![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/64E2075C-D9E1-4710-A207-E9B6F3BAE3F9.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
T\u00fcrkl\u00fck bilincine dayal\u0131 faaliyetlerin \u201cmill\u00ee hareket\u201d olarak topluma mal edilmesi, temel itibar\u0131yla 1979 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen \u0130slami Devrim\u2019den sonra baz\u0131 T\u00fcrk ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n bireysel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 sonucunda m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Bu mill\u00ee hareketin \u00e7ok da \u00f6n plana \u00e7\u0131kmayan ve g\u00f6r\u00fclmeyen as\u0131l fikr\u00ee temelleri, Osmanl\u0131 ve Ka\u00e7ar T\u00fcrk \u0130mparatorluklar\u0131n\u0131n son d\u00f6nemlerinde gayrim\u00fcslim m\u00fcttefik kuvvetlerine kar\u015f\u0131 T\u00fcrk-\u0130slam birli\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen Sultan \u0130kinci Abd\u00fclhamit ile Ka\u00e7ar \u015eahlar\u0131, Nasireddin ve M\u00fczefereddin \u015eah ile ba\u015flayan \u00fclk\u00fcye dayan\u0131r.[1]<\/a><\/p>\n \u0130ran\u2019da imzalanan 1907 \u201c\u0130ran\u2019\u0131 Taksim Antla\u015fmas\u0131\u201d, 1919 \u201c\u0130ran\u2019\u0131 Himaye Antla\u015fmas\u0131\u201d, 1921 \u201c\u0130ran-Sovyet Dostluk ve \u0130\u015f Birli\u011fi Antla\u015fmas\u0131\u201d sonucunda ya\u015fanan elim olaylar ve \u00fclke n\u00fcfusunun yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7te birinin yok olmas\u0131, Ka\u00e7ar T\u00fcrk Devleti\u2019nin 1925 tarihinde \u00e7\u00f6kmesi ve \u0130ngiltere-Rusya eksenli T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Fars etnisitesine dayal\u0131 Pehlevi sisteminin kurulmas\u0131yla her \u015fey T\u00fcrk milletinin aleyhine cereyan etmi\u015ftir.[2]\u00a0<\/a><\/p>\n Di\u011fer taraftan ise Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu 30 Ekim 1918 Mondros M\u00fctarekesi, 10 A\u011fustos 1920 Sevr Antla\u015fmas\u0131, 11 Ekim 1922 Mudanya Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131 ve nihayet 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019yla \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f ve b\u00fcy\u00fck Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00f6nderli\u011finde unutulmaz kahramanl\u0131klarla y\u00fcr\u00fct\u00fclen Mill\u00ee M\u00fccadele sonucunda T\u00fcrkiye Cumhuriyeti kurulmu\u015ftur. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, devlet siyasetini T\u00fcrkl\u00fc\u011fe dayal\u0131 kursa da Atat\u00fcrk\u2019ten sonra farkl\u0131 bir siyaset izlemi\u015ftir. Bu da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc olumsuz etkilemi\u015ftir. Ama buna ra\u011fmen T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk milletinin varolu\u015funa hayat vermi\u015f ve s\u00fcreklili\u011fini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Sovyet Rusya\u2019s\u0131n\u0131n 1991 y\u0131l\u0131nda par\u00e7alanmas\u0131 ve yeni yeni T\u00fcrk Cumhuriyetlerinin do\u011fmas\u0131, T\u00fcrkl\u00fck cereyanlar\u0131n\u0131n artmas\u0131na katk\u0131da bulunsa da h\u00e2l\u00e2 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc savunan tek \u00fclke T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019dir. Onun varl\u0131\u011f\u0131, \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in hayati \u00f6nem arz etmektedir.<\/p>\n \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, yakla\u015f\u0131k 55 y\u0131l i\u00e7inde (1925-1979) ger\u00e7ekten yok edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu 55 y\u0131l i\u00e7inde T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc savunan say\u0131l\u0131 \u00e7al\u0131\u015fkan, faal ayd\u0131n ve yeterince aktif olamayan siyasi \u015fahsiyetimiz d\u0131\u015f\u0131nda dikkate de\u011fer bir harekete rastlam\u0131yoruz. 1945-1946 y\u0131llar\u0131nda on binlerce \u015fehit pahas\u0131na kurulan Azerbaycan Mill\u00ee H\u00fck\u00fbmeti konusunu ayr\u0131ca ele almam\u0131z gerekmektedir.<\/p>\n Evet, nas\u0131l oldu bu T\u00fcrkl\u00fc\u011fe dayanan kimlik davas\u0131 devrim sonras\u0131 kendini g\u00f6stermeyi ba\u015fard\u0131? 55 y\u0131l boyunca T\u00fcrk denmesi bile yasaklanm\u0131\u015f bir \u00fclkede T\u00fcrk\u2019\u00fcn yeniden kendini hissettirmesini sa\u011flayan ko\u015fullar\u0131n tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lmas\u0131, \u00f6\u011frenilmesi istenilen a\u00e7\u0131dan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n Burada bu konumuz olmasa da k\u0131saca de\u011finip ge\u00e7ece\u011fiz. T\u00fcrkiye\u2019nin aksine \u0130ran\u2019da Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra T\u00fcrk kimli\u011fine kar\u015f\u0131 iki eksenli (Rusya-\u0130ngiltere) Pers sistemi kurulmu\u015ftur. Bu ikilem; \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcn ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel ve siyasal alanlar\u0131n\u0131 da kapsam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran\u2019da kurulan T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Pers sistemine kar\u015f\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc alternatif kuvvetler, milliyet\u00e7e T\u00fcrklerden olu\u015fuyordu. T\u00fcrkler, hem \u00fclkenin oranca \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturuyor hem de ekonomik ve siyasal alanda etkin rol oynuyorlard\u0131. \u0130ran \u00e7ap\u0131nda faaliyet g\u00f6steren b\u00fct\u00fcn \u00f6rg\u00fctler, hatta baz\u0131 T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Panfarsist \u00f6rg\u00fctler bile T\u00fcrkler taraf\u0131ndan kurulmu\u015ftur, desek asla abartm\u0131\u015f olmay\u0131z.