![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/GDO-TarimGuvenligi-300x194.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
G\u0131da g\u00fcvencesi (food security) ve g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi (food safety) t\u00fcm \u00fclkelerde son d\u00f6nemde \u00f6ncelikli konular i\u00e7inde yer almaktad\u0131r. G\u0131da g\u00fcvencesi kavram\u0131na \u00f6zellikle sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve g\u00fcvenilir g\u0131dan\u0131n t\u00fcketiciye ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ifadelerinin de eklenmesiyle, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi g\u0131da g\u00fcvencesinin bir ko\u015fulu olmaktad\u0131r. G\u0131da g\u00fcvencesini sa\u011flayacak altyap\u0131 i\u00e7in gerekli finansal kayna\u011f\u0131 bulamayan geli\u015fmekte olan \u00fclkeler, g\u0131da ile ilgili \u00f6zellikle arz y\u00f6nl\u00fc pek \u00e7ok sorun ya\u015farken, geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler ise t\u00fcketici y\u00f6nl\u00fc, artan obezite gibi sorunlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve g\u00fcvencesine y\u00f6nelik geli\u015ftirilen mevzuatlar\u0131n uygulanmas\u0131 \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle sorun tespit edilen alanlarda gerekli \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131, k\u00fcresel iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi gibi fakt\u00f6rlerin de etkisiyle orta ve uzun vadede yeterli, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve besleyici g\u0131dalara eri\u015fim konusunda \u00f6nemli sorunlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131labilece\u011fi ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, T\u00fcrkiye\u2019de g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan mevzuatta ve g\u00fcndemde baz\u0131 geli\u015fmeler ya\u015fan\u0131rken, uygulamada sorunlar oldu\u011fu, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini de i\u00e7eren g\u0131da g\u00fcvencesinde ise genel olarak olumlu geli\u015fmeler sa\u011flanabilmesinin makro d\u00fczeyde sosyal ve ekonomi politikalar\u0131 ile uyumlu olmak \u00fczere sonu\u00e7 odakl\u0131 belirlenecek, tar\u0131m politikas\u0131 ama\u00e7 ve ara\u00e7lar\u0131yla sa\u011flanabilecektir (Ko\u00e7 ve Uzmay, 2015).<\/p>\n
2009 tarihlerinde Roma\u2019daki FAO Genel Merkezi\u2019nde toplanan, \u201c2050 y\u0131l\u0131nda D\u00fcnyada Beslenme<\/em>\u201d konulu y\u00fcksek d\u00fczeyli uzmanlar, 9 milyar\u0131 ge\u00e7mi\u015f bir d\u00fcnya n\u00fcfusunun ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in 2050 y\u0131l\u0131nda yeterli g\u0131da \u00fcretiminin m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131 konusunda g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fine varm\u0131\u015flar, ancak bunun belirli ko\u015fullar\u0131n sa\u011flanmas\u0131 ve bu y\u00f6nde politik kararlar\u0131n al\u0131nmas\u0131 halinde m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015flerdir.<\/p>\n Karahan (2017a) \u201cTarihsel ve K\u00fcresel A\u00e7\u0131dan Tar\u0131ma Bak\u0131\u015f<\/a>\u201d <\/em>konulu yay\u0131nlanan yaz\u0131s\u0131nda 2050 y\u0131l\u0131 itibariyle d\u00fcnya n\u00fcfusunun 9 milyar olaca\u011f\u0131 ve bu n\u00fcfusu besleyebilmek i\u00e7in k\u00fcresel g\u0131da \u00fcretiminin %70-100 aras\u0131nda bir art\u0131\u015f g\u00f6stermesi gerekti\u011fi tahmin edilmekte oldu\u011funu aktarm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Beklenen g\u0131da ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir bir \u015fekilde kar\u015f\u0131lanmas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olunmas\u0131 i\u00e7in gerekli olan iki temel ko\u015ful belirlenmi\u015ftir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir milyar insan\u0131n kronik olarak yetersiz beslendi\u011fi, k\u00f6t\u00fc beslendi\u011fi ve \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde muzdarip oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi, g\u0131da ve tar\u0131m alan\u0131ndaki k\u00fcresel y\u00f6netimin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k sinyalleridir (Art\u0131k ve ark, 2014).<\/p>\n Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Tar\u0131msal Yap\u0131da Etkinlik ve G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Raporu\u2019nda s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in \u00f6ncelik alan\u0131 tar\u0131msal yap\u0131da etkinli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 olarak belirlenmi\u015ftir. Rapora g\u00f6re; tar\u0131msal yap\u0131da etkinli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 halinde g\u0131daya eri\u015fim fiziksel ve ekonomik a\u00e7\u0131dan kolayla\u015facak, T\u00fcrkiye tar\u0131msal ticarette rekabet \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kazanacak ve kendi kendine yeterlili\u011fini koruyarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nacakt\u0131r. G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve tar\u0131msal etkinli\u011fin sa\u011flanamamas\u0131n\u0131n nedenleri ise tar\u0131m\u0131n yap\u0131sal sorunlar\u0131, \u00fcretim, pazarlama ve \u00f6rg\u00fctlenme ana ba\u015fl\u0131klar\u0131nda toplanm\u0131\u015ft\u0131r (Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014b).<\/p>\n AB Ortak Tar\u0131m Politikas\u0131 ve DT\u00d6 Tar\u0131m \u00dcr\u00fcnleri Ticareti Anla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n ko\u015fullar\u0131na haz\u0131r olmamas\u0131, k\u00fcresel g\u0131da krizlerinin olumsuz etkileri, tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fc ilgilendiren konularda yetki da\u011f\u0131n\u0131kl\u0131\u011f\u0131, tar\u0131m alanlar\u0131n\u0131n ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131m\u0131, k\u00fcresel iklim de\u011fi\u015fikli\u011finin olas\u0131 olumsuz etkileri, g\u0131da olarak kullan\u0131lan \u00fcr\u00fcnlerden biyoyak\u0131t \u00fcretimi, kurakl\u0131k ve \u00f6nemli tar\u0131m b\u00f6lgelerinde tar\u0131msal su yetersizli\u011fi, lojistik maliyetlerinin y\u00fcksekli\u011fi, toprak ve su kaynaklar\u0131 ile denizlerin, sekt\u00f6r i\u00e7i ve d\u0131\u015f\u0131 nedenlerle kirlenmesi, k\u0131rsal alanda de\u011fi\u015fen demografik yap\u0131 ve gen\u00e7 n\u00fcfusun tar\u0131ma azalan ilgisi, medya kaynakl\u0131 bilgi kirlili\u011fi, bilin\u00e7siz t\u00fcketim ve israf, tohum, tar\u0131m ila\u00e7lar\u0131 ve GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnler konusunda k\u00fcresel tekelle\u015fme gibi tehditleri de dikkate alarak de\u011ferlendirmesi gerekmektedir (Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014b).<\/p>\n GTHB\u2019n\u0131n 2013-2017 y\u0131llar\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 stratejik planda ise alt\u0131 stratejik ama\u00e7tan biri; \u201cHammaddelerin elde edildi\u011fi ilk a\u015famadan itibaren her t\u00fcrl\u00fc g\u0131da maddesinin ve g\u0131da ile temasta bulunan madde ve malzemelerin \u00fcretimi, i\u015flenmesi, muhafazas\u0131, depolanmas\u0131 ve pazarlanmas\u0131 a\u015famalar\u0131nda uluslararas\u0131 standartlara uygun olarak g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fini temin etmek ve t\u00fcketici sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 en \u00fcst seviyede korumak ama\u00e7lanmaktad\u0131r.\u201d \u015feklindedir. G\u0131da Tar\u0131m ve Hayvanc\u0131l\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 (GTHB)\u2019n\u0131n 2013-2017 y\u0131llar\u0131 i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 stratejik planda; \u201c\u00dcretimden t\u00fcketime kadar, uluslararas\u0131 standartlara uygun g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fini sa\u011flanmas\u0131<\/em>\u201d stratejik ama\u00e7 olarak belirlenmi\u015ftir. G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi i\u00e7in yap\u0131lan SWOT Analizi\u2019nde T\u00fcrkiye\u2019de g\u0131da g\u00fcvenli\u011fine y\u00f6nelik tehditler; yerle\u015fmi\u015f t\u00fcketim ve sat\u0131\u015f al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesindeki zorluklar, kay\u0131t d\u0131\u015f\u0131 \u00fcretim, t\u00fcketicinin bilgi eksikli\u011fi, i\u015fletmelerin k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli olmas\u0131, g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fi konusunda bilgi kirlili\u011fi ve bu yolla olu\u015fan g\u00fcvensizlik, birincil \u00fcretim a\u015famas\u0131nda hijyen uygulamalar\u0131nda eksiklik olarak tespit edilmi\u015ftir (Ko\u00e7 ve Uzmay, 2015).<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin tar\u0131ma dayal\u0131 \u00f6nemli bir potansiyeli de g\u0131da sanayii alan\u0131ndad\u0131r. G\u0131da sanayiinde 1990\u2019lardan sonra yeni yat\u0131r\u0131mlarla katma de\u011fer ve istihdam katk\u0131s\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n K\u00fcresel G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Endeksi (GFSI) 2017\u2019de T\u00fcrkiye bu y\u0131l 113 \u00fclke aras\u0131nda 49. s\u0131rada yer ald\u0131. D\u00fcnya genelinde ya\u015fanan siyasi istikrars\u0131zl\u0131klar, artan g\u00f6\u00e7ler ve azalan kamu sekt\u00f6r\u00fc yat\u0131r\u0131mlar\u0131 2017 genelinde endekste d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe neden oldu. 2012 y\u0131l\u0131ndan bu yana k\u00fcresel anlamda yap\u0131lan ve her y\u0131l \u2018sat\u0131n al\u0131nabilirlik\u2019, \u2018ula\u015f\u0131labilirlik\u2019 ve \u2018kalite\u2019 fakt\u00f6rleri olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 kategoride de\u011ferlendirilen endekse bu y\u0131l \u2018Do\u011fal Kaynaklar ve Diren\u00e7\u2019 fakt\u00f6rleri de eklendi. Endeks, 113 \u00fclkenin tar\u0131m alan\u0131ndaki yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131, i\u015fbirliklerini, politikalar\u0131n\u0131 ve etkilerini 28 farkl\u0131 g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi g\u00f6stergesine g\u00f6re; \u00f6l\u00e7\u00fcml\u00fcyor. K\u00fcresel G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Endeksi 2017\u2019ye g\u00f6re; T\u00fcrkiye\u2019nin en y\u00fcksek skoru \u2018kalite ve g\u00fcvenlik\u2019 alan\u0131nda oldu.<\/p>\n Artan ihracata ra\u011fmen sekt\u00f6r\u00fcn i\u00e7 talebe d\u00f6n\u00fck bir \u00fcretim a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. \u00dcretimin de\u011fer olarak yakla\u015f\u0131k %10\u2019u ihra\u00e7 edilmektedir. Bu sanayide \u015feker ve \u00e7ay d\u0131\u015f\u0131nda, tamamen \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn h\u00e2kimiyetindedir. B\u00fct\u00fcn sekt\u00f6rlerde oldu\u011fu gibi bu sekt\u00f6rde modern bir yap\u0131lanma ve piyasa uyumu sorunu s\u00f6z konusudur. Sekt\u00f6rde kay\u0131td\u0131\u015f\u0131l\u0131k, haks\u0131z rekabet, standartlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ve yanl\u0131\u015f \u00f6l\u00e7ek gibi temel sorunlar yo\u011fundur. Bu meyanda, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini temin edecek denetim ve kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi, halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan stratejik \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n Ko\u00e7 ve Umay (2015), T\u00fcrkiye\u2019de merdiven alt\u0131 olarak tan\u0131mlanan kay\u0131t d\u0131\u015f\u0131 \u00fcretimin yayg\u0131n olmas\u0131 ve bu i\u015fletmelerin denetlenememesinin g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini tehdit eden \u00f6nemli bir sorun oldu\u011funu; tar\u0131m ve g\u0131da sekt\u00f6rlerinde \u00e7al\u0131\u015fan i\u015fg\u00fcc\u00fcn\u00fcn g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi hususunda yeterli bilgiye sahip olmamas\u0131n\u0131n \u00fclke a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi bir problem oldu\u011funu rapor etmektedir.<\/p>\n Toplumun g\u00fcvenli ve kaliteli g\u0131da t\u00fcketmesi hedefinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi i\u00e7in var olan denetim ve kontrol mekanizmalar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir ve daha etkin hale getirilmesi, mevcut mevzuat\u0131n d\u00fcnyada geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler ve AB mevzuat\u0131 esas al\u0131narak d\u00fczenlenmesi ve uygulamaya konmas\u0131 devletin \u00f6ncelikli hedefleri aras\u0131nda yer almal\u0131d\u0131<\/a>r.