{"id":5593,"date":"2019-01-31T19:30:00","date_gmt":"2019-01-31T16:30:00","guid":{"rendered":"http:\/\/misak.millidusunce.com\/?p=5593&#038;preview=true&#038;preview_id=5593"},"modified":"2019-01-29T14:13:22","modified_gmt":"2019-01-29T11:13:22","slug":"turklerin-islamlasmasi-sureci-gecis-doneminin-sosyal-psikolojik-yorumu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/turklerin-islamlasmasi-sureci-gecis-doneminin-sosyal-psikolojik-yorumu\/","title":{"rendered":"T\u00fcrklerin \u0130slamla\u015fmas\u0131 s\u00fcreci: Ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin sosyal psikolojik yorumu"},"content":{"rendered":"<div id=\"attachment_5619\" style=\"width: 688px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-5619\" class=\"wp-image-5619 size-full\" src=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/turkler-nasil-musluman-oldu-678x380.jpg\" alt=\"T\u00fcrk -Arap sava\u015flar\u0131n\u0131 resmeden bir tablo\" width=\"678\" height=\"380\" srcset=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/turkler-nasil-musluman-oldu-678x380.jpg 678w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/turkler-nasil-musluman-oldu-678x380-150x84.jpg 150w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/turkler-nasil-musluman-oldu-678x380-300x168.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 678px) 100vw, 678px\" \/><p id=\"caption-attachment-5619\" class=\"wp-caption-text\">T\u00fcrk -Arap sava\u015flar\u0131n\u0131 resmeden bir tablo<\/p><\/div>\n<h2><strong>300 y\u0131ll\u0131k ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminde T\u00fcrkler<\/strong><\/h2>\n<p>Ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi s\u00f6z\u00fc, 751 y\u0131l\u0131nda meydana gelen \u201cTalas Sava\u015f\u0131\u201d ile ba\u015flayan \u0130slamla\u015fma s\u00fcreci ve bu s\u00fcrecin sonunda b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk k\u00fctlelerinin -\u00f6rne\u011fin Harzemliler, Karahanl\u0131lar, Gazneliler ve Sel\u00e7uklular gibi- ya\u015fad\u0131klar\u0131 300 y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemi ifade eder. 300 y\u0131ll\u0131k bu zaman diliminde b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk gruplar\u0131\/boylar\u0131, yeni bir inan\u00e7 metaforuna ba\u011flanmak suretiyle eski dinlerini de\u011fi\u015ftirdikleri gibi, Uzak Do\u011fu uygarl\u0131\u011f\u0131ndan ayr\u0131larak Orta Do\u011fu uygarl\u0131\u011f\u0131na ve bu uygarl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel \u00fcslubuna do\u011fru kaymak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Bu geli\u015fmeye ko\u015fut olarak T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131nda; Hun, G\u00f6kt\u00fcrk ve Uygurlar kanal\u0131yla gelen T\u00fcrk dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve devlet gelene\u011fi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruyordu. Bu T\u00fcrk halklar\u0131, kimi yazarlar taraf\u0131ndan alt\u0131n sikkelere benzetilen<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> toplumsal normlar\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle unutmu\u015f de\u011fillerdi. \u00d6zellikle G\u00f6kt\u00fcrklerin olu\u015fturdu\u011fu sosyal normlar yan\u0131nda, devlet y\u00f6netimiyle ilgili \u00f6\u011feler canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 hen\u00fcz yitirmemi\u015fti. \u00a0Ba\u015fka bir anlat\u0131m bi\u00e7imiyle \u0130slamla\u015fmaya ba\u015flayan b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk k\u00fctleleri, bir yandan kendilerini T\u00fcrk yapan \u00f6z de\u011ferlerini alt\u0131n sikkeler gibi koruma alt\u0131na al\u0131rlarken, di\u011fer yandan da \u0130slam dini arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla gelen ve toplumun de\u011ferler d\u00fcnyas\u0131na yerle\u015fmeye \u00e7al\u0131\u015fan yeni uygarl\u0131k verileriyle\/\u00fcr\u00fcnleriyle de kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yorlard\u0131. B\u00f6ylece T\u00fcrk halk\u0131 iki y\u00f6nl\u00fc bask\u0131 alt\u0131na girmi\u015f bulunuyordu. Bunlardan biri toplumu bask\u0131 alt\u0131na alan, varl\u0131\u011f\u0131 koruma metaforu olan gelenek\u00e7i tav\u0131r, \u00f6teki de de\u011fi\u015fimci, yani progressif e\u011filimdir. Ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi ya\u015fayan T\u00fcrk toplumunda bu iki tav\u0131r, \u00e7o\u011fu kez itaat, benimseme ve hatta \u00f6z\u00fcmseme davran\u0131\u015flar\u0131 sergileyerek uzla\u015f\u0131 s\u00fcreci ya\u015fam\u0131\u015f, fakat az da olsa bu y\u0131llarda paradoksal ve kaotik ili\u015fki bi\u00e7imleri de g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<h2><strong>Yusuf Has Hacib&#8217;in g\u00f6z\u00fcnden ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminde toplumsal de\u011fi\u015fim<\/strong><\/h2>\n<p>Ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin \u00e7ok \u00f6nemli d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden biri olan Yusuf Has Hacib, o g\u00fcnlerde T\u00fcrk toplumunun durumunu \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: \u201cHayat zorla\u015ft\u0131, endi\u015fe \u00e7o\u011fald\u0131, h\u0131rs ve tamah gittik\u00e7e artt\u0131, huzur azald\u0131. Fakir, dul ve yetimlere \u015fefkat g\u00f6steren yok. D\u00fcnyay\u0131 ba\u015fka bir kal\u0131ba koydular da hayrete d\u00fc\u015fen yok\u2026.D\u00fcnyan\u0131n sonu geldi; nizam bozuldu; iyiler k\u00f6t\u00fclere bakarak de\u011fi\u015ftiler. Ak\u0131ll\u0131 olanlar, bilgili bilir; y\u0131l, ay, g\u00fcn ge\u00e7tik\u00e7e d\u00fcnya g\u00fcnden g\u00fcne bozuldu\u2026.Nizam ve kanunlar\u0131n hepsi de\u011fi\u015fti, ak ve kara birbirinden farks\u0131z oldu\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>. \u00a0Fakat Yusuf Has Hacib, taraf\u0131m\u0131zdan T\u00fcrk Magna Carta\u2019s\u0131 olarak nitelenen o muhte\u015fem yap\u0131t\u0131 Kutadgu Bilig\u2019 de, devlete ve devlet ba\u015fkan\u0131na bu konuda g\u00fcveninin oldu\u011funu belirtir. O, Karahanl\u0131 T\u00fcrk devletinin her \u015feyi d\u00fczeltece\u011fine ve her \u00e7e\u015fit s\u0131k\u0131nt\u0131n\u0131n \u00fcstesinden gelece\u011fine de kesin olarak inanmaktad\u0131r<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>.<\/p>\n<p>Yusuf Has Hacib taraf\u0131ndan ele\u015ftirilen insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcnen baz\u0131 insanlar\u0131 rahats\u0131z etmesi do\u011fald\u0131r. O d\u00f6nemde T\u00fcrk toplumunu ayakta tutan k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal de\u011ferler; \u00f6rne\u011fin t\u00f6reler, gelenekler ve inan\u00e7lar de\u011fi\u015fmi\u015f, bu de\u011fi\u015fim toplumsal kurum, organ ve yap\u0131larda \u00e7ok \u00f6nemli farkl\u0131la\u015fmalar yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat \u0130slam arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla gelen yeni uygarl\u0131k de\u011ferleri de tam olarak halk taraf\u0131ndan benimsenip \u00f6z\u00fcmsenmedi\u011fi i\u00e7in, ya da eski de\u011ferlerle yeni de\u011ferler aras\u0131nda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sentez kurularak b\u00fct\u00fcnsel anlamda tam bir benimseme davran\u0131\u015f\u0131 sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nden \u00f6z\u00fcmseme davran\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7ilerek rahatlama s\u00fcreci yarat\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bu t\u00fcr s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n bir nedeni de \u015fudur: \u0130slamla\u015fma ba\u015flay\u0131\u015f itibariyle bir elit hareketidir ve yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru geli\u015fmi\u015ftir. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k, T\u00fcrk aristokratlar\u0131\/prensleri, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri ve askerleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla T\u00fcrk halk\u0131na empoze edilen bir de\u011fi\u015fim hareketi oldu\u011fundan, t\u00fcm bireyler taraf\u0131ndan k\u0131sa bir zaman diliminde benimsenmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n<h2><strong>K\u00fclt\u00fcrel bo\u015fluk nedir?