[3]<\/a><\/p>\n Ruslarla \u0130ngilizlerin \u0130ran \u00fczerinde asla sorun ya\u015famad\u0131klar\u0131 ve ortak siyaset y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri nadir konulardan biri, \u0130ran\u2019da ve G\u00fcney Kafkasya\u2019da T\u00fcrk egemenli\u011fine son vermek olmu\u015ftur. Bunun i\u00e7in de \u0130ran\u2019da T\u00fcrklerin etkisizle\u015ftirilmesi, T\u00fcrk kimli\u011finin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla asr\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u0130ngiliz ve T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 kesimler taraf\u0131ndan \u00fcretilen Azerilik kuram\u0131 \u00f6n plana al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Buna kar\u015f\u0131 Sovyetler de kendi Azerilik kuram\u0131n\u0131 \u00fcretmi\u015ftir. Ruslar, G\u00fcney Kafkasya\u2019da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in bu Azerilik kuram\u0131n\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130ran\u2019da kurmu\u015f olduklar\u0131 T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 Pers sistemini ayakta tutmak ve T\u00fcrk kimli\u011fini ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in \u0130ngilizler de bu Azerilik kuram\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Zamanla bu iki eksenli sistemin \u0130ran\u2019da kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmesi sonucunda \u00fclkede solcu ve sa\u011fc\u0131 kesimler meydana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7o\u011funlukla Rusya eksenli siyaseti temsil eden solcular\u0131 tan\u0131mlamak \u00fczere \u201cAzeri solcular\u201d, Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 sa\u011fc\u0131lar\u0131 ifade etmek i\u00e7inse \u201csa\u011fc\u0131 Azeriler\u201d deyimi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim \u0130ran\u2019da T\u00fcrkl\u00fck arka plana al\u0131nm\u0131\u015f ve ortadan kald\u0131r\u0131lmak istenmi\u015ftir. Bu T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 siyaset o kadar etkin olmu\u015f ki, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc temsil eden T\u00fcrkiye bile \u0130ngiltere\u2019nin bu T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 tarih tezini kabullenerek, \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131 Azerilik kuram\u0131n\u0131 kendi e\u011fitim sistemine alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu Azerilik kuram\u0131 o kadar etkilidir ki bug\u00fcn, T\u00fcrkiye\u2019nin en etkin gazetelerinden olan H\u00fcrriyet; \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sevdi\u011fi ve mill\u00ee duygular\u0131n\u0131 temsil eden Trakt\u00f6r Fabrikas\u0131na ait \u201cTrakt\u00f6r\u201d tak\u0131m\u0131n\u0131n desteklenmesi konusunda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 makalede, \u201c\u0130ran Azerileri Fars olmak istemiyorlar, bizim gibi T\u00fcrk olmak istiyorlar!<\/em>\u201d tarz\u0131nda anormal bir man\u015fet atm\u0131\u015ft\u0131r. Ama anl\u0131yoruz ki o makaleyi yazan hocam\u0131z, bizi desteklemek istemi\u015ftir. Fakat bu sinsi oyunun fark\u0131nda de\u011fildir. Bu de\u011ferli hocam\u0131z bilmiyor ki ben T\u00fcrk olmak istemiyorum, ben zaten T\u00fcrk\u2019\u00fcm. En az\u0131ndan onun kadar T\u00fcrk\u2019\u00fcm. Farabiler, Biruniler, \u0130bn Sinalar, Yeseviler, Yunuslar ve onlar bu gibi y\u00fczlerce \u015fahsiyetlerin do\u011fdu\u011fu yurdun T\u00fcrk\u2019\u00fcy\u00fcm.[4]<\/a><\/p>\n \u201cD\u00fcnden Bu G\u00fcne Ger\u00e7ek \u0130ran\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 ara\u015ft\u0131rmam\u0131zda bu ikilemi enine boyuna ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in burada sadece T\u00fcrkl\u00fck hareketine de\u011finece\u011fiz. 1979 y\u0131l\u0131ndaki \u0130ran \u0130slam Devrimi, asl\u0131nda Rusya ile \u0130ngiltere ba\u015fta olmakla ABD kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7lerin, \u00fclkeyi ABD\u2019ye kapt\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 giri\u015fimlerin g\u00f6lgesinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ger\u00e7ekten de \u0130ran\u2019\u0131 kendi aralar\u0131nda n\u00fcfuz b\u00f6lgesine b\u00f6len \u0130ngiltere-Rusya kuvvetlerine kar\u015f\u0131 ABD, 1950\u2019lerden itibaren kendi a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koymu\u015f ve \u00fclkede esas s\u00f6z sahibi duruma gelmi\u015ftir. Tabii bu da ne Sovyetler ne \u0130ngiltere ve ne de Fransa gibi arac\u0131 konumundaki taraflarca ho\u015f kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7ta ise 1979 y\u0131l\u0131ndaki \u0130ran \u0130slam Devrimi ile ABD\u2019nin \u00fclkeden ve hatta b\u00f6lgeden s\u00f6k\u00fcl\u00fcp at\u0131lmas\u0131 istenmi\u015ftir.<\/p>\n \u0130ran \u0130slam Devrimi\u2019nin din\u00ee \u00f6nderi Ayetullah Humeyni ve kendisi \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck etkiye sahip yak\u0131n ekibinin en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131, iki g\u00fc\u00e7l\u00fc rakibi, \u0130ngiltere ve Sovyetler Birli\u011fi\u2019ni, kurmakta olduklar\u0131 kendi sistemleri i\u00e7inde birle\u015ftirmeleri ve di\u011fer alternatif g\u00fc\u00e7lere ihtiya\u00e7 kalmad\u0131\u011f\u0131na onlar\u0131 ikna etmeleri olmu\u015ftur. \u0130ster Sovyetler ister \u0130ngiltere olsun, her iki taraf kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n kurulacak \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti sisteminde korunaca\u011f\u0131na inanarak yan unsurlar\u0131n g\u00fc\u00e7lerini ge\u00e7ici de olsa savunmas\u0131z b\u0131rakmay\u0131 uygun g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu da Ayetullah Humeyni\u2019nin g\u00fcc\u00fcne g\u00fc\u00e7 katarak kendi sistemini kurmas\u0131na ve b\u00fcy\u00fck yol kat etmesine olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayetullah Humeyni; Sovyetlere ba\u011fl\u0131 solcular\u0131 ve \u0130ngiltere\u2019ye ba\u011fl\u0131 sa\u011fc\u0131lar\u0131, onlar\u0131n ye\u015fil \u0131\u015f\u0131k yakmas\u0131yla kendi saflar\u0131na alm\u0131\u015f, \u0130slam devrimcileriyle beraber y\u00fcr\u00fcmek istemeyenleriyse \u00fclkeyi terk etmeye itmi\u015ftir. Direni\u015f g\u00f6sterenlerse ABD yanl\u0131lar\u0131yla beraber, onlar\u0131n i\u015f birlik\u00e7ileri gibi nitelendirilmi\u015f ve ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f itibar\u0131yla bir b\u00fct\u00fcn sistem olmas\u0131na ra\u011fmen, iki eksenli bir sistem olarak do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\n 1979 Devrimi sonras\u0131 ABD yanl\u0131s\u0131 olmakla