![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/2215774-810x458-SF3L_cover.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
<\/p>\n
Bir din i\u00e7in, iman esaslar\u0131 ve ibadetler kadar dince kutsal say\u0131lan mek\u00e2nlar ve semboller de \u00f6nemlidir. Fakat ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n, sanayile\u015fmenin, bireyselcili\u011fin yan\u0131nda \u201cmedeniyetler \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131\u201d ve siyasi \u0130sl\u00e2m anlay\u0131\u015f\u0131yla bamba\u015fka bir \u00e7ehreye b\u00fcr\u00fcnen g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda \u0130sl\u00e2m dininden beklentiler art\u0131k daha ziyade ahl\u00e2k, medeniyet ve refah y\u00f6n\u00fcndedir. Elbette bir dinin temsilcileri, dinlerini ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ho\u015funa gidecek \u015fekilde d\u00fczenleyecek de\u011fildir. Fakat \u0130sl\u00e2m dinini toplumun beklentilerini kar\u015f\u0131lamayacak \u015fekilde anlay\u0131p anlatmak da o dinin ve insanl\u0131\u011f\u0131n lehine olamaz: \u00d6zellikle de evrensel ve son din olma iddias\u0131ndaki \u0130sl\u00e2miyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan. Her \u015feyden \u00f6nce modern hayatla ortaya \u00e7\u0131kan bu \u00e7at\u0131\u015fma, dinin \u00f6z\u00fcnden mi, teferruattan m\u0131, yoksa yorumlardan m\u0131 ileri gelmektedir? \u00d6nce ona bakmak icap eder. Bunun i\u00e7in de iyi bir \u00f6zele\u015ftiri yaparak i\u015fe ba\u015flanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Zihinsel olarak geli\u015fmi\u015f insanlar, olaylar\u0131 ve rakiplerini ele\u015ftirdi\u011fi kadar ve hatta daha fazlas\u0131yla kendisini de ele\u015ftirebilen kimselerdir. Bu y\u00fczden, Hz. Ali\u2019ye atfedilen me\u015fhur \u201cNefsini bilen Rabbini bilir<\/em>\u201d \u00f6zl\u00fc s\u00f6z\u00fcn\u00fc ba\u015fka a\u00e7\u0131lardan oldu\u011fu kadar insanlar\u0131n kendilerini tartabilmeleri ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Napolyon\u2019a ait oldu\u011fu bilinen \u201cyenile yenile yenmesini \u00f6\u011frendik<\/em>\u201d s\u00f6z\u00fc de ilk bak\u0131\u015fta insanlar\u0131n dudaklar\u0131nda hafif alayc\u0131 bir tebess\u00fcm uyand\u0131rsa bile, onun arkas\u0131nda yatan as\u0131l m\u00e2n\u00e2n\u0131n, hatalardan ders \u00e7\u0131karmak oldu\u011funu anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z andan itibaren istihzan\u0131n yerini sayg\u0131 ifadesinin alaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Nitekim y\u00fczlerce ve belki de binlerce y\u0131l uyuyan Japonya b\u00f6yle bir \u00f6zele\u015ftiri sayesinde d\u00fcnya devlerinin aras\u0131na girmi\u015f; Rusya, k\u00fc\u00e7\u00fck bir knezlikten s\u00fcper g\u00fc\u00e7 seviyesine eri\u015fmi\u015f; Avrupa, bin iki y\u00fcz y\u0131l s\u00fcren karanl\u0131k \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131 k\u0131rarak d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131na h\u00e2kim olmu\u015ftur.<\/p>\n Malum oldu\u011fu \u00fczere, hastal\u0131\u011f\u0131 yenmenin ilk \u015fart\u0131, hasta oldu\u011fumuzu kabul etmektir. Ve yine malumdur ki felaketler ve musibetler, d\u00fc\u015f\u00fcnmesini bilen, y\u00fcksek erek ve \u00fclk\u00fc sahibi \u015fah\u0131slar ve toplumlar i\u00e7in kurtulu\u015f vesilesi olabilmektedir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bir \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131 18. Y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131ndan sonra Bat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda her alanda gerileyip, Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ile birlikte da\u011f\u0131l\u0131p, \u0130srail\u2019in kurulmas\u0131ndan sonra iyice bunal\u0131ma girmesine ve son yirmi y\u0131ldan beri de neredeyse tam bir izmihlal hali ya\u015famas\u0131na ra\u011fmen \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131 hen\u00fcz b\u00f6yle bir silkinme emaresi g\u00f6stermiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc sorgulam\u0131yor. H\u00e2lbuki kendilerini geli\u015ftirmek, hatalar\u0131ndan kurtulmak isteyenler i\u00e7in \u00f6zele\u015ftiri yapmak kadar faydal\u0131 bir y\u00f6ntem yoktur. B\u00f6yle bir enerjiden mahrum olan toplumlar\u0131n hi\u00e7bir yere varmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda ilgin\u00e7 olan husus, b\u00fct\u00fcn k\u0131r\u0131lma noktalar\u0131nda \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n daha da siyasalla\u015fmas\u0131d\u0131r. Hem bu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015flerin, hem de siyasalla\u015fman\u0131n pek \u00e7ok sebepleri varsa da bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 din\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131zdan kaynaklanan kronikle\u015fmi\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce kal\u0131plar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda y\u00fcksek ideal, hedef ve de\u011ferler yoksunlu\u011fu gelir ve onu akl\u0131n, bilginin, sevginin ve esteti\u011fin terk edilmesi takip eder. Yine bunlara dayatmac\u0131l\u0131k, kabilecilik, cemaat\u00e7ilik, tarikat\u00e7\u0131l\u0131k, particilik, b\u00f6lgecilik, ideolojik ba\u011fnazl\u0131k, \u00fcstat fikirlerine k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne itaat gibi bilimin, teknolojinin ve ahlak\u0131n geli\u015fmesini ve mill\u00ee b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc zedeleyen olu\u015fumlar\u0131 da eklemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Halk aras\u0131nda h\u00e2l\u00e2 yayg\u0131n olan, \u201cbize bu d\u00fcnya de\u011fil, \u00f6b\u00fcr d\u00fcnya l\u00e2z\u0131m\u201d, \u201conlar\u0131n teknolojisi varsa bizim de dinimiz, iman\u0131n\u0131z var\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 da \u00f6nemli bir fakt\u00f6rd\u00fcr.<\/p>\n \u0130nsanlar\u0131n, ya\u015fan\u0131lan felaketler kar\u015f\u0131s\u0131nda ge\u00e7mi\u015f zaferlerin ve \u015fahsiyetlerin hat\u0131ralar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nmas\u0131 da istilac\u0131 g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131nda ricat\u0131n ve patinaj yapman\u0131n di\u011fer bir sebebidir.<\/p>\n Bunlardan daha beter sebep ise M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendilerini Allah\u2019\u0131n en se\u00e7kin kullar\u0131 ve i\u00e7indeki hurileri ve \u015faraplar\u0131yla birlikte cennetin tek varisleri olarak g\u00f6rmek gibi bir kibirleridir. Dinin sahibinin Allah olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla, onu koruyacak varl\u0131\u011f\u0131n da Allah olmas\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131 hem b\u00f6yle bir kibrin, hem de meskenete dayal\u0131 tevekk\u00fcl\u00fcn eseridir. Yine bu duyguya benzer bir \u015fekilde \u201cbize bir \u015fey olmaz\u201d zihniyetini de y\u0131k\u0131c\u0131 mikroplar\u0131n \u00fcreme ortam\u0131 olarak g\u00f6rmek icap eder. Bunlara bir de ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n terk edilmesini, biat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, yani otoritenin kutsanmas\u0131n\u0131 ve de s\u00f6zde mutlak kurtar\u0131c\u0131 mehdi hurafesini ekledi\u011fimiz zaman M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131ndaki sorgulama ve itiraz etme k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn k\u00f6relmesinin arka plan\u0131n\u0131 izah etmi\u015f oluruz.<\/p>\n Buraya kadar anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z hususlar, uzun zamandan beri geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n oldu\u011fu kadar t\u00fcm ac\u0131lar\u0131yla ya\u015fan\u0131lan vahim durumun nereye varaca\u011f\u0131n\u0131 idrak edememenin de sebebidir. G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 zihniyet meselesi olup, bu da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n eseridir. Madem meselenin kayna\u011f\u0131 din telakkisidir, \u00f6yleyse \u00e7\u00f6z\u00fcm de ilk planda din \u00fczerinden olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Herkesin M\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi, \u0130sl\u00e2mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 slogan edindi\u011fi, hatta insanlar\u0131n \u00f6l\u00fcrken de \u00f6ld\u00fcr\u00fcrken de \u201cAllahuekber\u201d diye sloganlar att\u0131\u011f\u0131 bir ortamda \u201cHangi \u0130sl\u00e2m?\u201d veya \u201cNas\u0131l bir \u0130sl\u00e2m?\u201d diye sormam\u0131z gerekiyor. Ger\u00e7ekten de y\u00fczlerce y\u0131ldan beri meydana gelen olu\u015fumlar\u0131n ve ayr\u0131\u015fmalar\u0131n sonunda sadece \u015eiilik ile S\u00fcnnilik aras\u0131nda de\u011fil, S\u00fcnniler de kendi aralar\u0131nda \u00fclkeler, ideolojiler, tarikatlar, cemaatler ve menfaat gruplar\u0131 halinde daha da z\u0131tla\u015fmaktad\u0131rlar.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00fct\u00fcn \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131nda mezhepler, tarikatlar ve cemaatler, din kaynakl\u0131 sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc, ya da dinsel k\u00fclt\u00fcr\u00fc ya\u015fama arzusu etraf\u0131nda \u015fekillenen gruplar olmaktan \u00e7ok, siyasi kimlik yaratma ve bu zeminde kendini ifade etme arac\u0131 haline gelmi\u015ftir. Bu arada dini; maddi \u00e7\u0131kar sa\u011flamak ve ba\u015fka \u00fclkelere hizmet etmek i\u00e7in kullananlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n hi\u00e7 de az olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek gerekir.<\/p>\n Esasen, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bu kadar siyasile\u015fti\u011fi, hatta kavga i\u00e7in referans arac\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir ortamda ba\u015fka ne beklenebilirdi ki? \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n b\u00f6ylesine siyasalla\u015fmas\u0131 ve s\u00f6m\u00fcr\u00fc arac\u0131 haline getirilmesi, bilerek veya bilmeyerek rakip devletlerin ve \u00f6rg\u00fctlerin ma\u015fas\u0131 olma sonucunu do\u011furmaktad\u0131r. Tabii ki dinsel k\u00f6kenli bu \u00f6rg\u00fctler en ba\u015ftan beri b\u00f6yle bir gaye \u00fczerine bina edilmemi\u015fse!<\/p>\n \u0130sl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131 her ne kadar birka\u00e7 as\u0131rdan beri d\u00fcnya siyasetinde ve medeniyetinde geri planda ise de, ba\u015fta Hz. Peygamber zaman\u0131 olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn olumsuzluklar\u0131na, ma\u011flubiyetlerine, i\u00e7 \u00e7eki\u015fmelerine ra\u011fmen ilk devir Abbasi, End\u00fcl\u00fcs Emevi, Karahanl\u0131, Sel\u00e7uklu ve ilk \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k Osmanl\u0131 tarihinde parlak bir ge\u00e7mi\u015fe sahiptir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bu parlak y\u00fckseli\u015fini, Avrupa\u2019n\u0131n Hristiyan ba\u011fnazl\u0131\u011f\u0131 sebebiyle zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131na ba\u011flamak da do\u011fru olmaz. Zira elde edilen ba\u015far\u0131, askeri zaferlerden ibaret de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00fcn\u00fcm\u00fcz M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00f6v\u00fcn\u00e7 kayna\u011f\u0131 olan ne kadar devlet ricali, g\u00f6n\u00fcl adam\u0131, \u00e2lim, filozof, t\u0131p\u00e7\u0131, sanatk\u00e2r, mimar varsa hemen hemen hepsi o devirde ya\u015fam\u0131\u015f kimselerdir. Yine Bat\u0131\u2019n\u0131n R\u00f6nesans ayd\u0131nlanmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flayan felsefi ve bilimsel geli\u015fmeler de bu zamanlarda ortaya konulmu\u015ftur. Bu durumda yakla\u015f\u0131k bin y\u00fcz y\u0131ll\u0131k \u0130sl\u00e2m\u00ee T\u00fcrk tarihinde kar\u015f\u0131m\u0131za biri \u00f6v\u00fcn\u00e7 kayna\u011f\u0131m\u0131z, di\u011feri ise felaketlerimizin sebebi olmak \u00fczere iki anlay\u0131\u015f \u00e7\u0131k\u0131yor demektir. Her ikisinin de ortak hareket noktas\u0131 \u0130sl\u00e2m dini oldu\u011funa g\u00f6re:<\/p>\n Yine \u0130sl\u00e2m\u00ee anlamda inanm\u0131\u015f m\u00fcminleri b\u00f6yle bir soru sormaya mecbur b\u0131rakan ba\u015fka sebepler de vard\u0131r. Mesela Allah gibi vaadi ve yard\u0131m\u0131 hak bir Tanr\u0131\u2019ya, Kur\u2019an gibi do\u011frudan do\u011fruya Allah\u2019\u0131n vahyi oldu\u011funa \u015f\u00fcphe bulunmayan bir hidayet kitab\u0131na, Hz. Muhammed gibi her alanda bir rehbere sahip olacaks\u0131n\u0131z, oradan al\u0131nan ilhamlarla End\u00fcl\u00fcs, Sel\u00e7uklu ve Osmanl\u0131 gibi medeniyetler kuracaks\u0131n\u0131z fakat insanlar\u0131n \u201cAllah ad\u0131na\u201d katledildi\u011fi, her t\u00fcrl\u00fc felaketlerin eksilmedi\u011fi, d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fcvensiz, en sa\u011fl\u0131ks\u0131z, en cahil, en fakir, en geri vb. \u00fclkeleri yine sizin \u00fclkeleriniz olacak! B\u00f6yle bir \u00e7eli\u015fki kar\u015f\u0131s\u0131nda ya Tanr\u0131, Kur\u2019an ve yalva\u00e7 yalan s\u00f6yl\u00fcyor ya da bizim din telakkimizde bir sorun var demektir. \u0130nanm\u0131\u015f bir m\u00fcmin olma hissi ve g\u00fczelli\u011fi bir tarafa, bir bilim adam\u0131 objektifli\u011fiyle bu sat\u0131rlar\u0131n yazar\u0131, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n, Kur\u2019an\u2019daki ve Hz. Peygamberin hayat\u0131ndaki \u0130sl\u00e2m olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 her ortamda \u00e7ekinmeden itiraf etmenin \u015fart oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir.<\/p>\n \u00c7ok kapsaml\u0131 olan bu konuyu biz \u201cUygarl\u0131k ve Bedevilik Ayr\u0131m\u0131nda Hangi \u0130sl\u00e2m?<\/em>\u201d (\u00d6t\u00fcken Yay\u0131nevi, 2018) ad\u0131 alt\u0131nda bir kitap halinde ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in, burada konuyu ana hatlar\u0131 ile ve biraz farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan inceleme yoluna gidece\u011fiz. Ama \u201cNas\u0131l bir din?\u201d sorusuna do\u011fru cevap verebilmek i\u00e7in \u00f6nce birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k a\u00e7mak gerekir:<\/p>\n Bir dinin, ideolojinin ve rejimin ne oldu\u011fu, onun insana ve \u00f6zellikle de kad\u0131na bak\u0131\u015f\u0131 ile yak\u0131ndan ilgilidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131n pratik hayatta hem hak hem de g\u00f6rev sahibi, yani hizmet verip hizmet alaca\u011f\u0131 birincil varl\u0131k insand\u0131r. Bu a\u015famada b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya tarihi boyunca idarecilerin ve g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran kesimlerin, b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla erkek olmas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda kad\u0131nlar\u0131n toplum i\u00e7indeki stat\u00fcs\u00fc ve de\u011ferinin y\u00fcksek veya geri planda olmas\u0131 o toplumda insana verilen de\u011ferin de \u00e7o\u011fu zaman \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olmaktad\u0131r.<\/p>\n Bildik geleneksel \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde insan \u201cbir damla at\u0131k pis sudan yarat\u0131lm\u0131\u015f olup sonunda topra\u011fa kar\u0131\u015facak de\u011fersiz bir varl\u0131kt\u0131r\u201d. Kur\u2019an\u2019da insan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc te\u015fkil eden suyun ve topra\u011f\u0131n (yap\u0131s\u0131n\u0131 meydana getiren elementlerin) pis nesneler oldu\u011funa dair bir ifade bulunmazken insan\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131na getirilen hurafe t\u00fcr\u00fcnden b\u00f6yle bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 insan\u0131n sadece Tanr\u0131 huzurunda de\u011fil; kanun \u00f6n\u00fcnde, toplum nezdinde ve bireysel ili\u015fkilerde de de\u011fersiz varl\u0131k olarak muamele g\u00f6rmesi anlam\u0131 ta\u015f\u0131r. Zira b\u00f6yle \u201cde\u011fersiz varl\u0131\u011f\u0131n\u201d, g\u00fcc\u00fc ve serveti elinde bulunduran kimseler taraf\u0131ndan k\u00f6t\u00fc muameleye tabi tutulmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir ak\u0131bettir. \u00c7\u00f6p sepetinin ba\u015fk\u00f6\u015feye konuldu\u011fu, ya da evimizin en \u00f6zel yerlerinde muhafaza edildi\u011fi hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f m\u00fcd\u00fcr? Oysa alt\u0131n, ak\u00e7e ve ata yadig\u00e2r\u0131 e\u015fyalar \u00f6yle mi?<\/p>\n Bizzat Alak suresinde belirtildi\u011fi \u00fczere insan\u0131n, bir\u00e7ok mealin aksine kan p\u0131ht\u0131s\u0131ndan de\u011fil de sevgiden (alak kelimesi) yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu kabul edersek insan\u0131n de\u011ferini \u00e7ok daha ileri boyuta g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f oluruz. Bu durumda, insan topluluklar\u0131na, kurumlara, tabiata ve hatta e\u015fyaya kar\u015f\u0131 sevgi dili h\u00e2kim olacakt\u0131r. Ne kimse kimseden, ne de devlet vatanda\u015ftan, vatanda\u015f devletten korkacak, her t\u00fcrl\u00fc davran\u0131\u015f\u0131 korku ve menfaatler de\u011fil, sadece sevgi belirleyecektir. Her t\u00fcrl\u00fc ili\u015fkilerde sevginin h\u00e2kim olmas\u0131yla istismarlar, mutsuzluklar, zorlamalar, m\u00fcrailikler ve sahtek\u00e2rl\u0131klar da en aza inecektir. Demek oluyor ki bir devletin, toplumun ve ailenin huzuru ve selameti i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce insan\u0131n bizatihi de\u011ferli, onurlu ve \u015ferefli varl\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcp buna g\u00f6re sevgi ve sayg\u0131yla muamele edilmesi \u015fartt\u0131r. Dikta rejimlerde insanlar\u0131n hep korkuyla, kinle, nefretle ve menfaat vaadiyle g\u00fcd\u00fclendirilmesi tesad\u00fcf olmad\u0131\u011f\u0131 gibi b\u00f6yle \u00fclkelerin medeniyet kurmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. B\u00f6yle toplumlar\u0131n ve devletlerin geri ve kan d\u00f6k\u00fcc\u00fc toplumlar olmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n Neredeyse d\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 etkisi alt\u0131na alan geleneksel olumsuz insan anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n aksine, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de insan onuru hakk\u0131nda \u00e7ok de\u011ferli ifadeler mevcuttur. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u201cinsan\u0131n halife olarak yarat\u0131lmas\u0131\u201d (mesela Bakara, 30; Neml, 27; En\u2019am, 135; F\u00e2t\u0131r, 39), \u201cAllah\u2019\u0131n insana kendi ruhundan \u00fcflemesi\u201d (Hicr, 29; Secde, 9; S\u00e2d, 72.), \u201cinsan\u0131n Allah\u2019\u0131n iki eliyle yarat\u0131lmas\u0131\u201d (Sad, 75), Tin,4); \u201cAllah\u2019\u0131n, kuluna \u015fah damar\u0131ndan yak\u0131n olmas\u0131\u201d (K\u00e2f, 16) \u201cemanetin g\u00f6klere, yere ve da\u011flara de\u011fil, insana teslim edilmesi\u201d (Ahzab, 72) ile ilgili ayetler gelmektedir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu ayetlerde g\u00f6r\u00fclen ortak \u00f6zelliklerden bir tanesi de yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n mahiyeti, haklar, sorumluluklar, g\u00fcnah-sevap konusunda kad\u0131n ile erkek aras\u0131nda hi\u00e7bir ayr\u0131m\u0131n\u0131n olmamas\u0131d\u0131r. \u201cKad\u0131nla erke\u011fin birbirleri i\u00e7in huzur vesilesi olarak yarat\u0131lmas\u0131n\u0131n Allah\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n delili olarak bildirilmesi\u201d (Rum, 21) ise kad\u0131n\u0131n ve erke\u011fin, yani insanl\u0131\u011f\u0131n var olu\u015f gayesini bildirmesi bak\u0131m\u0131ndan ayr\u0131ca anlaml\u0131d\u0131r. Baz\u0131 Kur\u2019an ayetlerine g\u00f6re miras, \u015fahitlik ve e\u015f olma hususunda kad\u0131nlar aleyhindeki durumlar\u0131 ise birka\u00e7 bak\u0131mdan ele almak gerekir:<\/p>\n Her \u015feyden \u00f6nce kad\u0131n aleyhindeki bu durumlar\u0131 \u0130sl\u00e2m\u00ee bir dayatma yerine, Arap toplumunun meydana getirdi\u011fi tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler \u015feklinde g\u00f6rmek daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Zaten \u0130sl\u00e2m \u00e2limleri aras\u0131nda son zamanlardaki anlay\u0131\u015f da bu y\u00f6ndedir. \u00dcstelik Kur\u2019an\u2019da kad\u0131nla ilgili bu h\u00fck\u00fcmler bile Cahiliye devrindeki uygulamalara g\u00f6re kad\u0131n lehine muazzam bir a\u015famad\u0131r. Belki erkek egemen bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 y\u00fcz\u00fcnden g\u00f6z ard\u0131 edilen di\u011fer bir hakikat de kad\u0131nlarla erkekler aras\u0131nda e\u015fit miras hakk\u0131n\u0131n Kur\u2019an\u2019da gayet belirgin ifadelerle yer almas\u0131d\u0131r (Nisa, 7)<\/em>. Mirastan kad\u0131na bir, erke\u011fe iki verilece\u011fini bildiren ayetten (Nisa, 11)<\/em> \u00f6nce bu ayetin bulunmas\u0131, miras da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131n, miras\u00e7\u0131lar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131lacak mal, m\u00fclk, para cinsinden mirasa katk\u0131lar\u0131n\u0131n, onlar\u0131n ekonomik, sosyal ve sa\u011fl\u0131k durumlar\u0131n\u0131n da dikkate al\u0131nmas\u0131n\u0131 i\u015faret eder mahiyettedir. Yani \u015fartlara g\u00f6re erkekle kad\u0131n aras\u0131ndaki miras taksimi bire bir de, ikiye bir de olabilir. Bu ayet, \u0130sl\u00e2m dininin donuk de\u011fil, adalet ve mesalih-i m\u00fcrsele<\/em> (insanlar\u0131n faydas\u0131na olan \u015feylerin \u00f6ncelenmesi) ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde \u015fartlara g\u00f6re i\u015flerlik arz eden evrensel bir din oldu\u011funu g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemlidir.<\/p>\n Kur\u2019an\u2019daki kad\u0131nlarla ilgili hususlar\u0131 sadece kendi i\u00e7inde de\u011ferlendirmek de do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olmaz. Kad\u0131n hakk\u0131ndaki b\u00f6ylesine \u00e7ok boyutlu ve sosyal etkisi b\u00fcy\u00fck bir konu, bilhassa \u0130sl\u00e2m \u00f6ncesinde ve Kur\u2019an\u2019\u0131n indi\u011fi devirde mevcut olan di\u011fer k\u00fclt\u00fcrlerdeki ve dinlerdeki kad\u0131n\u0131n evlenme, miras, \u00e7ok e\u015flilik, sosyal stat\u00fc durumlar\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz takdirde \u00e7ok daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Burada ayr\u0131nt\u0131ya girmeden kaynaklar\u0131na g\u00f6re Yunan ve Roma gibi me\u015fhur medeniyetlerde bile kad\u0131n\u0131n \u201cerke\u011fin e\u011flencesi ve fantezi arac\u0131\u201d olmaktan \u00f6te fazla bir anlam ifade etmedi\u011fini belirtmekle yetinece\u011fiz[1]<\/a>. Yahudiler, Hindular, Zerd\u00fc\u015ftler, Budistler ve \u00f6zellikle de Katolik Hristiyanlar aras\u0131nda kad\u0131n\u0131n durumunun ne kadar vahim oldu\u011fu k\u00fc\u00e7\u00fck bir ara\u015ft\u0131rmayla anla\u015f\u0131labilir. Mesela Hristiyan anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re \u201cerkek kad\u0131n i\u00e7in de\u011fil, kad\u0131n erkek i\u00e7in yarat\u0131lm\u0131\u015f olup bunun ni\u015fanesi olarak ba\u015f\u0131nda h\u00e2kimiyet ni\u015fan\u0131 ta\u015f\u0131mal\u0131d\u0131r<\/em>\u201d (I. Korintoslular, Bap XI, 7-10).