<\/strong><\/h2>\n<p>Do\u011fal olarak t\u00fcm halk\u0131n k\u0131sa bir zaman i\u00e7inde ve birden bire devrim bi\u00e7iminde t\u00fcm de\u011ferlerini ters y\u00fcz etmesi de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. De\u011ferler d\u00fcnyas\u0131ndaki de\u011fi\u015fim tarihin a\u011f\u0131r temposuna uygun olarak, \u00f6zellikle de toplumun g\u00fczide varl\u0131klar\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilebilir ve de\u011fi\u015fime u\u011frayan toplumsal normlar, \u00e7e\u015fitli yollarla halka a\u015f\u0131lanarak kabul ettirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu ba\u011flamda \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ve bask\u0131yla desteklenen de\u011fi\u015fim istekleri \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir etkileyici organ taraf\u0131ndan sa\u011flan\u0131yorsa, kar\u015f\u0131 koymak belki m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan, bir itaat\/ba\u015f e\u011fme davran\u0131\u015f\u0131 do\u011fabilir. \u0130taat davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n benimseme davran\u0131\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmesi i\u00e7in de \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ve etkili ikna organlar\u0131na gereksinim vard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc de\u011fi\u015fimin do\u011fal bir yan\u0131 da<em> kar\u015f\u0131 koyma davran\u0131\u015f\u0131<\/em>d\u0131r. Bu davran\u0131\u015f, <em>normatif reddetme, kognitif\/bili\u015fsel reddetme, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k<\/em> iste\u011fi bi\u00e7iminde oldu\u011fu gibi, de\u011fi\u015fen \u00f6\u011felerle stabil \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki mesafe \u00e7ok geni\u015f oldu\u011fundan, ya da de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinde b\u00f6yle bir mesafe olu\u015fturuldu\u011fundan, \u00e7ok etkileyici bir <em>\u201ck\u00fclt\u00fcrel bo\u015fluk\u201d<\/em> do\u011fabilir. S\u00f6z konusu a\u00e7\u0131dan bu mesafe ve yarat\u0131lan bu bo\u015fluk \u0131srarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc takdirde, \u00e7e\u015fitli <em>toplumsal bunal\u0131mlar<\/em>\u0131, \u00f6rne\u011fin herodian ve zilotoist tav\u0131rlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabilir. \u0130slamla\u015fma s\u00fcrecinde ara s\u0131ra kimi yazarlar taraf\u0131ndan ele\u015ftirilere konu edinilen s\u0131k\u0131nt\u0131lar bu ba\u011flamda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.<\/p>\n<p>Toplumsal, k\u00fclt\u00fcrel, siyasal, d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve dinsel ama\u00e7lar ta\u015f\u0131yan, ba\u015fka bir ifadeyle k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00fcreci arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla uygarl\u0131k de\u011fi\u015ftirme olay\u0131n\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc baz\u0131 yasa ve ilkelerinin olaca\u011f\u0131 kesindir. B\u00f6ylesine bir de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm hareketinde de\u011fi\u015fimi empoze eden k\u00fclt\u00fcr ya da uygarl\u0131kta ileri gitmi\u015f toplumun uygulad\u0131\u011f\u0131 \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemler yan\u0131nda, de\u011fi\u015fime muhatap olan aday toplumun alg\u0131 kapasitesinin\/al\u0131rl\u0131l\u0131k g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, sahip oldu\u011fu toplumsal, k\u00fclt\u00fcrel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczeyin olu\u015fturdu\u011fu ana tutumlar\u0131n\/ana zihniyetlerin varl\u0131\u011f\u0131 da \u00e7ok \u00f6nemlidir. <em>Do\u011fal olarak zaman i\u00e7inde olu\u015fan bu tutumlar\u0131n i\u00e7erisinde kognitif\/bili\u015fsel ve duygusal \u00f6\u011feler birlikte bulunurlar ve bunlar ayn\u0131 zamanda o toplum i\u00e7in kontrol mekanizmalar\u0131 olu\u015ftururlar. \u00c7e\u015fitli yollarla d\u0131\u015far\u0131dan gelen de\u011fi\u015fimle ilgili bask\u0131 ve \u00f6zendirmeler, \u00e7o\u011funlukla kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n s\u00fczgecinden ge\u00e7erek, ya da ge\u00e7meyerek bi\u00e7im kazan\u0131rlar.