<\/p>\n AB m\u00fczakere ba\u015fl\u0131klar\u0131ndan birisi bilindi\u011fi \u00fczere, bakanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n sorumlu oldu\u011fu G\u0131da G\u00fcvenilirli\u011fi, Veterinerlik, Bitki Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Fasl\u0131 30 Haziran 2010 tarihinde m\u00fczakerelere a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eu anda bu konuda uyum \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n \u201cVeteriner Hizmetleri, Bitki Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131, G\u0131da ve Yem Kanunu<\/em>\u201d 5996 Kanun numaras\u0131 ile 2010 tarihinde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Bu kanunun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmesiyle \u015fu anda y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte olan 5 kanun (3285-5179-6986-1734-4631) tamamen m\u00fclga oldu\u011fu gibi bir\u00e7ok kanunun (Belediye Kanunu-\u0130l \u00d6zel \u0130daresi Kanunu, Su \u00dcr\u00fcnleri Kanunu, Hayvanlar\u0131 Koruma Kanunu, \u0130spen\u00e7iyari ve T\u0131bbi M\u00fcstahzarlar Kanunu ve 6343 Say\u0131l\u0131 Kanunun ) baz\u0131 maddelerini de iptal etmi\u015ftir. Kanun bu haliyle hem bitkisel \u00fcretimin hem de hayvansal \u00fcretimin \u00e7iftlikten veya ah\u0131rdan ba\u015flayan s\u00fcrecinin g\u0131da olarak sofraya ula\u015f\u0131ncaya kadar olan t\u00fcm evrelerindeki yasal d\u00fczenlemeleri kapsamakta ve bu konudaki t\u00fcm yetki ve sorumluluklar\u0131 da G\u0131da Tar\u0131m ve Hayvanc\u0131l\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n yetkisinde toplamaktad\u0131r.<\/p>\n TMMOB taraf\u0131ndan \u201cVeteriner Hizmetleri, Bitki Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131, G\u0131da ve Yem Kanunu \u201c kanunla\u015fmadan \u00f6nce taslak hakk\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki ele\u015ftiriler getirilmi\u015ftir;<\/p>\n Bu kapsamda ilgili odalarca:<\/p>\n olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ayr\u0131 kanun olarak d\u00fczenlenmesi \u00f6nerilmi\u015ftir.<\/p>\n AB\u2019ye kat\u0131l\u0131m s\u00fcrecinde G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi, Veterinerlik ve Bitki Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Fasl\u0131, 2010 y\u0131l\u0131n\u0131n Haziran ay\u0131 sonunda, m\u00fczakereye a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu fasl\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f kriterleri \u00e7er\u00e7evesinde g\u0131da i\u015fletmelerinin teknik ve hijyenik ko\u015fullar\u0131n\u0131n AB standartlar\u0131na uyumu konusunda s\u0131n\u0131fland\u0131rma tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131 G\u0131da ve Kontrol Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc b\u00fcnyesinde \u201cG\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Bilgi Sistemi (GGBS)<\/em>\u201d, internet ortam\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir veri kay\u0131t sistemidir ve g\u0131da\/yem g\u00fcvenilirli\u011fi ve kontrol\u00fcn\u00fc sa\u011flamaya ve vatanda\u015flar\u0131n g\u00fcvenilir g\u0131daya ula\u015fmas\u0131n\u0131 temine yard\u0131mc\u0131 olmak amac\u0131yla tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bakanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z merkez ve ta\u015fra te\u015fkilat\u0131 ile yetki verilen \u00f6zel laboratuvarlar taraf\u0131ndan 2011 y\u0131l\u0131ndan itibaren kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n \u00dclke genelindeki t\u00fcm g\u0131da ve yem i\u015fletmeleri, bu i\u015fletmelere yap\u0131lan denetimler, al\u0131nan numuneler, numunelerin analiz sonu\u00e7lar\u0131, i\u015fletmelere uygulanan idari yapt\u0131r\u0131mlar, ithalat ve ihracat kay\u0131tlar\u0131 vb. bir\u00e7ok veri kontrol g\u00f6revlilerince sisteme girilerek merkezi bir yap\u0131da GGBS\u2019de kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nmakta, derlenmekte ve ihtiyaca g\u00f6re raporlanmaktad\u0131r.<\/p>\n G\u0131da ve Kontrol Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019ne \u015fik\u00e2yet\u00a0ve\u00a0ihbarlar,\u00a0ihra\u00e7 edilen \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6nelik AB’den al\u0131nan bildirimler\u00a0ve ortaya \u00e7\u0131kan geli\u015fmeler \u00e7er\u00e7evesinde 81 \u0130l M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kendi b\u00fcnyesinde y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc\u00a0resm\u00ee kontrollere ek olarak, Bakanl\u0131k\u00e7a, g\u0131da maddesinin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 riskle orant\u0131l\u0131, belirli \u00fcr\u00fcn gruplar\u0131nda, y\u0131ll\u0131k g\u0131da kontrol plan\u0131 haz\u0131rlanmakta ve uygulanmak \u00fczere 81 \u0130l G\u0131da Tar\u0131m ve Hayvanc\u0131l\u0131k M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile G\u0131da Kontrol Laboratuvar M\u00fcd\u00fcrl\u00fcklerine g\u00f6nderilmektedir.<\/p>\n 2009 G\u0131da Y\u0131l\u0131\u2019n\u0131n ilan edilmesi ile ba\u015flat\u0131lan \u201cG\u00fcvenilir G\u0131da, Sa\u011fl\u0131kl\u0131 Ya\u015fam<\/em>\u201d kampanyas\u0131 kapsam\u0131nda; ALO174 G\u0131da Hatt\u0131 t\u00fcketicinin g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fini ile ilgili her t\u00fcrl\u00fc ihbar ve \u015fik\u00e2yette ilgili mercie kolay bir \u015fekilde ula\u015fabilmesi, ileti\u015fimin tek merkezden y\u00f6nlendirilmesi, t\u00fcketiciye en k\u0131sa zamanda d\u00f6n\u00fc\u015f yap\u0131labilmesi ve sonucun takibi amac\u0131yla 14 \u015eubat 2009′ da faaliyete ge\u00e7mi\u015ftir. Gelen ba\u015fvurular en ge\u00e7 15 g\u00fcn i\u00e7erisinde cevapland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r (G\u0131da ve Kontrol Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, 2017).<\/p>\n T\u00fcketicilerde zaman i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kan mevcudu kan\u0131ksama ve \u015fik\u00e2yet etsek te bir \u015fey de\u011fi\u015fmez ki alg\u0131 ve anlay\u0131\u015f\u0131 nedeniyle, \u00e7ok iyi niyetlerle ve gayretlerle y\u00fcr\u00fct\u00fclmek istenen bu gibi \u015fik\u00e2yet ve buna ba\u011fl\u0131 kontrol-denetim mekanizmalar\u0131 etkinli\u011fini ve i\u015flevini k\u0131smen kaybetmektedir. Yap\u0131lmas\u0131 gereken bu gibi mekanizmalar\u0131 etkin kullanmak ve hatta daha iyi sonu\u00e7 almaya y\u00f6nelik B\u0130MER<\/em> ve C\u0130MER<\/em> gibi m\u00fcracaat ve \u015fik\u00e2yet birim ve sistemlerini de kullanmakt\u0131r.<\/p>\n Bakanl\u0131k\u00e7a yap\u0131lan g\u0131da ve yem resm\u00ee kontroller sonucunda; 1) laboratuvar sonucuyla taklit veya ta\u011f\u015fi\u015f yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kesinle\u015fen g\u0131da ve yemi \u00fcreten\/ithal eden firman\u0131n ad\u0131, \u00fcr\u00fcn ad\u0131, markas\u0131, parti ve\/veya seri numaras\u0131, 2) ki\u015filerin hayat\u0131n\u0131 ve sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrecek \u015fekilde bozulmu\u015f, de\u011fi\u015ftirilmi\u015f g\u0131dalar\u0131 \u00fcreten ve\/veya satan firman\u0131n ad\u0131, \u00fcr\u00fcn ad\u0131, markas\u0131, parti ve\/veya seri numaras\u0131 kamuoyuna a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r.<\/p>\n Bu h\u00fck\u00fcmler do\u011frultusunda 2012 y\u0131l\u0131ndan itibaren d\u00f6nem d\u00f6nem bakanl\u0131\u011f\u0131n resm\u00ee internet sitesi olan\u00a0www.tarim.gov.tr<\/a>\u00a0adresinden s\u00f6z konusu firma ve \u00fcr\u00fcnler ile ilgili kamuoyuna duyurular yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu duyurular medyada geni\u015f yer almakta ve kamuoyunda olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck etki etmektedir. Firmalar\u0131n b\u00fcy\u00fck para cezalar\u0131 ve i\u015fletmelerinin kapatmalar\u0131na gidecek cezalar\u0131n uygulanmas\u0131, g\u0131da \u00fcretiminde kaliteli ve standart \u00fcretimin sa\u011flanmas\u0131nda katk\u0131da bulunacakt\u0131r.<\/p>\n \u201cG\u0131da ve Tar\u0131m \u00dcr\u00fcnlerine Y\u00f6nelik Co\u011frafi \u0130\u015faretlerin Denetimi<\/em>\u201d konusunda Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6revi bulunmaktad\u0131r. T\u00fcrk Patent Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan tescil edilen \u00fcr\u00fcnlerle ilgili g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fi ve izlenebilirlik kapsam\u0131nda denetimler bakanl\u0131k taraf\u0131ndan yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n \u015eeker Kanunu ile \u00fcretimleri kotayla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lan ni\u015fasta bazl\u0131 \u015feker sanayi kurulu\u015flar\u0131, belirlenen kotalara her y\u0131l Bakanlar Kurulu taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen %50 kota art\u0131\u015f oran\u0131n\u0131n, devlet akl\u0131n\u0131n galip gelmesiyle ilk kez 2017 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmemesinden pek memnun olmad\u0131klar\u0131 yetkili kurulu\u015flar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kota art\u0131\u015f\u0131n\u0131n olmamas\u0131 nedeniyle \u00fcretimlerini yava\u015flatt\u0131klar\u0131n\u0131, bu durum \u00fcretimlerinde bu \u00fcr\u00fcnleri kullanan g\u0131da ve i\u00e7ecek sanayicilerini de s\u0131k\u0131nt\u0131ya soktu\u011funu iddia etmi\u015flerdir. NB\u015e sanayinin \u00fcretiminde ya\u015fanacak olas\u0131 bir daralman\u0131n, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde ba\u015fta \u015fekerli mamul sekt\u00f6r\u00fc olmak \u00fczere g\u0131da ve i\u00e7ecek sanayinin ham madde maliyetlerinin y\u00fckselmesine ve \u00fcretimde aksamalara yol a\u00e7aca\u011f\u0131 uyar\u0131s\u0131nda bulunmu\u015flard\u0131r (TGDF – G\u0131da Sanayi \u00dcretimi Zorda, 2017).<\/p>\n 2017 y\u0131l\u0131nda NB\u015e kota art\u0131\u015f\u0131 ile Bakanlar Kurulu karar\u0131ndaki gecikme \u00fczerine sekt\u00f6r\u00fcn beklentileri ve serzeni\u015flerine kar\u015f\u0131 gazetesi-yazar ve ayn\u0131 zamanda Cumhurba\u015fkan\u0131 Ba\u015f Dan\u0131\u015fman\u0131 Yi\u011fit Bulut, Star Gazetesi\u2019ndeki \u201cNB\u015e, Ni\u015fasta Bazl\u0131 \u015eeker yani, ‘zehir’ lobisi atakta!\u201d <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131nda \u201cNB\u015e lobisi\u201d hareketli ve b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada yasaklan\u0131rken, T\u00fcrkiye\u2019de kullan\u0131m\u0131n artmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde yo\u011fun faaliyetteler\u2026 Ankara\u2019ya Kamp Kurmu\u015f \u201cAbiler\u201d!\u201d gibi uyarlarda ve ithamlarda bulunmu\u015ftur\u2026 M\u0131s\u0131r \u015furubu, \u015feker pancar\u0131ndan elde edilen \u015fekerden daha tatl\u0131 ama daha ucuz ve ta\u015f\u0131nmas\u0131 daha kolay. Bu da g\u0131da \u00fcreticileri i\u00e7in daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyet ve daha y\u00fcksek k\u00e2r anlam\u0131na geliyor.<\/p>\n Yazar, yaz\u0131s\u0131nda NB\u015e \u00fcr\u00fcnlerinin potansiyel olas\u0131 riskleriyle ilgili olarak a\u015fa\u011f\u0131daki hususlar\u0131 dile getirmektedir:<\/p>\n \u201cKonuya \u201cD\u00fcnya ve T\u00fcrkiye\u2019deki baz\u0131 \u00f6rnekler\u201d ile devam etmek istiyorum…<\/p>\n \u201c…Kanser h\u00fccrelerinin b\u00fcy\u00fcmesini h\u0131zland\u0131r\u0131yor…\u00a0Bug\u00fcne kadar yap\u0131lan pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma, do\u011fal\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fm\u0131\u015f \u015feker metabolizmas\u0131n\u0131n pankreas kanserine neden oldu\u011funu g\u00f6sterdi.\u201d…<\/p>\n \u201c…CERRAHPA\u015eA T\u0131p Fak\u00fcltesi Metabolizma ve Beslenme Bilim Dal\u0131 Ba\u015fkan Prof. Dr. Mehmet Ayd\u0131n, bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u015f\u00f6yle anlatt\u0131: \u2018Fazla fruktoz t\u00fcketen deney hayvanlar\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131. Fr\u00fcktozun, diyabet, koroner kalp hastal\u0131\u011f\u0131, karaci\u011fer ya\u011flanmas\u0131 ve hipertansiyona yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Son 30-40 y\u0131ld\u0131r \u00e7ay \u015fekeri yerine m\u0131s\u0131r \u015furubunun kullan\u0131lmas\u0131, \u015fi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n ve \u015fi\u015fmanl\u0131kla ilgili hastal\u0131klar\u0131n bir salg\u0131n haline d\u00f6n\u00fc\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u2026 Deney hayvanlar\u0131na fruktoza e\u015fde\u011fer miktarda glikoz ya da laktoz (s\u00fct \u015fekeri = Glikoz + galaktoz) verildi\u011finde ise bu hastal\u0131klar g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor\u201d…<\/p>\n \u201cProf. Dr. D\u0130ZDAR, NB\u015e ile ilgili bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 da \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor, M\u0131s\u0131r \u015furubunda elde edilen y\u00fcksek fruktoz i\u00e7erikli \u015feker, i\u00e7 organlarda ve kar\u0131n i\u00e7inde ya\u011flanman\u0131n en \u00f6nemli nedenlerinden birisidir.