<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak Kur\u2019an\u2019a g\u00f6re kad\u0131n-erkek ay\u0131rt etmeksizin insan Allah\u2019\u0131n yery\u00fcz\u00fcn\u00fc idare etmek i\u00e7in yaratt\u0131\u011f\u0131 ve bunun i\u00e7in de gerekli her t\u00fcrl\u00fc i\u00e7g\u00fcd\u00fclerle ve yeteneklerle donat\u0131p sorumluluk verdi\u011fi varl\u0131kt\u0131r. Yine onun baz\u0131 zaaflar\u0131 da vard\u0131r ve insan bu zaaflar\u0131n\u0131 ak\u0131l, sevgi ve estetikle terbiye edip, medeniyet i\u00e7in uygun vas\u0131talar haline getirmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n Do\u011frudan do\u011fruya din ile y\u00f6netilen veya resmiyette b\u00f6yle olmasa bile toplum \u00fczerinde dinin h\u00e2kim g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu \u00fclkelerde tanr\u0131 imaj\u0131 ve din kurallar\u0131, devletin yap\u0131s\u0131n\u0131 ve bireylerin davran\u0131\u015f bi\u00e7imlerini de do\u011frudan etkilemektedir. Gazap sahibi, cezaland\u0131r\u0131c\u0131, devaml\u0131 adaklar ve kurbanlar isteyen, her \u015feyin herkesin kendi m\u00fclk\u00fc oldu\u011funu iddia eden, buna ra\u011fmen hi\u00e7 memnun olmayan, her zaman d\u0131\u015flay\u0131c\u0131, eri\u015filmez bir ilah imaj\u0131n\u0131n oldu\u011fu dinlerde krallar\u0131n da ayn\u0131 imaja ve y\u00f6netim tarz\u0131na sahip oldu\u011funu g\u00f6rmek \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmamaktad\u0131r. Ya da \u00e7ok ilgin\u00e7 \u015fekilde bu t\u00fcr bir imaja ve uygulamaya sahip krallar\u0131n idare etti\u011fi \u00fclkeler, ayn\u0131 \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yan ilah anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olmu\u015flard\u0131r. Bu durum dinle idare edilen b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde hemen hemen ayn\u0131d\u0131r. Kom\u00fcnizm ve Fa\u015fizm gibi dinin devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 totaliter rejimlerde ilah\u0131n yerini ideoloji almas\u0131 hasebiyle durum pek farkl\u0131 de\u011fildir. Bu sebeple \u201cNas\u0131l bir din?\u201d sorusunun cevab\u0131 biraz da \u201cNas\u0131l bir Tanr\u0131 imaj\u0131?\u201d sorusuna verilecek cevaba ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Konuya s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz bu \u00f6zellikler \u00e7er\u00e7evesinden bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Kur\u2019an\u2019daki Tanr\u0131 mefhumunun, yerin ve g\u00f6klerin mutlak sahibi oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. O, mutlak h\u00fck\u00fcm sahibi olmakla birlikte her olay\u0131 ve davran\u0131\u015f\u0131 belli hikmetlere dayand\u0131ran \u201chikmet sahibidir\u201d de. Yani kaderiye ve cebriye gibi mezheplerin g\u00f6r\u00fc\u015flerinin aksine, insanlar\u0131n fiillerini do\u011frudan do\u011fruya belirlemez, sebepler yarat\u0131r ve ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 insan\u0131n kendi takdirine ve iradesine b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n Yine O, asla bir \u015feye muhta\u00e7 de\u011fildir. Bu sebeple \u201cKesilen kurbanlar\u0131n ne etleri, ne kanlar\u0131 Allah\u2019a ula\u015f\u0131r; ancak sizin iyi niyetleriniz Allah\u2019a ula\u015f\u0131r<\/em>\u201d ayetinde i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere adaklar ve kurbanlar kendisi i\u00e7in de\u011fil, sadece muhta\u00e7 kimseler, yani insanl\u0131k i\u00e7indir.<\/p>\n O hesap g\u00f6ren ve cezaland\u0131ran olmakla birlikte \u201crahmeti gazab\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015ftir\u201d.\u00a0 Affetmeyi, ihsanda bulunmay\u0131 seven bir varl\u0131kt\u0131r. O, Yahudilerin Yahve\u2019si gibi sadece belli bir toplulu\u011fun de\u011fil, b\u00fct\u00fcn \u00e2lemlerin Rabbidir.<\/p>\n Yine \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bildirdi\u011fi Allah, raz\u0131 olunan varl\u0131k oldu\u011fu kadar da raz\u0131 olan (Fecr, 28), zikredilen varl\u0131k oldu\u011fu kadar (Bakara, 152) insanlar\u0131 her yerde g\u00f6zeten bir varl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Yine O, Ved\u00fbd<\/em> s\u0131fat\u0131n\u0131n gere\u011fi olarak hem \u00e7ok sevilen, hem de \u00e7ok sevendir (H\u00fbd, 90; Bur\u00fbc, 14). O zat y\u00f6n\u00fcnden bat\u0131n, yani gizli olsa bile eserleriyle zahir, yani a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u015eah damar\u0131ndan yak\u0131n olmak hasebiyle de dualar\u0131m\u0131zla eri\u015febildi\u011fimiz dertlerimizi d\u00f6kt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz, kendisine bir ad\u0131m gitti\u011fimizde bize ki ad\u0131m gelen bir Tanr\u0131\u2019d\u0131r. Bu sebeple Allah ile kulu aras\u0131nda herhangi bir arac\u0131ya, \u015fefaat\u00e7iye gerek yoktur. K\u0131sacas\u0131, Kur\u2019an sayesinde tan\u0131\u015f oldu\u011fumuz Allah kavram\u0131, ruhunu, sevgi, g\u00fczellik ve derin tefekk\u00fcr gibi y\u00fcce de\u011ferlerini yitirmi\u015f baz\u0131 karanl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnceli ideolojilerin marazi zanlar\u0131n\u0131n aksine, asla despot kral imaj\u0131na uygun de\u011fildir.<\/p>\n Tanr\u0131 imaj\u0131 hakk\u0131nda belirtmemiz gereken di\u011fer \u00f6nemli bir husus da, O\u2019nun affedicili\u011fini kul, yani insan haklar\u0131n\u0131 kapsayacak \u015fekilde geni\u015fleten yorumlard\u0131r. Oysa bu konuda Kur\u2019an\u2019da b\u00f6yle bir h\u00fck\u00fcm yoktur. Ama baz\u0131 \u00e7\u0131kar \u00e7evreleri, menfaat temin etmek maksad\u0131yla \u201c\u015fifal\u0131 dualar\u201d ve \u201cyanmaz kefenler\u201d sayesinde insanlar\u0131n her t\u00fcrl\u00fc g\u00fcnahlar\u0131n\u0131n affedilece\u011fini iddia eder olmu\u015ftur. \u0130sl\u00e2m\u2019a bunlardan daha ayk\u0131r\u0131 olan husus ise, Allah ile kulu aras\u0131na \u015feyh, gavs, kutub ad\u0131 alt\u0131nda s\u00f6zde \u015fefaat\u00e7ilerin ve arac\u0131lar\u0131n konulmas\u0131d\u0131r. \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n as\u0131l m\u00fccadelesi Allah ile kullar\u0131 aras\u0131ndaki vas\u0131talar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve g\u00fczel ahlak sahibi insan yeti\u015ftirilmesi oldu\u011fu halde son y\u0131llarda bunlar yayg\u0131nl\u0131k kazanmaktad\u0131r. Bu durumun sadece ticari olmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda etki g\u00fc\u00e7leri ve din\u00ee yetkileri peygamberlerde dahi bulunmayan kerametlerle(?) ve \u015fefaatlerle art\u0131r\u0131lm\u0131\u015f liderler vas\u0131tas\u0131yla kitleleri y\u00f6netmek amac\u0131na y\u00f6nelik oldu\u011funu s\u00f6ylemek hi\u00e7 de yanl\u0131\u015f olmaz.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyadaki geleneksel dindarl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131na sahip, \u00f6zellikle de din ad\u0131na s\u00f6z s\u00f6yleme iddias\u0131nda olan kimselerin kanaatine g\u00f6re ebedi mutlulu\u011fu kazanmak i\u00e7in bu d\u00fcnya nimetlerini terk ederek, \u00e7ileyi s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131, evlenmemeyi, yoklu\u011fu, sefaleti ve hatta y\u0131kanmamay\u0131 hayat tarz\u0131 haline getirmek gerekir. Bu anlay\u0131\u015f \u00f6zellikle Hint dinlerinde, baz\u0131 Yahudilerde ve ilk devir Hristiyanlar\u0131 aras\u0131nda daha \u00e7ok \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n Hangi dinden olursa olsun, bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ger\u00e7ekten de inand\u0131klar\u0131n\u0131 ve s\u00f6ylediklerini aynen ya\u015fayan samimi kimselerdir. Fakat di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 bunlara riayet etmedi\u011fi gibi, halk\u0131n dindarl\u0131k u\u011fruna g\u00f6zden \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyal\u0131klar\u0131 kendi \u00fczerlerine ge\u00e7irirler. Kur\u2019an\u2019da bu t\u00fcr ruhbanl\u0131\u011fa i\u015faret eden ayetlerin bulunmas\u0131 (mesela Tevbe, 34, 35), bunu do\u011frulamaktad\u0131r. Zaten dinlerin as\u0131l bozulma sebebi de bu t\u00fcr mali ve siyasi istismarlard\u0131r. Bunun aksine insanlar\u0131 tamamen d\u00fcnya zevklerine y\u00f6nlendiren, zevki hayat\u0131n gayesi haline getiren felsef\u00ee ekoller varsa da bunu savunan hi\u00e7bir semavi din mevcut de\u011fildir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dinine gelince, insan halife olarak yarat\u0131lmak hasebiyle hem kendi fiillerinden, hem mahiyetinde ve sorumlulu\u011fu alt\u0131nda bulunan kimselerin eylemlerinden, hem de d\u00fcnyan\u0131n bar\u0131\u015f\u0131ndan, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, ekonomik, ekolojik dengesinden ve bunlar\u0131n geli\u015ftirilmesinden sorumludur. Yerin, g\u00f6klerin ve da\u011flar\u0131n emanetinin insana verilmesinin anlam\u0131 da budur. Oysa Tevrat\u2019a g\u00f6re insan g\u00f6klerde, yerde ve denizlerde her ne varsa hepsinin mutlak h\u00e2kimidir (Tekvin, Bap I, 26-29). Yahudiler gibi, Hristiyanlar da Tevrat\u2019\u0131 kutsal kitap olarak kabul ettikleri i\u00e7in, ilk devir Hristiyanlar\u0131n aksine 16. Y\u00fczy\u0131lda Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan Protestanlar da bu anlay\u0131\u015f\u0131 benimsemi\u015fler ve bunun sonucunda vah\u015fi kapitalizm do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dini her alanda oldu\u011fu gibi d\u00fcnya konusunda da dengeyi \u00f6nermi\u015ftir. \u0130sraf\u0131n, l\u00fcks\u00fcn ve g\u00f6steri\u015fin yasaklanmas\u0131, ye\u015filin korunmas\u0131 ve hayvan haklar\u0131na riayet edilmesi insan\u0131n halifelik g\u00f6revini d\u00fcnyada nas\u0131l icra etmesi gerekti\u011finin sadece bir k\u0131sm\u0131n\u0131 te\u015fkil eder. B\u00f6yle bir d\u00fcnyada insan, ahiret hayat\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 unutmadan son nefesine kadar d\u00fcnyan\u0131n bar\u0131\u015f\u0131, sulh ve selameti i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmak zorundad\u0131r. \u0130nsan d\u00fcnya g\u00fczelliklerinden faydalanmay\u0131 ve nasiplenmeyi de asla ihmal etmeyecek (Araf, 31; Kasas, 77) ve kendi nefsine zul\u00fcm ederek d\u00fcnyadan vazge\u00e7meyecektir. Zira ahiret hayat\u0131 d\u00fcnya hayat\u0131n\u0131n z\u0131dd\u0131 de\u011fil, zorunlu bir devam\u0131d\u0131r.<\/p>\n Bir dinin ve ideolojinin mahiyetini anlamak i\u00e7in irdelenmesi gereken hususlardan bir tanesi de kendi b\u00fcnyesinde olsun veya olmas\u0131n toplumlara, milletlere ve bunlar\u0131n sahip oldu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlere bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019e g\u00f6re \u0130sl\u00e2m, insanlar\u0131 inan\u0131p inanmad\u0131\u011f\u0131na ve s\u00e2lih amellerine yani takvas\u0131na g\u00f6re de\u011ferlendirir. Mesajlar asla \u0131rk, dil, renk, cinsiyet, sosyal stat\u00fc \u00fczerinden verilmedi\u011fi gibi bunlar \u00fcst\u00fcnl\u00fck sebebi de de\u011fildir. Do\u011frusunu s\u00f6ylemek gerekirse evrensel dine ve Tanr\u0131 inanc\u0131na yak\u0131\u015fan da budur. Zaten Kur\u2019an\u2019\u0131n vahiy edildi\u011fi devirde g\u00fcn\u00fcm\u00fczdekine benzer millet ve devlet kavramlar\u0131 da yoktu. Buna ra\u011fmen Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019de insanlar\u0131n bir erkek ve bir di\u015fiden kavimler ve milletler halinde yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6ylenmesi (Hucurat, 13) devrine g\u00f6re b\u00fcy\u00fck bir a\u015famad\u0131r. Ayetin sonunda bu farkl\u0131l\u0131klar\u0131n hedefinin \u201cirfan\u201d, yani k\u00fclt\u00fcr al\u0131\u015fveri\u015fine (te\u00e2ref\u00fb) ba\u011flanm\u0131\u015f olmas\u0131[2]<\/a> ondan da \u00f6nemlidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu ayet sayesinde insanl\u0131\u011f\u0131n farkl\u0131 dillerde, \u0131rklarda, renklerde, \u00fcmmetlerde[3]<\/a>, me\u015freplerde yarat\u0131lmas\u0131n\u0131n sebebi, k\u00fclt\u00fcrel \u00e7e\u015fitlili\u011fin sa\u011flanarak d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 ellerden farkl\u0131 \u015fekillerde imar ve \u0131slah edilmesidir.<\/p>\n \u00dcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn sadece takva yani sorumluluk duygusu y\u00f6n\u00fcnden oldu\u011funun belirtilmesi bunu g\u00f6steriyor. Yine insanl\u0131\u011f\u0131n tek tip yarat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00f6yle \u015f\u00f6venist bir maksat i\u00e7in u\u011fra\u015f\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini ifade eden \u201cba\u015fka kavimlerle\/toplulukla alay edilmemesini\u201d s\u00f6yleyen ayetleri de bunlara ekleyebiliriz.