<\/em><\/p>\n<h2><strong>Toplumsal de\u011fi\u015fimde hangi etkenler g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/h2>\n<p>Ger\u00e7ekten de bir toplumun \u00e7e\u015fitli alanlar\u0131nda \u00f6n g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinde, <em>etki kayna\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ekicili\u011fi, kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntem ve tekniklerin etkinli\u011fi, o andaki mevcut ko\u015fullar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu ortamsal durum gibi, ara de\u011fi\u015fkenlerin engelleyici \u00f6zellikleri ve ya\u015fanm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli \u00f6rneklerin varl\u0131\u011f\u0131 yan\u0131nda, aday toplumun alg\u0131sal kapasitesi, k\u00fclt\u00fcrel d\u00fczeyi, bilgi birikimi ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel aktivitesi<\/em> de hesaba kat\u0131lmal\u0131d\u0131r. Daha a\u00e7\u0131k bir ifadeyle e\u011fer k\u00fclt\u00fcrel bir normu, toplumsal bir tutumu, bilimsel bir yasay\u0131, felsefi bir ak\u0131m\u0131, siyasal bir paradigmay\u0131 ve bunlar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc az ya da \u00e7ok i\u00e7ine alan genel bir \u201czeitgeist\u201d\u0131 aday toplumun g\u00fczide bireyleri ve referans gruplar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla o topluma mal etmek istiyorsak, en az\u0131ndan o toplumun g\u00fczide bireylerinin \u00f6zellikle de referans gruplar\u0131n\u0131n, yeni pozisyonu anlayabilecek bir birikime sahip olmalar\u0131 gerekir. Bu olay \u00f6\u011frenme s\u00fcrecindeki ilkelerle \u00f6zellikle de transfer konusuyla benzerlikler i\u00e7erir.<\/p>\n<h2><strong>T\u00fcrklerin \u0130slamla\u015fmas\u0131 s\u00fcrecinde etkili olan e\u011filimler nelerdir?<\/strong><\/h2>\n<p>T\u00fcrklerin \u0130slamla\u015fmas\u0131 s\u00fcrecinin yorumlanmas\u0131nda bu genel e\u011filimler yan\u0131nda, biraz daha \u00f6zel olan \u015fu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da de\u011ferlendirilmesi gerekir:<\/p>\n<ul>\n<li><em>Yeni de\u011ferleri empoze eden kayna\u011f\u0131n\/g\u00fcc\u00fcn \u00f6zellikleri.<\/em><\/li>\n<li><em>Ortam\u0131n o andaki durumu, ortamsal\/durumsal \u00f6zellikler.<\/em><\/li>\n<li><em>Empoze eden g\u00fcc\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntem ve teknikler.<\/em><\/li>\n<li><em>Aday toplumun \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen konulara kar\u015f\u0131 duydu\u011fu ilgi ve g\u00f6sterdi\u011fi gereksinim.<\/em><\/li>\n<li><em>Verici ve al\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7ler aras\u0131ndaki zaman ve mek\u00e2n yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131.<\/em><\/li>\n<li><em>Verici ve al\u0131c\u0131 g\u00fc\u00e7ler aras\u0131ndaki ili\u015fki s\u0131kl\u0131\u011f\u0131.<\/em><\/li>\n<li><em>Al\u0131c\u0131 toplumun al\u0131rl\u0131l\u0131k kapasitesi.<\/em><\/li>\n<li><em>Verici g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan empoze edilen toplumsal, k\u00fclt\u00fcrel, bilimsel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00f6\u011felerle, bunu alg\u0131layacak durumdaki toplumun sahip oldu\u011fu de\u011ferler ve d\u00fc\u015f\u00fcnceler aras\u0131ndaki d\u00fczey yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131.<\/em><\/li>\n<li><em>Gerek form ve gerekse i\u00e7erik \u00f6\u011feleri bak\u0131m\u0131ndan benzerlik, tutumlar aras\u0131ndaki benzerlik yan\u0131nda tutumlar\u0131n ayn\u0131 y\u00f6nde olu\u015fu da \u00e7ok \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir tutumu kendi y\u00f6n\u00fcnde\/mecras\u0131nda de\u011fi\u015ftirerek a\u015f\u0131r\u0131la\u015ft\u0131rmak kolay, ters y\u00fcz etmek m\u00fcmk\u00fcn olmakla birlikte \u00e7ok zordur.<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>Dokuz madde alt\u0131nda s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu ilke ve \u00f6l\u00e7\u00fctlerin t\u00fcm\u00fcn\u00fc ve ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak T\u00fcrklerin \u0130slamla\u015fmas\u0131 s\u00fcrecine uygulamak bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan, k\u0131saca bu a\u00e7\u0131lardan \u0130slamla\u015fma olay\u0131n\u0131 irdelemeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m:<\/p>\n<h2><strong>Eski T\u00fcrk inan\u00e7lar\u0131nda Tanr\u0131 ve \u0130slam&#8217;da Allah<\/strong><\/h2>\n<p>1) <em>Empoze eden kayna\u011f\u0131n\/g\u00fcc\u00fcn \u00f6zellikleri<\/em>, sunumu ve bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrklerin durumu. \u0130slam dininin M\u00fcsl\u00fcman olmayan, \u00f6zellikle de \u201c<em>Tek Tanr\u0131 inanc\u0131na\/hanef dinine<\/em>\u201d mensup olmayan halklara \u00f6nerdi\u011fi yeni ya\u015fam bi\u00e7iminin temel normlar\u0131 \u015funlard\u0131r: Tek Tanr\u0131 inanc\u0131, yani imana ili\u015fkin konular. \u0130badet ve muamelata ili\u015fkin esaslar, bu ba\u011flamda insanlar aras\u0131 ili\u015fkilerin d\u00fczenlenmesiyle ilgili olanlar.