{"id":8176,"date":"2019-08-05T19:30:00","date_gmt":"2019-08-05T16:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/?p=8176&preview=true&preview_id=8176"},"modified":"2019-08-06T02:01:57","modified_gmt":"2019-08-05T23:01:57","slug":"nehir-destan-oguzname-oguz-bitig-soz-basi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/nehir-destan-oguzname-oguz-bitig-soz-basi\/","title":{"rendered":"Nehir Destan O\u011fuzname (Oguz Bitig): S\u00f6z ba\u015f\u0131"},"content":{"rendered":"

Destanlar ve efsaneler, milletlerin \u015fuur altlar\u0131na y\u00fcklenmi\u015f b\u00fcy\u00fck emellerdir<\/em>. Y\u00f6neticiler ve bilgeler her toplumda \u00e7ok az say\u0131dad\u0131r. B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funluk s\u0131radan insanlardan olu\u015fur. Mitolojik devirlerden veya tarihin derinliklerinden s\u00fcz\u00fcl\u00fcp gelen baz\u0131 izler ve simgeler, i\u015fte bu s\u0131radan insanlar\u0131n kalplerinde bir s\u0131cakl\u0131k yarat\u0131r. Atalardan devreden efsane ve destanlar s\u0131radan insanlara eski ihti\u015faml\u0131 g\u00fcnleri hat\u0131rlat\u0131r; bu hat\u0131rlamalar da belli belirsiz bir gelecek \u00f6zlemine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Bazen asker\u00ee ve siyasi \u00f6nderler, bazen de b\u00fcy\u00fck bilge ve ozanlar bu belirsiz \u00f6zlemi belirgin bir \u00fclk\u00fc h\u00e2line getirirler. O zaman y\u00f6neticiler de s\u0131radan insanlar da kendi milletlerinin cihana h\u00e2kim olmas\u0131n\u0131 isterler. T\u00fcrkler, ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131na h\u00e2kim olan ba\u015fbu\u011flar\u0131na bu sebeple cihangir veya sahipk\u0131ran<\/em> demi\u015flerdir. Cihangirler Tanr\u0131\u2019n\u0131n kutuyla d\u00fcnyaya gelirler, milletlerinin \u015fuur altlar\u0131na y\u00fcklenmi\u015f b\u00fcy\u00fck dilekleri belirli \u00fclk\u00fcler h\u00e2line getirip onlar\u0131n \u00f6n\u00fcne koyarlar. Tarihin, co\u011frafyan\u0131n ve toplumun \u015fartlar\u0131 uygunsa \u00fclk\u00fclere do\u011fru h\u0131zla yol al\u0131n\u0131r; bazen sadece milletin de\u011fil, d\u00fcnyan\u0131n tarihi bile de\u011fi\u015fir.<\/p>\n

\"\"

Kazak destan ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 \u015eakir \u0130brayev, \u201cKahramanl\u0131k destanlar\u0131 \u00e7e\u015fitli estetik g\u00fczelliklerle ve tarihin dalgalar\u0131yla doludur.\u201d der.<\/p><\/div>\n

Tan\u0131nm\u0131\u015f destan bilimciler destanlar\u0131n mill\u00ee ruhu ve ideali yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 konusunda fikir birli\u011fi i\u00e7indedirler. Destanlar\u0131n tarih\u00ee ger\u00e7ekle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcp \u00f6rt\u00fc\u015fmemesi \u00f6nemli de\u011fildir; onlar\u0131 dinleyen s\u0131radan insanlar, anlat\u0131lanlar\u0131n ger\u00e7ek bir tarih oldu\u011funa ve ge\u00e7mi\u015fte b\u00fcy\u00fck kahramanlara sahip bulunduklar\u0131na inan\u0131rlar.<\/p>\n

Destanlar mill\u00ee \u00fclk\u00fcy\u00fc i\u00e7lerinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131klar\u0131 gibi milletlerin ya\u015fay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ve estetik anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da yans\u0131t\u0131rlar.<\/p>\n

Kazak destan ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 \u015eakir \u0130brayev, \u201cKahramanl\u0131k destanlar\u0131 \u00e7e\u015fitli estetik g\u00fczelliklerle ve tarihin dalgalar\u0131yla doludur.\u201d der. Ona g\u00f6re destan\u0131n yap\u0131s\u0131 ve ideali, s\u0131rr\u0131 ve nitelikleri, ruhu ve y\u00fcksek sesi bir\u00e7ok nesli besler.<\/p>\n

\u0130brayev hakl\u0131d\u0131r. Destanlar\u0131n ruhu vard\u0131r. Destanlar s\u0131rlarla doludur ve s\u0131rlar i\u00e7inde saklanan b\u00fcy\u00fck \u00fclk\u00fcler vard\u0131r. Destanlar\u0131n sesi y\u00fcksektir. \u0130\u015fte bu y\u00fcksek ses, gaipten gelmi\u015f bir kutsal uyar\u0131 gibi insanlar\u0131n ruhuna n\u00fcfuz eder; onlarda bir heyecan, bir canlanma uyand\u0131r\u0131r; b\u00fcy\u00fck i\u015fler yapma arzu ve azmini besler.<\/p>\n

Eski zaman insanlar\u0131 efsane ve destanlarda kendilerini bulmu\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc destan kahramanlar\u0131 onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 gibi ya\u015far; onlar\u0131n yediklerini yer, onlar\u0131n i\u00e7tiklerini i\u00e7er; onlar gibi giyinirler, onlar gibi \u015fark\u0131lar s\u00f6yleyip onlar gibi raks ederler.<\/p>\n

\u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda efsanelerin yeri<\/strong><\/h2>\n

Modern zamanlar\u0131n insanlar\u0131 i\u00e7in durum farkl\u0131d\u0131r. Onlar art\u0131k destanlarda oldu\u011fu gibi ya\u015fam\u0131yorlar. Yiyip i\u00e7tikleri de giydikleri de farkl\u0131. Fakat modern insanda da bir destan duygusu, bir destan \u00f6zlemi var. Sanki \u00f6zlemlerini, bilin\u00e7lerinin gerilerinde bir yerlerde saklamaktad\u0131rlar. Efsaneleri, destanlar\u0131 yans\u0131tan romanlara, filmlere d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fck ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc a\u00e7\u0131klanamaz. Bilim kurgu roman ve filmlerine dahi efsane ve destan motiflerinin h\u00e2kim olmas\u0131 ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc a\u00e7\u0131klanamaz.<\/em> Modern insan da efsaneye ve destana s\u0131\u011f\u0131nmak istiyor; o da sosyal ve estetik olarak efsane ve destandan beslenmek istiyor. Tarihteki ihti\u015faml\u0131 g\u00fcnlerini ve g\u00f6rkemli kahramanlar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamak modern insana da tatmin duygusu veriyor.<\/p>\n