\u201d<\/p>\n \u00d6nemli not:\u00a0\u201cNB\u015e Lobileri<\/em>\u201d b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya genelinde \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc. Bir\u00e7ok kurumu bask\u0131 alt\u0131na alabiliyorlar, baz\u0131 \u00fclkelerde fazlas\u0131na kalk\u0131\u015fabiliyorlar! \u015eimdi T\u00fcrkiye\u2019de yeni bir dalga pe\u015findeler! Bu dosyan\u0131n alt\u0131 \u00e7ok dolu, Allah \u00f6m\u00fcr verirse, hepsini birlikte a\u00e7al\u0131m!\u201d<\/p>\n Prof. Dr. Yavuz Dizdar, 2011 y\u0131l\u0131nda D\u00fcnya Gazetesi\u2019ndeki \u201cY\u00f6neticinin Keyfi\u201d adl\u0131 k\u00f6\u015fesinde \u201cNi\u015fasta bazl\u0131 \u015feker (NB\u015e) end\u00fcstrisinin tekzibi: Pancar \u015fekeri ve NB\u015e<\/em>\u201d konulu yaz\u0131s\u0131nda, ni\u015fasta bazl\u0131 \u015fekerin (NB\u015e) sa\u011fl\u0131k \u00fczerine etkilerini anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z yaz\u0131lar\u0131 \u00fczerine NB\u015e \u00fcreticileri sanayinden kendisine ve gazetesine tekzipler geldi\u011fini ve tekzip yaz\u0131s\u0131nda \u201cNi\u015fasta bazl\u0131 \u015fekerlerin, ithal edilen GDO’lu m\u0131s\u0131rdan \u00fcretildi\u011fi, NB\u015e’lerin karaci\u011fer kanserine ve siroza neden oldu\u011fu, ni\u015fasta bazl\u0131 \u015feker kullan\u0131m\u0131 ile pankreas kanseri aras\u0131nda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011f oldu\u011fu\u201d \u015feklinde ger\u00e7e\u011fe ve hukuka ayk\u0131r\u0131, haks\u0131z ifadelere yer verilmi\u015f olmas\u0131 nedeniyle s\u00f6z konusu ifadelerin bilimsel ger\u00e7eklere dayanmamakla birlikte m\u00fcvekkil \u015firketin ve sekt\u00f6r\u00fcn itibar\u0131n\u0131 zedeler nitelikte oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir.<\/p>\n Bu tekzip yaz\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k olarak Say\u0131n Dizdar, \u201c\u00dclkemiz akademilerinin bilim alg\u0131s\u0131 bu d\u00fczeyde oldu\u011fu s\u00fcrece end\u00fcstrinin s\u0131rt\u0131 yere gelmeyece\u011fi gibi en \u00e7ok \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z\u0131n, ama genelinde b\u00fct\u00fcn vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z g\u00f6re g\u00f6re kaybedilmeye devam edilecektir.\u201d \u015feklinde tepki g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n T\u00fcrkiye G\u0131da ve \u015eeker Sanayi \u0130\u015f\u00e7ileri Sendikas\u0131 (\u015eeker-\u0130\u015f) Genel Ba\u015fkan\u0131 \u0130sa G\u00f6k,\u00a0\u00fclke ihtiyac\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde belirlenen ni\u015fasta bazl\u0131 \u015feker (NB\u015e) kotalar\u0131n\u0131n makul d\u00fczeye indirilerek, pancar \u00e7ift\u00e7isinin ve \u015feker \u00fcreticilerinin zarar g\u00f6rmesinin engellenmesi gerekti\u011fini dile getirmi\u015ftir.<\/p>\n \u015eeker sekt\u00f6r\u00fcnde kurumsal d\u00fczenlemenin tamamlanmas\u0131, kota y\u00f6netimi ve denetiminin etkinle\u015ftirilmesi, NB\u015e \u00fcretiminin ihracat a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak y\u00f6nlendirilmesi ve i\u00e7 t\u00fcketiminin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 stratejisi izlenmelidir (Karahan, 2017b).(T\u0131klay\u0131n\u0131z)<\/a><\/em><\/p>\n Bilindi\u011fi gibi NB\u015e \u00fcretimi\u00a0Fransa, Hollanda, Avusturya, \u0130rlanda, \u0130sve\u00e7, Yunanistan, Portekiz, Slovenya, Danimarka ve \u0130ngiltere\u2019de\u00a0yasakt\u0131r.<\/p>\n Ekmek yap\u0131l\u0131rken, ekme\u011fin g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc de\u011fi\u015ftirmek ve raf \u00f6mr\u00fcn\u00fc uzatmak gibi nedenlerle soya unu kullan\u0131l\u0131yor olmas\u0131 nedeniyle, gazetelerde yer alan haberlerde Adana\u2019da ekmeklerde GDO \u00e7\u0131kt\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki haberler t\u00fcketiciyi endi\u015feye sevk etmektedir. Nitekim kullan\u0131lan soyal\u0131 katk\u0131 maddesinin yap\u0131s\u0131nda GDO oldu\u011fu laboratuvar analizinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n G\u0131da \u00fcretiminde do\u011frudan veya g\u0131da katk\u0131 maddesi olarak kullan\u0131lan \u00fcr\u00fcnlerde GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnlerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik kamuoyunda yayg\u0131n s\u00f6ylentiler ve endi\u015feler bulunmaktad\u0131r. Bu durumun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek ve kamuoyunu bilgilendirmek i\u00e7in \u00fcreticilerin g\u0131da \u00fcretiminde kulland\u0131klar\u0131 maddelerin yap\u0131s\u0131n\u0131 iyi takip etmeleri, kamu sorumlu kurulu\u015flar\u0131 ile g\u00f6n\u00fcll\u00fc kurulu\u015flar\u0131n g\u0131da \u00fcretimi \u00fczerine GDO endi\u015felerini giderecek kontrol ve denetimlerini s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde yapmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n G\u0131da \u00fcretiminden t\u00fcketime kadar ge\u00e7en s\u00fcrecin \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu, bu s\u00fcre\u00e7te fiziksel kimyasal ve biyolojik risk analizlerinin yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi, aksi durumda g\u0131da kaynakl\u0131 hastal\u0131klar\u0131n insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit eder boyutlara ula\u015fabilece\u011fi uzmanlarca vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca beslenme ile ilgili sorunlar i\u00e7inde g\u0131da g\u00fcvencesi ve g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ile ilgili sorunlar\u0131n kayg\u0131 verici boyutta oldu\u011fu; g\u0131dayla bula\u015fan hastal\u0131klar\u0131 \u00f6nlemede \u00e7iftlikten \u00e7atala uzanan s\u00fcre\u00e7te korunma ve kontrol a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck oranda devletin y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri\u00a0 oldu\u011funu, g\u0131da \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131m tesislerinin HACCP (Kritik Kontrol Noktas\u0131 Tehlike Analizi) kurallar\u0131na uyulmas\u0131 i\u00e7in Bakanl\u0131\u011f\u0131n etkin denetim sa\u011flamas\u0131n\u0131n\u00a0 ve cayd\u0131r\u0131c\u0131 cezalar uygulamas\u0131n\u0131n \u015fart oldu\u011funu, t\u00fcketicilerin\u00a0 de duyarl\u0131 davranarak\u00a0 \u00f6ncelikle bozuk\/ k\u00fcflenmi\u015f\/ ambalaj\u0131 bozulmu\u015f\/ sertifikas\u0131z \u00fcr\u00fcnlerin al\u0131m\u0131ndan\u00a0 sak\u0131nmas\u0131n\u0131n \u00f6nemli oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir (\u0130stanbul Tabip Odas\u0131, 2017).<\/p>\n GDO m\u0131s\u0131r gibi \u00fcr\u00fcnlerin g\u0131da zincirine girmeden ve i\u015flenmeden \u00f6nce kontrol\u00fc ve denetimi zorunludur. Hammadde kontrol\u00fc yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 takdirde; g\u0131da zincirine giren ve \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnlerde katk\u0131 maddesi olarak kullan\u0131lan GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnlerin tespiti i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da i\u015flenmi\u015f son \u00fcr\u00fcn\u00fcn analizi gerekir. Ayr\u0131ca, i\u015flenmi\u015f \u00fcr\u00fcnlerdeki \u0131s\u0131l i\u015flemden dolay\u0131 DNA bozulmas\u0131 olaca\u011f\u0131ndan analizlerde teknik zorluklar ortaya \u00e7\u0131kar. Ancak yasal a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda izin verilmeyen GDO t\u00fcrleri g\u0131da zinciri girdi\u011finde yap\u0131lacak analizlerin i\u015flenmi\u015f son \u00fcr\u00fcnlerde yo\u011funla\u015fmas\u0131 zorunlu hale gelir. \u00dcr\u00fcnlerinin \u201cGDO\u2019suz\u201d oldu\u011fundan emin olmak isteyen g\u0131da \u00fcreticilerinin t\u00fcm g\u0131da zincirinde izlenebilirli\u011fi (Identity Preservation (IP), \u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00e7iftlikten al\u0131n\u0131p nihai \u00fcr\u00fcn olarak t\u00fcketiciye sunulmas\u0131na kadar ge\u00e7en her a\u015famada, kullan\u0131lan girdilerin tan\u0131mlanmas\u0131n\u0131 gerektiren, \u00fcretici ve t\u00fcketiciler i\u00e7in g\u0131da zincirindeki b\u00fct\u00fcn \u00fcr\u00fcnleri izleyebilme olana\u011f\u0131 veren bir y\u00f6ntem) sa\u011flamas\u0131 zorunludur (\u015eenyuva, 20117).<\/p>\n Son y\u0131llarda d\u00fcnyada oldu\u011fu gibi \u00fclkemizde de \u00f6zellikle a\u015f\u0131r\u0131 kilolu \u015fi\u015fman (obez) insanlar\u0131n say\u0131s\u0131ndaki art\u0131\u015f, gerek bilim \u00e7evrelerinde gerekse halk nezdinde do\u011fru g\u0131da-do\u011fru ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenme konular\u0131na olan ilgi ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Fast food denen h\u0131zl\u0131 haz\u0131r g\u0131dalarla sa\u011fl\u0131ks\u0131z beslenme ile ili\u015fkilendirilen obezite adeta t\u00fcm d\u00fcnyada \u201cburger kafal\u0131 ve burger bedenli insan<\/em>\u201d tipi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bulunmaktad\u0131r ve bu tip insan oran\u0131 giderek artmaktad\u0131r.<\/p>\n Prof. Dr. Harun AKSU, \u00fclkemizde \u00e7ok zengin bir beslenme k\u00fclt\u00fcr\u00fc miras\u0131 oldu\u011funu; T\u00fcrk mutfa\u011f\u0131n\u0131n d\u00fcnyada say\u0131l\u0131 kayda de\u011fer mutfaklar aras\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131; kullan\u0131lan besin kaynaklar\u0131n\u0131n hem kara, hem de deniz mahsullerini i\u00e7ermekte, hem hayvan, hem de sebze \u00e7e\u015fitlilerini kapsad\u0131\u011f\u0131n\u0131; \u00a0ayr\u0131ca pi\u015firilme ve i\u015fleni\u015f bak\u0131m\u0131ndan ayr\u0131nt\u0131 ve yemek \u00e7e\u015fitlerinin \u00e7ok bol oldu\u011funu aktarmaktad\u0131r. T\u00fcrk mutfa\u011f\u0131nda sosyal gelenekler bak\u0131m\u0131ndan sofralarda; 1) G\u00fcnl\u00fck beslenmede nelerin yendi\u011fi kadar kimlerle ve nas\u0131l yendi\u011fi de sosyal hayat\u0131 anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemlidir, 2) G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sosyal de\u011fi\u015fimi en iyi yans\u0131tabilecek alanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda beslenme k\u00fclt\u00fcr\u00fc gelmektedir.<\/p>\n \u00c7ok tart\u0131\u015f\u0131lmakta olan k\u00fcreselle\u015fme ger\u00e7e\u011finin ba\u015fl\u0131ca sembolleri, \u00fclkemizde de yayg\u0131n olarak t\u00fcketilen kolal\u0131 i\u00e7ecekler ve hemen her yerde a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olan burger ve haz\u0131r yemek d\u00fckk\u00e2nlar\u0131d\u0131r.\u00a0 Beslenme, bir toplumun tar\u0131m\u0131nda ve end\u00fcstrisinde g\u00f6r\u00fclen de\u011fi\u015fimleri yans\u0131tmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 ordular\u0131n\u0131n Avrupa kap\u0131lar\u0131n\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fcyle zorlamalar\u0131na kar\u015f\u0131, bug\u00fcn d\u00f6ner b\u0131\u00e7aklar\u0131yla Avrupa\u2019ya girmi\u015f olmalar\u0131 mizah\u00ee bir \u015fekilde ifade edilmektedir.<\/p>\n Beslenme ile ilgili bilimsel veriler bir \u00fclkenin geli\u015fmi\u015flik d\u00fczeyini belirleyen \u00f6l\u00e7\u00fctler aras\u0131nda kabul ediliyor. Hangi g\u0131dalar\u0131n daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 oldu\u011fu, ne kadar t\u00fcketilmeleri gerekti\u011fi, b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fma konusudur G\u0131da zehirlenmeleri de toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli bir konu olmaya devam etmektedir (Aksu, 2017).<\/p>\n Fast food yani, h\u0131zl\u0131 haz\u0131r beslenme \u015fekli insan\u0131n zamanla yar\u0131\u015fmas\u0131 sonucunda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de de \u00f6zellikle son y\u0131llarda 15\u201330 yas grubu ba\u015fta olmak \u00fczere, n\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun bu t\u00fcr g\u0131dalara y\u00f6neldi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Fast food g\u0131dalar\u0131n k\u0131sa veya uzun vadede sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yaratt\u0131\u011f\u0131 etkiler ise olduk\u00e7a fazlad\u0131r. Fastfood al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 nedenleri olarak a\u015fa\u011f\u0131daki hususlar say\u0131labilir;<\/p>\n S\u00fcrekli fast food yiyeceklerle beslenmenin yeterli ve dengeli beslenmeye etkisi \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Fast food zararlar\u0131 sadece kilo ald\u0131r\u0131c\u0131 etkisi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olmay\u0131p bir\u00e7ok fizyolojik bozuklu\u011fa sebep olmaktad\u0131r. Beslenme program\u0131m\u0131zda gerek \u00e7ocuklar\u0131m\u0131z gerekse kendi sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in fast food g\u0131dalara yer vermekten ve tek tip beslenmekten ka\u00e7\u0131nmal\u0131y\u0131z (Eryi\u011fit, 2017).