<\/p>\n<p><em>\u0130nan\u00e7 konusunda \u0130slam\u2019\u0131n \u00f6nerdi\u011fi normlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu T\u00fcrklerin inan\u00e7 sisteminin pek fazla uza\u011f\u0131nda bulunmuyordu.<\/em> Eski T\u00fcrk devlet ve toplum ya\u015fam\u0131nda din \u00e7ok de\u011ferli bir kurumdu. \u00d6zellikle <em>ka\u011fanlar\u0131n kutsanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131<\/em> i\u00e7inde <em>din ile asalet kayna\u015fm\u0131\u015f<\/em> olarak yer al\u0131yordu. Hun, G\u00f6kt\u00fcrk ve Uygur ka\u011fanlar\u0131 Tanr\u0131sal g\u00fcce sahip insanlard\u0131. <em>Eski T\u00fcrklerin toplumsal ya\u015fam\u0131nda Tek Tanr\u0131 inanc\u0131 ba\u015fat bir konumda bulunuyordu<\/em>. Fakat <em>halk\u0131n din ile ilgisi mesafeliydi ve sek\u00fcler \u00f6zellikler ta\u015f\u0131rd\u0131<\/em>. \u00d6nceleri do\u011fa g\u00fc\u00e7lerine inanan T\u00fcrkler, daha sonra \u00f6zellikle G\u00f6kt\u00fcrklerden itibaren tek tanr\u0131 olan G\u00f6k Tanr\u0131ya inanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Do\u011fa g\u00fc\u00e7lerini de yer ve g\u00f6k melekleri olarak anmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. <em>Bilge Ka\u011fan\u2019dan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re T\u00fcrkler, soyut hale getirdikleri yarat\u0131c\u0131 bir g\u00fcce, Tanr\u0131ya inan\u0131yorlard\u0131.<\/em> M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Allah kavram\u0131na verdikleri anlam ve y\u00fckledikleri g\u00f6revler aras\u0131nda gerek form ve gerek i\u00e7erik bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir benzerli\u011fin oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n<p><em>Gerek inan\u00e7 sistemlerinin ve gerekse onun yans\u0131mas\u0131 bi\u00e7iminde geli\u015fen ibadet ve muamelatla ilgili davran\u0131\u015f bi\u00e7imlerinde ana eksen Tanr\u0131 inanc\u0131d\u0131r.<\/em> Onun benimsenmesi konusunda T\u00fcrkler \u00e7ok fazla sorun ya\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n \u0130slami terminolojiye uygun olarak benimsenmesi, do\u011fal olarak dinsel i\u00e7erik ta\u015f\u0131yan t\u00fcm eylem bi\u00e7imlerinde az ya da \u00e7ok kabul g\u00f6recektir. T\u00fcrkler, Tanr\u0131 imaj\u0131n\u0131 Allah kavram\u0131yla kar\u015f\u0131lamakla birlikte, bu imaj\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar Allah kavram\u0131n\u0131n i\u00e7erdi\u011fi anlamda kullanm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00f6kt\u00fcrk kanal\u0131yla gelen T\u00fcrkl\u00fckle ilgili ana kavramlar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde baz\u0131 ki\u015fi ve gruplar taraf\u0131ndan ho\u015f kar\u015f\u0131lanmamas\u0131na ra\u011fmen, \u00e7ok say\u0131da insan bunlar\u0131 kullanmaya devam etmektedir.<\/p>\n<h2><strong>T\u00fcrk t\u00f6resinde ve \u0130slam&#8217;da devlet, adalet, yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fma<\/strong><\/h2>\n<p><em>\u0130slam dininin \u201cmuamelat\u201d kavram\u0131 i\u00e7erisinde dikkati \u00e7eken konular\u0131n ba\u015f\u0131nda \u2013ki bu t\u00fcm dinlerde, hatta laik ve sek\u00fcler d\u00fczenlerde de mevcuttur- do\u011fruluk, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck, mala, cana k\u0131ymama ve adam \u00f6ld\u00fcrmeme gibi konular\u0131 \u00f6nerme yan\u0131nda, \u0130slam, adil davran\u0131\u015f\u0131, yard\u0131mla\u015fmay\u0131 ve dayan\u0131\u015fmay\u0131 da \u00f6ng\u00f6r\u00fcr.<\/em> Eski T\u00fcrk toplumsal ya\u015fam\u0131 dikkatle incelendi\u011finde, Bilge Ka\u011fan\u2019\u0131n G\u00f6kt\u00fcrk devleti bu ilkelerin t\u00fcm\u00fcne sahiptir. Bu devlet ulusal \u00f6zelliklerle sosyal devleti kayna\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmakla, \u0130slam\u2019\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in \u00f6nerdi\u011fi davran\u0131\u015f \u015femas\u0131n\u0131 bizzat uygulam\u0131\u015f oluyordu. \u201c<em>Muamela<\/em>t\u201d kavram\u0131n\u0131n i\u00e7inde devlet konusunu da tart\u0131\u015fmak gerekir. Ger\u00e7ekte \u0130slam dini, kendine \u00f6zg\u00fc bir devlet d\u00fczeni \u00f6nermemi\u015ftir. <em>Hz. Muhammed<\/em> gerek