiye Han\u0131m eslen \u00c7erkez olan s\u00fcvari zabiti \u015eemseddin Bey\u2019in k\u0131z\u0131yd\u0131.<\/p>\n Ali Bey H\u00fcseyinzade bu y\u0131llardaki g\u00f6revlerini hat\u0131rlat\u0131rken T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck alan\u0131ndaki hizmetlerinin \u00fcst\u00fcnden s\u00fck\u00fbtla ge\u00e7mi\u015ftir: \u201cBalkan harbinde (1912-1913) daima \u2018Hilal-Ehmer\u2019in hizmetinde bulunarak, muhtelif hastanelerde yaral\u0131 ve hastalar\u0131n tedavisiyle, elimden geldi\u011fi kadar u\u011fra\u015fm\u0131\u015fd\u0131m\u201d.<\/em><\/p>\n 1915\u2019de Ali H\u00fcseyinzade \u0130stanbul\u2019da kurulan Rusya M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk-Tatar Halklar\u0131n\u0131n Haklar\u0131n\u0131 Koruma Komitesi\u2019nde Yusuf Ak\u00e7ura ile bir yerdedir. Prof. Ahmet Temir yaz\u0131yor ki; \u201c… Evvelce cemiyet ad\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f bir komisyonun, \u00f6nce m\u00fcttefik ve dost devletler olan Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan\u2019a gitmesi ve sonra da Haziran 1916\u2019da \u0130svi\u00e7re\u2019de toplanacak olan \u2018Milletler Konferans\u0131\u2019na kat\u0131lmalar\u0131 uygun g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Komisyonun Avrupa\u2019ya hareketinden \u00f6nce, ilgililere taktim edilmek \u00fc\u00e7\u00fcn 1915-ci ilin yaz\u0131nda, Rusya\u2019daki M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk-Tatarlar\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumu ve faaliyetleri ile Rusya\u2019daki M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk-tatar Halklar\u0131n\u0131n haklar\u0131n\u0131 koruma Komitesi\u2019nin Memorandumu ba\u015fl\u0131kl\u0131 iki metin haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131. \u0130kinci metin, Budape\u015fte\u2019de bas\u0131lm\u0131\u015f, ayr\u0131ca 1916\u2019da Die Melt des \u0130slams dergisinde de \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. (VI, 1-2, s.33-35). Bu muht\u0131ra… Almanca ve Frans\u0131zca olarak \u0130svi\u00e7re\u2019de de yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Memorandumu haz\u0131rlayan ve taktim eden kimseler olarak bu adlar\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz: Yusuf Ak\u00e7ura, Ali H\u00fcseyinzade,\u00a0\u00a0 Muhammed Esad \u00c7elebizade, Mukimeddin Beycan.\u201d <\/em><\/p>\n Ali H\u00fcseyinzade Avrupa\u2019ya giden bu grubu Turan Heyeti<\/em> ad\u0131 ile takdim eder. Hem de Ali Bey\u2019in hat\u0131rat\u0131ndan g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, bu heyet resmi stat\u00fc ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. H\u00fcseyinzade yaz\u0131yor: \u201cHarbi-umumi esnas\u0131nda Orta Avrupa\u2019da, Yusuf Ak\u00e7ura, ayan k\u00e2tibi merhum K\u0131r\u0131ml\u0131 Esad ve Buharal\u0131 Mukimeddin ile birlikte \u2018Turan heyeti murahhas\u0131\u2019 nam\u0131yla bir cevelan: Bu m\u00fcnasebetle umum-T\u00fcrkl\u00fck lehine propaganda yaparak, onun siyasi haklar\u0131n\u0131 m\u00fcdafaaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k, \u00f6tede beride konferanslar verdik, yaz\u0131lar yazd\u0131k\u201d.<\/em><\/p>\n 1916-1917\u2019lerde H\u00fcseyinzade, Maarif Vekaleti Asari-\u0130lmiyye ve Milliyye Tatkik Cemiyeti\u2019nin<\/em>, hem de Meclisi Ali S\u0131hhiye Cemiyetlerinin<\/em> uzvu olarak e\u011fitim ve s\u0131hhiye sahalar\u0131n\u0131n geli\u015fmesinde hizmetler vermi\u015ftir. 1916\u2019de yarat\u0131lm\u0131\u015f Milli Talim ve Terbiye Cemiyeti\u2019nin kurucular\u0131 s\u0131ras\u0131nda H\u00fcseyinzade\u2019nin de imzas\u0131 var. 1916\u2019da o, \u201cT\u00fcrk-Macar Dostluk Cemiyeti\u201d <\/em>umumi merkezinin \u00fcyesi olmu\u015ftu.