{"id":452,"date":"2017-11-14T12:55:33","date_gmt":"2017-11-14T09:55:33","guid":{"rendered":"http:\/\/misak.millidusunce.com\/?p=452"},"modified":"2018-03-10T11:24:07","modified_gmt":"2018-03-10T08:24:07","slug":"ataturk-ve-asya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/ataturk-ve-asya\/","title":{"rendered":"Atat\u00fcrk ve Asya"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/em><\/p>\n

\u201cGelece\u011fin y\u00fcksek ufuklar\u0131nda do\u011fmaya ba\u015flayan g\u00fcne\u015f, as\u0131rlardan beri \u0131st\u0131rap \u00e7eken milletlerin talihidir! Bu talihin art\u0131k bir daha siyah bulutlara b\u00fcr\u00fcnmemesi, milletlerin ve onlar\u0131n \u00f6nderlerinin gayretli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ve fedakarl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. (\u2026).\u201d<\/em><\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Not Defterleri, Cilt 11, sayfa 29.<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

Atat\u00fcrk ve Asya ili\u015fkisini \u00fc\u00e7 ayr\u0131 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda anlatmak istiyorum:<\/p>\n

1-\u0130mparatorluktan cumhuriyete ge\u00e7i\u015f ve in\u015fa s\u00fcrecinde\u00a0Avrasya co\u011frafyas\u0131ndan gelen T\u00fcrk entelekt\u00fcellerin rol\u00fc,<\/p>\n

2-Bir k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 entelekt\u00fcel olarak Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn 1905 Rus-Japon Harbi\u2019ne bak\u0131\u015f\u0131,<\/p>\n

3- Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn bir devlet adam\u0131 olarak Asya \u00fclkelerine verdi\u011fi \u00f6nem.<\/p>\n

\u00dc\u00e7 konudan birincisi bana ilgin\u00e7 ve \u00f6nemli gelmektedir. Bunu \u015f\u00f6yle bir soruyla a\u00e7\u0131klamak isterim: \u0130mparatorluk T\u00fcrkiye\u2019sinde yerli entelekt\u00fceller me\u015frutiyet\u00e7i ve bug\u00fcnk\u00fc ifadeyle Avrasya co\u011frafyas\u0131ndan \u0130stanbul\u2019a g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrk entelekt\u00fceller cumhuriyet\u00e7i midir?<\/em><\/strong> Bu sorunun cevab\u0131n\u0131 doktora \u00f6\u011frencili\u011fimden beri merak ediyordum ve aradan on y\u0131l ge\u00e7tikten sonra 14 May\u0131s 2005 g\u00fcn\u00fc Hacettepe \u00dcniversitesi\u2019nde d\u00fczenlenen T\u00fcrk Modernle\u015fme Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Sempozyumunda \u201cYenile\u015fmeciler Ni\u00e7in Cumhuriyet\u00e7i Olamad\u0131?\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 tebli\u011fimde sorunun birinci k\u0131sm\u0131na yan\u0131t aram\u0131\u015ft\u0131m[1]<\/a>.<\/p>\n

Giderek bu soru dima\u011f\u0131mda etkisini artt\u0131rm\u0131\u015f, yeni bir \u015fekil alm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

Avrasya co\u011frafyas\u0131ndan \u0130stanbul\u2019a g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrk entelekt\u00fceller nas\u0131l cumhuriyet\u00e7i oldu?<\/p>\n

T\u00fcrk \u0130stiklal Harbinde ve Cumhuriyet T\u00fcrkiye\u2019sinde Atat\u00fcrk\u2019le beraber hareket eden isimlerini s\u00f6yleyece\u011fim \u015fahsiyetlerin hepsi cumhuriyet\u00e7i: Yusuf Ak\u00e7ura, Sadri M. Arsal, Zeki Velidi Togan, Mehmet Emin Resulzade, (Atat\u00fcrk\u2019ten \u00f6nce vefat eden) Gasp\u0131ral\u0131 \u0130smail Bey, H\u00fcseyinzade Ali, A\u011fao\u011flu Ahmet bu isimlerin hepsi cumhuriyet\u00e7i. \u0130mparatorluk ve Cumhuriyet T\u00fcrkiye\u2019sine Orta Asya ve Kafkasya \u015fehirlerinden gelen T\u00fcrk entelekt\u00fcellerin tamam\u0131 cumhuriyet\u00e7i. Bunlar\u0131n baz\u0131lar\u0131 bizzat kendileri taraf\u0131ndan kurulan T\u00fcrk Cumhuriyetlerinden geliyorlar. 1876-78 ve devam\u0131ndaki y\u0131llarda do\u011fmu\u015flar, \u00fc\u00e7 a\u015fa\u011f\u0131 be\u015f yukar\u0131 Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn ku\u015fa\u011f\u0131. \u015eimdi bunlar da T\u00fcrk gen\u00e7leri ve hepsi s\u0131k\u0131 cumhuriyet\u00e7i. Yusuf Ak\u00e7ura, Sadri Maksud\u00ee Arsal, Zeki Velidi Togan, Mehmet Emin Resulzade vs. bunlar\u0131n do\u011fum yerleri Kazan, Bak\u00fc, Bah\u00e7esaray ama hepsinin mezarlar\u0131 ya Ankara ya da \u0130stanbul\u2019da. Bu b\u00fcy\u00fck milletin Rusya co\u011frafyas\u0131ndaki gen\u00e7leri cumhuriyet\u00e7i oluyorlar; Osmanl\u0131 co\u011frafyas\u0131ndaki gen\u00e7leri me\u015frutiyet\u00e7i. <\/strong>Bu farkl\u0131l\u0131k i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm tek ikna edici kan\u0131t, buradakiler devlet ba\u015fkan\u0131na kar\u015f\u0131 geldi\u011finde Halifeye ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015f say\u0131l\u0131yorlar. Ama orada devlet ba\u015fkan\u0131 \u00c7ar ve onun makam\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrkler a\u00e7\u0131s\u0131ndan dini bir makam h\u00fcviyeti bulunmuyor. \u015eunu rahatl\u0131kla s\u00f6ylemek isterim ki Avrasya co\u011frafyas\u0131nda cumhuriyet\u00e7ilik bizden \u00f6ncedir. Onlar\u0131n kurduklar\u0131 cumhuriyetler de bizimkinden \u00f6ncedir. T\u00fcrkmenistan ve Azerbaycan Cumhuriyetleri gibi\u2026<\/strong><\/p>\n

\u015eimdi bunu bir kenara not edelim. \u0130stanbul\u2019daki ayd\u0131n camias\u0131nda cumhuriyetle ilgili teredd\u00fct var. Bu teredd\u00fct zaten Ankara \u2013 \u0130stanbul ayr\u0131m\u0131n\u0131 esas al\u0131rsak, cumhuriyet d\u00f6neminde \u0130stanbul\u2019da bir s\u00fcre etkili de olmu\u015ftur. \u0130mparatorluktan cumhuriyete ge\u00e7i\u015f ve yeniden in\u015fa s\u00fcrecinde Avrasya co\u011frafyas\u0131ndan gelen T\u00fcrk entelekt\u00fcellerin rol\u00fc \u00f6nemlidir. Biraz \u00f6nce ismini sayd\u0131\u011f\u0131m bu \u015fahsiyetlerin ba\u015fta Yusuf Ak\u00e7ura olmak \u00fczere T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin in\u015fas\u0131nda, k\u00fclt\u00fcr hamlelerinde, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn tarih, dil \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda b\u00fct\u00fcn bu ki\u015filerin, Mehmet Emin Resulzade\u2019nin, H\u00fcseyinzade Ali gibi \u015fahsiyetlerin etkisi \u00f6nemlidir. Zaten \u00f6l\u00fcm y\u0131llar\u0131 da s\u0131ras\u0131yla 1935, 1957, 1970, 1955, 1940, 1941\u2019dir. Bu \u015fahsiyetlerin baz\u0131lar\u0131n\u0131n Atat\u00fcrk\u2019le \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 edebiyat tarihinin konusudur. Ama Yusuf Ak\u00e7ura T\u00fcrk tarihi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc katk\u0131lar\u0131yla Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn hep yan\u0131 ba\u015f\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Ankara\u2019daki D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ilk Do\u011fu \u0130\u015fleri M\u00fcd\u00fcr\u00fc Yusuf Ak\u00e7ura\u2019d\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>Asya Co\u011frafyas\u0131nda Y\u00f6n Bulmak<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong>Asya\u2019da n\u00fcfuz b\u00f6lgeleri sorunune e\u011filirsek: Asya co\u011frafyas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik milletleri var. Bunlar i\u00e7in Bat\u0131 neresidir, Bat\u0131l\u0131 kimdir? \u00d6rnek olarak, Hindistan\u2019daki insanlar i\u00e7in Bat\u0131 sadece \u0130ngiltere\u2019dir. Onlar Fransa\u2019y\u0131 pek hesaba almazlar. 1905\u2019teki Rus-Japon Harbinde, Japonlar i\u00e7in Bat\u0131 sadece ve sadece Ruslard\u0131r. Ve \u015f\u00f6yle diyorlar, ilk defa bir Asya devleti bir Avrupa devletini yendi! \u00c7ok enteresan Asya co\u011frafyas\u0131nda Bat\u0131 n\u00fcfuz b\u00f6lgelerine g\u00f6re de\u011fi\u015fiyor. Ve bana \u00f6yle geliyor ki, Vietnaml\u0131lar i\u00e7in Bat\u0131 \u00f6nce Frans\u0131zlard\u0131 sonra Amerikal\u0131lard\u0131. Kiminle sava\u015f\u0131yorsan\u0131z, ona g\u00f6re tan\u0131ml\u0131yorsunuz Bat\u0131y\u0131\u2026 <\/strong><\/p>\n

Bir de \u015fehirlere bakal\u0131m: 1850\u2019ler 1860\u2019lar Osmanl\u0131 co\u011frafyas\u0131, \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 co\u011frafyas\u0131 \u015fehirleri bir d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Biraz \u00f6nce isimlerini s\u00f6yledi\u011fim \u00c7arl\u0131k co\u011frafyas\u0131ndan bize gelen ayd\u0131nlar\u0131n pek \u00e7o\u011fu Kazan do\u011fumludur. Kazan, Osmanl\u0131\u2019ya en yak\u0131n T\u00fcrk \u015fehirlerinden biridir. Kazanl\u0131 ailelerin \u00e7ocuklar\u0131 Moskova\u2019da okuyor.<\/p>\n

Dil ve meslek \u00f6\u011freniyorlar ama en \u00f6nemlisi kendi k\u00fclt\u00fcr sorunlar\u0131 ve milli \u00e7\u0131karlar\u0131 \u00fczerine kongreler d\u00fczenlemeye ba\u015fl\u0131yorlar.<\/p>\n

\u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131 co\u011frafyas\u0131nda 1905 devrimi ard\u0131ndan bu \u015fehirlerin entelijansiyas\u0131n\u0131n \u201cT\u00fcrk Kongreleri\u201d tecr\u00fcbesi son derece \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Buradan gelmek istedi\u011fim nokta \u015fudur:<\/p>\n

2002 y\u0131l\u0131nda 1915 olaylar\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken \u015funu fark etmi\u015ftim. 1860-70\u2019lerde zengin Ermeni ailelerinin \u00e7ocuklar\u0131 Petersburg\u2019a, Moskova\u2019ya gidiyorlar. Bir k\u0131sm\u0131 da Paris\u2019e. Bir \u00f6rnek vereyim: Karekin Past\u0131rmac\u0131yan Ziraat Enstit\u00fcs\u00fcn\u00fc bitiriyor Paris\u2019te, ziraat m\u00fchendisi olarak d\u00f6n\u00fcyor Erzurum\u2019a. Zaten babas\u0131 da toprak sahibi. \u015eimdi demek istedi\u011fim \u015fu, zengin ve varl\u0131kl\u0131 ailelerden bir \u015fehirli s\u0131n\u0131f\u0131 olu\u015fuyorsa e\u011fer, bu s\u00f6yledi\u011fim Avrasya co\u011frafyas\u0131ndaki T\u00fcrk \u015fehirleri i\u00e7in de aynen ge\u00e7erli, bunlar\u0131n da \u00e7ocuklar\u0131 \u00fcniversite \u00f6\u011frenimi i\u00e7in gittikleri \u015fehirler ya en yak\u0131n \u015fehirler veya bir \u015fekilde pazar ve ticaret ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu daha b\u00fcy\u00fck merkezler.<\/p>\n

Elbette Orta Asya\u2019daki varl\u0131kl\u0131 T\u00fcrklerin \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n gitmek istedikleri veya gittikleri yerlerden biri \u0130stanbul\u2019dur. Yusuf Ak\u00e7ura bunlardan birisi. <\/strong>\u0130stanbul\u2019da Harp Okulu\u2019nu bitiriyor. Harp Akademisini de bitirecek fakat padi\u015faha kar\u015f\u0131 diye arkada\u015flar\u0131yla hem ceza al\u0131yorlar hem de akademiden at\u0131l\u0131yorlar. Ailesinin durumu iyi oldu\u011fundan bu defa Paris\u2019te siyaset bilimi okuyor ve tekrar \u0130stanbul\u2019a geliyor. Hem iyi yabanc\u0131 dil biliyorlar hem de iyi \u00f6\u011frenim g\u00f6r\u00fcyorlar. D\u00f6nd\u00fcklerinde de \u0130stanbul\u2019un muhalif topluluklar\u0131na kat\u0131l\u0131yorlar. Bu dedi\u011fim insanlardan baz\u0131lar\u0131 ayr\u0131ld\u0131klar\u0131 \u015fehirlerde toplum liderli\u011fi (=cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131) yap\u0131yorlar. Sadri Maksudi, Zeki Velidi gibi… Eczac\u0131 ise eczane, avukat ise yaz\u0131hane, doktorsa muayenehane a\u00e7\u0131yorlar. Bu \u015fekilde toplum liderli\u011fi yapanlar iyi e\u011fitim alm\u0131\u015f, okur-yazar \u015fahsiyetler. Dergi veya gazete \u00e7\u0131kar\u0131yorlar; kitap yaz\u0131yorlar\u2026<\/p>\n