\u00d6yleyse efsane ve destanlar h\u00e2l\u00e2 g\u00fcnceldir.<\/p>\n

O\u011fuzname, T\u00fcrklerin en b\u00fcy\u00fck tarih\u00ee destan\u0131d\u0131r. Tarihin derinliklerinde do\u011fmu\u015f, yak\u0131n y\u00fczy\u0131llara kadar ya\u015fay\u0131p gelmi\u015ftir. Bug\u00fcn ya\u015fam\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnse de T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019nda bin bir t\u00fcrl\u00fc yans\u0131malar\u0131 devam etmektedir. Kazak ak\u0131nlar\u0131 (ozanlar\u0131), dombra \u00e7al\u0131p Korkut y\u0131rlar\u0131 s\u00f6ylemekte; \u00d6zbek, Karakalpak, Ba\u015fkurt ve Tatar destanc\u0131lar\u0131 Alpam\u0131\u015f\u2019\u0131 aytmakta; T\u00fcrkmen ba\u011f\u015f\u0131lar\u0131 Dede Korkut hik\u00e2yelerini dillendirmekte; Azerbaycan, T\u00fcrkiye ve Balkanlar\u0131n nineleri, dedeleri, Bey B\u00f6yrek ve Tepeg\u00f6z masallar\u0131 anlatmaktad\u0131rlar. Bedizciler (ressam ve heykelt\u0131ra\u015flar) O\u011fuz\u2019un ve Korkut Ata\u2019n\u0131n resim ve heykellerini yapmakta, Bo\u011fa\u00e7 Han\u2019\u0131, Tepeg\u00f6z\u2019\u00fc \u00e7izmektedirler.<\/p>\n

\u00d6yleyse O\u011fuzname h\u00e2l\u00e2 g\u00fcnceldir.<\/p>\n

O\u011fuzname yaln\u0131z O\u011fuzlar\u0131n de\u011fildir, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n destan\u0131d\u0131r. O\u011fuzname\u2019de Sakalar, Hunlar, (K\u00f6k) T\u00fcrkler, Karahanl\u0131lar vard\u0131r ve bunlar b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n ortak tarihidir. Uygur\u2019un, K\u0131p\u00e7ak\u2019\u0131n, Karluk\u2019un, Kangl\u0131\u2019n\u0131n, Hala\u00e7\u2019\u0131n adlar\u0131n\u0131 O\u011fuz Han vermi\u015ftir; bu boylar\u0131n kurucular\u0131n\u0131n hepsi de O\u011fuz Han\u2019\u0131n beyleridir ve bunlar\u0131n tamam\u0131 T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 demektir.<\/p>\n

O\u011fuzname yaln\u0131z O\u011fuzlar\u0131n de\u011fil b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n destan\u0131d\u0131r. Manas\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00fcy\u00fck atas\u0131 O\u011fuz Han\u2019d\u0131r; O\u011fuzname\u2019den kopmu\u015f Alpam\u0131\u015f, Altay T\u00fcrklerinde de anlat\u0131lmaktad\u0131r. Korkut Ata y\u0131rlar\u0131yla, kopuzuyla, \u00f6l\u00fcmden ka\u00e7mas\u0131yla Kazaklar aras\u0131nda canl\u0131 olarak ya\u015famaktad\u0131r. T\u00fcrkmenler Salur\u2019dur, Ersar\u0131\u2019d\u0131r. Salarlar Akman\u2019d\u0131r, Karaman\u2019d\u0131r. Afganistan Af\u015farlar\u0131 O\u011fuz soyundand\u0131r. Alt\u0131nordu, \u00c7a\u011fatay, \u0130lhanl\u0131lar; \u0130dil-Ural\u2019\u0131n ve T\u00fcrkistan\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fct\u00fcn \u00c7engizli hanl\u0131klar\u0131 O\u011fuz\u2019un soyundand\u0131rlar. Sabredip bu kitab\u0131 ba\u015ftan sona okuyanlar b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 g\u00f6receklerdir.<\/p>\n

Destanlar\u0131n tarih\u00ee ger\u00e7ekle \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcp \u00f6rt\u00fc\u015fmemesi \u00f6nemli de\u011fildir. Onlar\u0131 dinleyen s\u0131radan insanlar, anlat\u0131lanlar\u0131n ger\u00e7ek bir tarih oldu\u011funa as\u0131rlardan beri inanm\u0131\u015flar, hatta eski tarih\u00e7iler, O\u011fuznameleri bir tarih kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. O\u011fuznameler b\u00fct\u00fcn T\u00fcrklerin, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019n\u0131n ortak miras\u0131 ve ortak de\u011feridir. Ve O\u011fuznameler h\u00e2l\u00e2 gelece\u011fe d\u00f6n\u00fck b\u00fcy\u00fck bir \u00fclk\u00fcn\u00fcn, T\u00fcrklerin \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fcl\u00fc kaynaklar\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n

Bir nehir destan olarak O\u011fuzname\u00a0 <\/strong><\/h2>\n

O\u011fuzname\u2019nin \u00fc\u00e7 ana par\u00e7adan olu\u015ftu\u011funu bir s\u00fcreden beri biliyordum. Ana par\u00e7alar \u015funlard\u0131: T\u00fcrklerin ve O\u011fuzlar\u0131n s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi, Dede Korkut boylar\u0131, Dede Korkut\u2019un s\u00f6yledi\u011fi g\u00fczel s\u00f6zler (atas\u00f6zleri). May\u0131s 2006\u2019da sundu\u011fum bir bildiride \u201cbug\u00fcne kadar kay\u0131p oldu\u011fu farz edilen O\u011fuzname\u2019nin asl\u0131nda iki ayr\u0131 par\u00e7a h\u00e2linde elimizde bulundu\u011funu\u201d belirtmi\u015ftim. O zaman atas\u00f6zlerinin de O\u011fuzname i\u00e7inde bulundu\u011funun hen\u00fcz fark\u0131nda de\u011fildim. Biri Berlin\u2019de, biri Petersburg\u2019da bulunan iki atas\u00f6z\u00fc yazmas\u0131n\u0131n da O\u011fuzname ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 dikkatime \u00e7arp\u0131nca O\u011fuzname\u2019nin \u00fc\u00e7 ayr\u0131 par\u00e7a h\u00e2linde elimizde bulundu\u011funu anlad\u0131m. Par\u00e7alar elimizdeydi; \u00f6yleyse bunlar birle\u015ftirilip O\u011fuzname\u2019nin b\u00fct\u00fcn\u00fc ortaya konabilirdi.<\/p>\n