<\/p>\n Samet A\u011fao\u011flu Babam\u0131n Arkada\u015flar\u0131<\/em> eserinde Ali H\u00fcseyinzade\u2019ni \u201cperde arkas\u0131ndaki adam\u201d<\/em> adland\u0131r\u0131r. Ali H\u00fcseyinzade hakk\u0131nda bundan da net ve m\u00fckemmel bir takdimat tasavvura getirmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n \u201cDi\u011fer m\u00fchim bir sefer de, \u2018Kafkas Cumhuriyetleri Federasyonu\u2019 ile bir sulh muahedesi akd etmek [imzalamak] \u00fczere, hariciye naz\u0131r\u0131 Halil Bey\u2019in Batum\u2019da bulundu\u011fu s\u0131ralarda A\u011fao\u011flu Ahmed\u2019le beraber, hususi bir vazife ile evvela Batum\u2019a <\/em>(Halil Beyin nezdine), sonra oradan da, Federasyondan ayr\u0131l\u0131p ayr\u0131 bir h\u00fck\u00fcmet hal\u0131nda te\u015fekk\u00fcl etmekte olan Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin ilk payitaht\u0131 olan Gence\u2019ye <\/em>(Nuri Pa\u015fa\u2019n\u0131n yan\u0131na) kadar gitmemizden ibarettir… Burada T\u00fcrk ordusu sayesinde yeniden istiklalini kazanmakta olan Azerbaycan\u2019\u0131n m\u00fcnevverleriyle birlikte, bu \u00fclkenin bir Cumhuriyet hal\u0131nda teess\u00fcs ve te\u015fekk\u00fcl etmesi i\u015flerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k…\u201d<\/em><\/p>\n Bu tarihi seferinden d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc zaman Dr. H\u00fcseyinzade Hilal-i Ehmer<\/em> gazetesi i\u00e7in bir yaz\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycan\u2019da D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerim<\/em>\u2019i kaleme alan H\u00fcseyinzade Azerbaycan\u2019la T\u00fcrkiye\u2019nin manevi birli\u011fini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fctefekkir bir ideologdur. O, Azerbaycan\u2019a devlet kuruculu\u011fu i\u015finde tavsiyelerde bulunmak i\u00e7in g\u00f6nderilmi\u015fti. Hilmi Ziya da bunu onayl\u0131yor: \u201cBirinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131n\u0131n sonunda h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan Kafkasya\u2019ya memur edildi ve bu s\u0131rada Azerbaycan\u2019\u0131n milli bir devlet hal\u0131nda kurulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u201d.<\/em><\/p>\n Ali bey H\u00fcseyinzade Gence\u2019yi Temmuz\u2019da terk etmi\u015f. Kafkasya meselesini m\u00fczakere etmek i\u00e7in M. Emin Resulzade ile birlikte \u0130stanbul\u2019a d\u00f6nm\u00fc\u015f.<\/p>\n H\u00fcseyinzade 1918 Ekim sonu ve Kas\u0131m ba\u015flar\u0131nda Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Nureddin Bey Xudayarhanov, T\u00fcrkistanl\u0131 Sadreddin Han, Sibiryal\u0131 Abdurre\u015fid \u0130brahim, Osman Tokumbet, Kazanl\u0131 Bahaeddin ve Halim Sabit\u2019le birlikte Rusya\u2019daki esir T\u00fcrklerin problemlerini m\u00fczakere etmek i\u00e7in yeniden \u0130svi\u00e7re\u2019ye gitti. Yol \u00fcst\u00fc Kiev\u2019de Almanya sefiri Baron Mum\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcler.<\/p>\n Kendi hat\u0131ralar\u0131ndan: \u201cDamat Ferit Pa\u015fa h\u00fck\u00fcmetinin me\u015fum d\u00f6nemine gelince, o s\u0131ralarda iki defa tevkif olunarak, aylarca Bekira\u011fa b\u00f6l\u00fc\u011f\u00fcnde kald\u0131m. Malta adas\u0131na g\u00f6nderilmekten ancak tesad\u00fcf olarak kurtulmu\u015ftum.