dinin ve gerekse de y\u00f6netimin tart\u0131\u015fmas\u0131z \u00f6nderi olarak bir cemaat modeli olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, fakat bir devlet modeli ortaya koymay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftir. Ondan sonraki d\u00f6nemde devlet ile din ili\u015fkisi M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda \u00e7ok \u015fiddetli tart\u0131\u015fmalar\u0131n oda\u011f\u0131nda yer alm\u0131\u015f ve s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 anlar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. <em>D\u00f6rt halife<\/em>nin \u00fc\u00e7\u00fc \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. <em>Emevi<\/em> hanedan\u0131 iktidar\u0131 ele ge\u00e7irince \u201c<em>Arap \u015euubiyetine<\/em>\u201d ba\u011fl\u0131 bir monar\u015fi olu\u015fturmu\u015ftur. Onlar\u0131n halefleri olan Abbasiler de ki\u015fi ve gruplar\u0131n devlet y\u00f6netiminde kullan\u0131lmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda yine \u201c<em>halife<\/em>\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan hanedan rejimi kurmu\u015flard\u0131r. Bunun kar\u015f\u0131s\u0131nda yine \u0130slami renkler ta\u015f\u0131yan bir devlet sistemi kendini g\u00f6stermi\u015ftir. \u0130slam\u2019\u0131n \u201c<em>\u015eia<\/em>\u201d yorumuna dayanan bu devlet anlay\u0131\u015f\u0131 da, y\u00f6netim erkinde \u201c<em>imamet<\/em>\u201d ad\u0131n\u0131 alan yeni bir \u0130slami devlet sistemi olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130slam\u2019\u0131n do\u011fu\u015fundan bir hayli zaman ge\u00e7tikten sonra ve \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131 da olsa \u0130slam\u2019da \u201c<em>imamet<\/em>\u201d ve \u201c<em>hilafet<\/em>\u201d bi\u00e7iminde iki ana e\u011filim do\u011fmu\u015ftur. Bunlar\u0131n \u00e7e\u015fitli varyantlar\u0131n\u0131n olaca\u011f\u0131 da kesindir.<\/p>\n<p>\u0130slami isim ta\u015f\u0131yan bu devlet d\u00fczenlerinde halifeler ya da imamlar, Bat\u0131 orta\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n dinsel ikliminde oldu\u011fu gibi, ya bizzat halk\u0131 y\u00f6netirler, ya da \u00f6teki devlet d\u00fczenlerinin me\u015fruiyetini tayin ederlerdi. Gazneli ve Sel\u00e7uklu devletlerinin Ba\u011fdat halifeleriyle yapt\u0131klar\u0131 sava\u015f\u0131m, Papa ile Bat\u0131l\u0131 krallar\u0131n sava\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 an\u0131msatmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkler, \u0130slam co\u011frafyas\u0131na girmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, ba\u015fka bir ifadeyle \u0130slam onlar taraf\u0131ndan benimsenmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, devlet d\u00fczenleri olarak bu iki ana e\u011filim ve onlar\u0131n varyantlar\u0131 \u00f6rnek model olarak kar\u015f\u0131lar\u0131nda bulunuyordu.<\/p>\n<p><em>M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u00f6nerdikleri devlet d\u00fczenlerinin \u00e7ok k\u0131sa olan devlet tarihlerine kar\u015f\u0131n T\u00fcrklerin devlet felsefesi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak olu\u015fturulan bin y\u0131ll\u0131k bir devlet gelene\u011fi mevcuttu.<\/em> Bu gelenek d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ok ender uluslar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131 bir anlam i\u00e7eriyordu. Ger\u00e7ekte T\u00fcrklerin, devlet anlay\u0131\u015f\u0131 itibariyle M\u00fcsl\u00fcmanlardan \u00f6\u011frenip alabilecekleri pek fazla bir \u015fey yoktu. \u00c7ok belirgin olarak hakan ve ka\u011fan kavramlar\u0131 yerine sultan, emir daha sonralar\u0131 padi\u015fah ve Yavuz Selim\u2019den sonra s\u0131k olmamakla birlikte halife unvan\u0131 da kullanm\u0131\u015flard\u0131r. \u015eu konuyu da belirtmeliyiz. Karahanl\u0131lar ve ondan \u00f6nce M\u00fcsl\u00fcman olan t\u00fcm devlet y\u00f6neticileri, \u0130slam\u2019a hizmeti \u00f6nemli bir g\u00f6rev olarak alg\u0131lam\u0131\u015flard\u0131r. Onlar i\u00e7in \u0130slam dinini yaymak ve onun zaferini sa\u011flamak bir \u00e7e\u015fit varl\u0131k nedenidir. Ancak egemenlik hakk\u0131 onlarda kalmak ko\u015fuluyla, kimi konularda \u00f6zverili davranm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin kimsenin dini inanc\u0131na ve