Ancak ge\u00e7 fark etti\u011fim bir \u015fey daha vard\u0131: O\u011fuzname bir \u201cnehir destan<\/em>\u201dd\u0131. \u00d6zellikle s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarih b\u00f6l\u00fcm\u00fc bir noktada bitmiyor, ba\u015fka bir O\u011fuzname n\u00fcshas\u0131nda kal\u0131nan noktadan devam ediyordu.<\/em> Uygur harfli O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131, O\u011fuz\u2019un do\u011fumuyla ba\u015fl\u0131yor, \u00fclkeyi o\u011fullar\u0131 aras\u0131nda payla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcmle sona eriyordu. Re\u015fideddin taraf\u0131ndan kaydedilen O\u011fuzname, O\u011fuz\u2019dan sonraki h\u00fck\u00fcmdarlarla da devam ediyor, Sel\u00e7uklulara, Anadolu be\u011fliklerine kadar geliyordu. 1660\u2019ta Eb\u00fclgazi Bahad\u0131r Han\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 O\u011fuzname (\u015eecere-i<\/em> Ter\u00e2kime<\/em>), s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi kendi zaman\u0131na dek ula\u015ft\u0131r\u0131yordu. Kazan O\u011fuznamesi ad\u0131yla tan\u0131nan yazman\u0131n 1998\u2019de yay\u0131mlanmas\u0131yla s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihin, Eb\u00fclgazi\u2019nin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 yerde bitmedi\u011fini g\u00f6r\u00fcyorduk. Yeni yazma \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fanlar yazman\u0131n tarihini bir t\u00fcrl\u00fc tespit edememi\u015flerdi. Dikkatli bir okuma sonunda Kazan yazmas\u0131n\u0131n asl\u0131nda Afganistan Af\u015farlar\u0131na ait oldu\u011funu ve s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi 1790\u2019lara kadar getirdi\u011fini tespit ettim. B\u00f6ylece nehir destan, efsanevi devirlerden ba\u015fl\u0131yor, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na dek geliyordu.<\/p>\n

O\u011fuzname\u2019nin di\u011fer iki par\u00e7as\u0131 da sabit de\u011fildi. Dede Korkut boylar\u0131 iki yazma ile sabitle\u015fmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu[1]<\/a> ama boylar\u0131n yans\u0131malar\u0131 20. y\u00fczy\u0131la dek uzan\u0131yordu. Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011fu T\u00fcrkmenistan\u2019da farkl\u0131 de\u011fi\u015fkeler h\u00e2linde ya\u015f\u0131yordu. Anadolu, Balkanlar ve Azerbaycan\u2019da ise baz\u0131 Dede Korkut boylar\u0131 masalla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Kazakistan\u2019da say\u0131s\u0131z Korkut Ata efsanesi vard\u0131. Bams\u0131 Beyrek\u2019le ayn\u0131 k\u00f6kten gelen Alpam\u0131\u015f Destan\u0131 ise \u0130dil-Ural ve T\u00fcrkistan\u2019dan Altaylara dek yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Atas\u00f6zleri de sabit de\u011fildi. Atas\u00f6zleri diyorum ama bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 g\u00fczel ve hikmetli s\u00f6zlerdi. Hepsini de Dede Korkut\u2019un s\u00f6yledi\u011fi farz ediliyordu. Dresden ve Vatikan yazmalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda bulunan Dede Korkut s\u00f6zleri bu kadar de\u011fildi. Topkap\u0131 Saray\u0131\u2019ndaki \u00fc\u00e7 sayfal\u0131k bir yazmada daha ba\u015fkalar\u0131 da vard\u0131. T\u00fcrk Tarih Kurumu\u2019nda bulunan bir ba\u015fka yazmada da Dede Korkut s\u00f6zleri yer al\u0131yordu. Atas\u00f6zleriyle ilgili as\u0131l yazmalar ise Berlin ve Petersburg\u2019da idi. Samed Alizade, Petersburg yazmas\u0131n\u0131n 17. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131na ait oldu\u011funu tespit etmi\u015fti. Fakat Berlin yazmas\u0131n\u0131n tarihi hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli fikirler dola\u015f\u0131yordu. 15. y\u00fczy\u0131l diyen vard\u0131, 16. y\u00fczy\u0131l diyen vard\u0131. Yazman\u0131n sonunda bulunan 4. Murat\u2019\u0131n c\u00fclusuna ait tarih d\u00fc\u015f\u00fcrmeler kimsenin dikkatini \u00e7ekmemi\u015fti. 4. Murat 1623\u2019te tahta oturmu\u015ftu. Demek ki yazma da en erken bu tarihe aitti. Dede Korkut s\u00f6zleri 17. y\u00fczy\u0131la dek uzan\u0131yordu. Kazakistan\u2019da bug\u00fcn de ya\u015fayan Korkut Ata \u015fiirleri ve besteleri vard\u0131.<\/p>\n

S\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarih nehir gibi akmakta, Dede Korkut boylar\u0131 ile Dede Korkut s\u00f6zleri de\u011fi\u015fik kal\u0131plar i\u00e7inde ya\u015famaya devam etmekteydi. Kay\u0131p zannedilen O\u011fuzname \u00fc\u00e7 par\u00e7a h\u00e2linde elimizdeydi. \u00d6yleyse bunlar birle\u015ftirilip O\u011fuzname\u2019nin b\u00fct\u00fcn\u00fc ortaya konabilirdi. Ben de bunu yapt\u0131m.<\/p>\n