\u201d<\/em> 1922\u2019ye kadar Ali H\u00fcseyinzade T\u00fcrkiye\u2019de takip olunan ittihat\u00e7\u0131lardan biri olup ve yazd\u0131\u011f\u0131ndan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi bu d\u00f6nemde iki defe hapis edilip. Genellikle, H\u00fcseyinzade Damat Ferit Pa\u015fa d\u00f6nemini bir ka\u00e7 yaz\u0131s\u0131nda \u201cme\u015fum devir\u201d<\/em> gibi nitelendirir.<\/p>\n 1926\u2019da T\u00fcrkoloji Kurultay\u0131 i\u00e7in Bak\u00fc\u2019ye gidiyor. H\u00fcseyinzade kurultay\u0131n ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn sadece reyaset heyetine [divana] de\u011fil, Danimarka Kral \u0130lim Cemiyeti\u2019nin ba\u015fkan\u0131, \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131n\u0131n s\u0131r\u0131n\u0131 a\u00e7an me\u015fhur T\u00fcrkolog Vilhelm Ludwig Tomsen, Petersburq Akademisi\u2019nin \u00fcyesi Marr ve Sovyet E\u011fitim Komiseri Lunacharski ile bir s\u0131rada fahri riyaset heyetine se\u00e7ilmi\u015fti. Kurultaydaki kay\u0131tlar\u0131 Hilmi Ziya \u00dclken\u2019in makalesinde vard\u0131r.<\/p>\n Bak\u00fc\u2019den d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti\u2019nin kurucular\u0131ndan biri gibi \u0130stikl\u00e2l Mahkemesi\u2019ne \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131yor.<\/p>\n 1926\u2019n\u0131n 26 A\u011fustosu. Ali Bey \u0130stiklal mahkemesi kar\u015f\u0131s\u0131ndad\u0131r. H\u00e2kimin sorular\u0131n\u0131 yan\u0131tl\u0131yor. \u00dclkede Atat\u00fcrk\u2019e sui-kast cehdi olup. Onu da di\u011fer eski ittihat\u00e7\u0131lar gibi Kara Kemal\u2019le ili\u015fkilerinde \u015f\u00fcpheli bilirler. Ali Bey \u0130stiklal Mahkemesi\u2019nde ifade veriyor: \u201cBen Gazi Pa\u015fa Hazretlerine h\u00fcrmet ve k\u0131ymeti daima izhar ettim… Ben Bak\u00fc\u2019de Gazi\u2019nin menk\u0131besini ne\u015fr ederken bunlar burada sui-kast ile me\u015fgul imi\u015fler. Men nas\u0131l aralar\u0131nda ola bilirim. Men milliyetperver bir insan\u0131m, T\u00fcrk\u00fcm<\/em>.\u201d<\/em><\/p>\n 1928\u2019den sonra Ali H\u00fcseyinzade\u2019nin faaliyeti ba\u015fka, farkl\u0131 bir taraf\u0131 ile tezah\u00fcr eder. \u0130sko\u00e7yal\u0131 \u00e2lim ve feylesof Adam Smith\u2019in Serveti Milel \u201cTebietin Tatkiki ve Milletlerin Zenginli\u011finin Sebepleri\u201d<\/em> eserini Frans\u0131zcadan terc\u00fcme eder. H\u00fcseyinzade, yine 1928\u2019de Kemal Cenab\u2019la birlikte ilmi m\u00fcndericesi itibariyle bu g\u00fcn de \u00e7ok nadir ve ehemmiyeti olan Ansiklopedik T\u0131p L\u00fcgati<\/em>\u2019ni yazar. Ansiklopedinin tek\u00e7e \u201cA\u201d harfi ile ba\u015flayan k\u0131sm\u0131 600-e yak\u0131n t\u0131p terimini ihtiva ediyor.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de soyad\u0131 hakk\u0131nda kanun kabul edilirken Ali H\u00fcseyinzade 1934\u2019de Turan soyad\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. \u201cTurani ad\u0131ndan nispet \u2018i\u2019sini kald\u0131r\u0131p bunu kendime soyad\u0131 olarak se\u00e7tim. \u2018Turani\u2019 lakab\u0131n\u0131 1904-c\u00fc y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk gazetesindeki T\u00fcrkl\u00fck, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck \u00fczerine yazd\u0131\u011f\u0131m bit\u00fclerde (makalelerde), d\u00fczg\u00fclerde kullanm\u0131\u015ft\u0131m.