konu\u015ftu\u011fu dile m\u00fcdahalede bulunmam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<h2><strong>T\u00fcrklerde ve \u0130slam&#8217;da kad\u0131n, evlilik, aile ve k\u00f6lelik<\/strong><\/h2>\n<p>Toplumsal ili\u015fkiler ba\u011flam\u0131nda, \u0130slam\u2019\u0131n \u00f6nerdi\u011fi <em>evlilikle\/aile ve k\u00f6lelikle<\/em> ilgili anlay\u0131\u015fla, T\u00fcrk gelenekleri aras\u0131nda t\u0131pk\u0131 inan\u00e7 konusunda oldu\u011fu gibi benzerliklerin bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. <em>Eski T\u00fcrk devlet ve toplum ya\u015fam\u0131nda kad\u0131na, evlilik ve aile kurumuna \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir de\u011fer verilmi\u015ftir. Kad\u0131n, g\u00fcne\u015fe benzer. Nas\u0131l g\u00fcne\u015f d\u00fcnyay\u0131 ayd\u0131nlat\u0131yor ve t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yorsa, kad\u0131n da gerek ailenin ve gerekse toplumun ya\u015fam\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir i\u015fleve sahiptir.<\/em> Ayn\u0131 zamanda \u201c<em>hatun\/ katun<\/em>\u201d askerlikte ve devlet i\u015flerinde de y\u00fcksek bir konuma sahiptir \u00f6nemli g\u00f6revler \u00fcstlenir. Eski T\u00fcrk toplumunda y\u00f6netim erkini elinde bulunduranlar (hanedan) hari\u00e7 olmak \u00fczere, <em>tek e\u015fle evlilik esast\u0131r<\/em>. <em>Eski T\u00fcrk aile anlay\u0131\u015f\u0131nda kad\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lamayan, k\u00f6le haline getirmeyen bir ataerkil yap\u0131 vard\u0131r<\/em>. <em>Zina yasakt\u0131r, \u201cka\u00e7-g\u00f6\u00e7\u201d yoktur<\/em>.<\/p>\n<p>Eski T\u00fcrk toplumsal ya\u015fam\u0131nda k\u00f6lelikle ilgili belirgin bir kurumla\u015fmadan s\u00f6z edilemez. Fakat T\u00fcrklerin <em>k\u00f6le\/memluk<\/em> olarak \u00e7e\u015fitli \u00fclkelere g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fckleri ve bu \u00fclkelerde asker ve b\u00fcrokrat olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 ve daha sonra da bunlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n mevcut y\u00f6netimi y\u0131karak devlet kurduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<p>\u0130slam\u2019\u0131n do\u011fu\u015fuyla birlikte Arap toplumunun evlilik ve aile yap\u0131s\u0131nda, ayn\u0131 zamanda kad\u0131n imaj\u0131nda ve k\u00f6lelik kurumunda da \u00e7ok belirgin de\u011fi\u015fmeler olmu\u015f, kad\u0131n\u0131n de\u011feri artm\u0131\u015f, k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fclmemi\u015f, tek e\u015fle evlili\u011fe do\u011fru bir hareket ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine k\u00f6lelik kurumunun zaman i\u00e7inde, tedricen ortadan kalkmas\u0131 i\u00e7in te\u015fvikler ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f, Hz. Muhammed taraf\u0131ndan zengin M\u00fcsl\u00fcmanlara k\u00f6lelerini azat etmeleri \u00f6nerilmi\u015f ve aile ve k\u00f6lelik konusunda \u0130slamiyet de\u011ferli bir ba\u015flang\u0131\u00e7 yapm\u0131\u015f ve bu konularda tedricen bir de\u011fi\u015fimi g\u00fcndeme ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<h2><strong>T\u00fcrklerde ve \u0130slamda bilim ve dil<\/strong><\/h2>\n<p>Etkileyen kaynak olarak \u0130slam\u2019\u0131n sunumlar\u0131 aras\u0131nda yer alan di\u011fer konu da, <em>f\u0131k\u0131h, kelam, hadis ve Arap<\/em> dili ile ilgili olanlard\u0131r. T\u00fcrklerin bu konulara yabanc\u0131 olmas\u0131 do\u011fald\u0131r. Fakat \u0130slam\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck T\u00fcrk gruplar\u0131 taraf\u0131ndan kabul edilmesiyle birlikte bu \u00e7al\u0131\u015fma alanlar\u0131nda y\u0131ld\u0131z gibi parlayan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler yeti\u015fmi\u015ftir. Bu ba\u011flamda \u201c<em>M\u00e2t\u00fcridiyye Mezhebi<\/em>\u201dnin kurucusu olan m\u00fcfessir ve fakih <em>Mahm\u00fbd el-M\u00e2tur\u00eed\u00ee es-Semerkand\u00ee<\/em> (\u00f6lm.944) ve <em>Mahmud Zemah\u015feri<\/em> (1075- 1144) \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilebilir.<\/p>\n<p><em>\u0130slam arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla T\u00fcrklere ula\u015fan \u00e7ok \u00f6nemli bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 da felsefe, mant\u0131k, t\u0131p, fizik, kimya ve matematik gibi bilgi ve bilim alanlar\u0131nda ortaya konulan yap\u0131tlard\u0131r.