Tek bir O\u011fuzname\u2019ye do\u011fru<\/strong><\/h2>\n

O\u011fuzname\u2019nin \u00fc\u00e7 par\u00e7al\u0131 yap\u0131s\u0131 daha 1310 y\u0131l\u0131nda, M\u0131s\u0131r\u2019daki T\u00fcrk Devleti (Meml\u00fckl\u00fc) tarih\u00e7isi Eb\u00fbbekir bin Abdullah bin Aybek Ed-Dev\u00e2d\u00e2r\u00ee taraf\u0131ndan bildiriliyordu. O, kendi zaman\u0131nda O\u011fuzname\u2019nin elden ele dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131; i\u00e7inde O\u011fuz\u2019un ve O\u011fuz h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n faaliyetlerinin anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, Tepeg\u00f6z gibi acayip hik\u00e2yelerin yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve atas\u00f6zleri bulundu\u011funu bize haber veriyordu. Eb\u00fbbekir\u2019den birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce Re\u015fideddin de s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi anlat\u0131rken Dede Korkut\u2019un g\u00fczel s\u00f6zleri ve hik\u00e2yeleri bulundu\u011funu, onlar\u0131 ayr\u0131ca zikredece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. Ama nedense onlar\u0131 zikretmemi\u015fti. Eskiden beri bilinen bu iki kaynak \u00fc\u00e7 par\u00e7al\u0131 yap\u0131dan bahsediyordu ama hi\u00e7 kimse bu \u00fc\u00e7 par\u00e7an\u0131n elimizde bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyordu. Ger\u00e7i Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n O\u011fuzname ad\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131mas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla onun daha b\u00fcy\u00fck bir O\u011fuzname\u2019nin par\u00e7as\u0131 oldu\u011fundan bahsedenler vard\u0131 ama hi\u00e7 kimse bunlar\u0131 birle\u015ftirmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyordu. Daha da \u00f6nemlisi O\u011fuzname\u2019nin hep \u201ckay\u0131p\u201d oldu\u011fu s\u00f6yleniyordu. Evet, \u00fc\u00e7 par\u00e7ay\u0131 da i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran en eski O\u011fuzname kay\u0131pt\u0131 ama \u00fc\u00e7 par\u00e7a ayr\u0131 ayr\u0131 elimizde bulundu\u011funa g\u00f6re tamamen de \u201ckay\u0131p\u201d say\u0131lmazd\u0131. Yap\u0131lacak i\u015f \u00fc\u00e7 par\u00e7ay\u0131 birle\u015ftirmekti. Ben de bunu yapt\u0131m.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bu eserin ana g\u00f6vdesi \u201cmetin\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Burada par\u00e7alar\u0131 birle\u015ftirip O\u011fuzname\u2019yi yeniden kurdum. Elbette kurdu\u011fum metin, Eb\u00fbbekir\u2019in 1310 y\u0131l\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ve elden ele dola\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi kitab\u0131n metni de\u011fildir. B\u00f6yle olmas\u0131 imk\u00e2n\u0131 yoktu, \u00e7\u00fcnk\u00fc O\u011fuzname s\u00fcre\u011fen bir metindi ve Eb\u00fbbekir\u2019den sonra da devam edip duruyordu. Benim yapt\u0131\u011f\u0131m i\u015f, en eskisinden en sonuncusuna dek b\u00fct\u00fcn O\u011fuzname metinlerini bir araya getirmekten ibarettir. Yani bir t\u00fcr kolaj yapt\u0131m.<\/p>\n

Metinleri bir araya getirirken elbette baz\u0131 tasarruflarda bulundum.<\/p>\n

\"\"

Ergene Kon\u2019dan \u00e7\u0131kan ve \u00c7engizlilerin efsanevi atalar\u0131 olan Kayan ile N\u00fck\u00fcz, efsaneye g\u00f6re O\u011fuz Han soyundan gelmekte idiler<\/p><\/div>\n

O\u011fuzname\u2019nin \u00a04 ana kayna\u011f\u0131<\/strong><\/h2>\n

S\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihin d\u00f6rt ana kayna\u011f\u0131 vard\u0131: Uygur harfli O\u011fuzname, Re\u015fideddin O\u011fuznamesi (C\u00e2mi\u00fc\u2019t-Tev\u00e2r\u00eeh<\/em>), T\u00fcrkmenistan T\u00fcrkmenleri O\u011fuznamesi (\u015eecere-i Ter\u00e2kime<\/em>) ve Afganistan Af\u015farlar\u0131 O\u011fuznamesi (Kazan yazmas\u0131). Uygur harfli O\u011fuzname\u2019nin tamam\u0131 kurulan metin i\u00e7inde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Re\u015fideddin O\u011fuznamesi i\u00e7inde harmanlanm\u0131\u015f, uygun b\u00f6l\u00fcmler uygun yerlere yerle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n

Re\u015fideddin O\u011fuznamesi\u2019nin sonuna kadar olan b\u00f6l\u00fcm, \u015eecere-i Ter\u00e2kime ile Kazan yazmas\u0131nda da vard\u0131r. Ayn\u0131 olmamakla birlikte \u00fc\u00e7 metin birbiriyle paraleldir. S\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihin bu b\u00f6l\u00fcm\u00fc i\u00e7in Re\u015fideddin\u2019i esas ald\u0131m. Di\u011fer ikisinde bulunan \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar\u0131 da aralara yerle\u015ftirdim. \u00d6nemsiz baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar\u0131 ise dipnotlarda g\u00f6sterdim. Re\u015fideddin i\u00e7in Zeki Velid\u00ee Togan \u00e7evirisini esas ald\u0131m. Baz\u0131 yerleri \u00f6zetledim; \u00f6zetlemedi\u011fim k\u0131s\u0131mlar\u0131 t\u0131rnak i\u00e7inde verdim. Re\u015fideddin\u2019in eski bir \u00c7a\u011fatayca \u00e7evirisi olan Salar Baba\u2019daki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 da genellikle dipnotlarda g\u00f6sterdim. Yaz\u0131c\u0131o\u011flu Ali\u2019deki farkl\u0131l\u0131klar da metin i\u00e7inde veya dipnotlarda i\u015flenmi\u015ftir. Tufan G\u00fcnd\u00fcz taraf\u0131ndan yap\u0131lan yeni \u00e7evirideki farklar da dipnotlarda g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130rili ufakl\u0131 pek \u00e7ok O\u011fuzname bulunmaktad\u0131r. Bunlarda da farkl\u0131 anlat\u0131mlar varsa ilgili yerlere yerle\u015ftirilmi\u015ftir. O\u011fuz\u2019un hayat\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 olan manzum O\u011fuzname\u2019yi de b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ald\u0131m, yeniden okuyup anlamland\u0131rd\u0131m ve O\u011fuz Han\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonraya yerle\u015ftirdim.<\/p>\n

T\u00fcrkmenistan T\u00fcrkmenleri O\u011fuznamesi\u2019nde Re\u015fideddin\u2019in b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 yerden devam eden s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi, \u015eecere-i Ter\u00e2kime\u2019<\/em>nin Muharrem Ergin ve Zuhal Karg\u0131 \u00d6lmez yay\u0131nlar\u0131ndan yararlanarak bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine aktard\u0131m.<\/p>\n