su\u00e7lanan ve ac\u0131mas\u0131z m\u00fcdahale ile bast\u0131r\u0131lan en b\u00fcy\u00fck halk hareketi, yine 1925 tarihinde kendi egemenli\u011fini kaybeden T\u00fcrkler oldu. T\u00fcrklerin; Ayetullah \u015eeriatmedari\u2019nin \u00f6nderli\u011finde kurmu\u015f olduklar\u0131 \u201cM\u00fcsl\u00fcman Halk Partisi\u201d \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda 60 y\u0131ll\u0131k T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na son verilmesi, tamamen demokratik de\u011ferleri kapsayan, \u00e7a\u011fda\u015f, hukuki d\u00fczenin kurulmas\u0131 amac\u0131yla ba\u015flatm\u0131\u015f olduklar\u0131 sivil m\u00fccadele, Azerbaycan ba\u015fta olmak \u00fczere Ka\u015fkaylar ve Horasan T\u00fcrklerinin ABD i\u015f birlik\u00e7isi olmak ve ayr\u0131mc\u0131l\u0131kla su\u00e7lanmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu hareket, Ayetullah Humeyni taraf\u0131ndan a\u011f\u0131r bir bi\u00e7imde bast\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc temsilen meydanda bulunan \u201cM\u00fcsl\u00fcman Halk Partisi\u201d i\u00e7inde farkl\u0131 fikr\u00ee gruplar bulunmas\u0131na ra\u011fmen, sonu\u00e7 itibar\u0131yla bu hareket bir T\u00fcrk halk hareketiydi. Bu partide, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin d\u00fcnya kom\u00fcnizmine ihanet etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen ba\u011f\u0131ms\u0131z T\u00fcrk kom\u00fcnistler bulunuyordu. Sovyetlerin gericilerle beraber y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve Azerbaycan solcular\u0131na ihanet etti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnen ba\u011f\u0131ms\u0131z sol T\u00fcrk milliyet\u00e7ileri vard\u0131. Sol ve sa\u011f ayr\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131n\u0131n T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in ne kadar zararl\u0131 oldu\u011funu anlayan, T\u00fcrk egemenli\u011finin \u00fclkede 1925 tarihinde kaybedildi\u011fine inanan ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn yeniden bilin\u00e7li bir \u015fekilde do\u011fmas\u0131n\u0131 isteyen az say\u0131da T\u00fcrk milliyet\u00e7isi ayd\u0131n da bulunmaktayd\u0131. Ama bunlar\u0131n say\u0131lar\u0131 ger\u00e7ekten \u00e7ok azd\u0131. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla da \u0130slami de\u011ferleri \u00f6n planda tutan kesimler bulunmaktayd\u0131.<\/p>\n Bunlar, \u0130ran\u2019da Pehlevi sisteminin \u00e7\u00f6kmesinde en etkin rol oynam\u0131\u015flard\u0131; o bak\u0131mdan Devrim\u2019in as\u0131l sahipleriydi. Bu hareket, Pehlevi rejimine en y\u0131k\u0131c\u0131 darbeyi, 18 \u015eubat 1979 tarihli isyanla Tebriz\u2019de indirmi\u015fti.<\/p>\n 55 y\u0131l boyunca T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcnden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olan T\u00fcrk toplumu, mill\u00ee bilincini kaybetmek \u00fczereydi. T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck de\u011fil, sadece T\u00fcrkl\u00fck vard\u0131; o da sadece duygularla var olabilirdi. T\u00fcrkl\u00fck bilin\u00e7li bir bi\u00e7imde ele al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131. Onu ele alacak kesim de yok denilecek kadar azd\u0131. Toplumun T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, milliyet\u00e7ili\u011fi sadece duygularda kendini g\u00f6steriyordu. T\u00fcrkl\u00fck bilinci, duygular\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7mekte zorlan\u0131yordu. Bu hareketin, T\u00fcrk milletinin as\u0131l hedeflerini net bir bi\u00e7imde belirleyerek \u00f6n plana almamas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda da \u00fcst d\u00fczey makamlar\u0131n T\u00fcrkl\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcncesinden ve kimli\u011finden yoksun olmalar\u0131 ve esasen ba\u011f\u0131ml\u0131 olmalar\u0131 yat\u0131yordu. \u0130ran \u0130slam Devrimi\u2019nden sonra \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, \u00f6ncelik Velayetifakih <\/em>(siyasal otoritenin din adamlar\u0131n\u0131n elinde olmas\u0131) y\u00f6netim bi\u00e7imine kar\u015f\u0131 durmak de\u011fildi. T\u00fcrk milleti i\u00e7in en hayati \u00f6nem ta\u015f\u0131yan ve olmazsa olmaz talep, kendi kimli\u011fini yok etme siyasetinin tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n yasal g\u00fcvenceye al\u0131nmas\u0131; T\u00fcrk dilinin Fars dili ile beraber resm\u00ee, hukuki devlet dili olmas\u0131 ve ulusal \u00f6zerkli\u011finin tan\u0131nmas\u0131 olmu\u015ftur. Ama bu hareketin i\u00e7indeki etkin \u015fahsiyetlerin \u00e7o\u011funlu\u011funun \u00f6ncelik tan\u0131d\u0131klar\u0131 ama\u00e7, T\u00fcrk milletinin uzun vadeli \u00e7\u0131karlar\u0131 do\u011frultusunda y\u00fcr\u00fcmek de\u011fil, daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7 dengesini esas alan m\u00fccadele olmu\u015ftur.<\/p>\n Ayetullah \u015eeriatmedari\u2019nin \u00f6nderli\u011finde kurulmu\u015f olan \u201cM\u00fcsl\u00fcman Halk Partisi\u201d bir kere \u00e7ok seslili\u011fin h\u00e2kim olmas\u0131ndan dolay\u0131 y\u00fcr\u00fcyemeyecek bir konumdayd\u0131. M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n yok edilmek istenen T\u00fcrk kimli\u011finin korunmas\u0131 ve yasal g\u00fcvenceye al\u0131nmas\u0131 \u00f6ncelikli hedef olmas\u0131 gerekirken \u00fcst d\u00fczey yetkililer, Sovyetler Birli\u011fi-\u0130ngiltere eksenli kurulmakta olan sisteme kar\u015f\u0131 direnmeyi \u00f6n plana alm\u0131\u015flard\u0131r. \u00dclkede \u0130ran Cumhuriyeti, \u0130ran Sosyalist Cumhuriyeti veya \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fu davas\u0131na s\u00fcr\u00fcklenmi\u015ftir. Tabii bunun da bedelini yine ma\u011fdur T\u00fcrkler canlar\u0131yla \u00f6demi\u015f oldular. Ayetullah Humeyni g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f itibar\u0131yla bir b\u00fct\u00fcn olan, asl\u0131nda ise iki eksenli bir b\u00fct\u00fcn olan sistemini kurdu. \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti kendi sistemini kurar kurmaz 1980\u2019de Irak-\u0130ran Sava\u015f\u0131 patlak verdi. Bu sava\u015f; \u00fclkenin ekonomik, asker\u00ee ve altyap\u0131 olu\u015fumuna b\u00fcy\u00fck zararlar verse de sistemin kendisini peki\u015ftirmesine, taban \u00fczerine g\u00fc\u00e7l\u00fc altyap\u0131 olu\u015fturmas\u0131na, muhalefeti ortadan kald\u0131rmas\u0131na imk\u00e2n sa\u011flad\u0131.