T\u0131pk\u0131 bizim K\u0131br\u0131s T\u00fcrk Toplumu liderleri Doktor Faz\u0131l K\u00fc\u00e7\u00fck ve Hukuk\u00e7u Rauf Denkta\u015f gibi\u2026<\/p>\n

\u0130mparatorluk T\u00fcrkiye\u2019sinin pek \u00e7ok entelekt\u00fceli de Viyana, Paris, Londra, Berlin ve \u00f6zellikle Cenevre, Z\u00fcrih ve Lozan gibi \u015fehirlerde bulunmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\u0130slami ilimler konusunda \u00f6\u011frenim almak i\u00e7in Ba\u011fdat, \u015eam ve \u00f6zellikle Kahire\u2019deki medreselerde de T\u00fcrkiye\u2019den giden \u00f6\u011frencilerin oldu\u011funu biliyoruz.<\/p>\n

M\u00fctareke y\u0131llar\u0131nda birka\u00e7 ki\u015fi de Moskova\u2019ya gidiyor.<\/p>\n

Uzak Asya\u2019da \u00c7in\u2019de, Vietnam\u2019da da ba\u015fka \u00fclkelerin bu \u00f6nemli \u015fehirlerinde \u00f6\u011frenim almak olgusunu dikkate almal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

\u015eimdiki bilgilerimize g\u00f6re onlar da Paris\u2019e, Londra\u2019ya gidiyorlar.<\/p>\n

Belki Tokyo\u2019ya ve Pasifik \u00fcst\u00fcnden Bat\u0131 Amerika \u015fehirlerine de gitmi\u015f olabilirler ama hen\u00fcz benim bilgim yok\u2026<\/p>\n

Bu ili\u015fkiler bir yandan bilgi ve tecr\u00fcbenin bu ki\u015filer taraf\u0131ndan bir yerden ba\u015fka yere ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flarken, bir yandan da d\u00f6nemin imkanlar\u0131yla uzak co\u011frafyalarda olup-bitenin takibini de beraberinde getirmektedir. Farkl\u0131 dillerden eserlerin terc\u00fcmeleri, \u00f6zellikle telgraf\u0131n yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131 ve d\u00fcnya ticaretinin geli\u015fmesi de bu t\u00fcr e\u011fitim g\u00f6ren ki\u015filerin etkinliklerini art\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Asya \u0130lgisi Rus-Japon Harbi ile Ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r<\/strong><\/p>\n

Buraya kadar sivil entelekt\u00fcellerden ve onlar\u0131n \u015fehirlerinden k\u0131saca s\u00f6z ettim, bir de k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 entelekt\u00fceller var bizim \u00fclkemizde. Atat\u00fcrk bunlardan en fazla \u00f6ne \u00e7\u0131kan\u0131. Peki bu k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 entelekt\u00fcel nas\u0131l bak\u0131yor Asya d\u00fcnyas\u0131na? K\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 entelekt\u00fcelin Asya d\u00fcnyas\u0131na bak\u0131\u015f\u0131 \u00e7ok ilgin\u00e7tir. Onun askeri dehas\u0131n\u0131 yans\u0131tan \u00e7ok k\u0131sa bir metin var: \u201cZabit Kumandan ile Hasbihal\u201d. 27 sayfal\u0131k bir askeri deneme. May\u0131s 1914\u2019te Sofya\u2019da askeri ata\u015fe iken kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu askeri denemede taarruz ruhuna \u00f6rnek olarak 1905\u2019teki Rus-Japon Harbinin Japon komutanlar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Onlar\u0131n isimlerinden ve kahramanl\u0131klar\u0131ndan bahsetmi\u015ftir. \u015eimdi bir T\u00fcrk subay\u0131n\u0131n, ki o tarihte 32 ya\u015f\u0131nda bir yarbayd\u0131r ve askerlikle ilgili bir denemesinde \u00f6rnek verirken do\u011frudan 1905 Rus-Japon Harbine \u201cMukden Muharebesi\u201dne at\u0131fta bulunmas\u0131 bu muharebenin \u00e7a\u011fda\u015f bir k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 entelekt\u00fcelin ilgi alan\u0131nda olmas\u0131 s\u00fcrpriz say\u0131lamaz.<\/p>\n

Atat\u00fcrk, Harp Akademisi\u2019nde \u00f6\u011frenci iken Avrupa\u2019daki Napolyon harplerini de b\u00fcy\u00fck bir hassasiyetle tek tek incelemi\u015ftir.<\/p>\n

Esasen bu ilgi yaln\u0131z onunla s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, Rus-Japon Harbi ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ezeli d\u00fc\u015fman\u0131 Rusya ile 1890 y\u0131l\u0131nda Ertu\u011frul F\u0131rkateyni Facias\u0131n\u0131n ac\u0131 ve \u0131st\u0131rap y\u00fckl\u00fc hat\u0131ralar\u0131yla ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 Japonya\u2019n\u0131n ve Japon milletinin Asya\u2019n\u0131n uzak k\u00f6\u015fesindeki bu b\u00fcy\u00fck kap\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 kurumsal olarak yerinde izlemek \u00fczere bir kurmay subay\u0131n\u0131 g\u00f6revlendirmi\u015ftir.<\/p>\n

Goltz Pa\u015fan\u0131n tavsiyesi ve Padi\u015fah II. Abd\u00fclhamit\u2019in onay\u0131yla T\u00fcrkiye\u2019den askeri g\u00f6zlemci olarak Man\u00e7urya\u2019ya g\u00f6nderilen Kurmay Albay Pertev Demirhan, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Japon Ordusu ile bir y\u0131l kadar Port Arthur ku\u015fatmas\u0131nda ve Mukden Meydan Muharebesi\u2019nde bulunmu\u015ftur. Ayn\u0131 \u015fekilde Rus ordusuna da bir askeri g\u00f6zlemci g\u00f6ndermek istenmi\u015f ve fakat Rusya\u2019dan bir cevap gelmemi\u015ftir. \u0130ngiltere Rusya\u2019n\u0131n bu b\u00f6lgede kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131ndan rahats\u0131zd\u0131r ve \u00f6zellikle rakibinin g\u00fcneye sarkmas\u0131ndan endi\u015felidir. Bu nedenle \u0130ngiltere ile Japonya aras\u0131nda 1902 y\u0131l\u0131nda bir ittifak antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. 9 \u015eubat 1904 gecesi Japon Filosunun Port Arthur istihkam\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki limanda demirli Rus donanmas\u0131na sald\u0131rmas\u0131 Rus \u00c7ar\u0131na a\u011f\u0131r bir a\u00e7\u0131klama ile harbi ba\u015flatma f\u0131rsat\u0131 sunmu\u015ftur. Bu harp 5 Eyl\u00fcl 1905 g\u00fcn\u00fc Japonlar\u0131n zaferiyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015f ve Portsmouth Antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu bu harpte her iki \u00fclkeye kar\u015f\u0131 devlet olarak denge siyaseti izlemi\u015f; Vladivostok\u2019ta Rus donanmas\u0131n\u0131n Japonlar taraf\u0131ndan tahribi \u00fczerine Ruslar, Karadeniz donanmas\u0131n\u0131 Bo\u011fazlardan ge\u00e7irmek istemi\u015f fakat Padi\u015fah II. Abd\u00fclhamit tarafs\u0131zl\u0131k siyaseti gere\u011fi Rus donanmas\u0131n\u0131n ge\u00e7irilmesine izin vermemi\u015f ancak torpidolar\u0131n teker teker ge\u00e7mesine imk\u00e2n sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde M\u0131s\u0131r Fevkal\u00e2de Komiseri Ahmet Muhtar Pa\u015fa taraf\u0131ndan harp nedeniyle S\u00fcvey\u015f Kanal\u0131\u2019ndan harp gemilerinin ge\u00e7irilmemesinin s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 sadece bir geminin kanalda 24 saatten fazla kalmas\u0131na ve askeri malzemenin iskelelere \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131na izin verilmedi\u011fi Bab\u0131ali\u2019ye bildirilmi\u015ftir. Man\u00e7urya\u2019daki T\u00fcrk askeri g\u00f6zlemci d\u00fczenli olarak harp raporlar\u0131n\u0131 \u0130stanbul\u2019a g\u00f6ndermi\u015f ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde Padi\u015faha Japonlar\u0131n genel hayat\u0131 ve galibiyetlerinin sebebi olarak manevi bak\u0131mdan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olmalar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/strong> Ayr\u0131ca bu harpte kullan\u0131lan makineli t\u00fcfeklerin Osmanl\u0131 ordusunda da kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 tavsiye etmi\u015f ve Rus-Japon Harbi ile ilgili foto\u011fraflardan olu\u015fan bir de alb\u00fcm sunmu\u015ftur.<\/p>\n

Padi\u015fah II. Abd\u00fclhamit\u2019in de\u011ferlendirmesi, \u201cJaponya\u2019n\u0131n muvaffakiyeti bizi memnun eder, onlar\u0131n Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 kazand\u0131klar\u0131 zafer bizim i\u00e7in de zafer say\u0131l\u0131r. Rusya\u2019n\u0131n kuvvetinin \u00e7o\u011funu Uzak Do\u011fu\u2019ya nakletmesi, Karadeniz\u2019deki taarruz kuvvetin azaltmas\u0131 demektir<\/em>\u201d \u015feklinde olmu\u015ftur. \u0130lgin\u00e7tir, bu galibiyetin ard\u0131ndan Asyal\u0131 devletlerle ittifak (\u0130ttihat-\u0131 \u015eark) kurulmas\u0131 gibi tezler ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta J\u00f6n T\u00fcrkler, T\u00fcrkiye\u2019yi Ortado\u011fu\u2019nun Japonya\u2019s\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015fler ve Avrupal\u0131 uzmanlar yerine Japon uzmanlar getirmeyi bile d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015flerdir. Japonlar\u0131n Ruslar kar\u015f\u0131s\u0131nda galibiyeti M\u00fcsl\u00fcman ahali i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir sevin\u00e7 kayna\u011f\u0131 olmu\u015ftur[2]<\/a>.<\/p>\n

Japonya<\/a>‘n\u0131n\u00a0Rusya<\/a>‘y\u0131\u00a0Uzakdo\u011fu<\/a>‘daki yay\u0131lmac\u0131 politikadan vazge\u00e7mek zorunda b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 askeri \u00e7at\u0131\u015fma Kore<\/a>\u00a0ve\u00a0Man\u00e7urya<\/a>\u00a0\u00fczerindeki n\u00fcfuz \u00e7eki\u015fmesinden kaynaklanan harbin \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131ndan biri de bir\u00a0Asya<\/a>\u00a0devletinin modern \u00e7a\u011fda ilk kez bir\u00a0Avrupa<\/a>\u00a0devletini yenilgiye u\u011fratmas\u0131yd\u0131. Mukden Muharebesi\u00a0ise Rus-Japon Harbinin<\/a> en \u00f6nemli muharebesidir ve I. D\u00fcnya Harbi<\/a> \u00f6ncesi son b\u00fcy\u00fck kara \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri olarak tarihe ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

Asya\u2019n\u0131n en uzak k\u00f6\u015fesindeki Rus-Japon Harbi bizi neden bu kadar ilgilendiriyordu? \u00c7\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131-Rus ordusu ka\u00e7 defa kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geldiyse biri (K\u0131r\u0131m Harbi) d\u0131\u015f\u0131nda yenilmi\u015ftik. Hele 1877-78 Osmanl\u0131 Rus Harbi bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan \u00e7ok a\u011f\u0131r bir yenilgiydi. Ve bana \u00f6yle geliyor ki, 1915 y\u0131l\u0131nda Ermenilerle ilgili tehcir karar\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda da zihinsel arka planda devlet y\u00f6neticilerinin 1877-78 Osmanl\u0131-Rus Harbindeki feci ma\u011flubiyetin travmatik etkisi bulunmaktad\u0131r.<\/strong> Hat\u0131rlay\u0131n\u0131z Ruslar \u0130stanbul\u2019da Ye\u015filk\u00f6y\u2019e kadar geldiler, bir de an\u0131t diktiler. Di\u011fer taraftan Kafkas cephesinden de Do\u011fu Anadolu\u2019ya girdiler. O nedenle bizim ahalide ve devlet kat\u0131nda Ruslara kar\u015f\u0131 bir teyakkuz hali olu\u015fmu\u015ftur.<\/p>\n

T\u00fcrkiye-Rusya ili\u015fkilerindeki s\u00fcrekli g\u00fcvensizlik ortam\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven ve i\u015fbirli\u011fine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi ise Moskova Antla\u015fmas\u0131 ile iki taraf\u0131n liderleri konumundaki Atat\u00fcrk ve Lenin\u2019e nasip olacakt\u0131r<\/strong> ve onun i\u00e7in 43 uzun y\u0131l daha ge\u00e7ecek ve ama \u00f6nce s\u0131rada yine \u00e7ok \u015fiddetli bir harp ve onun zorluklar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n

Hele 1914\u2019\u00fcn son g\u00fcnlerinde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan Sar\u0131kam\u0131\u015f fel\u00e2keti ve hemen ard\u0131ndan ba\u015flat\u0131lan \u00c7anakkale Harbi\u2019nde 1878\u2019dekine benzer \u015fekilde \u0130stanbul\u2019un i\u015fgal tehdidi alan\u0131na \u00e7ok yak\u0131n bulunu\u015fu bu acil g\u00fcvenlik karar\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 ve uygulanmas\u0131nda etkilidir.<\/p>\n