Afganistan Af\u015farlar\u0131 O\u011fuzname\u2019sinde, Re\u015fideddin\u2019de ve Eb\u00fclgazi\u2019de bulunmayan iki ana b\u00f6l\u00fcm vard\u0131: Efsanevi Af\u015far Han b\u00f6l\u00fcm\u00fc ve 15. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan itibaren Afganistan Af\u015farlar\u0131n\u0131n s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi. \u00c7a\u011fatayca olan Kazan yazmas\u0131ndan her iki b\u00f6l\u00fcm\u00fc de bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine aktararak verdim.<\/p>\n

S\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihle ilgili ba\u015fka O\u011fuznameler de vard\u0131r. Kit\u00e2b-\u0131 Diyarbekriyye<\/em> ile Tev\u00e2r\u00eeh-i Ced\u00eed-i Mir\u2019\u00e2t-\u0131 Cihan<\/em> i\u00e7inde Akkoyunlu O\u011fuznamesi; D\u00fcsturn\u00e2me-i Enver\u00ee\u2019<\/em>de ise Osmano\u011fullar\u0131 O\u011fuznamesi bulunmaktad\u0131r. C\u00e2m-\u0131 Cem-\u00c2y\u00een<\/em> tamam\u0131yla bir Osmano\u011fullar\u0131 O\u011fuznamesidir. Bu eserlerde genellikle \u015fecerelere a\u011f\u0131rl\u0131k verilmi\u015ftir. Ne\u015fr\u00ee Tarihi\u2019<\/em>nde de \u00e7ok \u00f6zet bir O\u011fuzname vard\u0131r. Bunlar\u0131n tamam\u0131 metnin s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi i\u00e7ine, uygun g\u00f6r\u00fclen yerlere yerle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u00c7engizo\u011fullar\u0131na ait efsanevi eserlerin de O\u011fuzname\u2019yle ilgili oldu\u011funu \u00e7ok ge\u00e7 anlad\u0131m. Ergene Kon\u2019dan \u00e7\u0131kan ve \u00c7engizlilerin efsanevi atalar\u0131 olan Kayan ile N\u00fck\u00fcz,<\/em> efsaneye g\u00f6re O\u011fuz Han soyundan gelmekte idiler. O\u011fuz Han\u2019dan bin veya iki bin y\u0131l sonra Ergene Kon\u2019a s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7engiz\u2019in Kayan\u2019a kadar olan atalar\u0131, \u00f6zellikle Alankuva da \u00c7engizname t\u00fcr\u00fc eserlerde efsanevi bir \u015fekilde anlat\u0131l\u0131yordu. T\u00f6rt Ulus Tarihi, Anonim \u015eibaniname<\/em> ve \u015eecere-i T\u00fcrk,<\/em> O\u011fuz Han\u2019dan \u00c7engiz\u2019e uzanan s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihin kaynaklar\u0131 idiler. Bu eserlerin ilgili yerleri de eserimizin metin k\u0131sm\u0131nda uygun b\u00f6l\u00fcmlere yerle\u015ftirildi.<\/p>\n

\u0130ngiltere\u2019de bulunan ge\u00e7 as\u0131rlara ait iki \u00f6zet mensur O\u011fuzname ile Andelib ve D\u00e2n\u00e2 Ata adl\u0131 T\u00fcrkmenlerce daha sonraki as\u0131rlarda yaz\u0131lan \u00f6zet manzum O\u011fuznameler de ilgili b\u00f6l\u00fcmlerde yerlerini alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\u00a0<\/strong>Atas\u00f6zleri ve Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n metne i\u015flenmesi<\/strong><\/h2>\n

Di\u011fer iki par\u00e7ay\u0131, atas\u00f6zlerini ve Dede Korkut boylar\u0131n\u0131 nereye yerle\u015ftirmeliydim? Eb\u00fbbekir ve Re\u015fideddin bu par\u00e7alar\u0131n da varl\u0131\u011f\u0131ndan haber veriyorlard\u0131 ama O\u011fuzname\u2019nin neresinde bulundu\u011funa dair bilgi vermiyorlard\u0131. Re\u015fideddin, s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihi anlat\u0131rken \u0130nal S\u0131r Yavkuy Han\u2019a gelince, Korkut Ata\u2019n\u0131n bu han zaman\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor, onun g\u00fczel s\u00f6zleri ve hik\u00e2yeleri oldu\u011fundan bahsediyor, bunlar\u0131 ayr\u0131ca zikredece\u011fini de belirtiyordu ama zikretmiyordu. E\u011fer onlar\u0131 da metnine alsayd\u0131 yerlerini bilecektik. Atas\u00f6zleri ve Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n O\u011fuzname i\u00e7indeki yerlerini bilmedi\u011fimize g\u00f6re karar\u0131 biz vermek zorunda idik. Korkut Ata\u2019n\u0131n g\u00fczel s\u00f6zleri ve hik\u00e2yelerinden ilk defa bahseden Re\u015fideddin idi. \u00d6yleyse atas\u00f6zleri ve Dede Korkut hik\u00e2yeleri onun metninin sonunda yer almal\u0131yd\u0131. Ben b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ve bu metinleri Re\u015fideddin O\u011fuznamesi\u2019nden sonra koydum. \u00d6nce atas\u00f6zleri, sonra Dede Korkut boylar\u0131. \u00d6nce atas\u00f6zleri \u00e7\u00fcnk\u00fc Dede Korkut Kitab\u0131\u2019nda da boylardan \u00f6nce atas\u00f6zleri yer almaktayd\u0131.<\/p>\n

Atas\u00f6zleri (g\u00fczel s\u00f6zler) olarak DKK\u2019nin mukaddimesini Vatikan yazmas\u0131ndan yeniden okudum ve b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ald\u0131m. T\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131n\u0131 Mustafa Ka\u00e7alin\u2019in yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk Tarih Kurumu yazmas\u0131ndaki g\u00fczel s\u00f6zleri de t\u0131pk\u0131bas\u0131mdan okuyarak d\u00f6rt t\u00fcrl\u00fc kad\u0131n b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00f6nceye yerle\u015ftirdim. Daha sonra da Berlin ve Petersburg yazmalar\u0131nda bulunan hikmetli s\u00f6zlerle atas\u00f6zlerini koydum.<\/p>\n