<\/em> Abbasi halifeleri olan <em>Memun<\/em> ve <em>Mutas\u0131m<\/em> d\u00f6neminde Antik \u00c7a\u011f bilim ve felsefe ya\u015fam\u0131n\u0131 yans\u0131tan \u00e7ok say\u0131da kitap Arap diline terc\u00fcme edilmi\u015ftir. Arap kentlerinde ve \u0130ran\u2019da felsefe ve bilim halkalar\u0131 olu\u015fmu\u015f, T\u00fcrkler \u00e7ok k\u0131sa denecek bir zaman diliminde gerek felsefe ve mant\u0131k ve gerekse t\u00fcm bilim alanlar\u0131nda zirveye \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Bu konu ile ilgili \u00e7ok say\u0131da zirve isim bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>E\u011fitim ve \u00f6\u011fretimle ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalardan da s\u00f6z etmek gerekir. <em>d\u00e2r\u00fc\u2019l-hikme<\/em>ler, <em>medreseler\u00a0<\/em>ve <em>s\u0131byan<\/em> mektepleri a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f, Tu\u011frul Bey ve onu takip eden Sel\u00e7uklu sultanlar\u0131 bu okullar\u0131 daha da geli\u015ftirerek uygulamaya koymu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Etki kayna\u011f\u0131 olarak M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n T\u00fcrklere sunumlar\u0131 i\u00e7inde say\u0131lacak \u00f6nemli bir alan da tasavvuf hareketidir. 9. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda Basra\u2019da ba\u015flayan bu mistik hareket, Ahmed Yesevi (1083-1166)\u2019de T\u00fcrkle\u015ferek, T\u00fcrklerin g\u00f6n\u00fcl d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u0130slam\u2019a \u0131s\u0131nd\u0131ran bir T\u00fcrk tarikat\u0131n\u0131n do\u011fmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Siyasal bilimlerde de Arap ve \u0130ranl\u0131 unsurlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 T\u00fcrk insan\u0131n\u0131 da etkilemi\u015f, T\u00fcrkler de bu anlamda de\u011ferli yap\u0131tlar vermeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Tarih, co\u011frafya, mimari ve dil\/edebiyat alanlar\u0131nda da \u00f6nemli geli\u015fmeler olmu\u015f, T\u00fcrkler bu alanlarda da \u00f6nemli bir d\u00fczey tutturmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Bottomore, Thomas Burton; <em>\u00a0Elite und Gesellschaft,<\/em> \u00a0Verlag C.H. Beck, \u00a0M\u00fcnchen, \u00a01966, \u00a0s. 25.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> Yusuf Has Hacib, \u00a0<em>Kutadgu Bilig<\/em>, \u00c7ev: Re\u015fid Rahmedi Arat, T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, \u00a0Ankara, 1994, s. 464- 465.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Aky\u00fcz, H\u00fcseyin; \u00a0<em>Kutadgu Bilig\u2019de Sosyo-Pedagojik ve Siyasal S\u00f6ylem<\/em>, Eser Matbaac\u0131l\u0131k, Erzurum, \u00a02002, \u00a0s. 100.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00d6nceleri do\u011fa g\u00fc\u00e7lerine inanan T\u00fcrkler, daha sonra soyut hale getirdikleri yarat\u0131c\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olan tek tanr\u0131 olan G\u00f6k Tanr\u0131\u2019ya inanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n Allah kavram\u0131na verdikleri anlam ve y\u00fckledikleri g\u00f6revler aras\u0131nda benzerlikler vard\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":100,"featured_media":5620,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[61,66,68],"tags":[489,301,78,293,490,493,48,494,495,156,481],"coauthors":[486],"class_list":["post-5593","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-din","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk","tag-abbasiler","tag-bilim","tag-devlet","tag-din","tag-emeviler","tag-gok-tanri","tag-islam","tag-kadin","tag-kolelik","tag-tore","tag-turkler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5593","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/100"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5593"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5593\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5620"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5593"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5593"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5593"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=5593"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}