\u201d<\/em><\/p>\n 1930-cu illerde yazd\u0131klar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck ekseriyeti \u2014 \u00f6zellikle \u015fiirleri – Mustafa Kemal\u2019e hasrolunup. Bu illerde ressam H\u00fcseyinzade Ali Turan hem de Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn portresini \u00e7ekip. Ali Turan\u2019\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck k\u0131z\u0131 Feyzaver Alpsar, Atat\u00fcrk\u2019le ili\u015fkisi hakk\u0131nda hat\u0131rl\u0131yor: \u201c<\/em>\u00c7ok yak\u0131n dost idiler. Konu\u015furdular, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrlerdi. Hatta Atat\u00fcrk onu defalarla \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131, ancak babam yak\u0131n gitmedi. Babam derdi ki, demokratik bir \u00fclke i\u00e7in orda birka\u00e7 parti olmal\u0131d\u0131r. E\u011fer b\u00f6yle olmazsa ben mebus (milletvekili) olmam. Atat\u00fcrk ise bunu kabul etmedi ve babam onun teklifinden imtina etti. Ancak onlar birlikte T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019nda uzun m\u00fcddet \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar.\u201d<\/em><\/p>\n 1940\u2019da, Atat\u00fcrk\u2019ten 2 y\u0131l, Ahmet A\u011fao\u011flu\u2019ndan 1 y\u0131l sonra g\u00f6zlerini bu d\u00fcnyaya kapat\u0131yor. Ebedi istirahetgahi \u0130stanbul\u2019daki Karaca Ahmet mezarl\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n \u00d6mr\u00fcn\u00fcn sonuna kadar Ali H\u00fcseyinzade-Turan\u2019\u0131n mefk\u00fbre dostu olarak kalan ge\u00e7mi\u015f talebe yolda\u015f\u0131 Abdullah Cevdet, Ak\u00e7ura\u2019n\u0131n dediklerini teyit ediyor: \u201cAli Bey sakin, m\u00fctefekkir haliyle, esrarengiz vazi-uzletperverisiyle (gu\u015feni\u015finliye, tenhal\u0131\u011fa meyli ile) \u00fczerimizde bir peygamber tesiri icra ederdi. Evet, o bir resul\u00fc hakk idi\u201d.<\/em><\/p>\n Yine Prof. Dr. Hilmi Ziya \u00dclken\u2019e d\u00f6nelim:<\/p>\n \u201cBu gazete Hayat ad\u0131nda \u00e7\u0131kacakt\u0131. H\u00fcseyinzade iki sene kadar bu gazetenin m\u00fcd\u00fcrl\u00fck ve ba\u015fyazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131. H\u00fcseyinzade\u2019nin Hayat\u2019ta \u00e7\u0131kan yaz\u0131lar\u0131n\u0131n en m\u00fchimleri \u015funlard\u0131r: T\u00fcrkler Kimdir ve Kimlerden ibarettir?, Bize Hangi \u0130limler Laz\u0131md\u0131r?, Yaz\u0131m\u0131z, Dilimiz ve Birinci Y\u0131l\u0131m\u0131z. Ali Turan ikinci makalesinde \u0130slam-T\u00fcrk kavimlerinin kalk\u0131nmas\u0131 ve modernle\u015fmesinde \u015fu \u00fc\u00e7 d\u00fcstura g\u00f6re hareket etmesi gerekti\u011fini iddia eder ve ispata \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu d\u00fcsturlar \u2018T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130slamla\u015fmak, Avrupal\u0131la\u015fmak\u2019 ilkeleridir. Bu \u00fc\u00e7l\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015f daha \u00f6nce biraz m\u00fcphem olarak Ali Suavi taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve savunulmu\u015ftu. Fakat Ali Suavi hen\u00fcz T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn kuvvetle uyanmad\u0131\u011f\u0131 ve Nam\u0131k Kemal\u2019in Osmanl\u0131-\u0130slam zihniyetinin h\u00e2kim oldu\u011fu bir devirde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in fikirleri unutuldu. H\u00e2lbuki H\u00fcseyinzade\u2019nin teklifi tam zaman\u0131nda idi. <\/em>1905\u2019te Tiflis\u2019te <\/em>(asl\u0131nda Bak\u00fc\u2019de) ileri s\u00fcr\u00fclen bu fikir 7 sene sonra 1912\u2019de hararetli taraftarla<\/em>r buldu. Ziya G\u00f6kalp T\u00fcrkle\u015fmek, \u0130slamla\u015fmak, Muas\u0131rla\u015fmak adl\u0131 yaz\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6nce makale, sonra k\u00fc\u00e7\u00fck bir risale halinde yay\u0131nlad\u0131. Fakat H\u00fcseyinzade\u2019nin yaz\u0131s\u0131nda Ali Suavi\u2019nin, bu son eserde de H\u00fcseyinzade\u2019nin adlar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. Bununla beraber, de\u011ferbilir G\u00f6kalp, H\u00fcseyinzade