O nedenle Asya\u2019n\u0131n o taraf\u0131nda Japonlar ve Ruslar harp ettiklerinde biz Japonlardan yana sempati duyuyoruz. Bu sadece bizim i\u00e7in b\u00f6yle san\u0131lmas\u0131n. B\u00fct\u00fcn Asya co\u011frafyas\u0131 ba\u015fta Hindistan ve \u00c7in olmak \u00fczere her yerde muazzam bir sempati dalgas\u0131 olu\u015fuyor Japonlar\u0131n lehine.<\/p>\n

Halide Edip Ad\u0131var, \u201cMor Salk\u0131ml\u0131 Ev\u201d adl\u0131 an\u0131lar\u0131nda o g\u00fcnlerin \u0130stanbul\u2019unda mahallelere yay\u0131lan sevin\u00e7 dalgas\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

\u201cBirincinin ad\u0131n\u0131n garip bir r\u00fcyan\u0131n tesiri ile koymu\u015ftum. \u0130kinci do\u011fdu\u011fu zaman Japon-Rus muharebesinde Amiral Togo\u2019nun zaferi memleketimizde b\u00fct\u00fcn muhayyileleri o kadar hareket ge\u00e7irmi\u015fti ki mahallemizde do\u011fan di\u011fer erkek \u00e7ocuklar\u0131 gibi o da \u2018Togo\u2019 diye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131ld\u0131 durdu\u201d[3]<\/a>.<\/p>\n

\u201cTogo\u201d ad\u0131 Asya co\u011frafyas\u0131nda efsanele\u015fiyor ve onun askerlerinin harp alanlar\u0131ndaki ba\u015far\u0131lar\u0131 da 32 ya\u015f\u0131ndaki T\u00fcrk Yarbay\u0131n kitab\u0131nda \u00f6rnek olay olarak yer al\u0131yor.<\/p>\n

1914 y\u0131l\u0131nda Sofya Askeri Ata\u015feli\u011fi g\u00f6revinde kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u201cZabit ve Kumandan ile Hasb\u0131hal\u201d adl\u0131 risalede \u201c4. Sald\u0131r\u0131 Ruhu\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde se\u00e7ilen \u00f6rnek Japon ordusunun kahraman komutanlar\u0131na aittir.<\/p>\n

\u201cBa\u015far\u0131 i\u00e7in en emin arac\u0131n sald\u0131r\u0131 oldu\u011funu anlamakta \u0131srar olunmaz; ancak sald\u0131r\u0131 ordusu kuracak milletin, Japonlar\u0131n kyugeki zay\u015fin<\/em> dedikleri sald\u0131r\u0131 ruhuna sahip olmas\u0131 gerekir.\u201d<\/p>\n

\u201cBu sald\u0131r\u0131 ruhu, 1904 y\u0131l\u0131nda;\u201d<\/p>\n

\u201cBin kader, bin \u00fcz\u00fcnt\u00fc; fakat her \u015feye ra\u011fmen ileri!\u201d<\/p>\n

\u201cBa\u015fka hi\u00e7bir \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnmek laz\u0131m de\u011fil\u201d<\/p>\n

\u201cCesedimi sava\u015f meydan\u0131nda g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermek i\u00e7in\u201d<\/p>\n

\u201c\u0130\u015fte bu, Cenab-\u0131 Hakk\u0131n emeli!\u201d<\/p>\n

\u201c\u015eark\u0131s\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek Kazumaro gemisiyle sava\u015fa giden Albay Kujima\u2019larda;\u201d<\/p>\n

\u201cBu sald\u0131r\u0131 ruhu, Sasebo Liman\u0131ndan sava\u015fa \u00e7\u0131karken ailesine, \u2018Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! G\u00f6revimden ba\u015fka bir \u015feyle ilgilenmeyece\u011fimden sizden de haber istemem!\u2019 diye yazan Amiral Togo\u2019larda;\u201d<\/p>\n

\u201cBu sald\u0131r\u0131 ruhu, Nan\u015fan Muharebesi\u2019nde o\u011flunun g\u00f6\u011fs\u00fcnden vuruldu\u011fu haberi \u00fczerine, ailesine, \u2018O\u011flumun k\u00fclleri Tokyo\u2019ya getirildi\u011fi zaman hemen defnolunmas\u0131n! Yak\u0131nda ben ve k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flum da terk-i hayat edece\u011fimizden, o zaman, \u00fc\u00e7\u00fcm\u00fcz\u00fc birden defnedersiniz!\u2019 emrini veren General Nogi\u2019lerde;\u201d<\/p>\n

\u201cVe bunlar\u0131 takip edenlerin k\u00e2ffesinde b\u00fct\u00fcn feyziyle mevcut oldu\u011fu i\u00e7indi ki, narin Japonlar iri yap\u0131l\u0131 Ruslara meydan okudular\u201d[4]<\/a>.<\/p>\n

Japon Amirali \u0130stanbul\u2019da<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong>Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn 1914 May\u0131s\u2019\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 askeri risalede s\u00f6z etti\u011fi Japonlar\u0131n \u00f6nemli komutanlar\u0131ndan Amiral Togo, \u0130stanbul\u2019u 1911 y\u0131l\u0131nda ziyaret ediyor. Amiral Togo kendi ordusunda Kazak askeri bulunuyormu\u015f ve bundan dolay\u0131 \u0130slamiyet ile ilgili baz\u0131 sorular\u0131 varm\u0131\u015f. Kazak askerler M\u00fcsl\u00fcman galiba, \u0130slamiyet ile ilgili sorular\u0131m var benim yard\u0131mc\u0131 olur musunuz? diye sormu\u015f. \u0130stanbul\u2019daki \u0130slam ulemas\u0131na da sorular\u0131 y\u00f6neltmi\u015fler. Amiral Togo\u2019nun sorular\u0131, mecmualarda haber oluyor. Fakat esas bizim kendi zihin d\u00fcnyam\u0131zda Japonlar ile ilgili b\u00fcy\u00fck heyecan uyand\u0131ran bir ba\u015fka olay var, 1890 Ertu\u011frul F\u0131rkateyni Facias\u0131 1890. \u015eimdi 1890\u2019dan \u00f6nce, Japonya imparatorunun ye\u011feni bir harp gemisi ile \u0130stanbul\u2019u ziyaret ediyor. Bizim Padi\u015fah\u0131m\u0131z II. Abd\u00fclhamit de buna kar\u015f\u0131l\u0131k olarak \u201cdevlet ziyareti \u015feklinde bir ziyarette bulunal\u0131m,\u201d diyor. Ertu\u011frul F\u0131rkateyni g\u00f6revlendiriyor bunun i\u00e7in. Ertu\u011frul yola \u00e7\u0131k\u0131yor ve trajik hik\u00e2yeyi biliyorsunuz. Bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ac\u0131. D\u00f6n\u00fc\u015fte kayal\u0131klara \u00e7arp\u0131yor ve bat\u0131yor. Baz\u0131 denizcilerimiz kurtuluyorlar. Japonlar an\u0131t dikiyorlar. O an\u0131t\u0131n T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan korunmas\u0131 1937 y\u0131l\u0131ndad\u0131r. Ama ba\u015flang\u0131\u00e7ta an\u0131t\u0131 Japonlar yapm\u0131\u015flard\u0131r. \u015eimdi demek istedi\u011fim \u015fu; Ertu\u011frul F\u0131rkateyni facias\u0131 nedeniyle Japonlarla kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki var ve facia, ac\u0131 bir olay nedeniyle iki milletin yak\u0131nla\u015fmas\u0131 durumudur.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Devlet Adam\u0131 Olarak Asya \u00dclkelerine Verdi\u011fi \u00d6nem<\/strong><\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde Asya \u00fclkeleriyle ili\u015fkilere dair en \u00f6nemli kaynak eser, kendi genel sekreteri Hikmet Bayur taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1934 y\u0131l\u0131nda Hikmet Bayur, \u201cT\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131\u201d adl\u0131 \u00fcnl\u00fc incelemesini yazm\u0131\u015f ve Atat\u00fcrk\u2019e okumu\u015f daha sonra onun y\u00f6nlendirmesiyle Mare\u015fal Fevzi \u00c7akmak\u2019a da okumu\u015f ve iki b\u00fcy\u00fck akt\u00f6r\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015flerini alm\u0131\u015ft\u0131r. Eserin son bask\u0131s\u0131nda g\u00f6r\u00fclen Montreux S\u00f6zle\u015fmesiyle ilgili k\u0131s\u0131mlar\u0131 yazarken de bu i\u015fin m\u00fczakerelerini yapan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Tevfik R\u00fc\u015ft\u00fc Aras\u2019\u0131n verdi\u011fi bilgiler sayesinde belgelerin ruhuna daha iyi n\u00fcfuz etmek imk\u00e2n\u0131 bulmu\u015ftur. Hikmet Bayur\u2019un kendi s\u00f6zleriyle bu f\u0131rsatlar, \u201cEserde an\u0131lan Mill\u00ee M\u00fccadele s\u0131ras\u0131nda ve daha sonra d\u0131\u015f siyasa ile ilgili olaylar\u0131n anlat\u0131\u015f\u0131nda bir yanl\u0131\u015fl\u0131k olmad\u0131\u011f\u0131na -insan eserlerinin yanl\u0131\u015ftan masun olabildikleri \u00f6l\u00e7\u00fcde- inan\u0131labilece\u011fi gibi, en b\u00fcy\u00fck sorumlu ve g\u00f6revlilerin yukar\u0131da an\u0131lan ilgileni\u015flerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc muhakemesinin de T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmetinin g\u00f6r\u00fc\u015flerine uygun oldu\u011funa inan\u0131labilir\u201d[5]<\/a>.<\/p>\n

Takdir edersiniz ki, bir eserin yaz\u0131m\u0131nda bu t\u00fcr y\u00fcksek destekler pek az yazar\u0131n eline ge\u00e7er.<\/p>\n

\u201cT\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131\u201d adl\u0131 incelemenin \u201cAnkara\u2019daki Milli H\u00fck\u00fcmetin Harici Siyasas\u0131\u201d adl\u0131 k\u0131sm\u0131nda Lozan Konferans\u0131\u2019ndan \u00f6nce Do\u011fu ile ili\u015fkiler ve Ankara-Moskova dostlu\u011funun ba\u015flamas\u0131na dair ilgin\u00e7 bir analiz yer almaktad\u0131r:<\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fck Harp esnas\u0131nda Osmanl\u0131 devletinin pek elim \u0131st\u0131raplar alt\u0131nda kalarak tatbik etti\u011fi tehcirler; sebep ve anlams\u0131z birer zul\u00fcm \u015feklinde b\u00fct\u00fcn cihana anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in genel olarak Sosyal Demokratlar [Rusya\u2019n\u0131n Bol\u015fevik Kom\u00fcnistlerini kastediyor] T\u00fcrklerin aleyhinde idiler. Ve Sovyet h\u00fck\u00fcmeti, burjuva s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n yard\u0131mc\u0131lar\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bu partilerin bir\u00e7ok ricalle propaganda sahas\u0131nda m\u00fccadele olmakla beraber, i\u015fte rakiplerinin eline mazlum Ermenileri feda ettiklerini ilana m\u00fcsait bir kar\u015f\u0131 propaganda silah\u0131 vermemek i\u00e7in, bizimle ili\u015fkilerinde kendilerini \u00e7ok teredd\u00fct ve \u00e7ekingenlikle harekete mecbur kabul ediyorlard\u0131<\/em>.\u201d<\/p>\n

\u201cFakat T\u00fcrk milletinin dostlu\u011fu ile m\u00fcbala\u011fa ve mugal\u00e2tadan ibaret bir propaganda ve onun istismarc\u0131lar\u0131 aras\u0131nda karar vermek mecburiyeti belirince Lenin ve Stalin ba\u015fta, Sovyet ricali do\u011fru yolun hangisi oldu\u011funu g\u00f6rmekte \u00e7ok gecikmediler; T\u00fcrk milli h\u00fck\u00fcmetinin yerine, o s\u0131ralarda Kafkasya\u2019da mevcut olan Ermeni ve G\u00fcrc\u00fc h\u00fck\u00fcmetleri misille Bat\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerine alet olan Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmetinin, Kafkas hudutlar\u0131na h\u00e2kim olmas\u0131 ve oralarda bat\u0131 devletleri lehine k\u0131\u015fk\u0131rtmalara kalk\u0131\u015fmas\u0131 ihtimali d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce yukar\u0131da isimlerini and\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u00fcdebbir devlet ricalinden ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bir hareket beklenemezdi. Mamafih bu neticenin elde edilmesinde her hakikatin bizatihi haiz oldu\u011fu kuvvet ve hadiselerin ard\u0131m\u0131 kadar ve belki onlardan fazla T\u00fcrk Milli H\u00fck\u00fcmetinin \u015fuurlu sebat\u0131, ikna edici telkinleri ve ne kadar b\u00fcy\u00fck tehlikelerle muhat olursa olsun ve her ne kadar kuvvetli yard\u0131m vaatleri kar\u015f\u0131s\u0131nda bulunursa bulunsun \u2018Misak-\u0131 Milli\u2019den fedak\u00e2rl\u0131kta bulunmaya raz\u0131 olmayacak kadar so\u011fukkanl\u0131l\u0131k ve \u00fclk\u00fcye sadakat g\u00f6stermesi etkili olmu\u015ftur<\/em>.\u201d<\/p>\n

\u201cSovyet H\u00fck\u00fcmeti ise teredd\u00fctlerini b\u0131rak\u0131p do\u011fru yolu bir kere g\u00f6rd\u00fckten sonra bug\u00fcne kadar [1934] yani 13 sene o yolda sad\u0131k\u00e2ne y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr\u201d[6]<\/a>.<\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde Ankara-Moskova dostlu\u011fu ve i\u015fbirli\u011finin en \u00f6zl\u00fc ba\u015flang\u0131\u00e7 hik\u00e2yesi bu \u015fekildedir.<\/p>\n