<\/p>\n Devrim sonras\u0131 Tebriz\u2019de Ba\u011f\u0131ms\u0131z Azerbaycan Demokrat Partisi’ni kuran Prof. Dr. M.T. Kiri\u015f\u00e7i, T\u00fcrk milletinin hak ve hukukunun yasal g\u00fcvenceye al\u0131nmas\u0131n\u0131 parti program\u0131 olarak sundu\u011fu ve sistemin baz\u0131 hassas damarlar\u0131na bast\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Pant\u00fcrkist damgas\u0131yla yarg\u0131lan\u0131p hapse at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yani sistem t\u00fcm muhalefeti var g\u00fcc\u00fcyle bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7, 1988 y\u0131l\u0131na kadar devam etmi\u015ftir.<\/p>\n Devrim sonras\u0131 ve sava\u015f d\u00f6neminde hapsedilen T\u00fcrk kimli\u011fine ba\u011fl\u0131 say\u0131l\u0131 \u015fahsiyetlerimizin hapisten zamanla tahliye olmalar\u0131, eski solcular\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fine alt niyetli ve bazen de g\u00f6n\u00fcll\u00fc bi\u00e7imde ge\u00e7i\u015f yapmalar\u0131, \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yeniden k\u00fclt\u00fcrel zeminde daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bi\u00e7imde g\u00fcndeme gelmesini sa\u011flad\u0131. Tabii burada eski solcular\u0131n bazen Azerilik \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcmeleri ayr\u0131ca bir b\u00fcy\u00fck sorun kayna\u011f\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Konumuz olmad\u0131\u011f\u0131ndan bu meselenin \u00fczerine gitmiyoruz. Hapisten tahliye olduktan sonra farkl\u0131 etkinlikler ortaya koyan en b\u00fcy\u00fck ve etkin \u015fahsiyetimiz \u00fcnl\u00fc Tarih\u00e7i ve T\u00fcrkolog Prof. Dr. Muhammed Tagi Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin, mill\u00ee hareketimizin hem eylemsel y\u00f6n\u00fcn\u00fcn hem de ilm\u00ee ve teorik taraf\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7 kazanmas\u0131nda e\u015fsiz eme\u011fi olmu\u015ftur.<\/p>\n Bu faaliyetler k\u00fclt\u00fcrel zeminde 1989 y\u0131l\u0131ndan itibaren Tebriz ve Tahran\u2019da yeniden aktif bi\u00e7imde g\u00fcndeme gelmi\u015ftir. Tahran\u2019daki faaliyetler esas itibar\u0131yla Dr. C. Heyet’in manevi \u00f6nderli\u011finde Varl\u0131k dergisiyle k\u00fclt\u00fcrel zeminde yazar-\u00e7izer kesimle devam ettirilmi\u015ftir. Tebriz kesimi ise Dr. Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin \u00f6nderli\u011finde bunu T\u00fcrkl\u00fck bilincine dayal\u0131 bir siyasi cereyan olarak ele almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Kiri\u015f\u00e7i, bunun i\u00e7inde hem eylemlerle hem de yaz\u0131p yay\u0131mlamakta oldu\u011fu eserlerle bu mill\u00ee hareketin ilm\u00ee ve teorik y\u00f6n\u00fcn\u00fc olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n C. Heyet ve \u00e7evresi; \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn dili, \u0130slam sonras\u0131 tarihi, edebiyat\u0131, gelenek ve g\u00f6renekleri \u00fczerine olduk\u00e7a de\u011ferli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla dar k\u0131s\u0131mda mill\u00ee bilincin geli\u015fmesini sa\u011fl\u0131yordu. Kiri\u015f\u00e7i ise giri\u015fimleriyle halk\u0131n i\u00e7inde olarak insanlar\u0131 Settar Han, Hiyabani, Ba\u011fban Elo\u011flu ve bu gibi kahramans\u0131, hamasi \u015fiirsel eserleriyle heyecana getiriyordu. Di\u011fer taraftan dilci ve tarih\u00e7i olarak \u0130ran ve Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yerel T\u00fcrk\u00e7esinin dil bilgisine y\u00f6nelik \u201cAzerbaycan T\u00fcrk\u00e7esinin Morfolojisi\u201d, \u201cT\u00fcrk\u00e7enin Leksikolojisi\u201d, \u201cT\u00fcrk\u00e7enin Sentaksisi\u201d, \u201cAna Dili Bilgisi\u201d gibi de\u011ferli ilm\u00ee eserleriyle T\u00fcrk mill\u00ee bilincini topluma a\u015f\u0131l\u0131yordu. Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin en de\u011ferli eseri ve \u0130ran\u2019da bir ilk olan \u201c\u0130ran T\u00fcrklerinin Eski Tarihi\u201d adl\u0131 1.600 sayfal\u0131k hacimli iki ciltli tarih eseridir. Bu eserle \u0130ran\u2019da T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n 10 bin y\u0131l \u00f6nceye dayanmas\u0131 bilimsel verilerle ispat edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve aksine Fars dillilerin Hindistan \u00fczerinden son 2.700 y\u0131lda b\u00f6lgemize ilkel bir kavim olarak geldiklerini ispat ediyordu. Bu eserlerin yay\u0131mlanmas\u0131, kendi mill\u00ee kimli\u011finden yoksun b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bir devrim niteli\u011findeydi.<\/p>\n Kiri\u015f\u00e7i, Tebriz\u2019de yeni eylemlerine ve toplumsal faaliyetlerine 1989 y\u0131l\u0131nda ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Benim de i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131m faaliyet metotlar\u0131ndan birini gen\u00e7lik i\u00e7in bir \u00f6rnek olur diye, burada vermeyi uygun buluyorum. Biz ilk faaliyetimizi 1993 y\u0131l\u0131nda ilk kez olarak \u201cGelin tabiat\u0131 temizleyelim \u2013 Gelin do\u011fay\u0131 temiz tutal\u0131m<\/em>\u201d \u015feklindeki T\u00fcrk\u00e7e sloganlarla tatil g\u00fcn\u00fc olan cumalar\u0131 halk\u0131n dinlenmek i\u00e7in geldi\u011fi Aynal\u0131 Da\u011f\u0131\u2019na y\u00fcr\u00fcyerek ba\u015flatt\u0131k. Bu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015flerde T\u00fcrk\u00e7e sloganlar atarak do\u011faya at\u0131lm\u0131\u015f \u00e7\u00f6pleri toplard\u0131k. Toplanan \u00e7\u00f6plerle yak\u0131lm\u0131\u015f ocak etraf\u0131nda halk\u0131n bir araya gelmesini sa\u011flard\u0131k. Burada T\u00fcrk tarihi, edebiyat\u0131 ve gelenek-g\u00f6renekleri hakk\u0131nda bilgiler verilir, oyunlar oynan\u0131r, T\u00fcrk\u00e7e m\u00fczik icra edilir ve bildiriler da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rd\u0131. Bu faaliyetler, sonralar\u0131 Tebriz\u2019in \u015eirince ve Yam gibi di\u011fer dinlenme ve gezi b\u00f6lgelerinde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin iste\u011fi \u00fczerine ilk kez mill\u00ee ve siyasi olarak uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f, 1997 y\u0131l\u0131na tesad\u00fcf eder. 1997 y\u0131l\u0131 Temmuz ay\u0131nda ilk kez Babek Kalesi\u2019ne 35-40 ki\u015filik bir grupla y\u00fcr\u00fcd\u00fck. Bu ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn kat\u0131l\u0131mc\u0131 say\u0131s\u0131 2001 ve 2002 y\u0131llar\u0131nda bir milyonu bulmaktayd\u0131. Bu faaliyetlerimizle beraber gayriresm\u00ee bi\u00e7imde evlerde kurmu\u015f oldu\u011fumuz T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim kurslar\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131ktayd\u0131. Ayn\u0131 zamanda bazen Karaba\u011f\u2019\u0131n i\u015fgaline kar\u015f\u0131 d\u00fczenledi\u011fimiz protesto y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fleri ve di\u011fer buna benzer eylemlerimiz de oluyordu. 