[4]<\/a><\/p>\n Demek oluyor ki Kur\u2019an\u2019a g\u00f6re, ad\u0131na ister millet, ister ulus, ister budun diyelim farkl\u0131 dil ve k\u00fclt\u00fcrlerde insan toplulu\u011funun olmas\u0131 Allah\u2019\u0131n kanunudur. B\u00f6yle bir durum bu milletlerin kendi varl\u0131klar\u0131n\u0131 korumas\u0131n\u0131 da icap ettirir. Kur\u2019an\u2019\u0131n ifadesiyle di\u011fer toplumlar\u0131 alaya almamak ise ba\u015fkalar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrlerine ve de\u011ferlerine her bak\u0131mdan sayg\u0131 g\u00f6stermek anlam\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n Bu ba\u011flamda mutlaka zikretmemiz gereken ve \u201cge\u00e7mi\u015f kavimlerin ve k\u00e2firlerin ba\u015f\u0131na neler geldi\u011fini, yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131n nas\u0131l oldu\u011funu anlamak i\u00e7in insanlar\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde gezmesini<\/em>\u201d emreden ayetlerdir. Kur\u2019an\u2019da tam on iki yerde hem de emir kipinde ge\u00e7en bu ifadeler[5]<\/a>, dinsiz veya k\u00e2fir de olsa herhangi bir topluluktan kalan tarihi eserlerin tahrip edilmemesini ve hatta korunmas\u0131n\u0131 ima ve i\u015faret etmektedir. B\u00fct\u00fcn bu ayetlere uygarl\u0131k tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131nca kar\u015f\u0131m\u0131za \u015fu incelikler \u00e7\u0131kar:<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu ayetlerin yan\u0131nda, Yahudilerin ve Hristiyanlar\u0131n dinine uyulmamas\u0131n\u0131[6]<\/a>, onlar\u0131n dost edinilmemesini ve d\u00fc\u015fmanlarla cihat edilmesini emreden ayetleri de mutlaka dikkate almak gerekir[7]<\/a>. Putperestli\u011fe, insan\u0131n tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na ve tanr\u0131n\u0131n insanile\u015ftirilmesine, Allah\u2019\u0131n sadece belli bir kavmin ve z\u00fcmrenin tanr\u0131s\u0131 olmas\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na ve gelenekselle\u015fmi\u015f toplumsal yozla\u015fmaya kar\u015f\u0131 koymak i\u00e7in gelen bir dinin onlara kar\u015f\u0131 tepkisiz kalmas\u0131 elbette beklenemezdi. Bu sebeple m\u00fcminlerin ve \u00f6zellikle de Hz. Peygamber\u2019in bu konuda uyar\u0131lmas\u0131 gayet tabiidir. Fakat M\u00fcsl\u00fcman yorumcular, gayrim\u00fcslimlerin dost edinilmemesi ile ilgili ayetleri n\u00fczul sebeplerinden ve tarihsel ba\u011flam\u0131ndan \u00f6ylesine koparm\u0131\u015flard\u0131r ki, neredeyse gayrim\u00fcslim bir kom\u015fuya bir tas su vermeyi bile g\u00fcnah saym\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Yine ayn\u0131 zihniyetteki kimseler, Kur\u2019an\u2019\u0131n di\u011fer ayetlerini bir kenara b\u0131rakarak\u00a0 \u201cel emru bi\u2019l-ma\u2019ruf ve\u2019n-nehyu\u2019l- ani\u2019l-m\u00fcnker\u201d (iyili\u011fi emretme, k\u00f6t\u00fcl\u00fckten uzak tutma) ile ilgili ayet m\u00fcnasebetiyle, kendilerinden ba\u015fka herkesi bar\u0131\u015fta dahi g\u00fcnahk\u00e2r ve hatta k\u00e2fir ilan etme gafletine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir. B\u00fct\u00fcn bu gibi inan\u0131\u015flar ve tutumlar, Kur\u2019an ayetlerinin c\u0131mb\u0131zlanarak tarih\u00ee ve hikem\u00ee ba\u011flamlar\u0131ndan kopar\u0131lmas\u0131n\u0131n sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Medine Vesikas\u0131\u2019ndan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re Kur\u2019an\u2019\u0131n k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131n\u0131 belirleyip Hz. Muhammed\u2019in uygulad\u0131\u011f\u0131 \u00fcmmet, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kendi varl\u0131klar\u0131n\u0131, inan\u00e7lar\u0131n\u0131 ve menfaatlerini korumak i\u00e7in kuvvetli bir dayan\u0131\u015fma i\u00e7erisinde bulunduklar\u0131 te\u015fkilatt\u0131r. Bu \u00fcmmet ba\u015fkalar\u0131na sald\u0131r\u0131 i\u00e7in d\u00fczenlenmi\u015f bir \u00f6rg\u00fct olmad\u0131\u011f\u0131 gibi sadece M\u00fcsl\u00fcmanlardan da olu\u015fmamaktad\u0131r. Mesela 25. Maddeye g\u00f6re \u201cAvfo\u011fullar\u0131 Yahudileri, m\u00fcminlerle birlikte bir \u00fcmmet te\u015fkil eder. Yahudilerin dinleri kendilerine, m\u00fcminlerin dinleri de kendilerinedir. Buna k\u00f6leleri de d\u00e2hildir\u201d.<\/p>\n 37. Maddeye g\u00f6re ise \u201cMedine\u2019ye y\u00f6nelik bir sald\u0131r\u0131 olmas\u0131 halinde- Yahudiler ve M\u00fcsl\u00fcmanlar kendi sava\u015f masraflar\u0131n\u0131 kendileri kar\u015f\u0131layacakt\u0131r\u201d. Bu maddeler ayn\u0131 zamanda \u0130sl\u00e2m ad\u0131na konu\u015fan ve hatta kanl\u0131 eylemler yapan kimselerin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin aksine M\u00fcsl\u00fcman olmayan halklarla belli durumlarda ve \u015fartlarda yap\u0131lan i\u015fbirli\u011finin veya dostlu\u011fun mahiyetini de ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n h\u0131zla yay\u0131lmas\u0131yla birlikte geni\u015fleyen \u0130sl\u00e2m co\u011frafyas\u0131na kat\u0131lan yeni halklar ve k\u00fclt\u00fcrlere ilave olarak hilafet g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc alt\u0131ndaki kanl\u0131 siyasi \u00e7eki\u015fmeler, Medine devrindeki \u0130sl\u00e2m \u00fcmmeti kavram\u0131n\u0131 ve samimiyetini tan\u0131nmayacak hale getirdi.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m co\u011frafyas\u0131 geni\u015fledik\u00e7e devletlerin say\u0131s\u0131 ve ihtilaflar da artt\u0131. B\u00f6ylece yeni olu\u015fan \u0130sl\u00e2m devletleri birbiriyle \u00f6ylesine kanl\u0131 m\u00fccadeleye girdiler ki kendi dinda\u015flar\u0131na kar\u015f\u0131 zaman zaman Hristiyan kom\u015fular\u0131yla i\u015fbirli\u011fi yapmaktan geri durmad\u0131lar. Bu siyasi \u00e7at\u0131\u015fmalar y\u00fcz\u00fcnden neredeyse b\u00fct\u00fcn bir \u0130sl\u00e2m tarihi boyunca halifelik gibi \u0130sl\u00e2mi \u00fcmmet kavram\u0131 da \u00fctopyadan ileri gidemedi. Hatta b\u00f6yle bir kavram ne ayd\u0131n kesimin, ne idarecilerin, ne de halk\u0131n g\u00fcndeminde yer bulabildi.<\/p>\n Ne zaman ki Osmanl\u0131 devleti kendine ba\u011fl\u0131 halklardaki ayr\u0131l\u0131k bilinci y\u00fcz\u00fcnden 1878\u2019de b\u00fcy\u00fck toprak kaybetti, o zaman II. Abd\u00fclhamit, \u0130sl\u00e2mc\u0131l\u0131\u011f\u0131, yani \u00fcmmet\u00e7ili\u011fi bir kurtulu\u015f \u00fcmidi olarak g\u00fcndeme getirdi. Fakat geli\u015fen olaylar kar\u015f\u0131s\u0131nda bu da bir i\u015fe yaramad\u0131.<\/p>\n Ayn\u0131 fikir \u0130srail devletinin kurulmas\u0131ndan sonra bu kez Araplar taraf\u0131ndan siyasi \u00fcmmet\u00e7ilik halinde ortaya at\u0131ld\u0131. Fakat biraz da Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin devam\u0131 ve miras\u00e7\u0131s\u0131 olma psikolojisi sebebiyle T\u00fcrkiye\u2019deki bir kesim d\u0131\u015f\u0131nda d\u00fcnya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 aras\u0131nda fazla ilgi g\u00f6rmedi. \u00dcmmet\u00e7ilik fikrini ba\u015flatan M\u0131s\u0131rl\u0131 Araplar da d\u00e2hil olmak \u00fczere g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ciddi bir taraftar\u0131 bulunmayan, esasen fikir d\u00fczleminde de ne oldu\u011fu tam olarak bilinmeyen \u00fcmmet\u00e7ilik daha \u00e7ok bir romantizm ve siyasi malzeme halinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Oysa onu, b\u00fct\u00fcn bir d\u00fcnya bar\u0131\u015f\u0131 ve medeniyeti \u00e7er\u00e7evesinde kendi renkleri ve dinamikleri olan sosyal bir kurum olarak i\u015fleyebilseydik din, devlet ve toplum i\u00e7in daha ger\u00e7ek\u00e7i ve faydal\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretebilirdik. Hele onun siyasi \u00fcmmet\u00e7ilik olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131p Arap\u00e7\u0131l\u0131k ve Arap hayranl\u0131\u011f\u0131 \u015fekline b\u00fcr\u00fcnmesi Kur\u2019an\u2019\u0131n \u00e7o\u011fulculuk ilkesine ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu gibi sosyolojik ve tarihsel ger\u00e7eklik bak\u0131m\u0131ndan da temelsizdir.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u00fcmmet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 \u0130hvan \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fleri do\u011frultusunda bir Arap \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 haline gelmi\u015ftir. B\u00f6yle kaba bir Arap\u00e7\u0131l\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131, bin y\u0131ldan daha uzun zamandan beri \u0130sl\u00e2m\u00ee misyonun lokomotifi olan T\u00fcrkl\u00fc\u011fe, Kur\u2019an\u2019\u0131n \u00e7ok milletli, \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrl\u00fc takva sahibi insanl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131na ve \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ahlak dini olma \u00f6zelli\u011fine zarar vermekten ba\u015fka bir i\u015fe yaramayacakt\u0131r.<\/p>\n Dinin en \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden bir tanesi de ibadettir. Bu ibadetler her dinde farkl\u0131 \u015fekillerde tezah\u00fcr etse de \u00f6z\u00fc, \u00fcst\u00fcn bir kudrete duyulan hayranl\u0131\u011f\u0131n, korkunun, sevginin, acizli\u011fin ve sorumluluk duygusunun bedensel ve mali olarak ifade edilmesidir. \u0130badetler ayn\u0131 zamanda mensubiyet ve cemaat, yani birlik duygusu yarat\u0131rlar. Bu ise o dinin mensubu kimseler i\u00e7in g\u00fc\u00e7 ve dayan\u0131\u015fma demektir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc mimarisi, sanat\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc bin y\u0131llard\u0131r hep bu inan\u0131\u015flar ve ibadetler etraf\u0131nda te\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir.<\/p>\n Soyut d\u00fc\u015f\u00fcnceye eri\u015fememi\u015f avamdan kimseler i\u00e7in ibadetin \u015fekli, soyut d\u00fc\u015f\u00fcnme melekesine sahip irfan ehli kimseler i\u00e7inse ibadetin \u015feklinden \u00e7ok niyeti, gayesi ve \u00e2bitle mabut aras\u0131nda h\u00e2s\u0131l olan estetik heyecan \u00f6nemlidir. Birinciye \u00f6rnek olarak Haric\u00eeleri, Selef\u00eeleri ve Vahhab\u00eeleri; ikinciye \u00f6rnek olarak da tasavvufta a\u015fk\u0131 esas alan Rabia, Muhiddin, Mevlana, Yunus, Niyazi M\u0131sr\u00ee gibi mutasavv\u0131flar\u0131 verebiliriz. Bu gibi sufiler namaz gibi ibadetleri al\u0131\u015f\u0131lagelen anlam\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde yorumlayarak iki sevgilinin bulu\u015fmas\u0131 \u015feklinde g\u00f6r\u00fcrler.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dininin bir medeniyet projesi ve ahlak dini olmas\u0131ndan \u00e7ok, f\u0131k\u0131h ve rit\u00fcel dini olarak g\u00f6r\u00fclmesi onun ufkunu, tefekk\u00fcr, irfan\u00ee s\u00f6ylem ve eylem alan\u0131n\u0131 daraltm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130nsanlar b\u00f6ylece as\u0131l g\u00f6rev yerleri olan d\u00fcnyadan \u00e7ok ahirete odaklanm\u0131\u015flar, bunun sonucunda cennet ve cehennem \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fin daha da ac\u0131 yan\u0131, d\u00fcnyan\u0131n imar\u0131, insanlar\u0131n sulh ve selameti gibi as\u0131l g\u00f6revlerini yerine getirmek yerine do\u011frudan do\u011fruya sonu\u00e7la yani cennet ve cehennemle ilgilenmek, insanlar\u0131 bir t\u00fcr ba\u015fka bir ahlaks\u0131zl\u0131\u011fa s\u00fcr\u00fcklemi\u015ftir. Bu, ahlaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ad\u0131 insan\u0131n kendi yarat\u0131l\u0131\u015f maksad\u0131n\u0131, Yaratan\u2019\u0131n cemalini (sevgisini) ve r\u0131zas\u0131n\u0131 elde etme arzusu ve gayreti yerine cennetin hurilerini ve \u015farab\u0131n\u0131 talep ve ikame etme ahlaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu durum ibadetin anlam\u0131n\u0131 ve gayesini m\u00fcdrik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan tenkit ve hatta gizli \u015firk sebebi say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan biri olan Yunus Emre, do\u011frudan do\u011fruya Allah\u2019\u0131n sevgisi dururken i\u00e7indeki yiyecek, i\u00e7ecekler ve huriler sebebiyle cennet sevgisini Allah\u2019a giden yol \u00fczerinde tuzak, yani cehennem olarak g\u00f6rerek \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n \u00c2\u015f\u0131k m\u0131 diyem ben ona, Tanr\u0131\u2019n\u0131n u\u00e7ma\u011f\u0131n seve<\/em><\/p>\n U\u00e7mak dahi tuzak imi\u015f, m\u00fc\u2019min canlar\u0131n tutma\u011fa<\/em><\/p>\n \u00a0<\/em><\/p>\n Tutulmad\u0131 Yunus can\u0131, ge\u00e7ti tamudan u\u00e7maktan<\/em><\/p>\n Yola d\u00fc\u015f\u00fcp dosta gider, yine asl\u0131n ula\u015fma\u011fa<\/em><\/p>\n Bunun yan\u0131nda \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcmanlar i\u00e7in bir de nelerin ibadet say\u0131l\u0131p say\u0131lmayaca\u011f\u0131 meselesi vard\u0131r. Dinin hikmet boyutuna eri\u015femeyip z\u00e2hirinde kalan kimseler i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck ibadet, ta\u2019dil-i erk\u00e2n\u0131 ile yani, bedensel hareketlerin kural\u0131na uygun olarak yap\u0131lmas\u0131 ile k\u0131l\u0131nan namazd\u0131r. Buna son zamanlarda bir de \u201cher t\u00fcrl\u00fc g\u00fcnahlar\u0131 af ettirme garantili hac ve umre seferleri\u201d eklenmi\u015ftir.