Kabul etmek gerekir ki bu dostluk ve i\u015fbirli\u011fi \u00e7ok hassas bir denge \u00fczerinde y\u00fckselmi\u015ftir. Rusya taraf\u0131 Ermeni fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc, T\u00fcrkiye taraf\u0131 Azerbaycanl\u0131 T\u00fcrkleri kendi siyasetlerinin belirlenmesinde hesaba katmak zorunda bulunduklar\u0131n\u0131 fark etmi\u015flerdir ki; her iki taraf\u0131n bu konumlanmalar\u0131 2000\u2019li y\u0131llarda da s\u00fcrmektedir ve Rusya Ermenistans\u0131z, T\u00fcrkiye Azerbaycans\u0131z b\u00f6lge sorunlar\u0131na yakla\u015famaz durumdad\u0131r.<\/p>\n

Ki\u015fisel d\u00fc\u015f\u00fcncem bug\u00fcn Kafkasya politikas\u0131n\u0131n as\u0131l \u00e7arp\u0131c\u0131 denklemi budur.<\/p>\n

16 Mart 1921 g\u00fcn\u00fc Hikmet Bayur\u2019un s\u00f6zleriyle, \u201cyak\u0131n do\u011funun en \u00f6nemli hadiselerinden biri olan\u201d Moskova Antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te kritik noktalar \u015funlard\u0131r: Bir bu\u00e7uk ay s\u00fcren g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde T\u00fcrk temsilcileri, Rusya\u2019dan Misak-\u0131 Milli\u2019yi oldu\u011fu gibi benimsemesini istemi\u015fler, antla\u015fman\u0131n yaln\u0131z Rusya ile olmas\u0131nda \u0131srar etmemi\u015f ve yeni Bol\u015fevikle\u015fmi\u015f Ermeni h\u00fck\u00fcmeti temsilcilerini de i\u00e7ine alan bir Kafkas heyetinin i\u015fe kar\u0131\u015fmas\u0131na m\u00fcsaade etmi\u015fler; Rus liderli\u011finin arac\u0131 olarak i\u015fe kar\u0131\u015ft\u0131rmak istedikleri o vakitler Moskova\u2019da bulunan eski Osmanl\u0131 ricali (Enver Pa\u015fa vd.) veya Rusya T\u00fcrklerini kabul etmemi\u015f ve sonunda antla\u015fma T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmetinin istedi\u011fi s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde imzalanm\u0131\u015f ve o andan itibaren yetmi\u015f y\u0131ld\u0131r 1945 ve 2015\u2019te iki istisna d\u0131\u015f\u0131nda sars\u0131lmaks\u0131z\u0131n devam eden T\u00fcrk-Rus dostlu\u011funun temeli at\u0131lm\u0131\u015f; kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00fcven ve i\u015fbirli\u011fi ortam\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Buna g\u00f6re; Kafkas s\u0131n\u0131r\u0131, 1877-78 harbinden \u00f6nceki s\u0131n\u0131r olarak kabul edilmi\u015f ve I\u011fd\u0131r T\u00fcrkiye\u2019ye geri verilmi\u015f ve T\u00fcrkiye, Batum \u015fehir ve liman\u0131 ile Batum sanca\u011f\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131ndaki hakk\u0131n\u0131 ahalinin muhtariyetine b\u0131rakm\u0131\u015f ve buna kar\u015f\u0131l\u0131k T\u00fcrkiye\u2019nin Batum liman\u0131ndan serbest yararlanmas\u0131 hakk\u0131 ile G\u00fcrcistan\u2019a terk etmi\u015ftir. Nah\u00e7ivan b\u00f6lgesi ba\u015fka bir devlete terk edilmemek \u015fart\u0131 ile Azerbaycan himayesine b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Rusya \u00c7arl\u0131k H\u00fck\u00fcmeti ile Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131nda imzalanan b\u00fct\u00fcn antla\u015fmalar iptal edilmi\u015f ve Rusya eski d\u00f6nemden kalan mali haklar\u0131ndan ve kapit\u00fclasyon hukukundan vazge\u00e7mi\u015ftir. T\u00fcrkiye ve \u0130stanbul\u2019un g\u00fcvenli\u011fine zarar vermemek \u015fart\u0131yla Bo\u011fazlar ve Karadeniz\u2019de uygulanacak kurallar\u0131n belirlenmesi, k\u0131y\u0131 devletleri aras\u0131nda d\u00fczenlenecek bir konferansa b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r[7]<\/a>.<\/p>\n

Hat\u0131rlanacakt\u0131r, 1922-23 y\u0131l\u0131nda Lozan Konferans\u0131\u2019na Rusya, Ukrayna, G\u00fcrcistan ve Bulgaristan temsilcileri de kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Lozan\u2019da Rusya\u2019n\u0131n siyaseti, T\u00fcrkiye\u2019nin Rusya ile \u0130ngiltere aras\u0131nda bir duvar olmas\u0131 ve Bo\u011fazlar\u0131n ticaret gemilerine a\u00e7\u0131k harp gemilerine her zaman kapal\u0131 olmas\u0131 esas\u0131na dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u015eimdi s\u0131ras\u0131 geldi\u011fi i\u00e7in bir konuya daha de\u011finmek istiyorum.<\/p>\n

Lozan\u2019da Atat\u00fcrk ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n Ermenilerin Do\u011fu Anadolu\u2019da yurt talebi ve az\u0131nl\u0131klar konusunda belirledikleri siyaseti de \u00e7ok k\u0131sa olarak burada hat\u0131rlamal\u0131y\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu realist tutum, bug\u00fcne kadar T\u00fcrkiye devletinin b\u00fct\u00fcn h\u00fck\u00fcmetleri taraf\u0131ndan ve gelecekte de kararl\u0131 bir \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclecektir.<\/p>\n

Lozan\u2019da \u0130tilaf devletleri;<\/p>\n

1)T\u00fcrkiye\u2019de \u0131rk ve din esas\u0131na g\u00f6re az\u0131nl\u0131klar\u0131n haklar\u0131n\u0131 g\u00f6zetim ve kontrol ama\u00e7l\u0131 olarak Milletler Cemiyeti taraf\u0131ndan bir tefti\u015f heyeti bulundurulmas\u0131n\u0131;<\/p>\n

2)H\u0131ristiyanlar\u0131n para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda askerlikten muaf olmas\u0131n\u0131;<\/p>\n

3)Do\u011fu vilayetlerini terk eden Ermenilerin toptan yerlerine d\u00f6nmelerini;<\/p>\n

4)T\u00fcrkiye\u2019nin bir taraf\u0131nda bir Ermeni yurdu kurularak G\u00fcmr\u00fc Konferans\u0131\u2019nda Ermeni temsilcilerin talep ve teklif ettikleri \u201cD\u00fcnyan\u0131n her yan\u0131na da\u011f\u0131lan Ermenilerden isteyenlerin bu yurtta isk\u00e2n\u201d edilmelerini ve bu yurdun belirlenmesi ve tabi olaca\u011f\u0131 idare \u015feklinin Milletler Cemiyeti ile ortakla\u015fa kararla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131; (\u0130ngiliz heyeti temsilcilerine g\u00f6re bu yurt i\u00e7in en uygun b\u00f6lge, T\u00fcrkiye ile Suriye aras\u0131nda Sevr projesi s\u0131n\u0131r\u0131 ile Ankara Antla\u015fmas\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131nda bulunan \u015ferit gibi m\u0131nt\u0131ka imi\u015f; Frans\u0131z heyeti temsilcileri de Erivan Cumhuriyeti civar\u0131nda bir yurt b\u00f6lgesini uygun bulmaktad\u0131r.)<\/p>\n

5)Eski mezhep imtiyazlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131.<\/p>\n

Lozan\u2019da T\u00fcrk temsilcilerin metaneti ile b\u00fct\u00fcn bu tehlikeler ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f veya etkisizle\u015ftirilmi\u015ftir. Do\u011fu vilayetlerini terk etmi\u015f Ermenilerin toplu olarak d\u00f6n\u00fc\u015fleri kabul edilmemi\u015ftir. Ermeni yurdu meselesinde kesin tav\u0131r almak zorunlulu\u011fu belirmi\u015f ve temsilcilerimiz oturumu, bu talepleri dinlememek i\u00e7in toplant\u0131 salonundan ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Lozan Antla\u015fmas\u0131 de\u011ferlendirilirken bu yan ihmal edilmemelidir[8]<\/a>.<\/p>\n

20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finde Bat\u0131 T\u00fcrklerinin lideri Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Hindistan\u2019a ve Hindistan tarihine ilgisi \u00fczerinde ayr\u0131ca durmak gerekir. Elbette Hindistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketinin benzersiz kahramanlar\u0131 Gandi ve Nehru ile ili\u015fkisi de bu \u00e7er\u00e7evede de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n

Sakarya Meydan Muharebesi\u2019nden sonra Hindistan milliyet\u00e7ileri aras\u0131nda \u201cBiz de Mustafa Kemal Pa\u015fa gibi neden yapmayal\u0131m\u201d s\u00f6zleri s\u00f6ylenir olmu\u015ftur. Gandi buna \u015fu gerek\u00e7eyle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r: \u201c\u015eu anda d\u00fcnyada hi\u00e7bir devlet veya \u00fclke fiziksel g\u00fc\u00e7 y\u00f6n\u00fcnden Hindistan\u2019dan daha zay\u0131f de\u011fildir. K\u00fc\u00e7\u00fck Afganistan bile onu yutabilir. \u00d6te yandan Mustafa Kemal Pa\u015fa k\u0131l\u0131c\u0131yla galip gelmi\u015ftir \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrklerin her h\u00fccresi cengaverlikte yo\u011frulmu\u015ftur. T\u00fcrkler y\u00fczy\u0131llard\u0131r iyi bir sava\u015f\u00e7\u0131 olmakla tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d Bu d\u00fc\u015f\u00fcncelerle Gandi Hindistan i\u00e7in \u00e7ok farkl\u0131 bir istikl\u00e2l (=sivil itaatsizlik) plan\u0131 uygulam\u0131\u015ft\u0131r[9]<\/a>.<\/p>\n

Bir y\u0131l sonra T\u00fcrkiye\u2019de Mustafa Kemal\u2019in kesin zaferle ba\u015far\u0131 kazanmas\u0131, Asya\u2019n\u0131n bir ucundan \u00f6b\u00fcr ucuna Bat\u0131\u2019n\u0131n g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n

Profes\u00f6r Bernard Lewis\u2019in s\u00f6zleriyle; \u201cBirinci B\u00fcy\u00fck Harbin yenilen devletleri aras\u0131nda yaln\u0131z T\u00fcrkler ba\u015far\u0131yla yenenlere meydan okuyup m\u00fczakereler sonunda kendi isteklerine uygun bir bar\u0131\u015f elde edebilmi\u015flerdir. Asya\u2019n\u0131n ezilen milletleri aras\u0131nda yaln\u0131z T\u00fcrkler sald\u0131rganlar\u0131 kovup milli egemenliklerini yeniden kurmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. Onlar\u0131n ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n etkileri bir ku\u015fak \u00f6nce, Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 Japon zaferininkilerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir. Japonlar \u00e7a\u011fda\u015fl\u0131k (modernism) ve liberallik dersi vermi\u015flerdi. Kemalist T\u00fcrkler ise laik milliyet\u00e7ili\u011fin \u00fcst\u00fcn yanlar\u0131n\u0131 saptam\u0131\u015ft\u0131r ve Arap \u00fclkelerinde ve daha ba\u015fka yerlerde yeni bir \u00f6nderler ku\u015fa\u011f\u0131 onlar\u0131n \u00f6rne\u011fine uyarak Bat\u0131ya meydan okumaya y\u00fcreklendirilmi\u015flerdir. Hi\u00e7biri onlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 elde edememi\u015ftir<\/em>\u201d[10]<\/a>.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Afganistan\u2019la ili\u015fkileri \u00fczerinde \u015funlar\u0131 vurgulamak isterim:<\/p>\n

1921 Temmuz\u2019unda Veziri k\u00f6kenli bir subay Abdurrahman, Ankara\u2019n\u0131n ilk temsilcisi olarak Kabil\u2019e varm\u0131\u015ft\u0131r[11]<\/a>.<\/p>\n

Bu g\u00f6revlendirmenin Afganistan\u2019da bulunan eski Bahriye Naz\u0131r\u0131 ve D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Ordu Komutan\u0131 Cemal Pa\u015fa taraf\u0131ndan Atat\u00fcrk\u2019e yaz\u0131lan bir mektuptan sonra yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n

Atat\u00fcrk, 1 Mart 1922 g\u00fcn\u00fc Meclis a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada, \u201c\u015eu anda \u00f6nemli bir devlet g\u00f6revlisini Afganistan\u2019a g\u00f6nderece\u011fiz<\/em>\u201d diyor. Medine M\u00fcdafii Fahrettin T\u00fcrkkan Pa\u015fa\u2019y\u0131 g\u00f6nderiyoruz 1926\u2019ya kadar. 1927\u2019de Reisicumhur Genel Sekreteri Hikmet Bayur b\u00fcy\u00fckel\u00e7i olarak g\u00f6nderiliyor. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn tabiri oldu\u011fu i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum, yoksa D\u0131\u015fi\u015flerinin yapt\u0131\u011f\u0131na itiraz etmek amac\u0131yla de\u011fil, \u201c1 Mart 1921\u2019de Afganistan ile Moskova\u2019da ilk anla\u015fmam\u0131z\u0131 imzalad\u0131k\u201d diyor. \u0130lk anla\u015fma asl\u0131nda G\u00fcmr\u00fc Anla\u015fmas\u0131\u2019d\u0131r diyebiliriz, Erivan ile yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z. Fakat o, mecliste g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclm\u00fcyor asl\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesi gerekiyor. Kar\u015f\u0131 tarafta darbe oluyor ve Bol\u015fevikler y\u00f6netime el koyuyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn bu beyan\u0131n\u0131 esas al\u0131rsak ilk anla\u015fmay\u0131 Afganistan ile imzal\u0131yoruz.<\/p>\n