1993-2003 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki faaliyetlerimizle ilgili hat\u0131ralar\u0131m yaz\u0131l\u0131d\u0131r. Burada onlara de\u011finmek istemiyorum.<\/p>\n Kiri\u015f\u00e7i\u2019nin mill\u00ee hareketle ilgili baz\u0131 \u00f6nemli s\u00f6zlerini burada vermeyi uygun buluyorum: \u0130ran-Irak Sava\u015f\u0131 BM G\u00fcvenlik Konseyinin 598 say\u0131l\u0131 Ate\u015fkes Antla\u015fmas\u0131\u2019yla 19 A\u011fustos 1988 tarihinde sona ermi\u015ftir.\u00a0 Bu sava\u015f, her iki taraf i\u00e7in y\u00fcz binlerce can kayb\u0131, milyarlarca ekonomik zararla sona eren bir yenilgiydi. \u0130lgin\u00e7 olan \u015fu ki \u0130ran-Irak Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n sona ermesi, Ayetullah Humeyni\u2019nin 1989 tarihinde \u00f6lmesi, \u0130ran\u2019da iki eksenli sistemin 1989\u2019dan itibaren Ayetullah Seyyid Ali Hamaney\u2019in y\u00fcksek din\u00ee \u00f6nder olarak tayin edilmesi ve Ha\u015fimi Rafsancani\u2019nin cumhurba\u015fkan\u0131 olarak se\u00e7ilmesi, Sovyet Rusya\u2019s\u0131nda halk hareketlerinin ba\u015flamas\u0131 ve 1991 y\u0131l\u0131nda Sovyetlerin par\u00e7alanmas\u0131 ayni d\u00f6neme tesad\u00fcf etmi\u015ftir!?<\/p>\n \u0130ran\u2019da Ha\u015fimi Refsancani cumhurba\u015fkan\u0131 olduktan hemen sonra \u00fclkede mill\u00eele\u015ftirilmi\u015f fabrika, kurum ve kurulu\u015flar\u0131n yeniden \u00f6zelle\u015ftirilmesine, \u0130ngiltere eksenli siyasi anlay\u0131\u015f\u0131n yeniden egemen olmas\u0131na, Pehlevi d\u00f6nemi T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 esas alan enstit\u00fclerin a\u00e7\u0131lmas\u0131na ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeniden \u00f6n plana al\u0131nmas\u0131, tabii ki T\u00fcrk kimli\u011fine ba\u011fl\u0131 ayd\u0131n ve baz\u0131 dindarlar taraf\u0131ndan asla ho\u015f kar\u015f\u0131lanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bir taraftan \u00fclkede Cumhurba\u015fkan\u0131 Refsancani\u2019nin \u00f6nderli\u011finde \u0130ngiltere eksenli g\u00fc\u00e7lerin atak yapmas\u0131, \u00e7\u00f6kmekte oldu\u011fu zannedilen Sovyet Rusya\u2019s\u0131n\u0131n \u0130ran\u2019daki etkinli\u011finin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 giri\u015fimleri ve T\u00fcrk d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik fa\u015fist Fars enstit\u00fclerinin kurulmas\u0131, di\u011fer taraftan ise Kuzey Azerbaycan\u2019da b\u00fcy\u00fck El\u00e7ibey\u2019in \u00f6nderli\u011finde T\u00fcrkl\u00fck \u00fczerinden B\u00fctov (b\u00fct\u00fcn) Azerbaycan \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00fcndeme ta\u015f\u0131nmas\u0131, \u0130ran T\u00fcrklerinin T\u00fcrkl\u00fck konusunda bilin\u00e7lenip faal olmas\u0131 i\u00e7in gerekli siyasi ko\u015fullar\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu. Nitekim \u0130ran\u2019daki T\u00fcrkl\u00fck, 1980\u2019lerin sonlar\u0131ndan itibaren bir Mill\u00ee Hareket olarak do\u011fdu ve b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flad\u0131. Bu hareket, 1995 Mill\u00ee Meclis se\u00e7imlerinde azami toplumsal tabana ula\u015farak b\u00fcy\u00fck bir atak yapt\u0131. Burada 1996-2000 tarihleri aras\u0131ndaki faaliyetlerimizin sebep ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in faaliyetlerimize de\u011finece\u011fiz. Bu 4 y\u0131l i\u00e7inde ben ve di\u011fer dava arkada\u015flar\u0131m\u0131z Dr. \u00c7ehreganl\u0131 ile omuz omuza y\u00fcr\u00fcd\u00fck. Bu 4 y\u0131lda \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn en b\u00fcy\u00fck itiraz mitinglerini Tebriz\u2019de d\u00fczenledik. B\u00fct\u00fcn tehlikeleri g\u00f6ze alarak fa\u015fist Fars d\u00fczeninin g\u00f6z\u00fcne dimdik bakarak on binlerce bazen y\u00fcz bini a\u015fk\u0131n T\u00fcrk insan\u0131n\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z mitingler, T\u00fcrkl\u00fck bilincinin topluma a\u015f\u0131lanmas\u0131nda, mill\u00ee ruhun halk tabanlar\u0131na ula\u015fmas\u0131nda \u00e7ok etkin olmu\u015ftur. Bu a\u00e7\u0131dan o d\u00f6nemi hep sayg\u0131yla an\u0131yorum ve sayg\u0131yla an\u0131lmas\u0131 gereken bir d\u00f6nem oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. O d\u00f6nemki m\u00fccadelemiz sonucunda; T\u00fcrkl\u00fck bilincinin en uzak T\u00fcrk b\u00f6lgelerine, il, il\u00e7e, kasaba, k\u00f6y ve hatta Y\u00f6r\u00fcklerine kadar uzanmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n 20 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcredir ki T\u00fcrkl\u00fck bilincine dayal\u0131 Milli hareketin \u00f6rg\u00fctlenmesi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Maalesef belli nedenlerden dolay\u0131 istenilen ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar elde edilmemi\u015ftir.