Berlin yazmas\u0131n\u0131 ba\u015ftan sona okudum;[2]<\/a> ilk d\u00f6rt yapra\u011f\u0131ndaki g\u00fczel s\u00f6zlerin tamam\u0131n\u0131 ald\u0131m; 5-41. yapraklardaki atas\u00f6zlerinden de se\u00e7meler yapt\u0131m. Yazmada 41. yapraktan sonra ba\u015fka metinler vard\u0131r.<\/p>\n

Petersburg yazmas\u0131, ilk yapra\u011f\u0131 hari\u00e7 t\u0131pk\u0131bas\u0131m olarak yay\u0131mlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Buradan se\u00e7ti\u011fim atas\u00f6zleri, Samed Alizade\u2019nin Ali Haydar Bayat taraf\u0131ndan Latin harflerine \u00e7evrilmi\u015f kitab\u0131ndand\u0131r. Ancak Alizade\u2019ye aynen uymad\u0131m, atas\u00f6zlerinin okunu\u015funu 17. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndaki dile g\u00f6re tasarlad\u0131m. \u0130lk yapra\u011f\u0131n t\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131 ise Necati Demir\u2019in son kitab\u0131nda bulunmaktayd\u0131. O yapra\u011f\u0131 oradan okudum.<\/p>\n

Dede Korkut\u2019un g\u00fczel s\u00f6zleri, dualar\u0131, baz\u0131 \u015fiirleri ve Dede Korkut kahramanlar\u0131n\u0131n s\u0131fatlamalar\u0131ndan olu\u015fan Topkap\u0131 Saray\u0131 O\u011fuznamesi\u2019nin t\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131 birka\u00e7 kez yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Onun da tamam\u0131n\u0131 t\u0131pk\u0131bas\u0131mdan okuyarak ald\u0131m.<\/p>\n

2018 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda yeni bir Dede Korkut n\u00fcshas\u0131 bulunmu\u015f, 2019\u2019un Haziran ay\u0131nda da \u00fc\u00e7 ayr\u0131 ki\u015fi ve tak\u0131m taraf\u0131ndan yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. Yeni yazmada 20\u2019den fazla soylama ve yeni bir boy vard\u0131. Soylamalar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc t\u0131pk\u0131bas\u0131mdan okudum ve Topkap\u0131 Saray\u0131 O\u011fuznamesi\u2019nden sonra da metne onlar\u0131 yerle\u015ftirdim.<\/p>\n

Dede Korkut\u2019un g\u00fczel ve hikmetli s\u00f6zlerinden, atas\u00f6zlerinden ve soylamalar\u0131ndan sonra elbette s\u0131ra Dede Korkut hik\u00e2yelerine geliyordu. Fakat Orhan \u015eaik, Hamit Arasl\u0131 ve Muharrem Ergin\u2019den itibaren Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n bir\u00e7ok ilm\u00ee yay\u0131n\u0131 vard\u0131. Defalarca yay\u0131mlanm\u0131\u015f bulunan 12 boyun tamam\u0131n\u0131 al\u0131p benim de bu kitab\u0131n i\u00e7ine koymama gerek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. Ancak O\u011fuzname\u2019nin i\u00e7inde Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n da bulundu\u011funu g\u00f6stermek maksad\u0131yla temsil\u00ee olarak bir boyu ve tabii yeni bulunan G\u00fcnbed n\u00fcshas\u0131ndaki Salur Kazan\u2019\u0131n ejderhay\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc<\/em> boyu ald\u0131m.[3]<\/a> Salur Kazan\u2019\u0131n evinin ya\u011fmaland\u0131\u011f\u0131 boyu Dresden yazmas\u0131ndan, Salur Kazan\u2019\u0131n ejderhay\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc boyu G\u00fcnbed n\u00fcshas\u0131ndan yeniden okudum ve onlar\u0131 atas\u00f6zleriyle soylamalardan sonraya yerle\u015ftirdim.<\/p>\n

Atas\u00f6zleri ve boylardan sonra s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarihe kal\u0131nan yerden devam edilmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"

Salur Kazan\u2019\u0131n ejderhay\u0131 \u00f6ld\u00fcrmesi<\/p><\/div>\n

O\u011fuzname metnini ba\u015ftan sona yeniden kurarken okumalar (transkripsiyon), aktarmalar, al\u0131nt\u0131lamalar, \u00f6zetlemeler, hatta tasarlamalar yapt\u0131m.<\/p>\n

Eski O\u011fuz (Anadolu) T\u00fcrk\u00e7esiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f eserlerden ald\u0131\u011f\u0131m metinlerle G\u00fcnbed n\u00fcshas\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131m b\u00f6l\u00fcmleri bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7eye aktarmad\u0131m. Hem ozanlar\u0131n boy boylad\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin dilinin hem de destan havas\u0131n\u0131n yans\u0131mas\u0131n\u0131 istedim. Bu metinlerde baz\u0131 kelimeleri ayra\u00e7 i\u00e7inde veya dipnotlarda a\u00e7\u0131klad\u0131m. Yine de meslekten olmayan ve zorlanabilecek okuyucular\u0131n az bir gayretle destan\u0131n havas\u0131na gireceklerini umuyorum.<\/p>\n

\u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f metinleri genellikle bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine aktard\u0131m. Ancak \u00c7a\u011fatayca metinlerin manzum olanlar\u0131n\u0131 veya mensur metinlerdeki manzum k\u0131s\u0131mlar\u0131 \u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esiyle vererek her bendin alt\u0131na T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine yapt\u0131\u011f\u0131m aktarmay\u0131 koydum. Harezm T\u00fcrk\u00e7esiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f manzum O\u011fuzname\u2019de de ayn\u0131 y\u00f6ntemi uygulad\u0131m.<\/p>\n

Eski O\u011fuz, Harezm, \u00c7a\u011fatay ve Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esi metinlerinin okumalar\u0131 ve bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7e aktarmalar\u0131 tamamen bana aittir. Elbette benden \u00f6nceki okumalar\u0131 ve aktarmalar\u0131 dikkate ald\u0131m ve onlardan yararland\u0131m. Bunlar\u0131 da ilgili yerlerde belirttim.<\/p>\n

Burada, benim kulland\u0131\u011f\u0131m transkripsiyon[4]<\/a> hakk\u0131nda da birka\u00e7 \u015fey s\u00f6ylemem gerekir.<\/p>\n