B\u00f6ylece Afganistan, T\u00fcrkiye\u2019yi \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin de\u011fil, Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin temsil etti\u011fini ilk tan\u0131yan devlet; T\u00fcrkiye de Afganistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Moskova\u2019dan sonra tan\u0131yan ikinci \u00f6nemli g\u00fc\u00e7 olmu\u015ftur. Bu antla\u015fman\u0131n \u00f6zelli\u011fi \u015fudur: \u0130lk kez bir diplomatik belgede \u201cTaraflar, b\u00fct\u00fcn Do\u011fu milletlerinin kurtulu\u015f, b\u00fct\u00fcn\u00fcyle h\u00fcrriyet ve istiklal hakk\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131 ve bunlardan her milletin istedi\u011fi herhangi bir rejim ve h\u00fck\u00fcmet bi\u00e7imi ile kendisini y\u00f6netmekte serbest oldu\u011funu<\/em>\u201d a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f, \u201cBuhara ve Hive Devletlerinin istiklalini\u201d tan\u0131m\u0131\u015flard\u0131r. Ayr\u0131ca antla\u015fman\u0131n bir di\u011fer maddesinde, T\u00fcrkiye, Afganistan\u2019a \u00f6\u011fretmen ve subay g\u00f6ndermeyi ve bu uzmanlar\u0131n en az be\u015f y\u0131l g\u00f6revde kalmas\u0131n\u0131 ve bu s\u00fcrenin sonunda Afganistan isterse yeniden e\u011fitimciler g\u00f6ndermeyi y\u00fck\u00fcmlenmi\u015ftir[12]<\/a>.<\/p>\n

21 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc Atat\u00fcrk, Savunma Bakan\u0131 Fevzi \u00c7akmak\u2019a el yaz\u0131s\u0131yla talimat\u0131nda Afganistan ordusunda g\u00f6revlendirilecek T\u00fcrk subaylar\u0131n\u0131n misyonunu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

\u201cFikri acizaneme g\u00f6re bu heyeti te\u015fkil edecek subaylar\u0131n se\u00e7iminde ve kendilerine verilecek talimatta (\u2026) \u00f6ncelikle: Bu heyetin gelecekte katiyen siyasetle u\u011fra\u015fmay\u0131p sadece askeri vazifesini ifa ve kendisini gerek Afgan ve gerek T\u00fcrkistan ve Buhara ahali ve askerlerine fevkalade sevdirmesi; ikinci olarak: Giden subaylar\u0131n (\u2026) daima ve her durumda T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin bilc\u00fcmle emirlerine tabi olacak ahlak ve sab\u0131rda se\u00e7ilmesi ve bunu bir dereceye kadar temin i\u00e7in Afganistan hizmetinde bulunduklar\u0131 s\u00fcrece terfi ve sair konularda T\u00fcrk ordusu kadrosuna dahil bulundurulmalar\u0131; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak: \u0130\u015fbu heyetle telli veya telsiz telgraf ileti\u015fiminin kurulmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131; ve son olarak: D\u0131\u015f entrikalarla Afganistan\u2019da \u0130slamiyet ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn \u00e7\u0131karlar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir hareket oldu\u011funda heyetimizin buna mani olabilecek ve \u0130slam ve T\u00fcrk \u00e7\u0131karlar\u0131na hadim bir Afgan hizbini iktidar mevkiine getirebilecek kadar kavi bir mevki edinmesi<\/em>\u201d[13]<\/a>.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn teklifiyle Kabil B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi olarak g\u00f6nderilen Hikmet Bayur bu \u00fclkenin ve Hindistan\u2019\u0131n tarihleri ve k\u00fclt\u00fcrleri \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015farak malzeme toplam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6nd\u00fckten sonra da Hindistan tarihi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve Ankara Dil ve Tarih co\u011frafya Fak\u00fcltesinde Hint Tarihi derslerinin kadrosu kendisine ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu fak\u00fcltenin ilk b\u00f6l\u00fcmlerinden Hindoloji\u2019nin geli\u015fmesinde \u00fczerine d\u00fc\u015feni yerine getirmi\u015ftir. T\u00fcrk Tarih Kurumu b\u00fcy\u00fck bir d\u00fcnya tarihi serisi planlad\u0131\u011f\u0131nda Hindistan i\u00e7in \u00fc\u00e7 cilt ayr\u0131lm\u0131\u015f ve Hindistan ile kurulu\u015fundan itibaren Afganistan\u2019\u0131n ge\u00e7irdi\u011fi evreler bu ciltlerde incelenmi\u015ftir. Bab\u00fcr gibi T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde ve tarihinde \u00f6nemli bir yeri olan tarihi bir \u015fahsiyetin T\u00fcrkiye\u2019de tan\u0131nmas\u0131 ve hakk\u0131nda ciddi yay\u0131nlar yap\u0131lmas\u0131nda da Hikmet Bayur\u2019un katk\u0131s\u0131 \u00f6nemlidir[14]<\/a>.<\/p>\n

Hikmet Bayur\u2019un literat\u00fcre katk\u0131s\u0131, 1930\u2019larda Fransa\u2019n\u0131n Hindistan\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi \u00fcnl\u00fc co\u011frafyac\u0131 ve biyografist Fernand Grenard (1866-1942) gibi olmu\u015ftur\u2026 Fernand Grenard \u201cBab\u00fcr\u201d (1931, T\u00fcrk\u00e7eye 1971\u2019de \u00e7evrildi), \u201cCengiz Han\u201d (1935) ve \u201cAsya\u2019n\u0131n Y\u00fckseli\u015fi ve D\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc\u201d (1939, T\u00fcrk\u00e7eye 1992\u2019de \u00e7evrildi) adl\u0131 eserleri yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan Hikmet Bayur\u2019un Afganistan\u2019a b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilik g\u00f6reviyle g\u00f6nderilmesi Hindistan co\u011frafyas\u0131na ve tarihine kap\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Asya H\u00fck\u00fcmetleri \u0130le Antla\u015fmalar ve Protokoller<\/strong><\/p>\n

Genel bir liste (envanter) haz\u0131rlad\u0131m. 1920\u2019den 1938\u2019e kadar, Atat\u00fcrk d\u00f6neminde T\u00fcrkiye\u2019nin ba\u015fka H\u00fck\u00fcmetlerle imzalad\u0131\u011f\u0131 otuz (30) adet anla\u015fma ve protokol var. Bir k\u0131sm\u0131 Lozan gibi b\u00fcy\u00fck ve kapsaml\u0131, bir k\u0131sm\u0131 Kars Antla\u015fmas\u0131 gibi veya \u0130ran ile yap\u0131lan antla\u015fmalar, protokoller gibi\u2026 Bu 30\u2019undan 14 tanesi Asya h\u00fck\u00fcmetleri iledir. Yar\u0131 yar\u0131ya demek. \u015eimdi biz Bat\u0131 ile istikrarl\u0131 ili\u015fkilere sahibiz ama G\u00fcmr\u00fc Antla\u015fmas\u0131n\u0131 da say\u0131yorum. Afganistan, Rusya, Kars, Ukrayna onu da Avrasya co\u011frafyas\u0131na al\u0131yorum, \u0130ran ile ayr\u0131 ayr\u0131 antla\u015fmalar yapm\u0131\u015f\u0131z. Ve b\u00fct\u00fcn Asya \u00fclkeleriyle de kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ve g\u00fcven verici bir ili\u015fkiler d\u00fczeni i\u00e7indeyiz.<\/p>\n

Reisicumhurun \u00c7in ve Japonya Heyet Kab\u00fclleri <\/strong><\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde yap\u0131lan antla\u015fmalar ve protokoller listesinde Asya \u00fclkelerinden \u00c7in ve Japonya bu listede yoklar ama onlarla ilgili de anlaml\u0131 ve \u00fcst d\u00fczey diplomatik ziyaretler ve Reisicumhurun kabulleri var.<\/p>\n

Reisicumhurun yabanc\u0131 heyet kabulleri listesinden bunlar\u0131 tek tek saptad\u0131m: Yabanc\u0131 heyet kabul\u00fc biliyorsunuz, bir yabanc\u0131 heyeti, el\u00e7iyi kabul anlam\u0131ndad\u0131r. Bu t\u00fcrde ka\u00e7 kabul yapm\u0131\u015f Atat\u00fcrk, bunu listeledim.<\/p>\n

General Harbord\u2019\u0131n 20 Eyl\u00fcl 1919 g\u00fcn\u00fc Sivas\u2019taki kabul\u00fc Mustafa Kemal\u2019in ilk d\u0131\u015f kabul\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

Toplam 236 tane d\u0131\u015f kabul\u00fc var Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn.<\/p>\n

\u015eimdi bu 236\u2019n\u0131n i\u00e7inden Asya\u2019n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak bulam\u0131yoruz. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc Atat\u00fcrk d\u00f6neminde Hindistan diye bir devlet yok. Bazen uzakl\u0131k (mesafe) rol oynayabiliyor. Yani oraya temsilci g\u00f6nderemiyorsunuz, oradan da temsilci gelmiyor\u2026<\/p>\n

Japonya d\u00fcnyan\u0131n \u00f6b\u00fcr ucunda fakat biz oraya 1925\u2019te el\u00e7ilik a\u00e7m\u0131\u015f\u0131z ve hayli k\u0131ymetli \u015fahsiyetleri diplomat olarak g\u00f6ndermi\u015fiz. <\/strong><\/p>\n

Bu Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn bir devlet adam\u0131 olarak Japonya\u2019ya verdi\u011fi \u00f6nemi g\u00f6sterir.<\/strong><\/p>\n

\u0130ran ve g\u00fcneyde M\u0131s\u0131r d\u0131\u015f\u0131nda Ortado\u011fu\u2019da ve s\u00f6yledi\u011fim nedenle Hindistan\u2019da ve \u00c7in\u2019de el\u00e7ili\u011fimiz yoktur o d\u00f6nemde, bir tek Japonya\u2019da var\u2026<\/p>\n

Reisicumhurun yabanc\u0131 heyet resmi kabullerine g\u00f6re Asya \u00fclkeleri ile ilgili neler s\u00f6yleyebiliriz?<\/p>\n

Bir kere \u0130ran H\u00fck\u00fcmeti ile s\u00fcrekli bir ili\u015fki var. El\u00e7i d\u00fczeyinde, askeri d\u00fczeyde de resmi kabul ili\u015fkisi var.<\/p>\n

Japonya\u2019dan gelenler oluyor 1930\u2019lu y\u0131llarda. \u015eimdi buradan anl\u0131yoruz ki Japonlarla ili\u015fkiler \u00f6nemli bir yer i\u015fgal ediyor.<\/p>\n

Yine 1930\u2019lu y\u0131llarda \u00c7in\u2019den gelen bir heyet var hem de askeri heyet. Genelkurmay II. Ba\u015fkan\u0131 ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda.<\/p>\n

Atat\u00fcrk, 19.02.1934 g\u00fcn\u00fc Yang \u015eiyeh Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Ankara\u2019ya gelen \u00c7in Askeri Heyetini; 16.05.1935 ve 14.06.1936 g\u00fcnlerinde de Ankara\u2019daki \u00c7in El\u00e7isi General Ho Yao-Tsu\u2019yu kabul ediyor.<\/p>\n

\u00c7in ile ili\u015fkilerde 1934 y\u0131l\u0131ndaki bu askeri heyetin ziyaretini incelememiz laz\u0131m.<\/p>\n

Atat\u00fcrk d\u00f6neminde Japonya ile ili\u015fkiler hayli g\u00fcvenli ve s\u0131cak\u2026<\/p>\n

Reisicumhur taraf\u0131ndan kabul edilen Japon y\u00fcksek \u015fahsiyetler ve kabul tarihleri \u015fu \u015fekildedir:<\/p>\n

11.09.1926 g\u00fcn\u00fc Japonya Amirali Yamamato; 19.04.1930 g\u00fcn\u00fc Japonya El\u00e7isi Yoshida; 13.01.1931 g\u00fcn\u00fc Japonya Prensi Takamutsu; 17.10.1933 g\u00fcn\u00fc Japonya B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Vikont Kintoma Mushkoji; 07.03.1935 g\u00fcn\u00fc Japonya B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi \u0130yemasa Tokugawa ve 15.03.1937 g\u00fcn\u00fc Japonya B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Toshihiko Taketomi.<\/p>\n

Bir \u00d6ng\u00f6r\u00fc Olarak \u201cAsya \u0130ttihad\u0131\u201d<\/strong><\/p>\n

Asya \u00fclkeleri baz\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131 Afganistan\u2019\u0131 ve Rusya\u2019y\u0131 ayr\u0131 ele almam\u0131z gerekiyor\u2026<\/p>\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Asya politikas\u0131nda bu iki \u00fclke ve kuzey kom\u015fumuz Rusya \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

\u0130ran\u2019la ilgili kabul listesi:<\/p>\n

07.07.1922 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi M\u00fcmtaz\u00fcdev \u0130smail Han; 17.11.1924 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Mirza Sadek Tababai; 25.05.1927 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Mirza Sadek Tababai; 21.10.1928 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Furugi Muhammed Ali; 28.03.1931 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Mirza Sad\u0131k Han; 27.10.1932 g\u00fcn\u00fc \u0130ran D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Furugi Han; 16.06.1934 g\u00fcn\u00fc \u0130ran \u015eah\u0131 R\u0131za Pehlevi; 16.05.1935 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi; 14.05.1936 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Halil Fahimi; 12.06.1936 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Halil Fahimi; 27.11.1936 g\u00fcn\u00fc \u0130ran El\u00e7isi Halil Fahimi; 24.10.1937 g\u00fcn\u00fc \u0130ran Hariciye Naz\u0131r\u0131 Samii ve 29.10.1937 g\u00fcn\u00fc \u0130ran Hariciye Naz\u0131r\u0131 Samii (tekrar).<\/p>\n