<\/p>\n Beslenme uzman\u0131 Banu Kazan\u00e7 (2016), \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n en \u00f6nemli sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131ndan biri olan \u015fi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n (obezite) teknolojinin getirdi\u011fi ya\u015fam \u015fekline paralel olarak geli\u015fen ayak\u00fcst\u00fc beslenmenin toplumda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ile artmakta oldu\u011funu rapor etmekte ve kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131n\u0131n ise bizi bug\u00fcnk\u00fc beslenme bi\u00e7imimizi sorgulamaya, ister istemez eski al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131za d\u00f6nme aray\u0131\u015f\u0131na itmekte oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Bundan dolay\u0131 \u015fimdilerde \u201csa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam i\u00e7in do\u011fru beslenme<\/em>\u201d kavram\u0131 ile toplumun bilin\u00e7lendirilmesinin \u00f6nem kazanmakta oldu\u011funu belirtmektedir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Bat\u0131l\u0131\/kapitalist toplumlar bireyi t\u00fcketici kimli\u011fiyle \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u201ct\u00fcketim toplumu<\/em>\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmakta ve bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan piyasa ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 t\u00fcketimin k\u00fclt\u00fcrel boyutta anlam kazand\u0131\u011f\u0131 bu toplumlarda \u201ct\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fc<\/em>\u201d ba\u015fat k\u00fclt\u00fcr olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Buna ra\u011fmen t\u00fcketim bu toplumlarda bireyin ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda az \u00e7ok anlam kazan\u0131rken, Bat\u0131 d\u0131\u015f\u0131 toplumlarda daha \u00e7ok \u201cmodernlik<\/em>\u201d anlam\u0131nda anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yay\u0131lmas\u0131nda ileti\u015fim teknolojilerinin geli\u015fmesiyle birlikte s\u00f6z konusu olan k\u00fcreselle\u015fme etkili olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye a\u00e7\u0131s\u0131ndan 1980 sonras\u0131nda izlenen serbest piyasa ekonomisi ithalat\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla t\u00fcketim toplumu olma yolunda \u00f6nemli bir ad\u0131m olmu\u015f ve ayn\u0131 zamanda bu s\u00fcre\u00e7te k\u00fclt\u00fcr piyasaya tabii tutulmu\u015f ve T\u00fcrkiye\u2019nin k\u00fcreselle\u015fen t\u00fcketim k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi sa\u011flanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00fct\u00fcnle\u015fmenin sa\u011flanmas\u0131nda en \u00f6nemli etkiyi yapan ise medya ve \u00f6zellikle reklamlar olmu\u015ftur. Gerek ithalat\u0131n serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131, gerek G\u00fcmr\u00fck Birli\u011fi Anla\u015fmas\u0131 T\u00fcrkiye\u2019yi yabanc\u0131 sermayeye ve markalara\/\u00fcr\u00fcnlere a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019deki her bir yerli \u00fcr\u00fcn de bunlar kar\u015f\u0131s\u0131nda ayakta kalabilme m\u00fccadelesine girmi\u015ftir. Bu markalar i\u00e7inde fast-food (h\u0131zl\u0131 yemek yeme) k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapan ve d\u00fcnyaya bir ya\u015fam bi\u00e7imi olarak sunulan hamburger ile tan\u0131\u015fm\u0131\u015f daha sonra T\u00fcrkiye\u2019nin damak k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yer alan pek \u00e7ok \u00fcr\u00fcn bu k\u00fclt\u00fcre malzeme olmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve 2001 ekonomik krizi gibi yerli giri\u015fimcilerin \u00e7\u0131k\u0131\u015f arad\u0131\u011f\u0131 bir ortamda da geleneksel bir \u00fcr\u00fcn olan simit, \u00f6teki fastfood \u00fcr\u00fcnlerine (hamburger, d\u00f6ner gibi) g\u00f6re daha ucuz olmas\u0131 nedeniyle \u00f6nce sokaklardan ma\u011fazalara ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle bir \u00fcretim her ne kadar yerel bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn konu olmas\u0131 nedeniyle \u201cyerelle\u015fme<\/em>\u201d olarak sunulup ard\u0131nda yatan kapitalist mant\u0131k g\u00f6lgelenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da sonunda modern \u00fcretim simidi geleneksel ba\u011flar\u0131ndan kopartm\u0131\u015ft\u0131r. Geleneksel simidin ulusal bir firma taraf\u0131ndan ke\u015ffedili\u015fi onun uluslararas\u0131 bir firmaya a\u00e7\u0131lma yolunu da a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Geleneksel olarak yoksullu\u011fu ifade eden simit, yeni \u00fcretim modelinde bu anlam\u0131n\u0131 da yitirmi\u015f, modern ya\u015fam\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak niceliksel olarak ifadesini bulmu\u015ftur. Simit ve simit\u00e7ilik yoksullar\u0131n yiyece\u011fi ve i\u015fi olmaktan \u00e7\u0131karak sekt\u00f6rel bir yere oturmu\u015f ve toplumda ekonomik olarak alt kesimde olanlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bir i\u015f olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi g\u00fc\u00e7le\u015fmi\u015ftir. Simit yine asgari \u00fccret belirlemelerinde \u00f6rnek olarak g\u00f6sterilse de yoksullu\u011fu ifade eden anlam\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi i\u00e7in \u00e7eli\u015fkili bir \u00f6l\u00e7\u00fct olmaktad\u0131r (Asker, 2011).<\/p>\n Diyetisyen Huma Karabulut; \u201cSimit toplumumuzda vazge\u00e7ilmez at\u0131\u015ft\u0131rmal\u0131k besinlerde ilk s\u0131rada yer almaktad\u0131r. H\u0131zl\u0131 hayat temposunda, pratik olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zellikle sabah kahvalt\u0131lar\u0131nda ve ikindi ara \u00f6\u011f\u00fcnlerinde ba\u015fta olmak \u00fczere s\u0131kl\u0131kla tercih edilmektedir.\u00a0 Simidi sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenmede ya\u015fam\u0131n\u0131za eklemek isterseniz de tek ba\u015f\u0131na t\u00fcketmemeye \u00f6zen g\u00f6sterin. Yan\u0131nda muhakkak peynir, ayran gibi bir protein kayna\u011f\u0131 ve domates, salatal\u0131k, ye\u015fillik gibi lif kayna\u011f\u0131 ile beraber t\u00fcketin. Ayr\u0131ca simit t\u00fcketti\u011finiz \u00f6\u011f\u00fcnlerde susamdan alaca\u011f\u0131n\u0131z ya\u011f\u0131 hesaba katarak ya\u011f k\u0131s\u0131tlamas\u0131 yapmay\u0131 unutmay\u0131n.\u201d \u015feklinde \u00f6neriler getirmektedir (Karabulut, 2017).<\/p>\n Simidin yukar\u0131da bahsedilen ser\u00fcvenine paralel olarak ya\u011f\u0131n olarak kahvalt\u0131 ve ana \u00f6\u011f\u00fcn yemeklerde \u00e7o\u011funlukla sade olmak \u00fczere zeytin, peynir ve baz\u0131 et \u00fcr\u00fcnleri ile \u00fcretilmi\u015f \u015fekilleriyle de \u00f6zellikle gen\u00e7lik kesimi ba\u015fta olmak \u00fczere yayg\u0131n kullan\u0131m\u0131, toplumumuzun \u00f6nemli bir kesiminde da beslenme, \u00f6zellikle sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirmi\u015f bulunmaktad\u0131r. \u00d6zellikle bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fan\u0131n pratik olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan simit ve \u00e7ayla kahvalt\u0131 yapmas\u0131yla glikoz d\u00fczeyi d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funda beynin enerjisini yeterince sa\u011flayamamaktad\u0131r. Bunun sonucunda dikkat da\u011f\u0131lmakta ve verimli \u00e7al\u0131\u015f\u0131lamamaktad\u0131r (\u015eenarslan, 2017).<\/p>\n Uzun y\u0131llar meslek hayat\u0131n\u0131 bu\u011fday ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda uzman ve y\u00f6netici olarak ge\u00e7irmi\u015f, \u201cBread is life, life is bread (Ekmek hayatt\u0131r, hayat ekmektir<\/em>)\u201d \u00f6zdeyi\u015fini meslek ve hayat felsefesi yapm\u0131\u015f, \u201cBu\u011fday ge\u00e7mi\u015fimizdir, gelene\u011fimizdir, gelece\u011fimizdir<\/em>\u201d deyi\u015fine inanan ben bile T\u00fcrk simidinin uluslararas\u0131 zaferini kutlarken, tek y\u00f6nl\u00fc beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 getirdi\u011fi bu duruma kar\u015f\u0131 adeta isyan ederek, T\u00fcrk toplumunun, en az\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131n\u0131n, \u201cSimit Kafal\u0131<\/em>\u201d hale gelmesine \u015fimdiden \u00f6nlem al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u0131srarla g\u00fcndeme getirmek istiyorum.<\/p>\n Son y\u0131llarda \u00f6zellikle bu\u011fday\u0131n evrimini ve geneti\u011fini tam olarak bilmeyen besleme uzman\u0131 \u00f6zelli\u011findeki uzman ve akademisyenlerinin; bu\u011fday\u0131n geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir ve \u015fi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n ana nedeni ekmektir, bundan dolay\u0131 ekmek yemeyin \u015feklindeki \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131 ve televizyonlarda sorumsuzca sarf etmi\u015f olduklar\u0131 ifadeleri nedeniyle toplumun akl\u0131 iyice kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Bu konuda as\u0131ls\u0131z s\u00f6ylentiler g\u00fcnl\u00fck sohbetlerin ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n g\u00fcndemi olabilmektedir. Ger\u00e7ek uzmanlar\u0131n dedi\u011fi gibi bu\u011fday ilk ve yaban\u0131 formlar\u0131ndan binlerce y\u0131l i\u00e7inde do\u011fal yolla geli\u015fip, ilk ba\u015fta 14 olan kromozom say\u0131s\u0131 zamanla 28 ve sonunda 42 kromozom say\u0131s\u0131na ula\u015f\u0131p, bug\u00fcn d\u00fcnyada her yere yay\u0131lan bu\u011fday t\u00fcr\u00fc ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fcnyada ve \u00f6zellikle baz\u0131 Avrupa \u00fclkelerinde uzun zamand\u0131r damak zevki ve kaliteli beslenme \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan \u00fcretilip y\u00fcksek fiyatla t\u00fcketilen bu\u011fdaylar i\u00e7ine giren farkl\u0131 kromozom yap\u0131s\u0131ndaki az miktarlarda \u00fcretimleri yap\u0131lan Siyez<\/em> (14 kromozomlu Triticum monococcum (einkorn), Gernik<\/em> (28 kromozomlu Triticum dicoccum (emmer) gibi isimler verilen bu\u011fday t\u00fcrleri; yaban\u0131 bu\u011fdaylar ile g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bu\u011fday t\u00fcrleri aras\u0131nda bir ara ve ge\u00e7i\u015f formlar\u0131d\u0131r. Kavuzlu bu\u011fdaylara genelde \u00fclkemizin de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde kavl\u0131ca, kapl\u0131ca, gacer ad\u0131 da verilmektedir. \u00dclkemizde \u00f6zellikle Kastamonu y\u00f6resinde yeti\u015ftirilen Siyez <\/em>ile Kayseri ve Kars b\u00f6lgelerinde artan talebe orant\u0131l\u0131 \u00fcretimi artmakta olan Gernik bu\u011fday\u0131, ba\u015fta bulgur olmak \u00fczere ekmek yap\u0131m\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r. Son y\u0131llarda medyada da i\u015flenen sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve kaliteli beslenme arzu ve endi\u015fesinden olduk\u00e7a talep g\u00f6ren \u00f6zellikle Siyez bu\u011fday\u0131n\u0131n kg fiyat\u0131 birka\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde 3-4 TL\u2019den 15 TL\u2019ye kadar y\u00fckselmi\u015f bulunmaktad\u0131r. \u0130\u015fin ilgin\u00e7 yan\u0131, ger\u00e7ek \u00fcretim rakamlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir \u00fcr\u00fcn miktar\u0131 piyasada pazarlanmakta ve hatta olmamas\u0131na ra\u011fmen baz\u0131 firmalar sertifikal\u0131 tohumluklar\u0131n\u0131 satt\u0131klar\u0131n\u0131n reklam\u0131n\u0131 dahi yapmaktad\u0131r. Yani, t\u00fcketiciler bir \u015fekilde bir nebze aldat\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda bu bu\u011fdaylardan tescili yap\u0131l\u0131p, tohumluk \u00fcretimlerinin de yap\u0131lmas\u0131 beklenmektedir. Al\u0131m g\u00fcc\u00fc y\u00fcksek toplumun bir kesimi taraf\u0131ndan tercih edilebilen bu gibi \u00fcr\u00fcnlerin, di\u011fer bu\u011fdaylar gibi yayg\u0131n \u00fcretimi m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, toplumun b\u00fcy\u00fck kesimi al\u0131m g\u00fc\u00e7lerine ba\u011fl\u0131 olarak normal bu\u011fday \u00fcr\u00fcnlerini kullanmak durumunda olacaklard\u0131r. \u00dclkeyi y\u00f6netenlerin ve t\u00fcketiciye y\u00f6nelik faaliyette bulunan STK\u2019lar\u0131n, ekme\u011fin ana besin maddesi olarak en ucuz \u015fekilde t\u00fcketiciye aktar\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi \u015feklinde pop\u00fclist yakla\u015f\u0131mlarla, toplumun neredeyse sadece ekmekle beslenen halde kalmalar\u0131na yol a\u00e7mamalar\u0131 ve kaliteli ekme\u011fe, \u00f6zellikle tam bu\u011fday ekme\u011fine daha y\u00fcksek bedel \u00f6deyerek beslenmelerinin daha do\u011fru oldu\u011funu s\u00f6ylemeleri zarureti vard\u0131r. Tam tah\u0131l \u00fcr\u00fcnleri t\u00fcketiminin diyabetli hastalarda \u00f6l\u00fcm ve kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k riskini azaltma potansiyeli oldu\u011fu belirtilmektedir\u2026 Ye ekme\u011fin has\u0131n\u0131, \u00e7ekme g\u00f6bek yas\u0131n\u0131!