Ali\u2019nin ilmi \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve de\u011ferini her vesile ile ilandan \u00e7ekinmez ve kendisine b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131 g\u00f6sterirdi. H\u00fcseyinzade\u2019ye \u2018Yalva\u00e7\u2019 lakab\u0131n\u0131 veren de odur\u2026 M\u00fctevaz\u0131, hakiki, ciddi ilim adam\u0131 her t\u00fcrl\u00fc reklamdan ve g\u00f6steri\u015ften uzak olan bu T\u00fcrk b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcnden beri 29 y\u0131l ge\u00e7ti <\/em>[\u015fimdi 78 y\u0131l oldu]. Yak\u0131n y\u0131llara ait fikir tarihimizi inceleyecek olanlar bu \u00f6nder \u00fczerinde durmal\u0131, ona lay\u0131k oldu\u011fu yeri vermelidirler.\u201d <\/em><\/p>\n \u0130yi denilmi\u015f ama ve lakin, ne Azerbaycan\u2019da ne T\u00fcrkiye\u2019de, lay\u0131k oldu\u011fu bir ara\u015ft\u0131rma kitab\u0131 bile yaz\u0131lmad\u0131. Eserleri tam olarak bas\u0131lmad\u0131. Ad\u0131na halen ne Ankara\u2019da, ne \u0130stanbul\u2019da bir meydan, bir sokak bile yok.<\/p>\n Ve en \u00f6nemlisi \u2013 Ali bey H\u00fcseyinzade-Turan\u2019\u0131n, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bu ender fikir adam\u0131n\u0131n miras\u0131 halen tam olarak anlat\u0131lmad\u0131, dolay\u0131s\u0131yla anla\u015f\u0131lamad\u0131.<\/p>\n Son c\u00fcmle: Ziya G\u00f6kalp b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc savunursak, hocalar\u0131n\u0131n, dostlar\u0131n\u0131n da b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ihmal etmemeliyiz.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ziya G\u00f6kalp’in “T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn Yalvac\u0131” ismini verdi\u011fi b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk\u00e7\u00fc. Hayat\u0131 Y\u00fcce T\u00fcrk Milleti i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmakla ge\u00e7mi\u015f bir deha. \u0130ttihat ve Terakki y\u00f6neticisi, Damat Ferit’e muhalefet etti\u011fi i\u00e7in Bekira\u011fa B\u00f6l\u00fc\u011f\u00fc’nde aylarca yatan, Turanc\u0131 b\u00fcy\u00fck dava adam\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":130,"featured_media":4468,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,68,69],"tags":[],"coauthors":[1246],"class_list":["post-4467","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk","category-yakin-cografya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4467","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/130"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4467"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4467\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9668,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4467\/revisions\/9668"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4468"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4467"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4467"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4467"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=4467"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/em>Kabak\u00e7\u0131 Kona\u011f\u0131\u2019nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fman\u0131n esas tezleridir.<\/em><\/p>\nAzerbaycan\u2019daki T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ve \u00dc\u00e7 Tarz-\u0131 Siyaset\u2019e destek<\/strong><\/h2>\n
T\u00fcrk\u2019e ne gerekir?<\/strong><\/h2>\n
Ali Bey\u2019den sonra Azerbaycan\u2026<\/strong><\/h2>\n
H\u00fcseyinzade \u0130stanbul\u2019da<\/strong><\/h2>\n
\u0130hmal edilmi\u015f bir Yalva\u00e7<\/em> <\/strong><\/h2>\n