Afganistan ile ilgili kabul listesi:<\/p>\n

03.03.1921 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi; 10.06.1921 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi Ahmet Han; 02.03.1922 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi Ahmet Han; 24 \u015eubat 1926 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi Gulam Ceylani Han; 10.07.1927 g\u00fcn\u00fc Afganistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Mahmut Tarzi Han; 20.05.1928 g\u00fcn\u00fc Afganistan Kral ve Krali\u00e7esi; 06.04.1930 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi Gulam Nabi Han; 28.03.1931 g\u00fcn\u00fc Afganistan El\u00e7isi Sultan Ahmet Han; 27.07.1933 g\u00fcn\u00fc Afganistan eski Kral\u0131 Amanullah Han; 26.02.1934 g\u00fcn\u00fc Afgan El\u00e7isi Sultan Ahmet Han; 06.01.1936 g\u00fcn\u00fc Afgan Hariciye Naz\u0131r\u0131 Feyz Muhammed Han(Saat 17.00-18.30).<\/p>\n

Rusya ile ilgili belirleyebildi\u011fim kabul listesi \u015fu \u015fekildedir:<\/p>\n

05.03.1921 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Budu Medivani; 27.06.1921 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Nazeranuz; 30.01.1922 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Aralof; 03.03.1922 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Aralof; 24.04.1922 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Aralof; 07.07.1922 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Aralof; 17.07.1922 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Aralof; 14.08.1923 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Suri\u00e7; 09.04.1924 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Suri\u00e7; 25.07.1926 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Suri\u00e7; 16.12.1929 g\u00fcn\u00fc Sovyet Hariciye Komiser Vekili Karahan; 27.10.1931 g\u00fcn\u00fc Sovyet Hariciye Komiseri Litvinof; 22.03.1933 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi ve iki Sovyet Bilgini; 27.10.1933 g\u00fcn\u00fc Sovyet Generali Voro\u015filof Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Askeri Heyet (Saat 17.00-19.45); 23.10.1934 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Karahan; 27.12.1934 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Karahan; 06.03.1935 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Karahan (Saat 18.00-19.40); 21.09.1935 g\u00fcn\u00fc Sovyet Sanayi Heyeti Piatakof Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Heyet; 23.04.1937 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Karahan ve 01.06.1937 g\u00fcn\u00fc Sovyet El\u00e7isi Karsky.<\/p>\n

Asya\u2019n\u0131n di\u011fer \u00fclkeleriyle ilgili hen\u00fcz bir bilgi yok elimizde. Japonlarla neler konu\u015fuldu, onu da merak ediyorum. Burada Afganistan ile ilgili \u015funu s\u00f6ylemek istiyorum. Atat\u00fcrk baz\u0131 talimatlar\u0131n\u0131 yazarak veriyor. Asl\u0131nda o talimat\u0131n K\u00e2bil\u2019e ula\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u015fifre halinde olmas\u0131 gerekiyor fakat elimizde el yaz\u0131s\u0131yla olan\u0131 var. Onun el yaz\u0131s\u0131 talimatlardan aktar\u0131yorum: 1922 y\u0131l\u0131nda ilki, 1928 y\u0131l\u0131nda ikincisi onu ayr\u0131ca anlataca\u011f\u0131m. Birinci talimatta Afganistan\u2019a subay g\u00f6nderilmesi konusunda ibare var, yaz\u0131lan c\u00fcmleler son derece ilgin\u00e7. Bu subaylar oraya gidecekler ve bizim imk\u00e2nlar\u0131m\u0131za ba\u011fl\u0131 olarak ya\u015fayacaklar. Yani bu subaylar oraya verilmiyor sadece g\u00f6revlendiriliyor. Ancak orada ordu olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in faaliyette bulunacaklar. Afgan y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 harekette bulunulursa m\u00fcdahale edecekler ve mevcut y\u00f6netimi destekleyecekler.<\/p>\n

\u015eimdi enteresan olan \u015fudur: T\u00fcrkiye Cumhuriyeti olarak 1928 y\u0131l\u0131nda Afganistan ile kapsaml\u0131 bir anla\u015fma imzalad\u0131k. Bu anla\u015fman\u0131n iki de protokol\u00fc var. \u0130ki \u00fclkenin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan tam bir teknik yard\u0131m anla\u015fmas\u0131. T\u0131p alan\u0131ndan hukuka, askeri alana m\u00fclki i\u015flerden, idari i\u015flere \u00fcniversite ve liselere kadar de\u011fi\u015fik kurumlara her konuda uzmanlar g\u00f6nderiyoruz.<\/strong> Tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fahsiyetler bunlar.<\/p>\n

Bir isim s\u00f6yleyeyim: Cevat A\u00e7\u0131kal\u0131n, 1930\u2019larda Afganistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131nda hukuk i\u015fleri sorumlusu.<\/p>\n

1928\u2019de Afganistan\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z anla\u015fman\u0131n bir ba\u015fka boyutu da \u015fudur; oradan \u00f6\u011frenci getiriyoruz, bir k\u0131sm\u0131 lise mezunu, \u00fcniversiteye girecekler, onlar\u0131 m\u00fclkiyeye, t\u0131bbiyeye hukuk mektebine yerle\u015ftiriyoruz. Bir de lise \u00f6\u011frencileri var. Daha \u00e7ok Haydar Pa\u015fa Lisesi\u2019ne ve sonra s\u0131ras\u0131yla Bal\u0131kesir Lisesi ve Kayseri Lisesine yerle\u015ftiriliyorlar.<\/strong> Gen\u00e7 bir cumhuriyet Afganl\u0131 \u00f6\u011frencileri al\u0131yor ve burada onlara lise ve \u00fcniversite e\u011fitimi veriyor. Ve 1930\u2019lu y\u0131llara geldi\u011fimiz zaman bunlar Afganistan\u2019da, m\u00fclkiyeyi a\u00e7\u0131yorlar yani burada m\u00fclkiyeyi bitiriyorlar d\u00f6n\u00fcyorlar, orada m\u00fclkiyeyi a\u00e7\u0131yorlar. \u00d6\u011frencilerin bir k\u0131sm\u0131 hakikaten \u00e7ok ba\u015far\u0131l\u0131 olup geri gidiyorlar ama buradan gidip orada uzun y\u0131llar \u00e7al\u0131\u015fan insanlar var.<\/p>\n

Onlar\u0131n hikayeleri ve tecr\u00fcbeleri mutlaka \u00f6nemli olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u0130ran ile ili\u015fkilerde ba\u015f\u0131ndan beri T\u00fcrkiye \u00e7ok \u00f6zenli davranm\u0131\u015ft\u0131r. Bug\u00fcnk\u00fc s\u0131n\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 hemen hemen belirleyen 1639 Kasr-\u0131 \u015eirin Antla\u015fmas\u0131ndan beri 377 y\u0131ld\u0131r bar\u0131\u015f d\u00f6nemi ya\u015f\u0131yoruz \u0130ran ile. Cumhuriyet d\u00f6neminde de bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan bir sorun olu\u015fmuyor. Yaln\u0131z s\u0131n\u0131r kom\u015fumuz olmas\u0131 m\u00fcnasebetiyle bilhassa daha sonraki d\u00f6nemlerde s\u0131n\u0131r sorunlar\u0131 var, Irak-\u0130ran aras\u0131nda, bizimle Irak aras\u0131nda, \u0130ran ile bizim aram\u0131zda da var. Hat\u0131rlayal\u0131m, \u0130ran\u2019da R\u0131za Pehlevi\u2019nin ve Afganistan\u2019da Amanullah Han\u2019\u0131n Atat\u00fcrk\u2019e b\u00fcy\u00fck hayranl\u0131\u011f\u0131 bulunuyor. T\u00fcrkiye\u2019ye ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi devlet ziyaretini inceledi\u011finizde \u015fa\u015f\u0131r\u0131yorsunuz. \u0130ran\u2019\u0131n o d\u00f6nemde ili\u015fkileri Azerbaycan ile de iyiymi\u015f. Azerbaycan\u2019dan Bak\u00fc \u00fczerinden Trabzon\u2019a geliyorlar. Atat\u00fcrk, Trabzon\u2019a vapur g\u00f6nderiyor D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 Trabzon Liman\u0131\u2019nda kar\u015f\u0131l\u0131yor ve Samsun\u2019a getiriyor gemiyle daha \u00f6nce Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn 1919\u2019da ve 1924\u2019te kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00fczerg\u00e2ht\u0131r bu. Gemiyle Samsun\u2019a ve karayolundan Ankara\u2019ya. Elbette iyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f ve titizlikle haz\u0131rlanm\u0131\u015f bir kar\u015f\u0131lama t\u00f6reni<\/strong>, ola\u011fan\u00fcst\u00fc fakat bunun da eksik yanlar\u0131 var. \u0130lk haber \u015f\u00f6yle geliyor; \u201cBoyum 2 metreye yak\u0131nd\u0131r. Ben otelde yatmam.\u201d 2 metre bir yatak yok o sebeple halkevi binas\u0131 diye K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n eski bir binas\u0131 var Opera\u2019n\u0131n orada. Tarihi, eski bir bina orada yat\u0131yorlar. \u015eah, e\u015fi ve kalabal\u0131k bir heyetle seyahat ediyor. \u0130lgin\u00e7tir, hem Afganistan Kral\u0131\u2019n\u0131n hem \u0130ran H\u00fck\u00fcmdar\u0131 ziyaretinde hem de \u0130ngiltere Kral\u0131 Edward geldi\u011fi zaman, askeri heyetin ba\u015fkan\u0131 Orgeneral Fahrettin Altay. Atat\u00fcrk T\u00fcrkiye\u2019sinde Orgeneral Fahrettin Altay\u2019\u0131n y\u00fcksek protokol g\u00f6revi var. Bu yad\u0131rganmamal\u0131; ev sahibi konu\u011funa ne kadar \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fini b\u00f6yle g\u00f6steriyor. Bunu Orgeneral Fahrettin Altay\u2019\u0131n Atat\u00fcrk\u2019e yak\u0131n olmas\u0131na ba\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn ve bir de Birinci Ordu M\u00fcfetti\u015fi olarak g\u00f6revli ve Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Mare\u015fal Fevzi \u00c7akmak\u2019tan sonraki en k\u0131demli asker\u2026<\/p>\n

Afganistan Emiri\u2019nin ziyareti ile ilgili belgeleri ve \u0130ran ile yap\u0131lan anla\u015fmay\u0131 ve protokolleri dikkatle okudum ve beni as\u0131l etkileyen Asya politikas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan s\u00f6yl\u00fcyorum baz\u0131 ilgin\u00e7 ve kritik de\u011ferlendirmeler var. Bunlardan biri, Afganistan Emiri geldi\u011finde Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma. \u015eimdi bu de\u011fi\u015fik yerlerde yay\u0131nland\u0131. Ancak Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn el yaz\u0131s\u0131yla olan\u0131n\u0131 daha \u00f6nce g\u00f6rmemi\u015ftim. D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n \u201cAtat\u00fcrk D\u00f6nemi\u2019nde D\u0131\u015f Politika\u201d diye iki ciltlik bir eser var. B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Fehmi Nuza ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir heyet tasdik etmi\u015f baz\u0131 belgelerin orijinallerini koymu\u015flar ve sonradan K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 yay\u0131ml\u0131yor; orada yok. Fakat, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Amanullah Han\u2019\u0131n onuruna verilen davette yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fman\u0131n, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn el yaz\u0131s\u0131 orijinallerini Genelkurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cAtat\u00fcrk\u2019\u00fcn Not Defterleri\u201d aras\u0131nda yay\u0131nland\u0131. Bu konu\u015fman\u0131n orijinalini 1928 Ekim ay\u0131nda oturmu\u015f kendisi notlar \u015feklinde kaydetmi\u015f. Orada \u201cAsya \u0130ttihad\u0131\u201d diye s\u00f6z ediyor; \u201cAsya Birli\u011fi\u201d yani\u2026<\/p>\n

Evet, Atat\u00fcrk, \u201cAsya \u0130ttihad\u0131\u201d<\/strong> diyor. K\u0131sa k\u0131sa notlar \u015feklinde deftere aktar\u0131yor baz\u0131 fikirlerini. Adeti b\u00f6yle \u201c\u00f6nce ordu kursun\u201d \u201cordu kurmadan bu i\u015fi yapamaz\u201d diyor.<\/strong> Zaten o y\u00fczden iktidardan uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131 Amanullah Han. Bir de kad\u0131nlar\u0131n pe\u00e7esiyle u\u011fra\u015fm\u0131\u015f. Hikmet Bayur da yaz\u0131yor bunu bir t\u00fcr ele\u015ftiri olarak \u201cHindistan Tarihi\u201d adl\u0131 eserinde. Diyor ki: \u201cAtat\u00fcrk ona \u00e7ok s\u00f6yledi\u201d \u201cAma buna ra\u011fmen o pe\u00e7eyle u\u011fra\u015ft\u0131.\u201d T\u00fcrkiye\u2019de dikkat ederseniz kad\u0131nlar\u0131n giyim ve k\u0131yafetiyle ilgili bir karar yoktur. \u015eapka erkeklerle ilgilidir ama sivil ahaliyle de ilgili de\u011fildir. Fesi yasaklayan ve \u015fapkay\u0131 zorunlu tutan kanuna g\u00f6re milletvekilleri, m\u00fclki ve askeri erk\u00e2n, memurlar, muhtarlar ve muhtarl\u0131k idare heyetleri \u015fapka giyeceklerdir. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan yurtta\u015flarla ilgili de\u011fildir. Kad\u0131nlarla ilgili k\u0131yafet d\u00fczenlemesi yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/strong> Bunu \u0131srarla Amanullah Han\u2019\u0131n kendisine de s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