<\/em><\/p>\n G\u0131da ve beslenme manifestosu gibi ortaya konan a\u015fa\u011f\u0131daki ilkelere \u00f6zenle dikkat edilmesi gerekli olmu\u015ftur san\u0131r\u0131m (Bal, 2017).<\/p>\n Hedefler, Stratejiler ve Politikalar: <\/strong><\/p>\n 2. Biyoyak\u0131tlar ve Tar\u0131m<\/strong><\/p>\n Biyoyak\u0131t \u00fcretimi ile g\u0131da ve yem \u00fcretimi rekabetinin k\u0131sa ve uzun d\u00f6nemdeki olas\u0131 rekabetini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in biyoyak\u0131t\u0131n hammaddelerinin evrimine bakmakta yarar vard\u0131r.<\/p>\n Birinci nesil biyoyak\u0131t hammaddeleri<\/strong>: M\u0131s\u0131r, soya, palm ve \u015feker kam\u0131\u015f\u0131 gibi \u015fekerde zengin g\u0131da \u00fcr\u00fcnleri, ni\u015fasta, bitkisel ya\u011f ve hayvansal ya\u011flar.<\/p>\n \u0130kinci nesil<\/strong>: H\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen ot (dall\u0131 dar\u0131), tar\u0131msal at\u0131klar, bu\u011fday, m\u0131s\u0131r sap\u0131, odun gibi g\u0131da d\u0131\u015f\u0131 tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden biyok\u00fctle.<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc nesil<\/strong>: Su yosunu ya\u011f\u0131, y\u00fcksek verimli genetik olarak geli\u015ftirilmi\u015f ve kontrol edilmi\u015f \u00fcr\u00fcnler.<\/p>\n Gelecek Teknolojiler<\/strong>: Genetik olarak b\u00fcy\u00fck miktarda karbon elde edilebilmek \u00fczere optimize edilmi\u015f hammaddeler ve yak\u0131t etkinli\u011fini art\u0131racak genetik olarak sentezlenmi\u015f mikro organizmalar. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi teknolojik geli\u015fmeler bir taraftan daha verimli ve ucuza biyoyak\u0131t \u00fcretmek y\u00f6n\u00fcnde di\u011fer taraftan g\u0131da ile rekabet eden tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden g\u0131da d\u0131\u015f\u0131 tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerine ve nihayet genetik olarak geli\u015ftirilmi\u015f yeni \u00fcr\u00fcnlere y\u00f6nelmi\u015ftir.<\/p>\n Brezilya \u015fekerkam\u0131\u015f\u0131, \u00c7in\u2019de bu\u011fdaydan biyoetanol \u00fcretilirken, AB\u2019de kolza, Endonezya\u2019da palm ya\u011f\u0131ndan biyodizel \u00fcretilmektedir. \u00dclkelerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funda \u00fcretilen ve t\u00fcketilen biyoyak\u0131t enerji kayna\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. D\u00fcnya biyoetanol \u00fcretimi ve t\u00fcketimi 105 milyar litre civar\u0131ndad\u0131r. 2020\u2019de bunun %50 artarak 150 milyar litreye \u00e7\u0131kmas\u0131 beklenmektedir. En b\u00fcy\u00fck biyoetanol \u00fcreticileri ABD, Brezilya, AB, \u00c7in ve Hindistan\u2019d\u0131r. Biyoetanol\u2019\u00fcn %90\u2019\u0131 bu 5 \u00fclkede \u00fcretilip t\u00fcketilmektedir. D\u00fcnya biyodizel \u00fcretimi ve t\u00fcketimi 300 milyar litre civar\u0131ndad\u0131r. 2020\u2019de bunun %28 artarak 385 milyar litreye \u00e7\u0131kmas\u0131 beklenmektedir. En b\u00fcy\u00fck biyodizel \u00fcreticileri AB, ABD, Brezilya, Arjantin ve Endonezya\u2019d\u0131r. Biyodizelin %97\u2019si bu 5 \u00fclkede \u00fcretilip t\u00fcketilmektedir.<\/p>\n OECD-FAO verilerine g\u00f6re; T\u00fcrkiye\u2019de 2015 y\u0131l\u0131nda 113 milyon litre biyoetanol \u00fcretilmi\u015f, 55 milyon litre ithal edilmi\u015f, 30 milyon litre ihra\u00e7 edilmi\u015f ve 138 milyon litre t\u00fcketilmi\u015ftir. Ayn\u0131 y\u0131lda T\u00fcrkiye\u2019nin biyodizel \u00fcretimi 15 milyon litre, ithalat\u0131 15 bin litre, ihracat\u0131 6 bin litre ve t\u00fcketimi 15 milyon litredir (OECD, 2014). T\u00fcrkiye tar\u0131msal potansiyelleri ve biyodizel ve biyoetanoldeki kurulu kapasiteleri itibariyle Avrupa Birli\u011fi\u2019ne \u00f6nemli bir tedarik merkezi olabilecek konumdad\u0131r. Enerji arz g\u00fcvenli\u011finin gereklili\u011fi ve petrol fiyatlar\u0131n\u0131n istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle enerji kaynaklar\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitlendirilmesi daha bir \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Bu nedenle biyoyak\u0131tlar planl\u0131 yap\u0131lacak bir \u00fcretim ile de\u011ferli bir enerji kayna\u011f\u0131 \u00e7e\u015fidi olabilir. (T\u0130M Tar\u0131m Raporu, 2016).<\/p>\n Avrupa Parlamentosu ve Konseyi\u2019nin yenilenebilir kaynaklardan elde edilen enerjinin te\u015fvikine ili\u015fkin 2009 tarihli Yenilenebilir Enerji Direktifi ile AB, 2020 y\u0131l\u0131na kadar AB\u2019nin enerji ihtiyac\u0131n\u0131n %20\u2019si biyok\u00fctle, r\u00fczg\u00e2r ve g\u00fcne\u015f enerjisi gibi yenilenebilir kaynaklardan kar\u015f\u0131lanmas\u0131 hedefini koymu\u015ftur. Ayr\u0131ca, her \u00fcye devlet ula\u015f\u0131m yak\u0131t t\u00fcketiminin en az %10\u2019unu biyoyak\u0131t da d\u00e2hil olmak \u00fczere yenilenebilir kaynaklardan sa\u011flamak zorundad\u0131r. Yenilenebilir Enerji Direktifi ve Yak\u0131t Kalitesi Direktifi biyoyak\u0131t \u00fcretiminin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik kriterini ve bu kriterlerin sa\u011flanma prosed\u00fcrlerini detayland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, 2010 y\u0131l\u0131nda \u00fcye devletlerin \u00e7o\u011funlu\u011fu Direktifte belirtilen 2011\/12 ara d\u00f6nem hedeflerine \u00e7oktan ula\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n EPDK\u2019n\u0131n karar\u0131na g\u00f6re; piyasaya akaryak\u0131t olarak arz edilen benzin t\u00fcrlerine, 1 Ocak 2013 tarihinden itibaren % 2, 1 Ocak 2014 tarihi itibariyle de en az % 3 oran\u0131nda yerli tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden \u00fcretilmi\u015f etanol ilave edilecek. Piyasaya akaryak\u0131t olarak arz edilen motorin t\u00fcrlerine de yerli tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden \u00fcretilmi\u015f biyodizel, 1 Ocak 2014 tarihi itibariyle en az %1, 1 Ocak 2015 tarihi itibariyle en az %2, 1 Ocak 2016 tarihi itibariyle en az %3 olmas\u0131 gerekiyor Akaryak\u0131t t\u00fcketiminde benzin ve motorinde y\u00fczde 3\u2019l\u00fck bir harmanlama yap\u0131lmas\u0131n\u0131n zorunlu hale getirilmesi durumunda ise 493 bin metrek\u00fcp biyodizel ve 80 bin metrek\u00fcp biyoetanole ihtiya\u00e7 bulunuyor. \u00dcr\u00fcn verimlilikleri de dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda 493 bin metrek\u00fcp biyodizel i\u00e7in 1 milyon 233 bin 728 ton Kolza ve Aspir ile 80 bin metrek\u00fcp biyoetanol i\u00e7in 945 bin 83 ton \u015fekerpancar\u0131 veya 223 bin 145 ton m\u0131s\u0131r \u00fcretimi anlam\u0131na geliyor. Her ne kadar o d\u00f6nemki EPDK Ba\u015fkan\u0131 K\u00f6kta\u015f \u201cYerli tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden biyoyak\u0131t \u00fcretiminin te\u015fvik edilmesiyle belirli tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerine olan talep artacak ve tar\u0131m sekt\u00f6r\u00fc i\u00e7in ek gelir ve istihdam imk\u00e2n\u0131 olu\u015facak<\/em>\u201d \u015feklinde tar\u0131msal \u00fcr\u00fcn \u00fcretimi konusuna yakla\u015f\u0131m g\u00f6stermi\u015f olsa bile 2010 y\u0131l\u0131 ya\u011fl\u0131 tohumlar\u0131n g\u0131da ve yem ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131m\u0131nda arz a\u00e7\u0131\u011f\u0131 olan ve bunu ithalat ile kar\u015f\u0131layan T\u00fcrkiye i\u00e7in olduk\u00e7a dikkatli kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gereken bir husustur. Benzin t\u00fcketimi daha az oldu\u011fu i\u00e7in de benzine etanol harmanlanmas\u0131nda herhangi bir sorun olmayaca\u011f\u0131 de\u011ferlendiriliyor. Bu durumun \u00f6zellikle arazi kullan\u0131m\u0131 ile g\u0131da ve yem fiyatlar\u0131 \u00fczerinde etkilerinin de\u011ferlendirilmesine ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r.<\/p>\n Biyoyak\u0131tlar, \u00f6zellikle biyodizel \u00fcretimi i\u00e7in k\u0131sa d\u00f6nemde h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen ot (dall\u0131 dar\u0131), tar\u0131msal at\u0131klar, bu\u011fday, m\u0131s\u0131r sap\u0131, odun gibi g\u0131da d\u0131\u015f\u0131 tar\u0131m \u00fcr\u00fcnlerinden biyok\u00fctlenin kullan\u0131lmas\u0131; orta d\u00f6nemde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc nesil biyoyak\u0131tlar\u0131ndan<\/em> s<\/strong>u yosunu ya\u011f\u0131, y\u00fcksek verimli genetik olarak geli\u015ftirilmi\u015f ve kontrol edilmi\u015f \u00fcr\u00fcnler ve uzun d\u00f6nemde de Gelecek Teknolojilerden olan<\/em> genetik olarak b\u00fcy\u00fck miktarda karbon elde edilebilmek \u00fczere optimize edilmi\u015f hammaddeler ve yak\u0131t etkinli\u011fini art\u0131racak genetik olarak sentezlenmi\u015f mikro organizmalar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 \u00f6nerilebilir.<\/p>\n Kullan\u0131lacak tar\u0131msal \u00fcr\u00fcnlere talebin artmas\u0131 ve baz\u0131 kesimler taraf\u0131ndan bu art\u0131\u015f g\u0131da fiyatlar\u0131nda art\u0131\u015fa ve k\u0131tl\u0131\u011fa neden olaca\u011f\u0131 endi\u015fesi oldu\u011fu belirtilmektedir (Da\u011fdelen, 2015).<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin mevcut \u00fcr\u00fcn deseni ve \u00fcretim kapasitesi 2013 y\u0131l\u0131ndan itibaren hedeflenen akaryak\u0131t \u2013 biyoetanol kar\u0131\u015f\u0131m oran\u0131n\u0131n talep etti\u011fi miktar\u0131 kar\u015f\u0131lamakta kendine yeterli bir \u00e7er\u00e7eve \u00e7izmekteyken; T\u00fcrkiye\u2019de mevcut \u00fcr\u00fcn deseni ve \u00fcretim kapasitesi 2014 y\u0131l\u0131ndan itibaren hedeflenen akaryak\u0131t\u2013biyodizel kar\u0131\u015f\u0131m oran\u0131n\u0131n talep etti\u011fi miktar\u0131 kar\u015f\u0131lamakta olduk\u00e7a yetersizdir. Bu talebin g\u0131da g\u00fcvenli\u011fini bozmadan kar\u015f\u0131lanmas\u0131, ciddi bir ekonomik maliyet do\u011furacakt\u0131r. Bu analiz sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re; biyodizelde zorunlu harmanlama oranlar\u0131n\u0131n g\u00fcncellenme ihtiyac\u0131 oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve biyodizelde zorunluluk uygulanmam\u0131\u015ft\u0131r. Sadece biyoetanolde kar\u0131\u015f\u0131m oranlar\u0131 uygulanm\u0131\u015f olup benzine %3 biyoetanol harmanlama zorunlulu\u011fu devam etmektedir.<\/p>\n \u00a03.\u00a0<\/strong>Tar\u0131msal Biyoteknoloji ve GDO<\/strong><\/p>\n Genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f organizmalar k\u0131saca “GDO” bunun \u0130ngilizcesi olan \u201cGenetically Modified Organism=GMO\u201d’ olarak belirtilmektedir ve kelime anlam\u0131 olarak gen aktar\u0131ml\u0131 \u00fcr\u00fcnler demektir. Bu \u015fekilde transgen teknolojisi ile genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f organizmalar k\u0131saca “GDO” (GMO) olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Bu teknoloji ile elde edilen hayvanlara “transgenik hayvanlar”, bitkilere ise “transgenik bitkiler” denilmektedir. Yap\u0131s\u0131nda GDO bar\u0131nd\u0131ran veya GDO’lardan elde edilen \u00fcr\u00fcnlere ise genel olarak geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f \u00fcr\u00fcnler denilmektedir. Transgenik organizmalar ve GDO terimlerinin e\u015f anlaml\u0131 olarak yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n Transgen teknolojisi ile istenen gene sahip bir mikroorganizma, bitki hatta hayvandan o geni al\u0131p \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bitkiye aktararak daha dayan\u0131kl\u0131 yeni \u00e7e\u015fitler elde edilebilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zararl\u0131larla m\u00fccadele d\u0131\u015f\u0131nda, \u00fcr\u00fcn\u00fcn tad\u0131n\u0131 ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc de\u011fi\u015ftirmek, ta\u015f\u0131ma ve depolamaya uygunlu\u011fu artt\u0131rmak, besin de\u011ferini artt\u0131rmak amac\u0131yla da gen transferi i\u015flemi uygulanmaktad\u0131r.<\/p>\n Tarla denemesi yap\u0131lan \u00fcr\u00fcnlerin \u00e7o\u011funda ama\u00e7, zararl\u0131 ot ila\u00e7lar\u0131na, vir\u00fcs veya b\u00f6ceklere kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 \u00fcr\u00fcn elde edilmesi \u015feklinde olmu\u015ftur. 1985, B\u00f6cek, bakteri ve vir\u00fcslere diren\u00e7li bitkilerin toprakta yeti\u015ftirilmesi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 1985 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 1996, Genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bitkiler ticari ama\u00e7la b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ekilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 2000 y\u0131l\u0131ndan sonra GDO’lu \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretimi ve pazarlanmas\u0131 her ge\u00e7en y\u0131l art\u0131\u015f g\u00f6stermi\u015ftir. ABD, Almanya ve Bel\u00e7ika gibi \u00fclkelerde yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucunda, hayvan ve bitkilerin genetik transformasyonuna izin veren geli\u015fmi\u015f gen teknolojisi tar\u0131m, sa\u011fl\u0131k ve g\u0131da end\u00fcstrisi gibi pek \u00e7ok alanda kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n D\u00fcnyada \u00fcretilen ve ticareti yap\u0131lan GDO’lu \u00fcr\u00fcnlerin tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 bitkisel kaynakl\u0131d\u0131r. Hayvanlar \u00fczerinde de \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fclmekle birlikte transgenik hayvanlar\u0131n hayvansal \u00fcretimde kullan\u0131lmas\u0131 hen\u00fcz pek yayg\u0131n de\u011fildir.