<\/p>\n Dinimizde \u00f6zellikle camide k\u0131l\u0131nan namazlar \u00e7ok daha sevapt\u0131r. Elbette toplumsal tan\u0131\u015fmaya ve dayan\u0131\u015fmaya vesile olaca\u011f\u0131 i\u00e7in toplu olarak k\u0131l\u0131nan namazlar daha \u00e7ok sevap kazand\u0131rabilir. Fakat bu t\u00fcr namazlarda g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi \u00f6zellikle dine dayal\u0131 siyasi bask\u0131n\u0131n fazla oldu\u011fu ortamlarda \u00e7e\u015fitli beklentilere alet edilebilece\u011fi i\u00e7in riya ihtimali y\u00fcksektir. O zaman Maun suresinde ve peygamberimizin baz\u0131 hadislerinde belirtilen \u201cinsan\u0131 cehennemde Veyl deresine g\u00f6t\u00fcrecek\u201d ve \u201c\u00f6b\u00fcr d\u00fcnyada surata \u00e7arp\u0131lacak namazlar\u201d zuhur eder. B\u00f6yle durumlarda \u201cs\u0131rf Allah\u2019\u0131n cemalini dileyerek gece ve g\u00fcnd\u00fcz tevazu ile Allah\u2019a yakar\u0131\u015fta bulunmak\u201d (Kehf, 28; Mu\u2019min\u00fbn, 1-2) en g\u00fczel ibadet \u015feklidir.<\/p>\n I\u015eID Lideri El-Bagdadi<\/p><\/div>\n Yine son y\u0131llarda vakit namazlar\u0131n dahi her cemaatin ve tarikat\u0131n sadece kendilerine ait imamlar\u0131n arkas\u0131nda, kendi mescitlerinde k\u0131l\u0131nmas\u0131 da dinin birle\u015ftiricilik \u00f6zelli\u011finin aksine ayr\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ve b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck anlam\u0131 ifade eder. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa her tarikat ve her mezhep mensubu kimselerin sadece kendi mescitlerinde namaz k\u0131lmas\u0131 ilk zamanlar hari\u00e7, b\u00fct\u00fcn \u0130sl\u00e2m tarihinde ve co\u011frafyas\u0131nda mevcuttur. Devletin g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu zamanlarda belki bu durum fazla sorun te\u015fkil etmiyordu, ama devletin zaaf g\u00f6sterdi\u011fi durumlarda bu uygulama, sosyal ve siyasi a\u00e7\u0131dan tehlike yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim bunun en somut \u00f6rne\u011fi, FET\u00d6 ve \u0130\u015e\u0130D benzeri ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleridir. Zira bu t\u00fcr \u00f6rg\u00fctler hem kendi elemanlar\u0131 aras\u0131nda ba\u011flar\u0131n ve ileti\u015fimin kuvvetlenmesi, hem de kendilerinin d\u0131\u015f\u0131ndakileri dinsiz ve d\u00fc\u015fman g\u00f6stermek i\u00e7in mensuplar\u0131n\u0131n ba\u015fka camilerde namaz k\u0131lmas\u0131na kesinlikle izin vermezler. Zira bu camiler ve mescitler onlar i\u00e7in birer \u00fcs konumundad\u0131r. Bu durum, Hz. Peygamber\u2019in bizzat y\u0131kt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 D\u0131rar Mescidi\u2019ni \u00fcs olarak kullanan m\u00fcnaf\u0131klar\u0131n zihniyetine ne kadar da benziyor.<\/p>\n \u0130badet konusunda \u015fekilcili\u011fi kutsayan kimseler i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fma, tefekk\u00fcr, bilim, sevgi, temizlik, adalet, d\u00fcr\u00fcstl\u00fck, yard\u0131mseverlik, kendini geli\u015ftirme, sa\u011fl\u0131k faaliyetleri gibi insanlar\u0131n bar\u0131\u015f\u0131, huzuru ve refah\u0131 i\u00e7in do\u011frudan etkili olan davran\u0131\u015flar ve ahlak ilkeleri geri plandad\u0131r. \u00c7evrecilik ise neredeyse alay konusudur.<\/p>\n Bu tarz bir d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015fekli Kur\u2019an\u2019a terstir. Her \u015feyden \u00f6nce insan d\u00fcnyan\u0131n imar\u0131, d\u00fczeni ve geli\u015ftirilmesi i\u00e7in yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bizzat Kur\u2019an\u2019\u0131n tabiriyle \u201cMelekler, Allah\u2019\u0131 tesbih ve takdis ederken insan\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde halife olarak yarat\u0131lmas\u0131\u201dn\u0131n anlam\u0131 budur. As\u0131l olan d\u00fcnyad\u0131r, ahiret onun devam\u0131 ve sonucudur. T\u0131pk\u0131 \u00f6\u011frencilerin bir y\u0131l boyunca okullarda ders g\u00f6r\u00fcp y\u0131lsonunda karne almas\u0131 gibi. \u0130nsanlar karne almak i\u00e7in de\u011fil, bilgi edinmek ve kendilerini geli\u015ftirmek, donatmak, ifade etmek, ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in okurlar ve bunun sonunda, bu durumu belgeleyen bir karne al\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n bu d\u00fcnyada yapt\u0131klar\u0131; Allah\u2019\u0131n, insanlar\u0131n ve tabiat\u0131n ho\u015funa gidecek her t\u00fcrl\u00fc davran\u0131\u015flar, d\u00fc\u015f\u00fcnceler hareketler ibadettir. Hatta bunlar, bizzat Kur\u2019an\u2019\u0131n ifadelerine g\u00f6re \u00f6b\u00fcrlerinden daha acil ve \u00f6nemli ibadetlerdir. Bunun b\u00f6yle oldu\u011funun en \u00f6nemli i\u015faretlerinden birisi, namaz\u0131n; abdest, v\u00fccut temizli\u011fi, insan\u0131n avret yerlerinin \u00f6rtmesi, k\u0131bleye y\u00f6nelmesi, vakti bilmesi ve niyet gibi \u015fartlar\u0131n\u0131n do\u011frudan do\u011fruya uygarl\u0131\u011f\u0131n gere\u011fi olmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc namaz\u0131n i\u00e7indeki \u015fartlar\u0131n\u0131n kabul olmas\u0131 i\u00e7in gerekli olan d\u0131\u015f\u0131ndaki bu \u015fartlarda insan\u0131n kendisine ve ba\u015fkalar\u0131na sayg\u0131, \u00fcretim (en az\u0131ndan avret yerlerini \u00f6rtecek kadar giysiye sahip olma), ara\u015ft\u0131rma (k\u0131bleyi tayin etme) zaman\u0131 bilme ve samimi inan\u00e7 (niyet) vard\u0131r. Ve bunlar olmad\u0131\u011f\u0131 takdirde f\u00e2tihan\u0131n ve secdenin dahi ibadet olarak bir h\u00fckm\u00fc yoktur.<\/p>\n Yass\u0131ada\u2019n\u0131n eski ve son hali<\/p><\/div>\n Konuya insan\u0131n yarat\u0131l\u0131\u015f maksad\u0131, Kur\u2019an\u2019\u0131n t\u00fcm\u00fc ve insanl\u0131\u011f\u0131n selameti a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ibadet kavram\u0131ndan anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken hakikat budur.\u00a0 Namaz, oru\u00e7, hac ve zikir, halife-insan olmam\u0131z\u0131n dikey, ahlak\u00ee, toplumsal ibadetler ise yatay boyutudur. Ve ba\u015fta Maun suresi olmak \u00fczere Kur\u2019an-\u0131 kerim a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakacak olursak insanl\u0131\u011f\u0131 ilgilendiren yatay sorumluluklar\u0131m\u0131z, Tanr\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 olan dikey sorumluluklar\u0131m\u0131zdan \u00f6nce gelir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dininin di\u011fer dinlerin hi\u00e7 birinde bulunmayan en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, vahiy yoluyla geldi\u011fi kabul edilen kutsal kitab\u0131n\u0131n hi\u00e7 de\u011fi\u015fmeden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar aynen ula\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu sebeple Yahudilik ve Hristiyanl\u0131ktaki kutsal kitaplar ve metinler \u00fczerinde yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar Kur\u2019an i\u00e7in hemen hemen hi\u00e7 ge\u00e7erli de\u011fildir. Hz. Peygamber\u2019in, genel kabule g\u00f6re kendi s\u00f6zlerinin Kur\u2019an ayetleri ile kar\u0131\u015f\u0131p Allah kelam\u0131 gibi anla\u015f\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklamas\u0131 ise Kur\u2019an\u2019\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ayr\u0131 bir kazan\u00e7 olmu\u015ftur. Bununla beraber M\u00fcsl\u00fcmanlar Hicretten y\u00fcz-iki y\u00fcz y\u0131l kadar sonra hadisleri toplay\u0131p kitaplar haline getirmi\u015flerdir. Bu hadisler bir taraftan Kur\u2019an ayetlerini tamamlar ve onun anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131rken, di\u011fer taraftan da -baz\u0131lar\u0131n\u0131n uydurma olmas\u0131 sebebiyle- Kur\u2019an\u2019la \u00e7eli\u015fmek suretiyle \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n mesaj\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Kur\u2019an\u2019a y\u00fcklenen a\u015f\u0131r\u0131 kutsiyet dolay\u0131s\u0131yla ona dokunmama, abdestsiz ele almama, sadece \u00f6l\u00fclere okuma gibi anlay\u0131\u015flar yan\u0131nda onun herkes taraf\u0131ndan anla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131, hatta terc\u00fcme bile edilemeyece\u011fi gibi Kur\u2019an\u2019a z\u0131t g\u00f6r\u00fc\u015fler y\u00fcz\u00fcnden Kur\u2019an, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n hayat\u0131nda sadece g\u00fczel okunmak ve g\u00fczel yaz\u0131lmak i\u00e7in indirilmi\u015f bir kitap konumuna getirilmi\u015ftir.<\/p>\n Ondan do\u011fan bo\u015fluk, us\u00fbl y\u00f6n\u00fcnden \u00e7ok daha problemli olan hadislerle doldurulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sonu\u00e7ta \u0130sl\u00e2m\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 \u00e2yetler de\u011fil, en sahih kitaplar olarak telakki edilen Buhari ve M\u00fcsl\u00fcm\u2019de dahi Kur\u2019an\u2019la ve ak\u0131lla ba\u011fda\u015fmayan, fakat k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze hadis ad\u0131yla giren, \u00e7o\u011fu Yahudi k\u00f6kenli baz\u0131 s\u00f6zler belirlemi\u015ftir. Bunlar\u0131 s\u00f6ylemekteki maksad\u0131m\u0131z Peygamber s\u00f6zlerini itibars\u0131zla\u015ft\u0131rmak de\u011fil, tam tersine inciler aras\u0131na kar\u0131\u015fm\u0131\u015f \u00e7ak\u0131l ta\u015flar\u0131n\u0131 ay\u0131klamakt\u0131r. Kur\u2019an\u2019la, insan akl\u0131, tabiat\u0131 ve onuruyla uyumlu, Kur\u2019an\u2019\u0131n ayn\u0131s\u0131 olmasa da aynas\u0131 olan bu t\u00fcr veciz hadisler elbette mevcuttur ve \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ziynetidir.\u00a0 Fakat s\u0131hhati ve men\u015fei tart\u0131\u015fmal\u0131, ak\u0131lla, Kur\u2019an\u2019la ve insan onuru ile ba\u011fda\u015fmayan s\u00f6zleri de Kur\u2019an\u2019\u0131n yerine oturtmak dini ziyan etmektir. Burada ilgin\u00e7 olan di\u011fer bir nokta, Peygamberin hat\u0131ralar\u0131na kar\u015f\u0131 mesafeli olan Selef\u00ee ve Vahhab\u00ee zihniyetli ideolojiler, Kur\u2019an\u2019dan c\u0131mb\u0131zla se\u00e7ip ald\u0131klar\u0131 birka\u00e7 ayet hari\u00e7 tutulursa b\u00fct\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015flerini hadis \u00fczerine bina ederler. Bu ise hakikatten uzakla\u015fmak demektir. Ger\u00e7ekten de \u0130sl\u00e2m dinini tenkit eden ve hatta alaya alan kimselerin as\u0131l malzemeleri hadis ad\u0131 alt\u0131nda yer alan, fakat asl\u0131nda Cahiliye d\u00f6nemine ve Yahudi k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait bu t\u00fcr s\u00f6zlerdir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dininin ba\u015fvuru kaynaklar\u0131 \u00fczerindeki benzeri di\u011fer bir tart\u0131\u015fma ak\u0131l ve nass<\/em> konusunda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Genel hatlar\u0131yla Hanefi-Maturidi ekol\u00fc akl\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak baz\u0131 durumlarda k\u0131yas\u0131 ve \u00f6rf\u00fc, t\u00f6reyi esas al\u0131rken; Hanbeli-E\u015f\u2019ari ekol\u00fc nass<\/em>\u2019\u0131, yani yaz\u0131l\u0131 ve s\u00f6zl\u00fc kaynaklar\u0131 dinin as\u0131l kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcr. \u00dcstelik o, bunlar\u0131 tart\u0131\u015fmaya, yoruma a\u00e7may\u0131p, ayetlerin ve olaylar\u0131n arkas\u0131ndaki hikmetleri ara\u015ft\u0131rmay\u0131p, ayetlerin ve hadislerin lafz\u00ee anlamlar\u0131 ile amel etmenin gereklili\u011fine inan\u0131r.