<\/p>\n Di\u011fer taraftan Azerbaycan h\u00fck\u00fbmeti, diaspora siyasetini kendi a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011ferlendirdi, ger\u00e7ek uluslararas\u0131 ko\u015fullar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak hareket etti. D\u00fcnyan\u0131n herhangi bir \u00fclkesinde Azerbaycan ad\u0131na faaliyet etmek isteyen dernek, merkez, kurum ve kurulu\u015flar\u0131 kendi denetimi alt\u0131na alma \u00e7abas\u0131na girdi. Bu siyaset, Azerbaycan h\u00fck\u00fbmeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a\u00a0 \u00f6nemliydi. Ancak bu durum, \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc temsil eden G\u00fcney Azerbaycan mill\u00ee hareket\u00e7ilerinin mensuplar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli grup ve merkezlere y\u00f6nelmeye itti. Tabii bu da G\u00fcney Azerbaycanl\u0131lar\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde 150\u2019yi a\u015fk\u0131n dernek, merkez, kurum ve kurulu\u015flar aras\u0131nda da\u011f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. K\u0131sacas\u0131 bu s\u00fcre\u00e7te hareket\u00e7iler, 40 milyonluk \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc temsil etmeleri gerekirken \u00e7o\u011funlukla Azerbaycan H\u00fck\u00fcmetinin diaspora eylemcilerine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcler.<\/p>\n \u0130lgin\u00e7 olan \u015fu ki bu 150\u2019yi a\u015fk\u0131n dernek, merkez, kurul ve kurulu\u015fun \u00fcye say\u0131s\u0131 2011 y\u0131l\u0131nda elde edilen bilgilere g\u00f6re tahminen 600 ki\u015fiyi a\u015fmamaktad\u0131r. Asl\u0131nda sadece T\u00fcrkiye \u00fczerinden mill\u00ee hareket ad\u0131na dosyayla Birle\u015fmi\u015f Milletlere ba\u015fvuruda bulunan ve Bat\u0131 \u00fclkelerine gidenlerin say\u0131s\u0131, son 13 y\u0131lda 6 bin ki\u015fiyi bulmaktad\u0131r. Son 10 y\u0131lda T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim alan \u00f6\u011frencilerimizin say\u0131s\u0131n\u0131nsa tahminen 5 bin ki\u015finin \u00fczerinde oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir. Bunun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu, \u00f6zbe\u00f6z \u0130ran T\u00fcrkleri olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu \u00f6\u011frencilerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu T\u00fcrk mill\u00ee kimli\u011fine ba\u011fl\u0131 insanlard\u0131. Bu \u00f6\u011frencilerin yakla\u015f\u0131k bini T\u00fcrkiye\u2019den e\u011fitime yard\u0131m burslar\u0131 al\u0131yor. Di\u011fer taraftan \u0130ran\u2019\u0131n veri tabanlar\u0131na g\u00f6re yurt d\u0131\u015f\u0131ndaki \u0130ranl\u0131lar\u0131n tahmin\u00ee say\u0131s\u0131 4-5 milyon olarak belirtilmi\u015ftir.\u00a0 Bu 4 milyonluk n\u00fcfusun yakla\u015f\u0131k %70\u2019ni milliyet\u00e7e T\u00fcrkler olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130ran muhalefetinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu de\u011fi\u015fik ak\u0131mlarda faal olan milliyet\u00e7e T\u00fcrkler olu\u015fturmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda bu rakamlar sadece siyasileri de\u011fil, \u00f6\u011frencileri ve di\u011fer konularla ilgili yurt d\u0131\u015f\u0131na yerle\u015fmi\u015f kesimleri de i\u00e7ermektedir. Bu 4-5 milyon insan\u0131n g\u00f6\u00e7 tarihleri 100 y\u0131l \u00f6nceye kadar uzanmaktad\u0131r.<\/p>\n De\u011finece\u011fimiz di\u011fer \u00f6nemli bir konu da son 20 y\u0131lda \u0130ran T\u00fcrklerinin \u00fclkede d\u00fczenledikleri mitinglerin say\u0131s\u0131 ve kat\u0131l\u0131mc\u0131 itibar\u0131yla di\u011fer muhalefet hareketlerinden hi\u00e7 de az olmamas\u0131d\u0131r. 2006 Olaylar\u0131nda verilen rakamlara g\u00f6re sadece 100 bin ki\u015fi \u0130ran G\u00fcvenlik \u00d6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f ve ad\u0131na dosya a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7e\u015fitli kent ve kasabalarda yap\u0131lan mitinglerin kat\u0131l\u0131mc\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n, toplam olarak bir bu\u00e7uk milyonun \u00fczerinde oldu\u011fu belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n Son 15 y\u0131lda T\u00fcrkiye \u00fczerinden milliyet\u00e7i dosyas\u0131yla Bat\u0131\u2019ya yerle\u015fen arkada\u015flar\u0131n tahmini say\u0131s\u0131 tahminen 6 bini bulmaktad\u0131r. Son 10 y\u0131lda T\u00fcrkiye\u2019de e\u011fitim alan \u00f6\u011frencilerimizin say\u0131s\u0131 ise 5 binin \u00fczerindedir. Ama yurt d\u0131\u015f\u0131nda milli davam\u0131z\u0131 savunacak kesimin BMMYK[6]<\/a>\u2019ne verilen siyasi dosyalar\u0131n ve T\u00fcrkiyedeki \u00f6\u011frencilerimizin say\u0131s\u0131na dayanarak en az\u0131ndan 12-13 bin ki\u015finin \u00fczerinde oldu\u011funu s\u00f6yleye biliriz. Hareket olarak se\u00e7mi\u015f oldu\u011fumuz siyasi stratejinin, \u00f6rg\u00fctlenmemiz ve \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc bir b\u00fct\u00fcn olarak ele almama\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne kadar yanl\u0131\u015f yol takip etti\u011fimizi bu rakamlar a\u00e7\u0131k \u015fekilde g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir. Mill\u00ee Hareketin yazar-\u00e7izer kesiminin yeterince faal olmamas\u0131 di\u011fer \u00f6nemli zaaflar\u0131m\u0131zdan biridir.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak 40 milyon \u0130ran T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u2013 G\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131 temsilde iddial\u0131 olan, \u00fcye say\u0131s\u0131 600\u2019\u00fc a\u015famayan 150\u2019yi a\u015fk\u0131n dernek, merkez, kurul ve kurulu\u015flarla bir yere var\u0131lmaz ve var\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bunun i\u00e7in potansiyel olarak say\u0131s\u0131 milyonlarla \u00f6l\u00e7\u00fcle bilecek kapasiteye sahip bir hareketin do\u011fru ve mevcut ko\u015fullara uygun stratejiyle \u00f6rg\u00fctlenmesi \u00f6nem arz etmektedir.