<\/p>\n En \u00e7ok bilinen ve tart\u0131\u015f\u0131lan \u00f6rne\u011fi tar\u0131mda kullan\u0131lan GDO\u2019lu tohumlar olmakla birlikte geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f mikroorganizmalar farkl\u0131 b\u00fcy\u00fcme fakt\u00f6rlerinin \u00fcretiminde kullan\u0131larak sa\u011fl\u0131k sekt\u00f6r\u00fcnde \u00e7evre kirlili\u011finin tespitine ve at\u0131klar\u0131n temizlenmesine y\u00f6nelik olarak da kullan\u0131mlar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n G\u0131da end\u00fcstrisinde de GDO’lar\u0131n yayg\u0131n bir kullan\u0131m alan\u0131 bulunmaktad\u0131r. Em\u00fclgat\u00f6r, tatland\u0131r\u0131c\u0131, enzim, g\u0131da yap\u0131s\u0131n\u0131 koruyucu, lezzet art\u0131r\u0131c\u0131 veya renk de\u011fi\u015ftirici ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131labilmektedir.<\/p>\n Herbisitlere dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, b\u00f6ceklere direncin art\u0131r\u0131lmas\u0131, vir\u00fcs, bakteri ve funguslar\u0131n neden oldu\u011fu hastal\u0131klar\u0131n \u00f6nlenmesi, elde edilen \u00fcr\u00fcnlerin raf \u00f6mr\u00fcn\u00fcn uzat\u0131lmas\u0131, \u00fcr\u00fcnlerin besin bile\u015fiminin iyile\u015ftirilerek kalitesinin art\u0131r\u0131lmas\u0131; ayr\u0131ca bitkilerin kurakl\u0131k, tuzluluk, don, y\u00fcksek asitlik gibi ekstrem ko\u015fullara dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 gen aktan\u0131m uygulamalar\u0131ndand\u0131r Bitkisel \u00fcretimde herbisitlere ve b\u00f6ceklere dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, gen transferi yoluyla bitkilere aktar\u0131lan en yayg\u0131n \u00f6zelliklerdir.<\/p>\n Biyoteknolojinin eseri GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnlerin yaratabilece\u011fi olas\u0131 riskler:<\/p>\n Biyoteknolojinin ve \u00fcr\u00fcnlerinin insanl\u0131\u011fa sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 yararlar\u0131n yan\u0131nda, bunlar\u0131 sa\u011flarken ortaya \u00e7\u0131kan insan ve hayvan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etkileri ile \u00e7evre sorunlar\u0131 gibi baz\u0131 riskler de bulunmaktad\u0131r. Bir canl\u0131dan di\u011ferine zehirli madde aktar\u0131m\u0131, yeni zehirli maddelerin olu\u015fumu ve beklenmedik allerjik tepkilere neden olabilecek bile\u015fiklerin aktar\u0131m\u0131 risklerini azaltmak i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck dikkat g\u00f6sterilmelidir. Daha yay\u0131lmac\u0131 yabanc\u0131 ot t\u00fcrlerinin ya da \u00e7evre bask\u0131s\u0131na ve hastal\u0131klara y\u00fcksek diren\u00e7li yaban\u0131 t\u00fcrlerin geli\u015fmesini sa\u011flayarak ve ekosistemin dengesini bozarak \u00e7evrenin zarar g\u00f6rme riskini olu\u015fturan bir durum ortaya \u00e7\u0131kabilir. Biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin, geleneksel t\u00fcrlerin az say\u0131da geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f t\u00fcrler taraf\u0131ndan yerlerinin al\u0131nmas\u0131 sonucu kaybolmas\u0131 da \u00e7evreye kar\u015f\u0131 olu\u015facak risklerdendir.<\/p>\n Daha \u00f6zel olarak; insan ve hayvan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na olabilecek etkiler (alerji, antibiyoti\u011fe dayan\u0131kl\u0131l\u0131k), \u00e7evreye olabilecek etkiler (genetik kirlilik, di\u011fer t\u00fcr ve \u00e7e\u015fitlere gen kaymas\u0131, di\u011fer canl\u0131lara zarar), mevcut tar\u0131m sistemine olabilecek etkileri (organik tar\u0131m, izolasyon mesafesi, tohum, fide fidan), ekstra i\u015flemler (etiketleme, temizleme, kontrol vb.) \u015feklinde s\u00f6ylenebilir. Bir k\u0131s\u0131m endi\u015feler de hukuki ve ahlaki konulard\u0131r.<\/p>\n Geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f \u00fcr\u00fcnlerdeki genlerin geni\u015f bir alana yay\u0131larak kontrol edilemez bir durum alabilece\u011fi ihtimali ve sonras\u0131nda meydana gelebilecek sonu\u00e7lar ile ilgili ku\u015fkular da giderek artmaktad\u0131r. Bitkilere aktar\u0131lan genlerin gen ka\u00e7\u0131\u015f yoluyla di\u011fer yabani t\u00fcrlere bula\u015fmas\u0131 ve yabanili\u011fin artmas\u0131 ve yeni yaban\u0131 t\u00fcrlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ekosistemde \u00f6nemli tahribatlar yaratabilme ihtimalini art\u0131rmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca, GDO’lu bitki “yok edici gen-terminat\u00f6r gene” olarak adland\u0131r\u0131lan genler nedeniyle yeniden \u00fcremeden yoksun b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 do\u011fada bulunan di\u011fer bitkilerin herhangi bir gen ka\u00e7\u0131\u015f\u0131yla d\u00f6llenmesini olas\u0131 hale getirir; bu da bitkilerde k\u0131s\u0131rl\u0131\u011fa yol a\u00e7abilmektedir. Geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f tohum \u00fcretimi art\u0131k\u00e7a d\u00fcnya tek tip tohumlara ba\u011f\u0131ml\u0131 hale gelece\u011fi bunun da \u00fcr\u00fcn \u00e7e\u015fitlili\u011fin azalmas\u0131n\u0131 beraberinde getirerek, gelecekte \u00e7\u0131kabilecek olas\u0131 yeni hastal\u0131klarla m\u00fccadeleyi zorla\u015ft\u0131rabilece\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclmektedir (Denli, 2012).<\/p>\n GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in de hen\u00fcz yeterli zaman ge\u00e7medi\u011finden dolay\u0131 insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7evre \u00fczerine etkileri hala tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Ticari olarak pazarda bulunan geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f m\u0131s\u0131r ve soya \u00fcr\u00fcnlerinin \u00e7iftlik hayvanlar\u0131 yemlerinde kullan\u0131m\u0131n\u0131n di\u011fer konvansiyonel \u00fcr\u00fcnler gibi hayvanlar\u0131n beslenme \u00f6zellikleri \u00fczerine benzer etkiler yaratt\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda sonucunda bildirilmi\u015ftir. Yine bu konuda yap\u0131lan bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar incelendi\u011finde hayvan yemlerinde geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f 1. ku\u015fak \u00fcr\u00fcnlerin hayvanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131, beslenme \u00f6zellikleri \u00fczerine konvansiyonel \u00fcr\u00fcnlerden farkl\u0131 bir etki yaratmad\u0131\u011f\u0131 gibi hayvanlardan elde edilen \u00fcr\u00fcnlere bu geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f DNA fragmanlar\u0131n\u0131n ge\u00e7medi\u011fi bildirilmi\u015ftir. Ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar 2. ku\u015fak \u00fcr\u00fcnler i\u00e7in ayn\u0131 \u015feyleri s\u00f6ylemenin hen\u00fcz erken oldu\u011funu ve yap\u0131lacak yeni ara\u015ft\u0131rmalarla bunun ortaya konulmas\u0131 gereklili\u011fini vurgulam\u0131\u015flard\u0131r (Denli, 2012).<\/p>\n Geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilen \u00fcr\u00fcnlerin \u00f6zellikle hayvan beslemesinde kullan\u0131m\u0131n\u0131n g\u00fcvenilir oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde a\u00e7\u0131klamalar\u0131n; \u00e7ok say\u0131da ve uzun s\u00fcreyi kapsayan ara\u015ft\u0131rmalara dayanmad\u0131\u011f\u0131 ve bunun ticari kayg\u0131lar ve kullan\u0131m kolayl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle geni\u015f uygulama alan\u0131 buldu\u011fu, kamu otoriteleri taraf\u0131ndan olas\u0131 risklerin g\u00f6z ard\u0131 edilebilece\u011fi ger\u00e7e\u011fi ile bir zamanlar DDT ilac\u0131n\u0131n yayg\u0131n olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde olduk\u00e7a g\u00fcvenli oldu\u011fu alg\u0131s\u0131 ve inanc\u0131 sonunda ya\u015fanan felaketin transgenik \u00fcr\u00fcnlerin beslenmede kullan\u0131lmas\u0131nda da ya\u015fanabilece\u011fi korku ve endi\u015fesi de dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n D\u00fcnya\u2019daki mevcut durum ve geli\u015fmeler:<\/strong><\/p>\n 2003 y\u0131l\u0131nda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda 67,7 milyon hektar alanda GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcn yeti\u015ftirilmi\u015f iken 2010 y\u0131l\u0131nda 148 milyon ha ve 2016 y\u0131l\u0131nda ise 185,1 milyon ha alanda GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcn \u00fcretimi yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Statista, 2017).\u00a0 \u00d6zellikle baz\u0131 Afrika \u00fclkeleri transgenik \u00fcr\u00fcn \u00fcretimine yeni ba\u015flayan \u00fclkeler olmu\u015ftur. \u00dclkeler k\u0131yaslamas\u0131nda ABD en b\u00fcy\u00fck GDO \u00fcr\u00fcn \u00fcretim alan\u0131na sahiptir. 2017 y\u0131l\u0131nda ABD\u2019de ekilen pamu\u011fun %94\u2019u herbisite dayan\u0131kl\u0131 GDO\u2019lu pamuk olmu\u015ftur.<\/p>\n Halen yeti\u015ftirilmekte olan transgenik \u00fcr\u00fcn ekim alan\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 ABD, Brezilya, Arjantin, Hindistan, Kanada ve \u00c7in\u2019de bulunmaktad\u0131r. Ekim alanlar\u0131n\u0131n artmas\u0131ndaki en \u00f6nemli engel \u00f6zellikle Avrupa Birli\u011fi kamuoyunda bu \u00fcr\u00fcnlere kar\u015f\u0131 olu\u015fan olumsuz tepkilerdir.<\/p>\n GDO\u2019lu bitkiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan da b\u00fcy\u00fck oranda bir toplanma s\u00f6z konusudur. D\u00fcnyada GDO\u2019 lu olarak \u00fcretilen bitkilerin % 99\u2019unu soya, m\u0131s\u0131r, kolza ve pamuk olu\u015fturmaktad\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131nda baz\u0131 \u00fclkelerde patates, domates, pirin\u00e7, bu\u011fday, balkaba\u011f\u0131, ay\u00e7i\u00e7e\u011fi, yer f\u0131st\u0131\u011f\u0131, baz\u0131 bal\u0131k t\u00fcrleri, kasava ve papaya da GDO\u2019lu olarak \u00fcretilmektedir. Muz, ahududu, \u00e7ilek, kiraz, ananas, biber, kavun\u201d ve karpuzda ise \u00e7al\u0131\u015fmalar devam etmektedir.<\/p>\n GDO\u2019lar bak\u0131m\u0131ndan D\u00fcnya\u2019da 2 kutupluluk vard\u0131r (Babao\u011flu);<\/p>\n \u0130ki kutup aras\u0131nda bir so\u011fuk sava\u015f vard\u0131r. Japonya, \u0130svi\u00e7re ve G\u00fcney Kore, AB modelini esas al\u0131rken; Arjantin, Brezilya, Kanada ve G\u00fcney Afrika, ABD modelini esas almaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n AB \u00fclkeleri ABD\u2019den hayvanc\u0131l\u0131k sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn ihtiyac\u0131 olan GDO\u2019lu m\u0131s\u0131r ve soya a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u00fcr\u00fcnler ithal etmektedir. Fakat ithal edilen GDO \u00fcr\u00fcnler normal (konvansiyonel) \u00fcr\u00fcnlere g\u00f6re daha ucuz olmakta, bu da t\u00fcketiciye ucuz olarak yans\u0131t\u0131lmaktad\u0131r. \u00c7in ve Hindistan ise karma bir model uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n Denli (2012) \u201cGeneti\u011fi De\u011fi\u015ftirilmi\u015f Organizmalar (GDO)\u201d adl\u0131 raporunda ifade etti\u011fi gibi \u201cGDO’lu \u00fcr\u00fcnlere olumlu yakla\u015f\u0131m sergileyenler; verimlilikte art\u0131\u015f, tar\u0131msal ila\u00e7 kullan\u0131m\u0131nda azalma, \u00e7evre ko\u015fullar\u0131na kolay adaptasyon, \u00fcr\u00fcnlerin raf \u00f6mr\u00fc ve besin de\u011ferinin art\u0131\u015f\u0131 ve ayr\u0131ca, d\u00fcnyadaki n\u00fcfus art\u0131\u015f\u0131n\u0131n sebep oldu\u011fu a\u00e7l\u0131kta art\u0131\u015f\u0131 azaltma gibi sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fini iddia etmektedirler. GDO’lar\u0131n tar\u0131msal \u00fcretimde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece tehlikeli ve riskli bulan kesimler ise b\u00f6yle bir \u00fcretimin k\u0131sa vadede yararl\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnse de asl\u0131nda beraberinde b\u00fcy\u00fck sorunlar getirece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedirler. Ekolojik dengenin bozulaca\u011f\u0131, insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck riskler yarataca\u011f\u0131, biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fin kayb\u0131na neden olaca\u011f\u0131, \u00fcr\u00fcnlerde patent vb. uygulamalar\u0131n ise tekelci bir piyasan\u0131n olu\u015faca\u011f\u0131 ve ekonomik a\u00e7\u0131dan geli\u015fmemi\u015f veya geli\u015fmekte olan \u00fclkeler i\u00e7in sak\u0131ncalar do\u011furabilece\u011fi belirtilmektedir. Bu s\u00fcre\u00e7te AB bu \u00fcr\u00fcnlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00fcretimine m\u00fcsaade etmi\u015f ancak risk olu\u015fturma ihtimali y\u00fcksek olan \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretimi veya t\u00fcketimine ciddi s\u0131n\u0131rland\u0131rmalar getirmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n ABD, Arjantin, Brezilya, \u00c7in, Kanada, Hindistan, Avustralya, Yeni Zelanda ve G\u00fcney Afrika ba\u015fta olmak \u00fczere 28 \u00fclkede \u00fcretilen GDO\u2019lu tohum ve buna ba\u011fl\u0131 GDO\u2019lu g\u0131da ve yem ham maddeleri \u00fcretilmekte ve ticareti yap\u0131lmaktad\u0131r. \u015eu an t\u00fcr olarak en fazla Pamuk, M\u0131s\u0131r, Soya ve Kolza \u00fcretimi GDO\u2019lu tohumlar kullan\u0131larak ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir.<\/p>\n Bug\u00fcn i\u00e7in baz\u0131 \u00fclkeler GDO’yu tehdit olarak g\u00f6r\u00fcp ithalat\u0131na ve \u00fcretimine izin vermezken, baz\u0131lar\u0131, s\u0131n\u0131rl\u0131 oranda izin vermi\u015f, baz\u0131lar\u0131ysa \u00fcretim ve ticaretini serbest b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n AB \u00fclkeleri, genelde GDO\u2019ya \u00e7ok s\u0131cak bakmamakta, az say\u0131daki transgenik \u00e7e\u015fidin \u00fcretimine izin vermi\u015f bulunmaktad\u0131r. AB taraf\u0131ndan son yap\u0131lan d\u00fczenlemeyle, \u00fclkelere GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcn \u00fcretimine kendilerinin karar vermesi yetkisi getirilmi\u015ftir. 27 \u00fcyeli Avrupa Birli\u011fi\u2019nin GDO \u00e7e\u015fit ekimi yap\u0131lan 5 \u00fclkesi: \u0130spanya, \u00c7ek Cumhuriyeti, Romanya, Portekiz ve Slovakya\u2019d\u0131r. Avusturya, Yunanistan, Macaristan, Polonya\u2019dan sonra Fransa\u2019da, 2008 y\u0131l\u0131nda kendi \u00fclkesinde GDO ekimini yasaklam\u0131\u015ft\u0131r. Karar gerek\u00e7esinde Monsanto firmas\u0131n\u0131n MON 810 \u00e7e\u015fidinin \u00e7evre ve sa\u011fl\u0131\u011fa ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n AB\u2019deki GDO\u2019lu ekim alanlar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 \u0130spanya\u2019da yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar; Avrupa\u2019da t\u00fcketicinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu, etiketli bile olsalar GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnlere kar\u015f\u0131 tav\u0131r g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Babao\u011flu\u2019na g\u00f6re; D\u00fcnya’da biyoteknolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar ve \u00fcr\u00fcnler \u00f6zellikle ABD’li b\u00fcy\u00fck \u015firketlerin tekelinde gibidir. GDO ve GD \u00fcr\u00fcnlerde de durum ayn\u0131d\u0131r. Biyoteknoloji sadece GMO veya GDO demek de\u011fildir. GDO’lar biyoteknoloji kullan\u0131larak elde edilen \u00fcr\u00fcnlerden sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n GDO teknolojilerine mesafeli yakla\u015f\u0131m\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr \u00e7ekincesi \u00e7evresel ve insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 fakt\u00f6rleri gibi olsa da, ger\u00e7ekte pek \u00e7ok teknoloji sahibi olmayan bat\u0131 \u00fclkesinde esas \u00e7ekincenin ticari tekelle\u015fme ve rekabet edememe korkusu oldu\u011funu g\u00f6zlemlenmektedir.\u00a0 D\u00fcnya\u2019da belli ba\u015fl\u0131 firmalar\u0131n \u00f6nderli\u011finde \u201c\u00e7e\u015fit koruma\u201d \u00fczerine ileri d\u00fczeyde \u201cgen patentleme\u201d\u00a0 uygulamalar\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. B\u00f6ylece bug\u00fcn ge\u00e7erli olan UPOV \u00e7e\u015fit koruma uygulamas\u0131 \u201c\u0131slah\u00e7\u0131 hakk\u0131\u201d tan\u0131mas\u0131na ra\u011fmen yani, herhangi iki ticari \u00e7e\u015fidi \u0131slah\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n iznine gerek olmadan kullanarak yeni genetik materyal t\u00fcretme hakk\u0131 mevcut iken bu uygulamay\u0131 \u201cpatent\u201de d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek izinsiz kullan\u0131m k\u0131s\u0131tlanmak istenmektedir.<\/p>\n Son y\u0131llarda s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 t\u00fcketicilerin g\u00fcvenilir \u00fcr\u00fcnlere olan taleplerini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da k\u00fcreselle\u015fen d\u00fcnyada g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve kalitesini d\u00fcnya ticaretinin en \u00f6nemli ko\u015fullan haline getirmi\u015ftir. Sa\u011fl\u0131k ve \u00e7evreye olan etkileri nedeniyle \u00fczerinde hararetli tart\u0131\u015fmalar\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 GDO’lu \u00fcr\u00fcnlerin ekim ve kullan\u0131m alanlar\u0131 bir\u00e7ok \u00fclkede yeniden d\u00fczenlenmektedir (Denli, 2012).<\/p>\n GDO konusunda T\u00fcrkiye\u2019deki mevcut durum ve geli\u015fmeler:<\/strong><\/p>\n \u015eu ana kadar T\u00fcrkiye’de GDO bitkisel \u00fcr\u00fcnlerin ticari olarak yeti\u015ftirilmedi\u011fi ve bunun i\u00e7in G\u0131da Tar\u0131m ve Hayvanc\u0131l\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131’nca izin verilmedi\u011fi, baz\u0131 b\u00f6lgelerde sadece alan denemelerine izin verildi\u011fi bilinmektedir.<\/p>\n Belli bir yasal mevzuat olmad\u0131\u011f\u0131ndan, GDO ve GDO’lu \u00fcr\u00fcnler uzun y\u0131llar T\u00fcrkiye’ye ithal edilmi\u015f, bunlar\u0131n g\u00fcmr\u00fcklerde kontrol\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131ndan ve g\u0131dalarda herhangi bir etiketleme olmad\u0131\u011f\u0131ndan yem ve g\u0131da olarak GDO\u2019lu \u00fcr\u00fcnler bilinmeden t\u00fcketilmi\u015ftir. \u0130lgili kanun \u00e7\u0131kmadan \u00f6nceki y\u0131llarda ithal \u00fcr\u00fcnlerde GDO\u2019lu olmad\u0131\u011f\u0131na dair belge istenmeye ba\u015flanm\u0131\u015f olmakla birlikte, baz\u0131 \u00fclke firmalar\u0131 ger\u00e7ek olmayan belgeler temin etti\u011fi s\u00f6ylenmi\u015f veya ithalat\u00e7\u0131 daha pahal\u0131 olan geleneksel \u00fcr\u00fcn ithal etme durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Cartagena Biyog\u00fcvenlik Protokol\u00fc<\/a> \u00e7er\u00e7evesinde 2010 y\u0131l\u0131nda kabul edilen 5977 say\u0131l\u0131 \u201cBiyog\u00fcvenlik Kanunu<\/em>\u201d, bilimsel ve teknolojik geli\u015fmeler \u00e7er\u00e7evesinde modern biyoteknoloji kullan\u0131larak elde edilen genetik yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015ftirilmi\u015f organizmalar (GDO) ve \u00fcr\u00fcnlerinden kaynaklanabilecek riskleri engellemek, insan, hayvan ve bitki sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ile \u00e7evrenin ve biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin korunmas\u0131, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 amac\u0131yla biyog\u00fcvenlik sisteminin kurulmas\u0131 ve uygulanmas\u0131, bu faaliyetlerin denetlenmesi, d\u00fczenlenmesi ve izlenmesi amac\u0131yla \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Biyog\u00fcvenlik Kanunu<\/em>\u2019na g\u00f6re; – GDO veya \u00fcr\u00fcnlerinin ithalat\u0131, ihracat\u0131, deneysel ama\u00e7l\u0131 serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131, piyasaya s\u00fcr\u00fclmesi ile geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f mikroorganizmalar\u0131n kapal\u0131 alanda kullan\u0131m\u0131na, bilimsel esaslara g\u00f6re yap\u0131lacak risk de\u011ferlendirmesine g\u00f6re karar verilir. Verilen karar\u0131n ge\u00e7erlilik s\u00fcresi on y\u0131ld\u0131r. – Geneti\u011fi de\u011fi\u015ftirilmi\u015f bitki ve hayvanlar\u0131n \u00fcretimi yasakt\u0131r. – Belirlenen e\u015fik de\u011ferin \u00fczerinde GDO ve \u00fcr\u00fcnlerini i\u00e7ermesi halinde; etikette, GDO i\u00e7erdi\u011finin a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtilmesi zorunludur. – GDO ve \u00fcr\u00fcnleri ile ilgili yap\u0131lan ba\u015fvurular\u0131n de\u011ferlendirilmesi ve verilen di\u011fer g\u00f6revlerin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in \u201cBiyog\u00fcvenlik Kurulu<\/em>\u201d<\/strong> olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n GDO ve \u00fcr\u00fcnleri ile ilgili; bilimsel, teknik ve uygulamaya ili\u015fkin bilgi ve belgelerin ulusal ve uluslararas\u0131 seviyede al\u0131\u015fveri\u015finin kolayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, kamuoyunun bilgilendirilmesi ve karar s\u00fcrecine kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 amac\u0131yla \u201cT\u00fcrkiye Biyog\u00fcvenlik Bilgi De\u011fi\u015fim Mekanizmas\u0131\u201d 05 Ekim 2010 tarihinde hizmete sunulmu\u015ftur.<\/p>\n Bug\u00fcne kadar toplam 26 adet yabanc\u0131 GDO\u2019lu m\u0131s\u0131r \u00e7e\u015fidinden 16 adedi b\u00f6ceklere ve yabanc\u0131 ot ilac\u0131na dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, 6 adedi b\u00f6ceklere dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, 3 adedi yabanc\u0131 otlara dayan\u0131kl\u0131l\u0131k ve 1 adedi kura\u011fa dayan\u0131kl\u0131l\u0131k \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yan transgenik m\u0131s\u0131r \u00e7e\u015fitlerin \u00fcr\u00fcnlerine;\u00a0 toplam 10 adet yabanc\u0131 GDO\u2019lu soya fasulyesi \u00e7e\u015fidinden 7 adedi yabanc\u0131 ot ila\u00e7lar\u0131na dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, 1 adedi yabanc\u0131 ot ilac\u0131 ve b\u00f6ceklere dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, 1 adedi b\u00f6ceklere dayan\u0131kl\u0131l\u0131k ve 1 adedi linoleik asit ve yabanc\u0131 ot ilac\u0131na dayan\u0131kl\u0131l\u0131k \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131yan transgenik soya fasulyesi \u00e7e\u015fitlerin \u00fcr\u00fcnlerine yem olarak ithal edilebilme izni verilmi\u015ftir.<\/p>\n D\u00fcnyada \u00fcretimlerinin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu GDO\u2019lu \u00e7e\u015fitlerden sa\u011flanan soya ve m\u0131s\u0131r gibi \u00fcr\u00fcnlerin ki bunlardan \u00fcretilerek \u00fclkemizde g\u0131da olarak kullan\u0131lacak ve\/veya ihra\u00e7 edilebilecek \u00fcr\u00fcnlerin \u00fcretimi s\u00f6z konusu olabilecektir, \u00fclkemizde ve belirlenecek \u00fclkelerde T\u00fcrk Giri\u015fimciler taraf\u0131ndan GDO\u2019lu olmayan \u00e7e\u015fitlerden \u00fcretimlerinin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Bitkisel \u00dcretimin Durumu ve Gelecek Stratejileri<\/a><\/em>\u201d adl\u0131 raporda \u00f6nerilmektedir (Karahan, 2017c).<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin biyoteknolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n durumu, GDO stratejisi ve yol haritas\u0131:<\/strong><\/p>\n \u00dcniversiteler, T\u00dcB\u0130TAK ve Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fclerinde alt yap\u0131 geli\u015ftirme ve e\u011fitim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 tamamlanma a\u015famas\u0131na gelmi\u015ftir. \u00c7al\u0131\u015fmalar karakterizasyon ve gen transfer y\u00f6ntemlerinin optimizasyonu a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131d\u0131r. Gen izolasyonu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na hen\u00fcz ba\u015flanamam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zel sekt\u00f6r Ar-Ge faaliyeti y\u00fcr\u00fctmemektedir.<\/p>\n T\u00fcrkiye’de GDO kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131yla biyoteknoloji kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Toplumda \u00f6zellikle \u00fcr\u00fcn \u00e7e\u015fitleri ve g\u0131dalara kar\u015f\u0131 \u00f6nemli temel bilgiden yoksun bir GDO kar\u015f\u0131t\u0131 anlay\u0131\u015f ve yap\u0131lanma g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durum bazen klasik hibrit bitki \u00e7e\u015fitlerinin de GDO gibi alg\u0131lanmas\u0131na yol a\u00e7makta ve yayg\u0131n bilgi kirlili\u011fine neden olmaktad\u0131r. Ak\u0131lc\u0131 olmayan GDO kar\u015f\u0131t\u0131 tav\u0131r ve kampla\u015fmalar, \u00fclkemizde biyoteknolojik y\u00f6ntem ve \u00fcr\u00fcnlerin geli\u015ftirilmesi Ar-Ge s\u00fcrecini de olumsuz etkilemektedir.<\/p>\n T\u00dcB\u0130TAK Vizyon 2023 Raporu\u2019nda, end\u00fcstrinin ihtiya\u00e7 duydu\u011fu \u00f6zel nitelikli protein \u00fcretimi, transgenik hayvan rumende \u00e7al\u0131\u015fabilecek, genetik olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015f, mikroorganizmalar\u0131n geli\u015ftirilmesi ile modern biyoteknoloji ve klasik \u0131slah\u0131n koordinasyonu ile farkl\u0131 ekosistemler i\u00e7in genotip geli\u015ftirme ve bunlardan ekonomik fayda yaratma, GDO risk analizi ve y\u00f6netimi ara\u015ft\u0131rma ve geli\u015ftirme konular\u0131 olarak yer almaktad\u0131r.