<\/p>\n Mesela ayet \u201cAllah ar\u015fa oturdu\u201d diyorsa Allah, (m\u00fccessem bir varl\u0131k gibi) ar\u015fa, yani k\u00fcrs\u00fcye oturmu\u015f demektir. Akl\u0131 d\u0131\u015flayan b\u00f6yle dura\u011fan bir zihniyetin, kutuplardan ekvator ve hatta belki uzaya, ta\u015f devrinden \u00e7a\u011f\u0131m\u0131za ve hatta \u00e7a\u011flar \u00f6tesine uzanan muazzam bir zaman ve mek\u00e2n i\u00e7inde; me\u015frepleri, k\u00fclt\u00fcrleri, yetenekleri, ihtiya\u00e7lar\u0131 farkl\u0131 insanlar\u0131n beklentilerine cevap verebilir mi? Ve din, insanlar i\u00e7in de\u011fil midir? \u0130nsanlar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131na s\u0131rt \u00e7eviren bir dinin ya\u015fama \u015fans\u0131 olabilir mi? Ve en \u00f6nemli soru: Kur\u2019an\u2019\u0131, yani nass\u0131 anlamak i\u00e7in bile ak\u0131l gerekmez mi? Oysaki akl\u0131 olmayan bir insan\u0131n dini olmayaca\u011f\u0131 gibi, hi\u00e7bir alanda de\u011feri de yoktur. Bu sebeple, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrleri ve filozoflar\u0131 olmayan \u00fclkeler hi\u00e7bir alanda yarat\u0131c\u0131 ve yap\u0131c\u0131 olamaz. Galiba \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinin, bilhassa Bat\u0131\u2019daki d\u00fc\u015f\u00fcnce ve sanayi devriminden sonra d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc geri durum bu sorulara verilen cevapla yak\u0131ndan ilgilidir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u00ee tart\u0131\u015fmalardaki ak\u0131l-nakil meselesinin devam\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za felsefe, bilim, teknoloji ve hatta sanat ve estetik \u00e7\u0131kar. Nakli ve nakilcili\u011fi esas alan bireylerde oldu\u011fu gibi, toplumlarda da b\u00f6yle y\u00fcksek de\u011ferler geli\u015femez. Belki bir miktar geli\u015fti\u011fi durumlar olsa bile bunlar\u0131n s\u00f6zleri, davran\u0131\u015flar\u0131 ve varsa eserleri nakilcilikten ve taklitten ileri gidemez. T\u0131pk\u0131 ba\u015fta Arap \u00fclkeleri olmak \u00fczere \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinde oldu\u011fu gibi. \u00c7\u00fcnk\u00fc ak\u0131lc\u0131l\u0131k; \u015f\u00fcphecilik, sorgulama, ara\u015ft\u0131rma, ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce, mant\u0131kl\u0131 itiraz ve mant\u0131kl\u0131 kabullenme demektir ki bunlar\u0131n yoklu\u011funda bireysel ve toplumsal gerileme ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur. Ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce boyutu b\u00f6yle oldu\u011fu gibi ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n ahlak\u00ee boyutu da adil olmak, kul, yani insan haklar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmek, insanlara ve \u00e7evreye kar\u015f\u0131 sayg\u0131l\u0131 olmak, k\u0131sacas\u0131 size yap\u0131lmas\u0131n\u0131 istemedi\u011finiz bir \u015feyi ba\u015fkas\u0131na yapmamakt\u0131r. Bu anlamda ak\u0131lc\u0131l\u0131k ile ahlakl\u0131 olma ve hatta sevgi aras\u0131nda yak\u0131n bir ili\u015fkinin oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. B\u00f6yle bir ili\u015fkinin kendisini en \u00e7ok i\u015f ahlak\u0131nda g\u00f6sterdi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Japonya, Almanya, \u0130skandinav \u00fclkeleri gibi herhangi bir dini de\u011fil de ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131 rehber edinen \u00fclkelerin ayn\u0131 zamanda ekonomi ve sosyal refahta da ileri olmas\u0131 bunu g\u00f6steriyor. Ak\u0131lc\u0131l\u0131k ile ahlak aras\u0131ndaki yak\u0131n ba\u011flant\u0131 asl\u0131nda Kur\u2019an \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu Hz. Peygamber ve ilk devir \u0130sl\u00e2mi ya\u015fant\u0131 i\u00e7in de ayn\u0131yd\u0131.<\/p>\n \u0130slam toplumlar\u0131nda bilimsel faaliyeti g\u00f6steren bir minyat\u00fcr<\/p><\/div>\n Akl\u0131n yerini hurafenin ald\u0131\u011f\u0131 durumlarda asl\u0131nda sadece ahlaktan ve bilimden de\u011fil, hakiki bir imandan da s\u00f6z edilemez. Bu sebeple g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir k\u0131s\u0131m M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n: \u201cOnlar\u0131n sanayileri vs. varsa bizim de iman\u0131m\u0131z var\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn pratikte hi\u00e7 bir anlam ifade etmedi\u011fini vatan\u0131n\u0131 \u00f6l\u00fcm pahas\u0131na terk ederek Bat\u0131ya s\u0131\u011f\u0131nmak zorunda kalan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ac\u0131kl\u0131 halleri g\u00f6steriyor.<\/p>\n Kur\u2019an\u00ee bir iman olsa ve bunun gerekleri yerine getirilseydi durum b\u00f6yle mi olurdu? \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek iman, Maturid\u00ee kelamc\u0131lar\u0131n\u0131n da belirtti\u011fi \u00fczere d\u00fc\u015f\u00fcnerek, tefekk\u00fcr ederek ve bunun sonunda do\u011frulayarak elde edilmi\u015f imand\u0131r. \u00c7ocuklu\u011fumuzda b\u00fcy\u00fcklerimize \u00f6zenerek elde etti\u011fimiz iman taklidi imand\u0131r. O ancak ak\u0131l sayesinde peki\u015fip k\u0131vama eri\u015fir.<\/p>\n Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kanl\u0131, ac\u0131kl\u0131 ve y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 hadiseler, okumu\u015f veya okumam\u0131\u015f, idareci veya teba olsun, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n yetmi\u015f ya\u015f\u0131na geldi\u011fi halde h\u00e2l\u00e2 taklidi imandan tahkiki imana ge\u00e7emedi\u011fini i\u015faret ediyor. Bu sebeple akl\u0131n d\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131 \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinde sadece ahl\u00e2k de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ciddi bir iman sorununu oldu\u011funu da s\u00f6ylemek gerekir. Di\u011fer bir deyi\u015fle bireysel anlamdaki bilin\u00e7li iman toplumsal anlamda bilimli bir iman gibidir. Nas\u0131l ki \u0130sl\u00e2m inanc\u0131na g\u00f6re akl\u0131 olmayan\u0131n dini yoksa, toplumsal ger\u00e7eklerin kanunlar\u0131na g\u00f6re de akl\u0131 rehber edinmeyen toplumlar\u0131n da iman\u0131 yoktur. Teolojik bak\u0131mdan bunu \u00f6l\u00e7mek kolay olmamakla birlikte sosyal olaylar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201ctoplumsal iman\u201d ve \u201ctoplumsal takva\u201ddan s\u00f6z etmenin gerekli ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Asl\u0131nda bu dedi\u011fimiz hususlar, pratikte ahlaktan ve uygarl\u0131ktan ba\u015fka \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m\u00ee a\u00e7\u0131dan akl\u0131-\u0131 selim ile iman\u0131n ve ahlak\u0131n bire bir ili\u015fkisi akl\u0131n \u00f6nemini bir kez daha ortaya koyuyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc o, ilah\u00ee, be\u015fer\u00ee ve kozmolojik her t\u00fcrl\u00fc hakikati kavrama melekesi ve vas\u0131tas\u0131d\u0131r. Bu sebeple din\u00ee bak\u0131mdan ak\u0131lc\u0131l\u0131k asla basite al\u0131n\u0131p, hayat\u0131m\u0131zdan ve din\u00ee deliller aras\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131labilecek bir vas\u0131ta olarak g\u00f6r\u00fclemez<\/p>\n E\u015fyan\u0131n ger\u00e7e\u011finin bir ad\u0131m \u00f6tesini te\u015fkil eden duygusal duyu\u015flar\u0131m\u0131z ve ili\u015fkilerimiz ise kalbin (veya yine akl\u0131n \/beynin ba\u015fka bir) fonksiyonudur. Onun di\u011fer bir boyutu ise estetik ve sanatt\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n tamam\u0131 k\u00e2mil insan olmam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Ne garip ve ne ilgin\u00e7 bir paralelliktir ki akl\u0131 reddeden ve onu k\u00fc\u00e7\u00fcmseyen ideolojiler, a\u015fk\u0131, sevgiyi ve sanat\u0131 da d\u0131\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Yine ba\u015fka bir gariplik de, bir k\u0131s\u0131m kelamc\u0131lar da sevgiyi ve a\u015fk\u0131 ak\u0131lc\u0131l\u0131k ad\u0131na k\u00f6t\u00fclemi\u015fler, hatta a\u015fk\u0131 cinnetle e\u015fde\u011fer g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu konuyu biz daha \u00f6nce ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in[8]<\/a> burada tekrar etmeyece\u011fiz. Fakat \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyelim ki sevgi, \u015fah\u0131slar ve toplumlar i\u00e7in en az ak\u0131l kadar \u00f6nemli bir rehberdir. \u00d6zellikle de ak\u0131l ve estetikle birle\u015fen sevgi, insanl\u0131k ve do\u011fa i\u00e7in muazzam bir sinerji yarat\u0131r. Ayn\u0131 ger\u00e7ek, estetik duygu i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ama \u015fu var ki, estetik, ak\u0131lla bar\u0131\u015f\u0131k olabilirse de asla akl\u0131n mutlak kontrol\u00fcnde de\u011fildir, olamaz ve olmamal\u0131d\u0131r da. Sevgi ve estetik sayesinde hem din, hem insan akl\u0131n alan\u0131n\u0131n ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan ger\u00e7ekleri ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. B\u00f6ylece insan\u0131n alg\u0131 ve hayal d\u00fcnyas\u0131 daha geni\u015fler. \u0130nsan\u0131n hayattan alaca\u011f\u0131 zevk daha da artar. Hatta akl\u0131n mekanik ve s\u0131k\u0131c\u0131 d\u00fcnyas\u0131ndan firar etmemizi sa\u011flayan pencereler a\u00e7ar.<\/p>\n \u0130nsan i\u00e7in bireysel ve toplumsal anlamda b\u00f6ylesine de\u011ferli olan sanat\u0131n ve esteti\u011fin ne yaz\u0131k ki \u0130sl\u00e2m \u00fclkelerinde yeteri kadar anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek durumunda de\u011filiz. En az\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7im bu b\u00f6yledir. \u0130nsanlar\u0131n ve insanl\u0131\u011f\u0131n en hayat\u00ee faaliyetlerinden biri olan resim ve m\u00fczik gibi sanatlar\u0131n h\u00e2l\u00e2 tabu olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcp bunun televizyon gibi g\u00f6rsel vas\u0131talardan iddia edildi\u011fi yerler hep \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleridir. Hemen hemen herkesin bilece\u011fi \u00fczere Kur\u2019an\u2019a ve sahih hadislere ayk\u0131r\u0131 bi\u00e7imde, b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar aras\u0131nda mevcut olan inan\u0131\u015fa g\u00f6re heykel yapmak bir tarafa, resim yapmak bile \u201cen \u015fiddetli azab\u0131\u201d gerektiren bir g\u00fcnaht\u0131r[9]<\/a>. Ayn\u0131 zihniyetin \u00f6rg\u00fctl\u00fc ideolojik g\u00fc\u00e7 halinde yak\u0131n zamanlarda Afganistan\u2019da Bamyan\u2019da, Irak\u2019ta Ninova\u2019da ve Suriye\u2019de Palmira\u2019da sanat eserlerine neler yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hepimiz biliyoruz.<\/p>\n Ne ilgin\u00e7tir ki ileri \u00fclkelerde sadece fen bilgisi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda resim, i\u015f, m\u00fczik ve beden e\u011fitimi gibi do\u011frudan do\u011fruya insan\u0131n yeteneklerini kullanmay\u0131 hedefleyen dersler de \u00e7ok \u00f6nemlidir. Ve yine hemen hemen tamam\u0131 \u0130sl\u00e2m \u00fclkeleri olmak \u00fczere geri kalm\u0131\u015f olan b\u00fct\u00fcn \u00fclkelerde bu dersler okullarda ya \u00e7ok az yer tutmu\u015f, \u00f6nemsiz g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, ya da tamamen m\u00fcfredat d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak, kendi tespitlerimizden hareketle \u0130ran, Afganistan, Tunus, Yemen, S. Arabistan, M\u0131s\u0131r ba\u015fta olmak \u00fczere pek \u00e7ok \u0130sl\u00e2m \u00fclkesini verebiliriz. Bunlara son zamanlarda T\u00fcrkiye de b\u00fcy\u00fck oranda d\u00e2hil olmu\u015ftur.