Transkripsiyon, metni d\u00f6nemin s\u00f6yleyi\u015fine (telaffuzuna) g\u00f6re vermek demektir. Elif, se (peltek), h\u00e2, h\u0131, zel, sad, dad, t\u0131, z\u0131, ay\u0131n, gay\u0131n, kaf harflerini g\u00f6stermek i\u00e7in kullan\u0131lan i\u015faretler s\u00f6yleyi\u015fi de\u011fil yaz\u0131y\u0131 g\u00f6sterir. Yaz\u0131y\u0131 g\u00f6steren sisteme de transkripsiyon de\u011fil transliterasyon denir. Arap\u00e7a ve Fars\u00e7adan dilimize girmi\u015f kelimelerde baz\u0131 i\u015faretler kullanarak bu harfleri g\u00f6sterir ve buna transkripsiyon dersek atalar\u0131m\u0131z\u0131n T\u00fcrk\u00e7eye girmi\u015f bu s\u00f6zleri Araplar gibi ay\u0131n \u00e7atlatarak, s<\/em> ve z<\/em>\u2019yi peltekle\u015ftirerek, \u201ckad\u0131\u201ddaki d<\/em>\u2019yi Araplar\u0131n \u201cve le\u2019d-d\u00e2llin\u201d derken yapt\u0131klar\u0131 gibi dil kenarlar\u0131n\u0131 avurtlar\u0131na de\u011fdirerek telaffuz ettiklerini iddia etmi\u015f oluruz. Oysa bu harflerin bulundu\u011fu kelimeleri Osmanl\u0131 ve \u00c7a\u011fatay T\u00fcrkleri de -baz\u0131 hocalar hari\u00e7- bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkler gibi telaffuz etmi\u015flerdir. Sadece h\u0131 harfinin temsil etti\u011fi s\u0131z\u0131c\u0131 h<\/em> sesi, bug\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok T\u00fcrk leh\u00e7e ve a\u011fz\u0131nda oldu\u011fu gibi eski d\u00f6nemlerin s\u00f6yleyi\u015finde de, hem T\u00fcrk\u00e7e as\u0131ll\u0131, hem al\u0131nt\u0131 olan baz\u0131 kelimelerde vard\u0131. Bu sebeple bu sesi g\u00f6stermek i\u00e7in \u1e2b \/ \u1e2a harfini kulland\u0131m. Uzun \u00fcnl\u00fcleri d\u00fczeltme i\u015fareti ile g\u00f6sterdim. \u1e32 \/ \u0137 ve \u0120 \/ \u0121 harflerini ise -ince telaffuz edilmesinler diye- sadece uzun \u00fcnl\u00fcl\u00fc seslerin yan\u0131nda kulland\u0131m. Tabii bir de T\u00fcrk\u00e7eye \u00f6zg\u00fc damak n<\/em>\u2019si[5]<\/a> var. Damak n<\/em>\u2019si, bug\u00fcn bir\u00e7ok a\u011f\u0131z ve leh\u00e7ede bulundu\u011fu gibi eski d\u00f6nemlerde de vard\u0131. Bu sesi de \u014b ile g\u00f6sterdim. Bence bu transkripsiyon y\u00f6ntemi hem daha do\u011frudur, hem daha sadedir.<\/p>\n

\u00dc\u00e7 O\u011fuzname metninin asl\u0131 Fars\u00e7ad\u0131r: C\u00e2mi\u00fc\u2019t-Tev\u00e2r\u00eeh<\/em> (Re\u015fideddin O\u011fuznamesi), T\u00f6rt Ulus<\/em> Tarihi, Kit\u00e2b-\u0131 Diyarbekriyye<\/em>. Bu eserlerden yapt\u0131\u011f\u0131m al\u0131nt\u0131lama ve \u00f6zetlemelerde tabii ki bunlar\u0131n \u00e7evirilerini kulland\u0131m. Ancak T\u00f6rt Ulus Tarihi\u2019<\/em>nin T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine de\u011fil \u00d6zbek T\u00fcrk\u00e7esine \u00e7evirisi vard\u0131r. Ben de oradan ald\u0131\u011f\u0131m metin par\u00e7alar\u0131n\u0131 \u00d6zbek\u00e7e \u00e7evirisinden T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine aktard\u0131m.<\/p>\n

Eski O\u011fuz T\u00fcrk\u00e7esi d\u00f6nemine ait bir eserde de tasarlama yoluna ba\u015fvurdum. Asl\u0131 Petersbug\u2019da bulunan Kit\u00e2b-\u0131 O\u011fuzn\u00e2me (Ems\u00e2l-i Mehemmed Ali)<\/em> adl\u0131 yazman\u0131n t\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131 yay\u0131mlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Azerbaycanl\u0131 dilci Samed Alizade bu yazmay\u0131 okuyup Bak\u00fc\u2019de yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r ama bir\u00e7ok yerde metni bug\u00fcnk\u00fc Azerbaycan T\u00fcrk\u00e7esine uydurmu\u015ftur. Bu sebeple ben Alizade yay\u0131n\u0131ndan yararlanarak metni d\u00f6nemin diline g\u00f6re tasarlad\u0131m.<\/p>\n

\u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f bulunan Andelib<\/em> O\u011fuznamesi<\/em>\u2019nde de tasarlama uygulad\u0131m. Bu eserin \u00f6zg\u00fcn yazma n\u00fcshas\u0131 yoktur. Mustafa A\u00e7a ve Murat S\u00f6yegov, eserin \u00e7ok sonraki kopyas\u0131n\u0131 esas alarak metni yay\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131r. Bu yay\u0131nlar\u0131n her ikisinde de T\u00fcrkmence \u00f6zellikler vard\u0131r. Ben onlar\u0131n yay\u0131nlar\u0131ndan yararlanarak metni \u00c7a\u011fatay T\u00fcrk\u00e7esine g\u00f6re yeniden kurdum.<\/p>\n

Bang \u2013 Arat ve Ferruh A\u011fca yay\u0131nlar\u0131ndan yararlanarak Uygur harfli O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131\u2019n\u0131 da yeniden okudum ve yeniden bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7eye aktard\u0131m. Bu metnin aktarmas\u0131n\u0131n tamam\u0131, s\u00f6zl\u00fc \/ efsanevi tarih k\u0131sm\u0131nda par\u00e7a par\u00e7a bulunmaktad\u0131r. Ancak O\u011fuzname\u2019yi konu edinen bir eserde, en eski rivayeti yans\u0131tan en \u00f6nemli eseri par\u00e7alanm\u0131\u015f olarak metne yedirmeye raz\u0131 olamazd\u0131m. Bunun i\u00e7in Uygur harfli O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131\u2019n\u0131n t\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131n\u0131, \u00f6zg\u00fcn metnini ve T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esine aktarmas\u0131n\u0131 ekler k\u0131sm\u0131nda ayr\u0131ca vermeyi uygun buldum.<\/p>\n