\u201cTeknik Yard\u0131m Anla\u015fmas\u0131\u201d i\u00e7in de Amanullah Han\u2019\u0131 korumak ve onun lehinde pozisyon almak \u00fczere General Kaz\u0131m Orbay ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir askeri heyet g\u00f6nderiyor 1929 Ocak ay\u0131nda. Bu askeri heyet, Amanullah Han\u2019\u0131n iktidardan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131ndan bir g\u00fcn \u00f6nce Kabil\u2019e yeti\u015fiyorlar. Zaten ertesi g\u00fcn de Amanullah tahttan uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. Vaziyete h\u00e2kim olam\u0131yorlar. \u015eimdi bu heyet oraya gidiyor ve bunlara verilen talimat\u0131n belgesi de el yaz\u0131s\u0131 olarak Atat\u00fcrk\u2019e aittir. Bu talimatta diyor ki, Amanullah Han lehinde davranacaks\u0131n\u0131z. Ka\u00e7 ki\u015fi gitti onu bilmiyorum ama bu heyet, yeni Kral taraf\u0131ndan Rus u\u00e7a\u011f\u0131yla Hindistan taraflar\u0131na g\u00f6nderiliyor. Daha sonra da T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6n\u00fcyorlar.<\/p>\n

Atat\u00fcrk, Afgan Konu\u011fu onuruna verdi\u011fi ziyafette mazlum Asya milletlerinin emperyalizme kar\u015f\u0131 m\u00fccadelesini anlatan \u00fcnl\u00fc s\u00f6ylevini okumu\u015ftur:<\/p>\n

\u201cAfgan milleti ile k\u00f6keni Orta Asya olan atalar\u0131m\u0131z aras\u0131ndaki ili\u015fkiler ve karde\u015flik ba\u011flar\u0131 \u00e7ok eskidir. Tarihin silinmez sayfalar\u0131 o ili\u015fkilerin ebedi hat\u0131ralar\u0131 ile doludur.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201cTarihin ne garip tecellileri, d\u00fcnya olaylar\u0131n\u0131n ne anlaml\u0131 rastlant\u0131 ve benzeyi\u015fleri vard\u0131r. Zat\u0131 H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131, 1919\u2019da kahraman Afgan milletinin ba\u015f\u0131nda olarak, Asya\u2019n\u0131n ortas\u0131nda, istiklal i\u00e7in m\u00fccadeleye at\u0131l\u0131rken, biz de ayn\u0131 tarihte, burada, Avrupa\u2019n\u0131n do\u011fusunda, b\u00fct\u00fcn medeni d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6zleri \u00f6n\u00fcnde, istiklal ve h\u00fcrriyetimize vurulan darbelere g\u00f6\u011f\u00fcslerimizi siper ederek d\u00f6v\u00fc\u015f\u00fcyorduk.\u201d <\/em><\/p>\n

\u201cSize ve bize \u00e7ektirilen bunca ac\u0131 ve \u0131st\u0131raplardan s\u00f6z etmeye gerek yoktur. Yaln\u0131z, istiklal ve h\u00fcrriyet a\u015f\u0131\u011f\u0131 milletler i\u00e7in o \u0131st\u0131rap anlar\u0131, o \u0131st\u0131rap sebepleri, uyan\u0131kl\u0131k vesilesi olmak \u00fczere her zaman hat\u0131rlanmal\u0131d\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201c\u0130stikl\u00e2l ve h\u00fcrriyetlerini her ne pahas\u0131na ve her ne kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda olursa olsun, bozmaya ve k\u0131smaya, asla ho\u015f g\u00f6stermemek; istiklal ve h\u00fcrriyetlerini tam anlam\u0131yla dokunulmaz k\u0131lmak ve bunun i\u00e7in gerekirse, son ferdinin, son damla kan\u0131n\u0131 ak\u0131tarak, insanl\u0131k tarihini \u015fanl\u0131 bir \u00f6rnekle s\u00fcslemek! \u0130\u015fte, istikl\u00e2l ve h\u00fcrriyetin ger\u00e7ek anlam\u0131n\u0131, i\u00e7erdi\u011fi manas\u0131n\u0131, y\u00fcksek k\u0131ymetini \u00f6z\u00fcmsemi\u015f milletler i\u00e7in temel ve hayati prensip\u2026<\/strong> Ancak bu prensip u\u011frunda her t\u00fcrl\u00fc \u00f6zveriyi, her an yerine getirmeye haz\u0131r ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bulunan milletlerdir ki, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyan\u0131n h\u00fcrmet ve sayg\u0131s\u0131na lay\u0131k bir toplum olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Afgan milleti ve T\u00fcrk milleti bu iki karde\u015f millet, bu prensibin hakiki takip\u00e7ileri olduklar\u0131n\u0131 fiilen ispat ettiler.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201cAfgan milleti ile T\u00fcrk milletinin tarihi olan karde\u015flik ba\u011flar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131ran ve kuvvetlendiren ba\u015fl\u0131ca sebebi de her iki milletin \u015ferefli varl\u0131klar\u0131 ve y\u00fcksek \u00fclk\u00fcleri i\u00e7in istikl\u00e2l ve h\u00fcrriyet prensibine ayn\u0131 kuvvet ve imanla sar\u0131lmalar\u0131nda aranmal\u0131d\u0131r.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201c\u0130stikl\u00e2l ve sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya tan\u0131tmak de\u011fer ve g\u00fcc\u00fcnde olan milletlerin, medeniyet yolunda da h\u0131zl\u0131 ve ba\u015far\u0131l\u0131 ad\u0131mlarla ilerlemek yetenekleri kabul edilmelidir. Ger\u00e7i bir toplumun, zamanla k\u00f6kle\u015fmi\u015f \u00f6rf ve \u00e2det ve duygular\u0131 ve g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00f6nemlidir. Bu itibarla toplumlar, giri\u015fimci bireyler \u00fczerinde, adeta \u00e2mir ve h\u00e2kim bir etki yaparlar. Fakat do\u011fal yetenek ve h\u00fcneri ile geli\u015fme ve y\u00fckselmeyi elde etmi\u015f milletler; medeniyetin bug\u00fcnk\u00fc geli\u015fmelerinden etkilenmi\u015f ayd\u0131n evlatlar\u0131n\u0131n yol g\u00f6stericili\u011fi ile ge\u00e7mi\u015fte ka\u00e7\u0131rd\u0131klar\u0131 f\u0131rsatlar\u0131n neden oldu\u011fu gecikmeleri tel\u00e2fi \u00e7aresini bulmakta gecikmezler. Bu konuda topluma iyi \u00f6rnek olman\u0131n etkili ve yararl\u0131 oldu\u011funda \u015f\u00fcphe yoktur.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201cGelece\u011fin y\u00fcksek ufuklar\u0131nda do\u011fmaya ba\u015flayan g\u00fcne\u015f, as\u0131rlardan beri \u0131st\u0131rap \u00e7eken milletlerin talihidir! Bu talihin art\u0131k bir daha siyah bulutlara b\u00fcr\u00fcnmemesi, milletlerin ve onlar\u0131n \u00f6nderlerinin gayretli \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ve fedakarl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r<\/em>\u201d[15]<\/a>.<\/p>\n

\u015eimdi bu konu\u015fma yap\u0131l\u0131yor. Ankara\u2019daki b\u00fct\u00fcn kordiplomatik de bunu dinliyor. \u0130ngiltere B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Sir George Clerk, hani \u015fu \u201cb\u00fcy\u00fck asker asil d\u00fc\u015fman\u201d diye Atat\u00fcrk\u2019e k\u0131rm\u0131z\u0131 ceylan derisinden bir \u201c\u00c7anakkale Harbi\u201d kitab\u0131 hediye etmeyi ak\u0131l eden diplomat. George Clerk raporunda izlenimlerini yaz\u0131yor: \u201cHer ne kadar, diyor, Gazi hazretlerinin bu konu\u015fmas\u0131n\u0131 i\u015fte \u0130ngiltere aleyhtar\u0131 bir \u015fekilde de\u011ferlendirmi\u015fseler de B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Suri\u00e7 filan asl\u0131nda hi\u00e7 \u00f6yle de\u011fil. Onun \u0130ngiltere ile \u00e7ok iyi ili\u015fkisi var,\u201d diyor. Bu da enteresan yani diplomatik alanda Ankara\u2019daki b\u00fcy\u00fckel\u00e7iler aras\u0131ndaki farkl\u0131 de\u011ferlendirmeler de bu rapora yans\u0131yor. Ama belli ki Atat\u00fcrk bu konu\u015fmas\u0131yla \u015funun fark\u0131nda: Afganistan 1850\u2019lerden sonra 1930\u2019lu y\u0131llarda da muazzam bir \u0130ngiliz-Rus \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na sahne olmaktad\u0131r. <\/strong>Sonradan bu m\u00fccadelede \u0130ngiltere\u2019nin yerini Amerika Birle\u015fik Devletleri alacakt\u0131r.<\/p>\n

Demek istedi\u011fim \u015fu, Atat\u00fcrk Ruslar ve \u0130ngilizlerin aras\u0131nda Afganistan \u00fczerindeki m\u00fcthi\u015f m\u00fccadelenin fark\u0131nda. Afganistan da Cemal Pa\u015fa var o s\u0131rada. Moskova\u2019dan Cemal Pa\u015fa Afganistan\u2019a gidiyor. Afganistan askeri dan\u0131\u015fman\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Afgan ordusu i\u00e7in baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunuyor. \u0130lk defa Atat\u00fcrk\u2019e mektubu yazan da o zaten. Buraya subaylar\u0131 filan g\u00f6nderin diye. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn yine el yaz\u0131s\u0131yla Fevzi \u00c7akmak\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 bir talimat var. Fevzi \u00c7akmak bu talimat yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 de\u011fil, Savunma Bakan\u0131. Ona diyor ki buraya subaylar g\u00f6nderin \u015funu yap\u0131n bunu yap\u0131n. \u015eu \u015fu \u00f6zelliklere sahip olsunlar. \u201cOrada T\u00fcrk ve \u0130slam aleyhinde bir y\u00f6netim gelecek olursa buna kar\u015f\u0131 nas\u0131l m\u00fccadele etsinler?\u201d diyor. Asl\u0131nda Atat\u00fcrk b\u00f6lgenin bir \u0130ngiliz-Rus hegemonya alan\u0131 oldu\u011funu \u00e7ok iyi biliyor. Ama bir \u015fekilde orada T\u00fcrk subaylar\u0131n\u0131n aktif ve belirleyici rol oynamas\u0131n\u0131 istiyor.<\/strong> \u201cTeknik Yard\u0131m Anla\u015fmas\u0131\u201dn\u0131n arka plan\u0131nda da 1920\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 bu ilk talimat var.<\/p>\n

Sadabat Pakt\u0131<\/strong><\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Asya politikas\u0131nda b\u00f6lgesel anlamda Sadabat Pakt\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir yeri bulunmaktad\u0131r. Biliyorsunuz Sadabat Pakt\u0131\u2019nda d\u00f6rt h\u00fck\u00fcmet taraft\u0131r; Irak, \u0130ran, T\u00fcrkiye ve Afganistan h\u00fck\u00fcmetleri. Tahran\u2019da, Sadabat Saray\u0131\u2019nda imzalan\u0131yor pakt\u0131n antla\u015fmas\u0131 ve protokolleri okudu\u011funuzda ilgin\u00e7 baz\u0131 h\u00fck\u00fcmler buluyorsunuz:<\/p>\n

1937 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrkiye, Milletler Cemiyeti\u2019nde \u00fcyedir ve y\u00f6netim kurulundad\u0131r, yani se\u00e7imle gelinen sandalye T\u00fcrkiye\u2019dedir. Sadabat Pakt\u0131\u2019n\u0131n protokol\u00fcnde \u015funu yazm\u0131\u015flar: T\u00fcrkiye s\u00fcresi dolduktan sonra Milletler Cemiyeti Y\u00f6netim Kuruluna \u0130ran\u2019\u0131n se\u00e7ilmesi y\u00f6n\u00fcnde propaganda yap\u0131lacak. Yani T\u00fcrkiye\u2019nin yeri \u0130ran\u2019a b\u0131rak\u0131lacak. E\u011fer bu ba\u015far\u0131l\u0131 olmazsa ya da \u0130ran\u2019\u0131n da bu i\u015fi yapmas\u0131ndan sonra tekrar T\u00fcrkiye i\u00e7in bu sandalye tutulacak. \u015eimdi dikkat edin bir b\u00f6lgesel Pakt\u2019ta Atat\u00fcrk, Avrupa\u2019da bir ba\u015fka ve hayli anlaml\u0131 bir d\u0131\u015f politika hamlesinin planlamas\u0131n\u0131 yap\u0131yor. Bu ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk-\u0130ran dostlu\u011funu da g\u00fc\u00e7lendirici bir ba\u011fd\u0131r. <\/strong>Irak\u2019\u0131 dikkate almam\u0131\u015flar, zay\u0131ft\u0131r, o s\u0131rada Afganistan\u2019\u0131n durumu da belki elveri\u015fli de\u011fil ama bu d\u00f6rt h\u00fck\u00fcmet bunu imzal\u0131yor. Bu enteresan geldi bana bir d\u0131\u015f politika hamlesi olarak\u2026<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn alg\u0131lar\u0131m\u0131z Bat\u0131\u2019ya d\u00f6n\u00fck alg\u0131lar oradan al\u0131yoruz her \u015feyi. Fakat Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn hamlelerine bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131zda \u0130ran ile ili\u015fkisi Afganistan ile olan ili\u015fkisi. E\u011fer Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin kontrol\u00fcne ge\u00e7memi\u015f olsayd\u0131 Azerbaycan, ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak kalm\u0131\u015f olsayd\u0131 Azerbaycan ile de muazzam bir ili\u015fkimiz olacakt\u0131, G\u00fcrcistan ile de. Hatta ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak Ukrayna ile de.<\/strong> Ankara\u2019y\u0131 ilk ziyaret edenlerden biri \u00fcnl\u00fc General Frunze\u2019dir biliyorsunuz. Ama tabii ki b\u00fcy\u00fck foto\u011frafta Sovyetler Birli\u011fi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Atat\u00fcrk onunla da ili\u015fkilerini \u00e7ok sa\u011flam bir zemine oturttu. Ben Azerbaycan\u2019da Bak\u00fc Devlet \u00dcniversitesinde konu\u015furken de anlatm\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n