<\/p>\n Sanat\u0131n ve beden terbiyesinin okullarda ciddi olarak yer ald\u0131\u011f\u0131 Japonya\u2019dan Almanya\u2019ya, Balt\u0131k \u00fclkelerinden Kanada\u2019ya kadar olan \u00fclkeler ayn\u0131 zamanda daha geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerdir. Bu kadar yayg\u0131n \u00f6rnekler kar\u015f\u0131s\u0131nda sanatla uygarl\u0131k aras\u0131ndaki bu ili\u015fkinin tesad\u00fcf olmamas\u0131 gerekir. Esasen tarihe bir g\u00f6z atacak olursak, ayn\u0131 ili\u015fkinin ge\u00e7mi\u015fte de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ge\u00e7erli oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. T\u00fcrk tarihinden \u00f6rnek vermek gerekirse d\u00fcnyada e\u015fi benzeri g\u00f6r\u00fclmeyecek kadar zengin olup g\u00fcn\u00fcm\u00fczde dahi severek dinledi\u011fimiz t\u00fcrk\u00fcleri, musikiyi ve oynad\u0131\u011f\u0131m\u0131z halk oyunlar\u0131n\u0131, en de\u011fme ressamlar\u0131 dahi k\u0131skand\u0131ran hal\u0131, kilim ve \u00e7ini desenlerini yaratan atalar\u0131m\u0131z ayn\u0131 zamanda tarih sahnesinde g\u00fc\u00e7l\u00fc devletler kurmu\u015flard\u0131r. Bu arada, ister kad\u0131n, ister erkek b\u00fct\u00fcn T\u00fcrklerin bilhassa g\u00f6\u00e7ebe zamanlar\u0131nda daha \u00e7ocukluk zamanlar\u0131ndan itibaren durumlar\u0131na g\u00f6re g\u00fcre\u015f, cirit, ok\u00e7uluk, at yar\u0131\u015flar\u0131 gibi sporlar\u0131 yapt\u0131klar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak gerekir. Bunlara \u00e7ocuk oyunlar\u0131n\u0131 da ilave etti\u011fimiz zaman, tarihten adlar\u0131n\u0131 bildi\u011fimiz devletleri meydana getiren insanlar\u0131n sanat ve sporla nas\u0131l i\u00e7 i\u00e7e olduklar\u0131n\u0131 daha iyi anlar\u0131z. Onlar, bu sanat ve spor faaliyetleri sayesinde beyinlerini, ruhlar\u0131n\u0131 ve bedenlerini en y\u00fcksek d\u00fczeyde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rarak d\u00fc\u015f\u00fcnme, kavrama, duyu\u015f, sezgi, hayal g\u00fcc\u00fc, irade, dikkat, sab\u0131r, koordinasyon ve ifade becerilerini geli\u015ftiriyorlard\u0131. Bu ise bireysel anlamda ince zevk ve i\u015f ba\u015farma yetene\u011fi, toplumsal anlamda k\u00fclt\u00fcr, uygarl\u0131k ve g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet demektir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dini hakk\u0131nda en \u00e7ok tenkit edilen konulardan bir tanesi de onun sava\u015f ve cihat dini olmas\u0131d\u0131r. Bu durum \u0130sl\u00e2m kar\u015f\u0131t\u0131 kimselerden tenkit konusu edilirken, baz\u0131 radikal \u00f6rg\u00fctler taraf\u0131ndan \u00f6v\u00fcn\u00e7 vesilesi ve temel misyon halinde takdim edilmektedir[10]<\/a>. B\u00f6yle bir zihniyetin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan ve \u0130sl\u00e2m ad\u0131na hareket ettiklerini s\u00f6yleyen baz\u0131 uluslararas\u0131 ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctleri son y\u0131llarda yapt\u0131klar\u0131 kanl\u0131 eylemlerle \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada vah\u015fet ve Vandalizm dini halinde alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dininin, Budizm, Hinduizm, Uzak Do\u011fu dinlerine ve ilk devir Hristiyanl\u0131\u011fa g\u00f6re cihat\u00e7\u0131 ve sava\u015f\u00e7\u0131 bir din oldu\u011fu do\u011frudur. Fakat Arz-\u0131 Mev\u2019ud\u2019u (Vaat edilmi\u015f topraklar\u0131) binlerce y\u0131ldan beri tavizsiz bir \u015fekilde inan\u00e7lar\u0131n\u0131n temeline yerle\u015ftirip bunun kanl\u0131 veya kans\u0131z m\u00fccadelesini veren, kutsal kitaplar\u0131nda sava\u015fta d\u00fc\u015fman\u0131n nas\u0131l k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilece\u011fi a\u00e7\u0131k a\u00e7\u0131k anlat\u0131lan[11]<\/a> Yahudili\u011fi ne yapaca\u011f\u0131z? Hz. \u0130sa\u2019n\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l s\u00f6zlerine ra\u011fmen misyonerli\u011fi dinin en birinci r\u00fckn\u00fc; cad\u0131 avc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve engizisyonun dinsel bir kurum haline getiren, bu u\u011furda muazzam soyk\u0131r\u0131mlar yapan Hristiyanl\u0131\u011f\u0131 bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir din olarak m\u0131 g\u00f6rece\u011fiz? Ayn\u0131 \u015fekilde, ilahlar\u0131n gazab\u0131ndan korunmak i\u00e7in \u00e7e\u015fitli vesilelerle gen\u00e7 k\u0131zlar\u0131n ve erkeklerin kurban edildi\u011fi semavi olmayan dinleri nas\u0131l adland\u0131raca\u011f\u0131z?<\/p>\n Tekrar \u0130sl\u00e2m\u2019a d\u00f6necek olursak, T\u00fcrkiye\u2019de bile Kur\u2019an\u2019da\u00a0\u201csava\u015f\u201d anlam\u0131na gelen \u201ck\u0131t\u00e2l\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn 13, \u201ckar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sava\u015fma\u201d anlam\u0131ndaki \u201cmuk\u00e2tele\u201dnin 57, \u201charb\u201d kelimesinin 11 ve \u201ccihad\u201d kelimesinin 41 yerde ge\u00e7ti\u011fi ifade edilerek \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n bar\u0131\u015f dini olmad\u0131\u011f\u0131 tezi \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir[12]<\/a>. Kabul etmek gerekir ki, bunlar asla az\u0131msanacak rakamlar de\u011fildir. Fakat konu sadece bu say\u0131lar \u00fczerinden de\u011fil de Kur\u2019an\u2019\u0131n t\u00fcm\u00fc, bu ayetlerin n\u00fczul sebepleri; sava\u015fta kad\u0131nlar\u0131n, \u00e7ocuklar\u0131n, ya\u015fl\u0131lar\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmemesi, a\u011fa\u00e7lara, ekinlere ve mabetlere zarar verilmemesi, sava\u015ftan \u00f6nce bar\u0131\u015f i\u00e7in b\u00fct\u00fcn imk\u00e2nlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131, sava\u015f s\u0131ras\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 gitmeme, teslim olanlar\u0131 affetme ve k\u00f6leleri azat etmeyle ilgili h\u00fck\u00fcmler dikkate al\u0131narak de\u011ferlendirilmelidir[13]<\/a>. Ayr\u0131ca \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n cihatla ilgili tavr\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in Kur\u2019an\u2019daki rahmetle, merhametle, affetmeyle, sabretmeyle, insanlara iyilik yapmayla, c\u00f6mertlikle ve dinde zorlaman\u0131n olmamas\u0131yla ilgili ayetleri de bunlara ilave etmemiz gerekir. Belki bunlar kadar di\u011fer m\u00fchim bir husus da \u201ccihad\u201d kelimesinin s\u00f6zl\u00fck anlam\u0131d\u0131r. Arap\u00e7a \u201cc-h-d\u201d k\u00f6k\u00fcnden t\u00fcreyen bu kelime sadece kutsal sava\u015f de\u011fil, ayn\u0131 zamanada \u201cceht, g\u00fc\u00e7 ve gayret sarfetmek, bir i\u015fi ba\u015farmak i\u00e7in elinden gelen b\u00fct\u00fcn imk\u00e2nlar\u0131 kullanmak<\/em>\u201d m\u00e2nas\u0131na gelir. \u0130sl\u00e2m\u00ee literat\u00fcrde anlam\u0131 ise \u00e7ok kapsaml\u0131 olup \u201cdin\u00ee emirleri \u00f6\u011frenip ona g\u00f6re ya\u015famak ve ba\u015fkalar\u0131na \u00f6\u011fretmek, iyili\u011fi emredip k\u00f6t\u00fcl\u00fckten sak\u0131nd\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 tebli\u011f, nefse ve d\u0131\u015f d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele vermek\u201d<\/em>tir[14]<\/a>.<\/p>\n Konuyu yaln\u0131zca bir iki ayet ve olay de\u011fil, sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn bu ilkeler, ayetler, olaylar ve y\u00f6ntemler \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131rsak, cihad\u0131 kaba bir k\u0131tal de\u011fil, kutsal bilinen her t\u00fcrl\u00fc de\u011ferlerin korunmas\u0131 ve y\u00fcceltilmesi i\u00e7in yap\u0131lan sava\u015f dahil her \u00e7e\u015fit gayretler ve faaliyetler \u015feklinde tarif etmek gerekir. Sava\u015fmak i\u00e7in bahane aramak, insanlar\u0131, k\u00fclt\u00fcrleri ve tarih\u00ee mek\u00e2nlar\u0131, medeniyetleri yok etmek cihat olamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun amac\u0131 yok etmek de\u011fil, yok olmamak; var ve ihya etmektir. \u00d6rnek vermek gerekirse Hendek sava\u015f\u0131 ve T\u00fcrk \u0130stiklal Sava\u015f\u0131, sebepleri ve sonu\u00e7lar\u0131 itibar\u0131yla bu tarife en uygun cihatlard\u0131r.<\/p>\n Biraz daha a\u00e7mak gerekirse, insan\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, yeteneklerini geli\u015ftirmesi, cehaletini yenmesi, g\u00f6revini d\u00fcr\u00fcst ve tam yapmas\u0131, analitik d\u00fc\u015f\u00fcnmesi, teknoloji \u00fcretmesi, Kur\u2019an ahlak\u0131yla ahlaklanmas\u0131, iyi vatanda\u015f olmas\u0131, vergisini vermesi, ailesinin ge\u00e7imini temin etmesi, \u015fahsi menfaatleri i\u00e7in de\u011fil, \u00fclke menfaatleri i\u00e7in bilin\u00e7li oy kullanmas\u0131 da bir cihatt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6zellikle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bunlar olmadan milletlerin, kutsallar\u0131n\u0131 korumas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hatta bir diplomat\u0131n, muhatab\u0131n\u0131 espriyle etkileyerek, pasif hale getirmesi bile cihad\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n aksini d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve cihad\u0131 din g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc alt\u0131nda ganimet, k\u00f6le, cariye elde etmek i\u00e7in \u00f6ld\u00fcrmek, yak\u0131p y\u0131kmak \u015feklinde anlamak, \u0130sl\u00e2m\u2019a de\u011fil, bedevili\u011fe uygun bir k\u0131tal anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n Cihat konusunda dile getirilmesi gereken di\u011fer bir nokta da onun, siyasete \u00e7ok kolay alet edilebilme \u00f6zelli\u011fidir. Bu, ayn\u0131 zamanda g\u00fcc\u00fc elinde bulunduran kimselerin b\u00f6yle bir kutsal mefhumu kendi \u015fahs\u00ee veya ideolojik \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in istismar etmeleri demektir. Siyasal \u0130slam\u2019\u0131n ivme kazanmas\u0131yla birlikte bir\u00e7ok dernek, cemaat ve vak\u0131f, insanlar\u0131 hep \u201cdin d\u00fc\u015fmanlar\u0131yla cihat yapma\u201d veya \u201c\u0130sl\u00e2m\u2019a hizmet etme\u201d ad\u0131 alt\u0131nda aldatarak s\u00f6m\u00fcrm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n \u0130sl\u00e2m dininin mahiyetini anlamak i\u00e7in ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu dokuz ba\u015fl\u0131\u011fa daha ba\u015fka konular\u0131 da ekleyebiliriz. Fakat \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, bunlar bile \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n do\u011fru anla\u015f\u0131lmas\u0131na yetecek kadar ipucu vermektedir. Buna g\u00f6re, M\u00fcsl\u00fcmanlar ilk zamanlarda siyasi ihtilaflar\u0131n, daha sonra ise f\u0131kh\u00ee, kelam\u00ee ve tasavvufi anlay\u0131\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan dolay\u0131 mezhepler, tarikatlar ve ideolojiler etraf\u0131nda ayr\u0131\u015ft\u0131lar. Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerin bir k\u0131sm\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u015fartlar\u0131na ve ihtiya\u00e7lar\u0131na cevap verecek mahiyette yorumlar olmakla birlikte daha sonra bunlar de\u011fi\u015fmez naslar olarak takdim ve kabul edildi\u011finden, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ufuklar\u0131n\u0131 ve hayallerini daraltm\u0131\u015f, neticede din, tan\u0131nmayacak hale gelmi\u015ftir. Bununla birlikte g\u00fcn\u00fcm\u00fcz M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131, Kur\u2019an, s\u00fcnnet, ak\u0131l, insan f\u0131trat\u0131 ve zaman\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bir de\u011ferlendirme yapmak zorundad\u0131r.<\/p>\n a) \u0130ster kad\u0131n, ister erkek olsun, halifelik \u015ferefi ve g\u00f6revi ile onurland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ak\u0131ll\u0131, zarif, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 insan anlay\u0131\u015f\u0131na sahip bir \u0130sl\u00e2m m\u0131, yoksa insan\u0131 iradesiz, g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve pis bir sudan meydana gelen zevksiz, kaba saba, de\u011fersiz bir varl\u0131k olarak g\u00f6ren bir din mi?