<\/p>\n Bu konudan sonra \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131na ve genellikle \u0130randaki T\u00fcrklerin say\u0131s\u0131 \u00fczerine gerekli son bilgileri vermemiz uygun olur diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. A\u015fa\u011f\u0131daki bilgiler yazar\u0131n yenice yay\u0131nlanmakta olan \u2018K\u00fcrt Topluluklar\u0131n\u0131n K\u00f6keni ve \u0130ran T\u00fcrkleri\u2019 kitab\u0131ndan al\u0131nt\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131 \u00fczerine \u015fimdiye kadar devlet organlar\u0131 taraf\u0131ndan statistik say\u0131m ge\u00e7irilmemi\u015f, ge\u00e7irilmi\u015fse de a\u00e7\u0131klanmam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131na y\u00f6nelik \u00e7e\u015fitli yerli ve uluslararas\u0131 \u00f6zel \u015firket ve enstit\u00fclerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olmu\u015ftur. Maalesef bu \u00e7al\u0131\u015fmalar da temel itibar\u0131 ile \u0130ran\u2019\u0131n uyduruk Pers tarihini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak etnik \u00e7o\u011funlu\u011fun Fars dillilere ait oldu\u011funa vurgu yapm\u0131\u015flard\u0131. \u0130lgin\u00e7 olan \u015fu ki bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n hi\u00e7 birinin metodik y\u00f6ntemlerine de\u011finilmemi\u015ftir. Yani, bu \u00e7al\u0131\u015fmalar hangi metodlara ve belirli verilere dayanarak Fars dillilerin \u00e7o\u011funlukta ve T\u00fcrklerin az\u0131nl\u0131kta oldu\u011funu belirtmi\u015flerdi!<\/p>\n Biz, http:\/\/www.ethnologue.com\/language\/pes<\/a> , https:\/\/fa.wikipedia.org\/wiki\/<\/a> , http:\/\/scipost.wikipg.com\/wiki\/<\/a> , http:\/\/www.cloob.com\/u\/mahi_meshki\/<\/a> , https:\/\/www.google.com.tr\/search<\/a> , https:\/\/commons.wikimedia.org<\/a> , \u0130ranica, Britanica, http:\/\/farsi.parsprobe.com\/<\/a>\u00a0 ve onlar di\u011fer Enstit\u00fc ve merkezlerin gayri resmi sitelerin ve https:\/\/www.sabteahval.ir\/default.aspx?tabid=6835<\/a> ,\u00a0 https:\/\/www.cia.gov<\/a> , http:\/\/amar.org.ir\/<\/a> gibi resmi sitelerin konuyla ilgili yakla\u015f\u0131k 600 sayfas\u0131 ve onlar di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fma ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00fczerinde incelemeler yapm\u0131\u015f\u0131z. Bu \u00e7e\u015fitli enstit\u00fclerde ve internet sayfalar\u0131nda yer alan rakamlar b\u00fcy\u00fck oranda \u00e7arp\u0131t\u0131c\u0131 ve do\u011fru olmayan yakamlar i\u00e7eriyorlar. Genellikle kaydetti\u011fim merkerzlerin verilerine g\u00f6re Fars dilliler %50, %51, %60, %61, %65, bazen %83, T\u00fcrkler ise %13, %16, %18, %22, %24, olarak g\u00f6sterilmektedir ki bu tamamen yanl\u0131\u015f ve bilgi \u00e7arpt\u0131rmaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildi. Bu farkl\u0131 ve garazl\u0131 verileri in\u015faallah ikinci (D\u00fcnden Bu G\u00fcne Ger\u00e7ek \u0130ran) ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitab\u0131m\u0131zda geni\u015f bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcn incelikleriyle ele alaca\u011f\u0131zd\u0131r.[7]<\/a><\/p>\n \u015eu an kaydedilen \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7erisinde \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131na y\u00f6nelik orant\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ger\u00e7ekli\u011fi \u00e7ok da \u00e7arp\u0131tmayan iki \u00e7al\u0131\u015fma bulunmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n birin de Fars dilliler %33, T\u00fcrkler ise %35 olarak g\u00f6sterilmektedir.[8]<\/a><\/p>\n \u0130kinci \u00e7al\u0131\u015fma da ise \u0130ran T\u00fcrklerinin say\u0131s\u0131 %44.5 olarak tespit edilmi\u015ftir.[9]<\/a> Bu iki \u00e7al\u0131\u015fma di\u011fer garazl\u0131 bilgilere g\u00f6re daha ger\u00e7ek\u00e7i yakla\u015f\u0131md\u0131r diyebiliriz.<\/p>\n Ama bizim i\u00e7in daha \u00e7ok \u00f6nemli olan \u00fc\u00e7 resmi merkez taraf\u0131ndan \u00e7e\u015fitli zamanlarda \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131na y\u00f6nelik ileri s\u00fcr\u00fclen fikirlerdi.<\/p>\n Birincisi, \u0130ran\u2019\u0131n D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Ali Akber Salehi\u2019nin 2012 tarihinde T\u00fcrkiye ziyareti esnas\u0131nda ge\u00e7irdi\u011fi bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda \u0130ran T\u00fcrklerinin say\u0131s\u0131n\u0131 %40 olarak kaydetmesidir.[10]<\/a><\/p>\n \u0130kincisi, 2009 tarihinde \u0130ran\u2019\u0131n E\u011fitim Bakan\u0131 Hac\u0131 Babayi\u2019nin \u00fclkenin etnik yap\u0131s\u0131na ve iki dilli \u00f6\u011frencilerin e\u011fitim seviyesinin Fars dillilerden orant\u0131l\u0131 olarak daha d\u00fc\u015f\u00fck-zayif oldu\u011funa de\u011finerek, \u00fclke n\u00fcfusunun %70\u2019nin gayri Fars oldu\u011funa vurgu yapmas\u0131d\u0131r. Bu ise \u015fu demektir ki verilen biligilere g\u00f6re Fars dilliler \u00fclke n\u00fcfusunun %30\u2019nu olu\u015fturmaktalar.[11]<\/a><\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, D\u00fcnya Bankas\u0131 \u00dclke Profilleri veri taban\u0131na g\u00f6re 66,1 milyonluk \u0130ran n\u00fcfusunun %42\u2019sinin T\u00fcrklerden olu\u015ftu\u011funu belirtiyor. Bu ise \u00fclkedeki T\u00fcrklerin say\u0131s\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k 25 milyon oldu\u011fu demektir. (\u00dct\u00fck 2002: 10).[12]<\/a><\/p>\n \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131 ile ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda di\u011fer bir \u00f6nemli kaynak olu\u015fturan fakt\u00f6r, \u0130ran\u2019\u0131n son 150 y\u0131l\u0131yla ba\u011fl\u0131 yerli ve yabanc\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n verilerinin incelenmesidir. Bu konuyu gelecek eserimiz de daha geni\u015f bi\u00e7imde ele almay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. K\u0131sacas\u0131 \u015f\u00f6yle s\u00f6yleyelim ki \u015e\u00fcar, Af\u015far Yezdi, Ahmet Kesrevi ve ba\u015fka bu gibi Pan-Farsist ve T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 yazarlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu \u0130ran n\u00fcfusunun yar\u0131s\u0131ndan \u00e7o\u011funun T\u00fcrk\u00e7e konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 bilirterek, bunu bir sorun olarak ele alm\u0131\u015flar ve nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde \u00e7e\u015fitli gayri insani teoriler \u00fcretmi\u015flerdi. \u0130ran T\u00fcrklerinin tan\u0131nm\u0131\u015f Milli simalar\u0131ndan Prof. Dr. Muhammed Tagi Zehtabi (Kiri\u015f\u00e7i) “\u0130ran T\u00fcrklerinin Eski Tarihi”<\/em>\u00a0adl\u0131 \u00fcnl\u00fc eserinin \u00f6n s\u00f6z\u00fcnde bu T\u00fcrk kar\u015f\u0131t\u0131 yazarlar\u0131n ileri s\u00fcrd\u00fckleri verelere ve kendi saha ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na dayanarak \u0130ran n\u00fcfusunun %51\u2019nin