\u015eimdi huzurunuzda bir kere daha tekrarlamak isterim.<\/p>\n

18 Ekim 1921 g\u00fcn\u00fc Atat\u00fcrk Ankara\u2019da Azerbaycan El\u00e7ili\u011fine bayrak \u00e7ekme t\u00f6reninde konu\u015furken \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir:<\/p>\n

\u201cAnadolu\u2019da b\u00fct\u00fcn Asya\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcn mazlum d\u00fcnyas\u0131 da zul\u00fcm d\u00fcnyas\u0131na do\u011fru ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bir vaziyette bulunmaktad\u0131r. Anadolu, bu savunmas\u0131yla yaln\u0131z kendi ya\u015fam\u0131na ait g\u00f6revi ifa etmiyor, belki b\u00fct\u00fcn mazlum milletlerin, b\u00fct\u00fcn Do\u011fu\u2019nun davas\u0131d\u0131r ve bunu sona erdirinceye kadar T\u00fcrkiye, kendisiyle beraber olan Do\u011fu milletlerinin beraber y\u00fcr\u00fcyece\u011finden emindir<\/strong><\/em>\u201d[16]<\/a>.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Abilov \u0130zmir\u2019de \u0130ktisat Kongresi a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan hemen \u00f6nce ameliyat masas\u0131nda can vermi\u015f ve ayn\u0131 g\u00fcn bu sevimli Azerbaycan T\u00fcrk\u2019\u00fc i\u00e7in mevlit okutulmu\u015ftur[17]<\/a>.<\/p>\n

Bilhassa Azerbaycan i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum \u00e7ok ho\u015f ili\u015fkileri vard\u0131.<\/p>\n

Azerbaycan B\u00fcy\u00fckel\u00e7isinin Cebeci semtindeki ikametgah\u0131na bir yak\u0131n arkada\u015f\u0131n\u0131n evine gider gibi heyecanla ko\u015fard\u0131 Atat\u00fcrk\u2026<\/strong><\/p>\n

Bitirirken<\/strong><\/p>\n

Konu\u015fmam\u0131n en ba\u015f\u0131nda Avrasya co\u011frafyas\u0131n\u0131n T\u00fcrk \u015fehirlerinden \u0130stanbul\u2019a gelen T\u00fcrk entelekt\u00fcellerinden ve onlar\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye olan etkilerinden s\u00f6z etmi\u015ftim.<\/p>\n

\u0130zin verirseniz, 1920\u2019li y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019den Moskova\u2019ya \u00f6\u011frenim amac\u0131yla giden Edirneli bir \u00f6\u011frencinin (ve sonra se\u00e7kin bir T\u00fcrk entelekt\u00fcelinin) 1959 y\u0131l\u0131ndaki tarihi \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcyle bitirmek istiyorum.<\/p>\n

1922 yaz\u0131nda Moskova\u2019daki T\u00fcrk \u00f6\u011frencilerden \u015eevket S\u00fcreyya (Aydemir) \u201cSuyu Arayan Adam\u201d adl\u0131 eserinde Moskova \u00c7ay\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir alan\u0131 kaplayan Asya halklar\u0131 sergisini \u00e7arp\u0131c\u0131 bir dille anlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sergi hakikaten son derece g\u00f6rkemlidir ve okurken tahayy\u00fcl edilmesi bile b\u00fcy\u00fck bir keyif vermektedir. \u015eevket S\u00fcreyya (Aydemir)\u2019in bu destani eserinde bir yer vard\u0131r ki yazar\u0131n gelecek \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc hakk\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc diye s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmay\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131z hak etmektedir; \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

\u201c\u00c7in hakk\u0131nda bir konferans serisini o g\u00fcnlerde tamamlam\u0131\u015ft\u0131k. Konferans\u00e7\u0131 \u00c7ar h\u00fck\u00fbmetinin eski diplomatlar\u0131ndan biriydi ve \u00c7in\u2019de \u00e7ok bulunmu\u015ftu. Ba\u015f\u0131nda h\u00e2l\u00e2 y\u0131pranm\u0131\u015f, fakat k\u00fcrkl\u00fc bir palto ta\u015f\u0131yordu. Bu konferanslar da bize \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011fretti.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201c\u00d6zet olarak, her \u015fey onu g\u00f6steriyordu ki, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u00fczy\u0131l, belki de bir \u00c7in y\u00fczy\u0131l\u0131 olacakt\u0131\u2026 Ve ger\u00e7ek olan \u015fuydu ki, \u00c7in\u2019de b\u00fcy\u00fck bir dram, belki de \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n en b\u00fcy\u00fck hadisesi cereyan ediyordu. Bu m\u00fccadele g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu ki, hen\u00fcz ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re \u00c7in masas\u0131nda ancak bir \u00c7inli\u2019nin oturaca\u011f\u0131 ve son s\u00f6z\u00fcn bu \u00c7inli\u2019nin olaca\u011f\u0131, g\u00fcne kadar s\u00fcr\u00fcp gidecekti. \u00c7inli\u2019nin, yani kendi dili ve kendi g\u00fcc\u00fcyle kendisi i\u00e7in konu\u015facak bir \u00c7in\u2019in!…\u201d<\/em><\/p>\n

\u201cNitekim bug\u00fcn [eserin ilk bas\u0131m\u0131 1959] hem \u00c7in hem de art\u0131k \u00c7in\u2019in liderleri, d\u00fcnya siyaset sahnesindedir ve \u00e7a\u011f\u0131n ak\u0131m\u0131, d\u00fcnya terazisini her g\u00fcn biraz daha \u00c7in\u2019in lehine a\u011f\u0131r bast\u0131r\u0131r<\/em>\u201d[18]<\/a>.<\/p>\n

\u015eimdi son bir soru:<\/p>\n

Moskova\u2019da \u00f6\u011frenim g\u00f6rm\u00fc\u015f T\u00fcrk entelekt\u00fceli \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir\u2019in 1959 y\u0131l\u0131ndaki bu \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc hakikat oldu mu dersiniz?<\/p>\n

Kaynaklar<\/strong><\/p>\n

Ad\u0131var, Halide Edip; Mor Salk\u0131ml\u0131 Ev, (\u0130stanbul, Can Y., 2007).<\/p>\n

Amann, Gustav; \u201cSun Yatsen\u2019in Vasiyeti\u201d, (\u00c7ev. \u0130zzet Tor), Belgelerle T\u00fcrk Tarihi Dergisi, Say\u0131 53 (Haziran 2001), s. 123-128.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Milli D\u0131\u015f Politikas\u0131, (Ankara, K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 Y., 1992), Cilt I.<\/p>\n

Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Not Defterleri XI, (Ankara, Genelkurmay ATASE Y., 2009).<\/p>\n

Aydemir, \u015eevket S\u00fcreyya; Suyu Arayan Adam, (\u0130stanbul, Remzi K., 1987).<\/p>\n

Bayur, Hikmet; T\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131, (Ankara, T\u00fcrk Tarih Kurumu Y., 1973).<\/p>\n

Bayur, Hikmet; XX. Y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Tarih ve Acun Siyasas\u0131 \u00dczerindeki Etkileri, (Ankara, T\u00fcrk Tarih Kurumu Y., 1974).<\/p>\n

Demirhan, S. Pertev; Rus-Japon Harbinden Al\u0131nan Maddi ve Manevi Dersler ve Japonlar\u0131n Ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131n Sebepleri, (Yay. Haz. A. Merthan D\u00fcndar), (\u0130stanbul, Gece K., 2016).<\/p>\n

Devlet, Nadir; Rusya T\u00fcrklerinin Mill\u00ee M\u00fccadele Tarihi (1905-1917), (Ankara, T\u00fcrk Tarihi Kurumu Y., 1999).<\/p>\n

G\u00fcr\u00fcn, Kamuran; T\u00fcrk-Sovyet \u0130li\u015fkileri, (Ankara, T\u00fcrk Tarih Kurumu Y., 1991).<\/p>\n

Hablemito\u011flu, Necip; \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131nda T\u00fcrk Kongreleri (1905-1917), (Ankara, K\u0131r\u0131m Dergisi Y., 1997).<\/p>\n

\u00d6kte, Ertu\u011frul Zekai; \u201c1877-1878 Osmanl\u0131-Rus Harbinin Meclisi Mebusanda Yaratt\u0131\u011f\u0131 \u0130lk Tepkiler\u201d, Belgelerle T\u00fcrk Tarihi Dergisi, Say\u0131 3 (Nisan 1997).<\/p>\n

\u00d6zdemir, Hikmet; \u201cYenile\u015fmeciler Ni\u00e7in Cumhuriyet\u00e7i Olamad\u0131?\u201d, T\u00fcrk Modernle\u015fme Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Sempozyumu 14 May\u0131s 2005 Bildiri ve Makaleler, (Ankara, Hacettepe \u00dcniversitesi Y., 2006), s. 213-235.<\/p>\n

\u00d6zmen, S\u00fcleyman; Serdar Mahmud Tarz Han ve An\u0131lar\u0131, (\u0130stanbul, T. \u0130\u015f Bankas\u0131 Y., 2013).<\/p>\n

Sayg\u0131, Tar\u0131k; Atat\u00fcrk ve \u015eah, (\u0130stanbul, Paraf Y., 2012).<\/p>\n

\u015eahin, F. \u015eayan Ulusan; \u201cRus-Japon Harbi (1904-1905)\u2019nin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fundaki Tesirleri\u201d, Bilim Yolu, Say\u0131 2 (1999), s. 271-275.<\/p>\n

\u015eim\u015fir, Bil\u00e2l N.; Atat\u00fcrk ve Afganistan, (Ankara, ASAM Y., 2002).<\/p>\n

\u015eim\u015fir, Bil\u00e2l N.; Bizim Diplomatlar, (Ankara, Bilgi Y., 1996).<\/p>\n

\u015eakiro\u011flu, Mahmut H.; \u201cOrd. Prof. Y. Hikmet Bayur 1891-1980\u201d, Ord. Prof. Yusuf Hikmet Bayur\u2019a Arma\u011fan, (Ankara, T\u00fcrk Tarih Kurumu Y., 1985), s. 1 vd.<\/p>\n

[1]<\/a> Hikmet \u00d6zdemir, \u201cYenile\u015fmeciler Ni\u00e7in Cumhuriyet\u00e7i OIamad\u0131?\u201d, T\u00fcrk Modernle\u015fme Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Sempozyumu, (Ankara, Hacettepe \u00dcniversitesi, 14 May\u0131s 2005).<\/p>\n

[2]<\/a> F. \u015eayan Ulusan \u015eahin, \u201cRus-Japon Harbi (1904-1905)\u2019nin Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fundaki Tesirleri\u201d, s. 272-274.<\/p>\n

[3]<\/a> Halide Edip Ad\u0131var, Mor Salk\u0131ml\u0131 Ev, s. 145.<\/p>\n

[4]<\/a> Mustafa Kemal Atat\u00fcrk, Zabit ve Kumandan ile Hasbihal, (\u0130stanbul, T. \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Y., 2006), s. 15-16.<\/p>\n

[5]<\/a> Hikmet Bayur, T\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131, s. VII-VIII.<\/p>\n

[6]<\/a> Hikmet Bayur, T\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131, s. 64-65.<\/p>\n

[7]<\/a> Hikmet Bayur, T\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131, s. 70-72.<\/p>\n

[8]<\/a> Hikmet Bayur, T\u00fcrkiye Devletinin D\u0131\u015f Siyasas\u0131, s. 127-129.<\/p>\n

[9]<\/a> Hikmet Bayur, XX. Y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Tarih ve Acun Siyasas\u0131 \u00dczerindeki Etkileri, s. 358-359.<\/p>\n

[10]<\/a> Aktaran: Hikmet Bayur, XX. Y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Tarih ve Acun Siyasas\u0131 \u00dczerindeki Etkileri, s. 364.<\/p>\n

[11]<\/a> Hikmet Bayur, XX. Y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Tarih ve Acun Siyasas\u0131 \u00dczerindeki Etkileri, s. 347.<\/p>\n

[12]<\/a> Bil\u00e2l N. \u015eim\u015fir, Atat\u00fcrk ve Afganistan, s. 412-414.<\/p>\n

[13]<\/a> Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Milli D\u0131\u015f Politikas\u0131, Cilt I, s. 218-219.<\/p>\n

[14]<\/a> Mahmut H. \u015eakiro\u011flu, \u201cOrd. Prof. Y. Hikmet Bayur\u201d, s. 2-3.<\/p>\n

[15]<\/a> Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Not Defterleri, Cilt XI, s. 27-29.<\/p>\n

[16]<\/a> Orhan Kolo\u011flu, T\u00fcrk-Arap \u0130li\u015fkileri Tarihi, s. 343.<\/p>\n

[17]<\/a> K\u00e2z\u0131m Karabekir, G\u00fcnl\u00fckler, Cilt II, s. 849-850.<\/p>\n

[18]<\/a> \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, s. 246-250 ve 280.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

3 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanan konu, \u015fu soruyla ba\u015fl\u0131yor “\u0130mparatorluk T\u00fcrkiye\u2019sinde yerli entelekt\u00fceller me\u015frutiyet\u00e7i ve bug\u00fcnk\u00fc ifadeyle Avrasya co\u011frafyas\u0131ndan \u0130stanbul\u2019a g\u00f6\u00e7 eden T\u00fcrk entelekt\u00fceller cumhuriyet\u00e7i midir?” Cevap: \u015eevket S\u00fcreyya Aydemir’de<\/p>\n","protected":false},"author":23,"featured_media":453,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,66,68,69],"tags":[],"coauthors":[25],"class_list":["post-452","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk","category-yakin-cografya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/452","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/23"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=452"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/452\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/453"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=452"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=452"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=452"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=452"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}