<\/p>\n b) Gazap sahibi, cezaland\u0131r\u0131c\u0131, devaml\u0131 adaklar ve kurbanlar isteyen, kula hi\u00e7bir irade b\u0131rakmayan, buna ra\u011fmen hi\u00e7 memnun olmayan, her zaman d\u0131\u015flay\u0131c\u0131, eri\u015filmez bir ilah imaj\u0131 m\u0131? Ayn\u0131 \u015fekilde, hakl\u0131ya hakk\u0131n\u0131 veren, \u015fefkat g\u00f6steren fakat haks\u0131z\u0131 cezaland\u0131ran bir Tanr\u0131 m\u0131, yoksa bir tak\u0131m arac\u0131lar vas\u0131tas\u0131yla devlete, millete ve zavall\u0131lara kar\u015f\u0131 i\u015flenen g\u00fcnahlar\u0131 kulak ard\u0131 eden bir Tanr\u0131 m\u0131?<\/p>\n c) D\u00fcnyay\u0131, d\u00fcnya nimetlerini yok farz eden, ya da sevap kazanmak i\u00e7in ihmal eden, kirleten, k\u00f6relten bir din mi, yoksa onu insan akl\u0131, estetik duyu\u015fu, sanat zevki ve g\u00fczel ahlak\u0131yla bir heykel zarafetinde i\u015fleyip cennet haline getiren bir din mi?<\/p>\n d) Kur\u2019an\u2019da insanlar\u0131n \u00e7e\u015fitli k\u00fclt\u00fcrlere sahip \u00fcmmetler, boylar ve milletler halinde yarat\u0131l\u0131p \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn takva y\u00f6n\u00fcnden oldu\u011funun belirtilmesine ra\u011fmen bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6z ard\u0131 edip b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 Arap\u00e7a konu\u015fan, Arap\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fcnen ve Arap gibi ya\u015fayan insanlar haline getirmek isteyen bir din mi?<\/p>\n e) \u015eeklin \u00f6ze, hu\u015fuya ve derin bir estetik heyecana tercih edildi\u011fi, ahlaktan, irfandan ve tefekk\u00fcrden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ibadet anlay\u0131\u015f\u0131 m\u0131, yoksa insan\u0131n halifelik bilinci \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fcnyay\u0131 imar etmek maksad\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn g\u00fczel faaliyetlerin de di\u011fer bi\u00e7imsel ibadetler kadar, hatta onlardan daha \u00f6nemli oldu\u011fu \u0130sl\u00e2m\u00ee bir ibadet anlay\u0131\u015f\u0131 m\u0131? Ve buna ba\u011fl\u0131 olarak Kur\u2019an\u00ee ifadeyle \u201cAllah\u2019\u0131n ve\u00e7hi\u201d, yani cemali ve sevgisi i\u00e7in yap\u0131lan ibadet mi cennette hurilerle birlikte olmak i\u00e7in yap\u0131lan hareketler mi?<\/p>\n f) \u0130sl\u00e2m dininin as\u0131l kayna\u011f\u0131 olarak Kur\u2019an\u2019\u0131, Hz Peygamber\u2019in sahih s\u00f6zlerini, akl\u0131, insan onurunu, f\u0131trat\u0131 ve zaman\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131 g\u00f6ren bir din mi, yoksa Kur\u2019an\u2019\u0131 sadece y\u00fcz\u00fcnden veya ezberden okumaya ay\u0131r\u0131p, akla, insan do\u011fas\u0131na, onuruna ve zaman\u0131n \u015fartlar\u0131na uygunlu\u011fu ara\u015ft\u0131r\u0131lmadan oldu\u011fu gibi kabul edilen s\u00f6zleri esas alan bir anlay\u0131\u015f m\u0131?<\/p>\n g) \u0130nsan\u0131n, yery\u00fcz\u00fcn\u00fc imar etmek i\u00e7in g\u00f6revlendirdi\u011fi s\u0131ras\u0131nda kendisine verilen en \u00f6nemli vas\u0131talar ve g\u00fc\u00e7ler olan akl\u0131n, sezginin, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ve azmin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan bilgi ve teknolojiyi g\u00fczel ahlakla birle\u015ftiren bir din mi, yoksa d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ve bilmekten korkan, filozoflar\u0131 olmayan ve hurafeleri kutsayan bir din mi?<\/p>\n h) \u0130nsan\u0131 insan yapan de\u011ferlerden bir tanesi olan ince zevkin ve yaratma heyecan\u0131n\u0131n eseri olan, b\u00f6ylece hem insanlar\u0131n ruh d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kavrayan, hem de Allah\u2019\u0131n cemal s\u0131fat\u0131n\u0131 insanda ve tabiattaki tecellisini terenn\u00fcm eden sanat eserlerine cevaz verip te\u015fvik eden bir din mi, yoksa insan\u0131 duygudan ve heyecandan mahrum b\u0131rakarak onu hayvan derecesine indiren bir zihniyet mi?<\/p>\n i) Allah\u2019\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanlara kendi kutsallar\u0131n\u0131 savunmak i\u00e7in farz k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 cihad\u0131 baz\u0131 ter\u00f6r \u00f6rg\u00fctlerinin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi onu sald\u0131rgan emelleri i\u00e7in silahl\u0131 m\u00fccadeleden ibaret g\u00f6r\u00fcp, onun tebli\u011f, \u00e7al\u0131\u015fma, bilim, sanat, teknoloji \u00fcretme boyutunu hesaba katmayan bir zihniyet mi? Ya da her t\u00fcrl\u00fc hasenat\u0131, her t\u00fcrl\u00fc \u00fcretimi ve m\u00fccadeleyi cihat olarak g\u00f6ren bir din mi?<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bu sorular\u0131n cevab\u0131 ve konumuzun \u00f6zetinin \u00f6zeti \u015fudur: G\u00fcn\u00fcm\u00fczde M\u00fcsl\u00fcmanlar, insan\u0131n sahip oldu\u011fu melekeleri ve yetenekleri ink\u00e2r eden, dondurulmu\u015f, hayat\u0131n ger\u00e7eklerinden kopar\u0131lm\u0131\u015f, \u00f6zellikle davran\u0131\u015flarda Arap gelene\u011fi do\u011frultusunda siyasete alet edilen bir ideoloji ile Kur\u2019an\u2019a, bilgiye, sevgiye ve g\u00fczelli\u011fe dayal\u0131 evrensel ihtiya\u00e7lara a\u00e7\u0131k uygarl\u0131k dini aras\u0131nda se\u00e7im yapmak durumundad\u0131r. Yak\u0131n ve orta vadedeki d\u00fcnya siyasetini M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n bu tercihi, idraki ve gayreti belirleyecektir.<\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a> Fran\u00e7oise Herifier, Michelle Perrot, Sylviane Agacinski, Nicole Bacharan, Kad\u0131nlar\u0131n En G\u00fcsel Tarihi<\/em> (\u00c7eviren: Yonca A\u015f\u00e7\u0131 Dalar), T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2016.<\/p>\n [2]<\/a> Bu \u00e2yette ge\u00e7en “li-te\u00e2ref\u00fb” <\/strong>kelimesine hemen hemen b\u00fct\u00fcn mealciler ve tefsirciler “bili\u015fsinler, tan\u0131\u015fs\u0131nlar diye” \u015feklinde bir anlam vermi\u015f ve belli \u00f6l\u00e7\u00fcde hakikati dile getirmi\u015f iseler de, bu kelimenin as\u0131l m\u00e2n\u00e2s\u0131n\u0131n, yukar\u0131da verdi\u011fimiz anlam oldu\u011funa hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yoktur. Zira Arap\u00e7aya v\u00e2k\u0131f herkes bilir ki, bu “te\u00e2ref\u00fb” kelimesinin k\u00f6k\u00fc olan (‘a-re-fe) s\u00f6z\u00fc, “bilmek” kelimesinin k\u00f6k\u00fc oldu\u011fu kadar, “k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet” anlam\u0131na gelen “irfan” s\u00f6z\u00fcn\u00fcn de k\u00f6k\u00fcd\u00fcr. Arap\u00e7ada h\u00e2len k\u00fclt\u00fcr kelimesinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak kullan\u0131lagelen “irfan” s\u00f6z\u00fc, bilindi\u011fi \u00fczere T\u00fcrk\u00e7eye de ayn\u0131 anlam\u0131yla ge\u00e7mi\u015ftir. Bu sebeple, Hucurat suresinde ge\u00e7en bu “<\/strong>li-te\u00e2ref\u00fb” kelimesinin, “bili\u015fmek”ten, “tan\u0131\u015fmak”tan daha \u00f6te ve derin bir anlam\u0131 bulunmakta olup, bu da “k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet al\u0131\u015fveri\u015fidir.” (Bak, Nusret \u00c7am, A\u015fk Dini<\/em>, \u00d6t\u00fcken Yay\u0131nevi, \u0130stanbul, 2010, s. 351.<\/p>\n [3]<\/a> Mesela Rum, 22; Maide, 48; F\u00e2t\u0131r, 28; Nahl, 36, 89.<\/p>\n [4]<\/a> Hucurat 11.<\/p>\n [5]<\/a> Al-i \u0130mran 137, En’am 11, Yusuf 109, Nahl 36, Hacc 46, Neml 69; Ankebut 20; Rum 9 ve 42; F\u00e2t\u0131r 44, Tevbe 112, Muhammed 10<\/p>\n [6]<\/a> Bu ifadelerin yer ald\u0131\u011f\u0131 Bakara 120. Ayete atfen Nesefi gibi tefsirciler \u201ck\u00fcf\u00fcr tek millettir\u201d \u015feklinde \u015fimdilerde siyasi \u0130sl\u00e2mc\u0131lar\u0131n parolas\u0131 haline gelen bir yorum \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r (Nesefi, Tefsir, c. I, \u0130stanbul, 1984, s. 286. www.\u0130sl\u00e2m-tr.org\/konu\/kufur-tek-millettir.9601\/)<\/p>\n [7]<\/a> Yahudi ve H\u0131ristiyanlar\u0131 dost edinmemekle ilgili ayet: Maide, 51; cihatla ilgili altm\u0131\u015f civar\u0131ndaki ayettin birka\u00e7\u0131: Bakara, 190, 194, 216; Al-i \u0130mran 157, 195, 200; Tevbe, 20, 24; Fetih, 16;<\/p>\n [8]<\/a> Bak: Nusret \u00c7am, A\u015fk Dini<\/em>, \u00d6t\u00fcken Yay\u0131nevi, \u0130stanbul, 2010.<\/p>\n [9]<\/a> Bak: Nusret \u00c7am, \u0130sl\u00e2mda Sanat Sanatta \u0130sl\u00e2m<\/em>, Ak\u00e7a\u011f Yay\u0131nevi, Ankara, 2012, s. 56-84.<\/p>\n [10]<\/a> Ak\u0131n Karadeniz, Kur\u2019\u00e2n\u2019da Cihad-K\u0131tal Fark\u0131 ve \u0130\u015e\u0130D Ter\u00f6r\u00fc, https:\/\/dergipark.org.tr\/download\/article-file\/138024<\/a>. 13.06. 2019 g\u00fcn\u00fc saat 17.00\u2019de g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n [11]<\/a> Bak\u0131n\u0131z: Tesniye Bap 20, 10-14\u00b8 17-19; Bap 11, 24-25; Yeremya Bap 51: 20-23; I. Samuel Bap 15, 3.<\/p>\n [12]<\/a> \u00a0http:\/\/ahmetsaltik.net\/tag\/kuranda-cihad-kelimesi-ve-turevleri-41-yerde-geciyor\/<\/a><\/p>\n [13]<\/a> Yunus Macit, \u201cSava\u015f Kurallar\u0131 A\u00e7\u0131s\u0131ndan Hz. Peygamber\u2019in S\u00fcnnetinde Do\u011fal ve Fizik\u00ee Yap\u0131n\u0131n Masuniyeti\u201d,\u00a0 https:\/\/dergipark.org.tr\/download\/article-file\/52518<\/a>, 15 Haziran 2019 saat 0.25\u2019te g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n [14]<\/a>Ahmet \u00d6zel, \u201cCihad\u201d, TDV\u0130A, cilt\u00a0 https:\/\/\u0130sl\u00e2mansiklopedisi.org.tr\/cihad#1<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Prof. Dr. Nusret \u00c7am Kur’an ayetlerinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, \u0130slam’\u0131n \u00e7\u0131karc\u0131l\u0131k ve ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131l\u0131k ile ele ge\u00e7irilme \u00e7abalar\u0131na kar\u015f\u0131 tarihsel bak\u0131\u015fla \u0130slam’\u0131n aksi de\u011ferleri savundu\u011funu ortaya koyuyor. M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n alg\u0131lar\u0131nda de\u011fi\u015fim ihtiyac\u0131na i\u015faret ediyor. <\/p>\n","protected":false},"author":94,"featured_media":7906,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[61,2],"tags":[],"coauthors":[368],"class_list":["post-7896","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-din","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7896","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/94"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7896"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7896\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7902,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7896\/revisions\/7902"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7906"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7896"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7896"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7896"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=7896"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/1-3.jpg\")
<\/p>\n1- Nas\u0131l bir insan?<\/strong><\/h2>\n
\u0130slam\u2019da kad\u0131n\u0131n yeri <\/strong><\/h2>\n
2- Nas\u0131l bir Tanr\u0131 inanc\u0131?<\/strong><\/h2>\n
3- Nas\u0131l bir d\u00fcnya anlay\u0131\u015f\u0131?<\/strong><\/h2>\n
4- Nas\u0131l Bir \u00dcmmet Anlay\u0131\u015f\u0131?<\/strong><\/h2>\n
\u0130slam\u2019da k\u00fclt\u00fcrel miras ve di\u011fer dinler<\/strong><\/h2>\n
\n
\u0130slam tarihinde \u00fcmmetin yeri<\/strong><\/h2>\n
5- Nas\u0131l bir ibadet anlay\u0131\u015f\u0131?<\/strong><\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/2-2.jpg\")
<\/p>\n![\"\u00a0I\u015eID](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/3-1.jpg\")
\u0130slam, ibadet, uygarl\u0131k<\/strong><\/h2>\n
![\"Yass\u0131ada\u2019n\u0131n](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/4-1.jpg\")
6- Kur\u2019an-hadis, ak\u0131l-nakil meselesi<\/strong><\/h2>\n
7- Bilim anlay\u0131\u015f\u0131<\/strong><\/h2>\n
![\"\u0130slam](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2019\/06\/5-1.jpg\")
Hurafelere kar\u015f\u0131 ak\u0131l ve iman<\/strong><\/h2>\n
8- Sanat ve estetik<\/strong><\/h2>\n
Sanat ve insan<\/strong><\/h2>\n
9- Cihat s\u00f6z\u00fcnden ne anlamak gerek? <\/strong><\/h2>\n
Sonu\u00e7 <\/strong><\/h2>\n