T\u00fcrklerden olu\u015ftu\u011funu bilirtmi\u015ftir. Bu rakam bizce de ger\u00e7ekli\u011fin minimum-en az k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n Biz kaydedilen verilere dayanarak \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131na dair iki cedvel ve etnik haritas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r. Birinci tablo\u2019da \u0130ran\u2019\u0131n iller \u00fczerinden etnik yap\u0131s\u0131 verilmi\u015ftir. \u0130kinci tablo\u2019da illerdeki T\u00fcrklerin say\u0131s\u0131 tespit edilmi\u015ftir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, \u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131n\u0131n iller \u00fczerinden haritas\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Tablo 1:\u00a0 1390\\2011. y\u0131l statistik rakamlar\u0131na g\u00f6re \u0130ran\u2019\u0131n illerdeki etnik yap\u0131s\u0131 ve y\u00fczdesi<\/strong><\/p>\n1979 Devrimi\u2019nden sonra ikilem aras\u0131ndaki \u00e7atlaktan yararlanan T\u00fcrkl\u00fck, mill\u00ee hareket olarak do\u011fdu\u00a0<\/strong><\/h2>\n
\nBu davada, T\u00fcrkl\u00fck i\u00e7in \u00f6nemli olan ve milletimizin as\u0131l hedef ve uzun vadeli \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutan iki kesim mevcut olmu\u015ftur. Bunlardan biri, Sovyetlerin i\u015f\u00e7i kesimi \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcyen bir Rus \u0130mparatorlu\u011fu oldu\u011funa, T\u00fcrk milletine d\u00fc\u015fmanl\u0131k etti\u011fine vurgu yapan ve ba\u011f\u0131ms\u0131z T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi fikrini savunan solcu T\u00fcrk milliyet\u00e7iler olmu\u015ftur. Bu kesim halktan kopuk de\u011fildi. Halka yak\u0131nd\u0131. Halkla beraber y\u00fcr\u00fcmeyi ba\u015far\u0131yordu. Eylem ve teori taraflar\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc. Bu kesimin \u00f6nderli\u011fini; hayat\u0131n\u0131 T\u00fcrk milletine adam\u0131\u015f b\u00fcy\u00fck dava ve bilim adam\u0131 olan, dahi T\u00fcrkolog, tarih\u00e7i ve siyaset adam\u0131 rahmetli Prof. Dr. Muhammed Tagi Kiri\u015f\u00e7i yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck \u015fahsiyet, ayn\u0131 zamanda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz mill\u00ee hareketin vazge\u00e7ilmez ak\u0131l hocas\u0131 olmu\u015ftur. \u0130kincisi ise T\u00fcrk\u00e7\u00fc tefekk\u00fcr\u00fcn k\u00fclt\u00fcrel zeminde ana hatt\u0131n\u0131 savunan sa\u011fc\u0131 kesim olmu\u015ftur. Bu kesimin manevi \u00f6nderli\u011fini d\u00fcnyaca tan\u0131nm\u0131\u015f cerrah ve \u00fcnl\u00fc T\u00fcrkolog rahmetli Prof. Dr. Cavad Heyet yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca vurgulamam gerekiyor ki merhum Ali Tebrizli\u2019nin, \u0130ran \u0130leti\u015fim Bilimlerinin kurucusu merhum Notgi\u2019nin, \u015eair Bulut Kara\u00e7urlu\u2019nun, \u00fcnl\u00fc yazar Ali Kemali\u2019nin ve di\u011fer baz\u0131 de\u011ferli mill\u00ee \u015fahsiyetlerimizin bu harekette m\u00fcstesna rol\u00fc olmu\u015ftur.\u00a0 Bu sonuncu kesim, Ayetullah \u015eeriatmedari ve Ayetullah Humeyni kavgas\u0131nda \u00e7o\u011funlukla kenarda durmay\u0131 tercih etmi\u015flerdir. Bizim bug\u00fcn sahip oldu\u011fumuz mill\u00ee hareketin fikr\u00ee temelleri a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak bu iki kesimden kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. O d\u00f6nemde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak \u0130slami de\u011ferleri \u00f6n planda tutan, direk siyasal konulara giri\u015fmeyen, ancak T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc unutmayan di\u011fer bir k\u0131s\u0131m da olmu\u015ftu ki, onlar\u0131n sonraki faaliyetleri olduk\u00e7a etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n
\n\u201cMill\u00ee hareketin zaferi T\u00fcrkl\u00fck \u00fczerinden milletle\u015fmek yoluyla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u201d \u201cBizim milletimiz T\u00fcrkl\u00fck bilincini y\u00fckseltmeli, kendi kimli\u011fini bilin\u00e7li olarak alg\u0131lamal\u0131 ve benimsemelidir.\u201d \u201cBizim, milletle\u015fmeden zafer kazanmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.\u201d \u201cHer \u015feyden \u00f6nce T\u00fcrkl\u00fck \u00fczerinden milletle\u015fmeliyiz, bunu da ilk \u00f6nce k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlerimizle yapmal\u0131y\u0131z. \u0130ran tarihi hakk\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f eserler ve yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7eviriler b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla bilgi \u00e7arp\u0131tmaya ve bilgi y\u00f6nlendirmeye tabi tutulmu\u015ftur. Bizim en \u00f6nemli g\u00f6revimiz bu bilgi kirlili\u011fine son vermek, orijinal metinleri halk\u0131m\u0131za iletmek ve ger\u00e7ek T\u00fcrk tarihiyle yeniden canlanmalar\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r.\u201d<\/p>\n
\n1995 y\u0131l\u0131nda Dr. Mahmut Ali \u00c7ehregani\u2019nin[5]<\/a> mill\u00ee sloganlarla Mill\u00ee Meclise aday olmas\u0131, Tebriz\u2019den\u00a0500 bin ses\u00a0almas\u0131na ra\u011fmen Meclise al\u0131nmamas\u0131, yeni toplumsal itirazlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Nitekim mill\u00ee hareket yeni a\u015famaya girmi\u015ftir.<\/p>\nT\u00fcrkl\u00fck bilincine dayal\u0131 mill\u00ee hareketin \u00f6rg\u00fctlenmesi konusu en temel sorun olarak kar\u015f\u0131m\u0131zda\u00a0\u00a0<\/strong><\/h2>\n
\nT\u00fcrkiye\u2019de 5 bin \u00f6\u011frenci, T\u00fcrkiye \u00fczerinden mill\u00ee ve siyasi dosyayla Bat\u0131 \u00fclkelerine yerle\u015fen 5 bin m\u00fclteci ve ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerde say\u0131s\u0131 milyonlarla \u00f6l\u00e7\u00fclen \u00e7e\u015fitli d\u00fcnya \u00fclkelerinde ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n bulundu\u011fu bir durumda, mill\u00ee davay\u0131 temsil etme iddias\u0131nda olan dernek, merkez, kurum ve kurulu\u015flar\u0131n \u00fcye say\u0131s\u0131 600 ki\u015fiyi a\u015fmamaktad\u0131r.<\/p>\n\u0130ran\u2019\u0131n etnik yap\u0131s\u0131<\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/5-4-768x486.jpg\")
<\/p>\n