<\/p>\n Raporda, molek\u00fcler \u0131slah teknikleri alan\u0131nda e\u011fitim alm\u0131\u015f ara\u015ft\u0131rmac\u0131 say\u0131s\u0131 kritik kitle olu\u015fturmaya yetecek d\u00fczeyde olmad\u0131\u011f\u0131, \u00fcniversitelerdeki ve Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fclerindeki laboratuvar altyap\u0131s\u0131 olduk\u00e7a iyi d\u00fczeyde olmakla beraber, bunlar\u0131n arzu edilen verimlilikte \u00e7al\u0131\u015famad\u0131\u011f\u0131, \u0131slah konusunda \u00e7al\u0131\u015fan az say\u0131da firmalardan hen\u00fcz molek\u00fcler \u0131slah yapan firma bulunmad\u0131\u011f\u0131, bunlarla ilgili olarak 2013 y\u0131l\u0131na kadar temel ara\u015ft\u0131rmalara, 2018 y\u0131l\u0131na kadar uygulamal\u0131 ve s\u0131nai ara\u015ft\u0131rmalara, 2008-2017 d\u00f6neminde ise s\u0131nai geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u00f6nem verilmesi gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015f ve karar alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u00dclkemizde transgenik bitki \u00e7e\u015fitlerinin \u00fcretimde kullan\u0131lmas\u0131 yasal olarak yasaklanm\u0131\u015f olmakla birlikte; az say\u0131da \u00e7ift\u00e7ilerin \u00f6zellikle merak saik\u0131yla yem olarak ithal edilen \u00fcr\u00fcnlerden az miktarlarda tohumluk olarak ektikleri veya yurt d\u0131\u015f\u0131ndan az miktarda ka\u00e7ak olarak getirdikleri tohumluklar\u0131 deneme amac\u0131yla ektikleri y\u00f6n\u00fcnde duyumlar ve \u015fik\u00e2yetler de bulunmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca yem amac\u0131yla ithal edilen soya ve m\u0131s\u0131r \u00fcr\u00fcn\u00fcn\u00fcn ka\u00e7ak olarak g\u0131da \u00fcretiminde de kullan\u0131labildi\u011fi noktas\u0131nda kamuoyunda yayg\u0131n endi\u015feler ve s\u00f6ylentiler bulunmaktad\u0131r. Bu konulardaki endi\u015feleri gidermenin en a\u00e7\u0131k yolu olarak; g\u0131da \u00fcreticilerin zaman zaman kendi \u00fcr\u00fcnlerinin analiz raporlar\u0131n\u0131 g\u00fcven tazeleme amac\u0131yla yay\u0131nlamalar\u0131, ayr\u0131ca kamunun da g\u0131da kontrol ve denetimlerini s\u0131kla\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve kamuoyunu bilgilendirmeleri g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n Tar\u0131m Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fini sa\u011flamak\u00a0amac\u0131yla GDO i\u00e7ermesi muhtemel g\u0131dalara y\u00f6nelik yurti\u00e7i resm\u00ee kontrolleri y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir. GDO aranmas\u0131 ile ilgili olarak bebek mamalar\u0131, m\u0131s\u0131r ve bile\u015fiminde m\u0131s\u0131r bulunan \u00fcr\u00fcnlerde GDO miktar tespiti, soya ve bile\u015fiminde soya bulunan \u00fcr\u00fcnlerde GDO miktar tespiti yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu standart uygulamalar\u0131n yan\u0131nda \u015f\u00fcphe, \u015fik\u00e2yet \u00fczerine de resm\u00ee kontroller y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir.<\/p>\n “<\/em>Genetik Yap\u0131s\u0131 De\u011fi\u015ftirilmi\u015f Organizmalar ve \u00dcr\u00fcnlerine Dair Y\u00f6netmelik<\/em>”\u00a0 kapsam\u0131nda yer alan g\u0131dalar\u0131n bakanl\u0131k taraf\u0131ndan belirlenen e\u015fik de\u011ferin (%0,9) \u00fczerinde onaylanm\u0131\u015f GDO’lu olmas\u0131 durumunda T\u00fcrk G\u0131da Kodeksi\u2019nde yer alan gerekliliklere ilave olarak etiketlemenin nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 ile ilgili hususlar yer almaktad\u0131r. Ancak Biyog\u00fcvenlik Kurulu taraf\u0131ndan bug\u00fcne kadar g\u0131da ama\u00e7l\u0131 olarak onay verilmi\u015f bir gen bulunmad\u0131\u011f\u0131ndan ve bu sebeple piyasada bulunan t\u00fcm g\u0131dalar GDO’suz oldu\u011fundan g\u0131dalar\u0131n etiketlerinde GDO bulunmad\u0131\u011f\u0131na dair bir ifadenin yer almas\u0131 \u015fu an i\u00e7in uygun g\u00f6r\u00fclmemektedir.<\/p>\n Biyog\u00fcvenlik Kanunu’nun 15. maddesi kapsam\u0131nda sorumlular hakk\u0131nda Cumhuriyet Savc\u0131l\u0131\u011f\u0131\u2019na su\u00e7 duyurusunda bulunulmakta ve \u00fcr\u00fcnlerin piyasaya arz\u0131 engellenmektedir.<\/p>\n Bir \u00fcr\u00fcn\u00fcn GDO’lu olup olmad\u0131\u011f\u0131 sadece laboratuvar analizleriyle anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. GDO’lar\u0131n analizi; genetik modifikasyon sonucu olu\u015fan yeni molek\u00fcl\u00fcn (DNA, RNA veya protein) tespit edilmesi esas\u0131na dayan\u0131r. GDO tarama ve miktar analizi yapabilen Bakanl\u0131k\u00e7a yetkilendirilmi\u015f\u00a0 Kamu ve \u00d6zel\u00a0 Laboratuvarlar bulunmaktad\u0131r ve AB laboratuvarlar\u0131n\u0131n analiz stratejisini uygulamaktad\u0131rlar.<\/p>\n Biyoteknolojinin kendisine kar\u015f\u0131 olmak mant\u0131ks\u0131zl\u0131kt\u0131r. Ancak \u00f6zellikle g\u0131da g\u00fcvenilirli\u011fi ve \u00e7evre \u00fczerinde risk olu\u015fturabilecek biyoteknolojinin \u00fcr\u00fcnlerine hakk\u0131nda \u015f\u00fcpheci olmak mant\u0131kl\u0131 olabilir.<\/p>\n \u00dclkemizin bu teknolojiyi hemen al\u0131p ticarete konu etmese dahi \u00f6nemli olan teknolojinin kendisinden sak\u0131nmak de\u011fil, teknolojinin bilimsel s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde kanuni d\u00fczenlemelerini tamamlayarak d\u00fcnyadaki geli\u015fmelere paralel bilimsel ve teknolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fcn a\u00e7\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n Hedefler, Stratejiler ve Politikalar:<\/strong><\/p>\n K\u0131sa D\u00f6nemde:<\/strong><\/p>\n Orta D\u00f6nemde:<\/strong><\/p>\n Uzun D\u00f6nemde:<\/strong><\/p>\n KAYNAKLAR:<\/strong><\/p>\n AB T\u00fcrkiye Raporu ”Tar\u0131m, G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi, Veterinerlik, Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k” b\u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n Aksu, H. (2017). G\u0131da ve Beslenme K\u00fclt\u00fcr\u00fc. T\u00fcrkiye\u2019de Beslenme K\u00fclt\u00fcr\u00fc-1. http:\/\/cdn.istanbul.edu.tr\/FileHandler2.ashx?f=gida-ve-beslenme-kulturu-turkiyede_beslenme_kulturu1.pdf<\/p>\n Art\u0131k, N., G\u00fcne\u015f, E., \u015eireli, U. T., Poyrazo\u011flu, E. S. ve Yeti\u015femiyen, A.\u00a0(2014). G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi ve G\u00fcvencesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan 2050 Perspektifi. G\u0131dahatt\u0131 (https:\/\/www.gidahatti.com\/gida-guvenligi-ve-guvencesi-acisindan-2050-perspektifi-39424\/)<\/p>\n Asker, A. K\u00fcresel \u2013 Yerel Etkile\u015fimi: Yerelin D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc Olarak Simit Saray\u0131 \u00d6rne\u011finde Simidin \u201cFast \u2013 Food\u201dla\u015fmas\u0131. Erciyes \u0130leti\u015fim Dergisi \u201cakademia\u201d 2011, Cilt (Volume): 2, Say\u0131 (Number): 1, (88-104).<\/p>\n Bal, P. \u015e. (2017) \u00c7ocuklar\u0131 Biz mi Obez Yap\u0131yoruz? (http:\/\/haberkibris.com\/cocuklari-bizmi-obez-yapiyoruz. 2017-09-25.html)<\/p>\n Bulut, Y. (2017). NB\u015e, Ni\u015fasta Bazl\u0131 \u015eeker yani, ‘zehir’ lobisi atakta!<\/p>\n (http:\/\/www.star.com.tr\/yazar\/nbs-nisasta-bazli-seker-yani,-zehir-lobisi-atakta-yazi-1244968\/)<\/p>\n Denli, M. (2012). Geneti\u011fi De\u011fi\u015ftirilmi\u015f Organizmalar (GDO), \u0130stanbul Ticaret Odas\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Sekt\u00f6rel Et\u00fctler ve Ara\u015ft\u0131rmalar. Yay\u0131n N0: 2010-90.<\/p>\n Dizdar, Y. (2011) . Ni\u015fasta bazl\u0131 \u015feker (NB\u015e) end\u00fcstrisinin tekzibi: Pancar \u015fekeri ve NB\u015e.<\/p>\n (https:\/\/www.dunya.com\/kose-yazisi\/nisasta-bazli-seker-nbs-endustrisinin-tekzibi-pancar-sekeri-ve-nbs-bi\/9338<\/a>)<\/p>\n D\u00fcnya GDO Raporu. (2010). Tar\u0131msal Biyoteknoloji Uygulamalar\u0131 \u0130\u00e7in Uluslararas\u0131 Hizmetler Enstit\u00fcs\u00fc (ISAAA).<\/p>\n Eryi\u011fit, H. (20167). Fast Food Yiyecekler ve Zararlar\u0131 (Kilo Al\u0131m\u0131na Etkileri) (https:\/\/www.beslenmerehberim.net\/fast-food-yiyecekler-ve-zararlari\/)<\/p>\n G\u0131da Tar\u0131m ve Hayvanc\u0131l\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2017). 2018-2022 Stratejik Plan.<\/p>\n (http:\/\/www.tarim.gov.tr\/SGB\/Belgeler\/2013-2017\/GTHB%202018-2022%20STRATEJI%CC%<\/a> 87K%20PLAN.PDF).<\/p>\n FAO (2016a). The State of Food and Agriculture, http:\/\/www.fao.org\/publications\/ sofa\/en<\/p>\n GTHB (2016). http:\/\/www.tarim.gov.tr<\/a><\/p>\n GTHB 2018-2022 Stratejik Plan.<\/p>\n (https:\/\/www.google.com.tr\/search?q=tar%C4%B1m+bakanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1+2018-2022+stratejik+plan%C4%B1&oq=tar%C4%B1m+ba&aqs=chrome.0.69i59l3j0j69i61j69i60.6184j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8)<\/p>\n G\u00fcnayd\u0131n, G. (2009). Geneti\u011fi De\u011fi\u015ftirilmi\u015f Organizmalar – GDO ve Ger\u00e7ekler. GDO Panel, Samsun, 2009.<\/p>\n Halis A., Karaosmano\u011flu F. ve Levent H. (2008). T\u00fcrkiye\u2019de Tar\u0131m ve G\u0131da: Geli\u015fmeler, Politikalar ve \u00d6neriler. May\u0131s 2008. T\u00dcS\u0130AD Yay\u0131n No: T\/2008-045\/459.<\/p>\n Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014). Onuncu Kalk\u0131nma Plan\u0131 2014-2018, Bitkisel \u00dcretim \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu. Ankara, 2014.<\/p>\n Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014). Onuncu Kalk\u0131nma Plan\u0131 2014-2018, Hayvanc\u0131l\u0131k \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu. Ankara, 2014.<\/p>\n Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014). G\u0131da \u00dcr\u00fcnleri ve G\u00fcvenilirli\u011fi, \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu, Onuncu Kalk\u0131nma Plan\u0131 2014-2018, Yay\u0131n No: KB: 2867 – \u00d6\u0130K: 717, Ankara.<\/p>\n Kalk\u0131nma Bakanl\u0131\u011f\u0131 (2014b). Tar\u0131msal Yap\u0131da Etkinlik ve G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi \u00d6zel \u0130htisas Komisyonu Raporu, Onuncu Kalk\u0131nma Plan\u0131 2014-2018, Yay\u0131n No: KB: 2874 – \u00d6\u0130K: 724.<\/p>\n Karabuluk, H. (2017) Simitin sa\u011fl\u0131kl\u0131 beslenmedeki yeri (https:\/\/www.doktorsitesi.com\/article\/simitin-saglikli-beslenmedeki-yeri=<\/p>\n Karahan, S. (2017a). Tarihsel ve K\u00fcresel A\u00e7\u0131dan Tar\u0131ma Bak\u0131\u015f. (http:\/\/misak.millidusunce.com\/tarihsel-ve-kuresel-acidan-tarima-bakis\/)<\/p>\n Karahan, S. (2017b). T\u00fcrkiye\u2019de Tar\u0131m\u0131n Yap\u0131s\u0131 ve Kaynaklar\u0131: Tehditler ve F\u0131rsatlar. (http:\/\/misak.millidusunce.com\/turkiyede-tarimsal-yapi-ve-kaynaklar-tehditler-ve-firsatlar\/)<\/p>\n Karahan, S. (2017c). T\u00fcrkiye\u2019de Bitkisel \u00dcretimin Durumu ve Gelecek Stratejileri. (http:\/\/misak.millidusunce.com\/turkiyede-bitkisel-uretimin-durumu-ve-gelecek-stratejileri\/<\/a>)<\/p>\n Kazan\u00e7, B. (2016). Geleneksel Beslenmeye D\u00f6nmek. (http:\/\/banukazanc.com\/2016\/03\/geleneksel-beslenmeye-donmek\/)<\/p>\n Ko\u00e7, G. ve Uzmay, A. (2015). G\u0131da G\u00fcvencesi ve G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi: Kavramsal \u00c7er\u00e7eve, Geli\u015fmeler ve T\u00fcrkiye.\u00a0 Tar\u0131m Ekonomisi Dergisi 2015; 21(1): 39-48. (http:\/\/dergipark.gov.tr\/download\/article-file\/253329)<\/p>\n G\u0131da Zincirindeki Geneti\u011fi De\u011fi\u015ftirilmi\u015f Organizmalar\u0131n (GDO) Analizi. http:\/\/www.foodlifeint.com\/en\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/GDO-analizi.pdf<\/p>\n Tar\u0131msal Ara\u015ft\u0131rma Mast\u0131r Plan\u0131 (2016-2020).<\/p>\n (https:\/\/www.tarim.gov.tr\/TAGEM\/Belgeler\/yayin\/MASTER%20PLAN_2016-2020.pdf)<\/p>\n TGDF (2017).\u00a0 G\u0131da Sanayi \u00dcretimi Zorda. (http:\/\/www.tgdf.org.tr\/gida-sanayi-uretimi-zorda\/)<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019nin Stratejik Vizyonu 2013 Projesi \u201cTar\u0131m, G\u0131da ve Hayvanc\u0131l\u0131k\u201d Stratejik Vizyon Belgesi, 2014.<\/p>\n https:\/\/www.tarim.gov.tr\/sgb\/Belgeler\/SagMenuVeriler\/BSGM.pdf<\/a><\/p>\n http:\/\/tarim.kalkinma.gov.tr\/tarim\/<\/a><\/p>\n http:\/\/www.tarimdunyasi.net\/2016\/08\/14\/turkiyenin-tarimsal-uretimi-91-milyar-dolar\/<\/a><\/p>\n http:\/\/www.tarim.gov.tr\/sgb\/Belgeler\/SagMenuVeriler\/GKGM.pdf<\/a><\/p>\n http:\/\/www.biyoteknoloji.gen.tr\/gmo.htm<\/a><\/p>\n http:\/\/www.genbilim.com\/content\/view\/3243\/32\/<\/a><\/p>\n http:\/\/students.sabanciuniv.edu\/cemmeydan\/GDO\/index.php?option=com_content&task=view&id=52&Itemid=68<\/a><\/p>\n http:\/\/agrobiyoteknoloji.blogcu.com\/etiket\/tar\u0131msal%20biyoteknoloji<\/a><\/p>\n\n
\n
\n
\n
\n
\n
![\"\"](\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/a-300x169.png\")
<\/p>\n\n
\n
\n
\n
\n