5 ana b\u00f6l\u00fcm<\/strong><\/h2>\n

Elinizdeki kitap tabii ki sadece \u201cmetin\u201dden ibaret de\u011fildir. Metinden \u00f6nce be\u015f ana b\u00f6l\u00fcm vard\u0131r: Yap\u0131, O\u011fuznameler, Olaylar-Kahramanlar-Katmanlar, O\u011fuzname\u2019nin Olu\u015fma Zaman\u0131, O\u011fuzname Miras\u0131.<\/p>\n

Yap\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde O\u011fuzname\u2019nin mahiyeti ele al\u0131nm\u0131\u015f, \u00fc\u00e7 par\u00e7al\u0131 yap\u0131dan olu\u015fan b\u00fct\u00fcn bir O\u011fuzname\u2019nin tarih\u00ee delilleri g\u00f6sterilmi\u015f, elimize ula\u015fmayan en eski O\u011fuzname\u2019nin tarihi ve dili \u00fczerinde durulmu\u015f, \u201cnehir destan\u201d kavram\u0131 a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Ulu Han Ata<\/em> Bitig\u00e7i<\/em>\u2019nin O\u011fuzname\u2019den farkl\u0131 bir eser oldu\u011funun delilleri de bu b\u00f6l\u00fcmde a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

O\u011fuznameler b\u00f6l\u00fcm\u00fc, tam 26 adet O\u011fuzname\u2019nin tan\u0131t\u0131lmas\u0131na ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130rili ufakl\u0131 26 O\u011fuzname tek tek ele al\u0131nm\u0131\u015f, her birinin O\u011fuzname\u2019nin hangi par\u00e7as\u0131n\u0131 \/ par\u00e7alar\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015f, \u00fczerlerindeki belli ba\u015fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar hakk\u0131nda bilgi verilmi\u015ftir.<\/p>\n

Olaylar-Kahramanlar-Katmanlar b\u00f6l\u00fcm\u00fc, kitab\u0131n en \u00f6zg\u00fcn b\u00f6l\u00fcmlerinden biridir. O\u011fuzname\u2019de ge\u00e7en olay ve kahramanlar\u0131n hangi d\u00f6nem ve katmanlara ait oldu\u011fu, ula\u015f\u0131labilen b\u00fct\u00fcn \u00f6nceki ara\u015ft\u0131rmalar da dikkate al\u0131narak bu b\u00f6l\u00fcmde tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

O\u011fuzname\u2019nin Olu\u015fma Zaman\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc, farkl\u0131 d\u00f6nemlere ait olay ve kahramanlar\u0131n ne zaman destanla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ele almaktad\u0131r.<\/p>\n

O\u011fuzname Miras\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc tahminimden uzun oldu ve \u00e7ok zaman\u0131m\u0131 ald\u0131. Y\u0131llardan beri bu destanla u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131m h\u00e2lde onun miras\u0131n\u0131n bu kadar \u00e7e\u015fitli ve yayg\u0131n oldu\u011funu tahmin edememi\u015ftim. B\u00f6l\u00fcm\u00fc ikiye ay\u0131rd\u0131m: O\u011fuznamelerin Bug\u00fcnk\u00fc Yans\u0131malar\u0131, \u00c7a\u011fda\u015f Sanat eserlerinde O\u011fuznameler.<\/p>\n

Birinci k\u0131s\u0131mda O\u011fuznamelerin, \u00f6zellikle Dede Korkut boylar\u0131n\u0131n ve Korkut Ata efsanelerinin \u015fiir, hik\u00e2ye, destan, efsane, rivayet vb. hangi kal\u0131p i\u00e7inde ne kadar yans\u0131mas\u0131 varsa tespit edip g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Kaynaklar\u0131 da tek tek belirterek tam bir d\u00f6k\u00fcm (envanter) vermek istedim.<\/p>\n

\u0130kinci k\u0131s\u0131mda edeb\u00ee eserler, g\u00f6steri sanatlar\u0131, plastik sanatlar ve \u00e7ocuk kitaplar\u0131nda O\u011fuznamelerin i\u015flenmesi ele al\u0131nd\u0131. Burada da m\u00fcmk\u00fcn olan b\u00fct\u00fcn eserlere ula\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ekler b\u00f6l\u00fcm\u00fcne O\u011fuznameler konusundaki makale ve bildirilerimi de koydum. Y\u0131llardan beri konu \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n beni nas\u0131l bu sonuca getirdi\u011fi, bu kitab\u0131 olu\u015fturdu\u011fu b\u00f6ylece okuyucular taraf\u0131ndan da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca, daha \u00f6nce i\u015fledi\u011fim i\u00e7in kitapta yeniden ele almad\u0131\u011f\u0131m bir\u00e7ok konu da bu makaleler ve bildiriler i\u00e7inde bulunmaktad\u0131r. Bir ba\u015fka ifadeyle yeni \u00e7al\u0131\u015fmam ile ekler birbirini tamamlamaktad\u0131r. Ancak ekler b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn bu olumlu y\u00f6n\u00fcne kar\u015f\u0131l\u0131k olumsuz bir y\u00f6n de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. O da baz\u0131 tekrarlar\u0131n olu\u015fmas\u0131d\u0131r. Tekrarlara ra\u011fmen ekleri gerekli g\u00f6rd\u00fcm. \u00c7\u00fcnk\u00fc yeni kitapta bazen \u00f6zet, bazen yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015fekilde anlat\u0131lan konular\u0131n eklerde ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

Kitap \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken T\u00fcrkiye\u2019deki halk edebiyat\u00e7\u0131 ve halk bilimcilerin ola\u011fan \u00fcst\u00fc i\u015fler yapt\u0131klar\u0131n\u0131 hayretle g\u00f6rd\u00fcm. Meslekta\u015flar\u0131m\u0131z \u00e2deta da\u011flar\u0131 devirmi\u015flerdi. Y\u00fczlerce derleme, inceleme ve yorumun i\u00e7inde \u00e2deta kayboldum. Kitab\u0131 bitirirken h\u00e2l\u00e2 yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar arka arkaya s\u00f6k\u00fcn etmekteydi.<\/p>\n

T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131\u2019na a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olman\u0131n da verimli sonu\u00e7lar\u0131 \u00f6n\u00fcme d\u00f6k\u00fcl\u00fcverdi. Bir yandan T\u00fcrk leh\u00e7elerindeki malzeme ve \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 de\u011ferlendiren T\u00fcrkiyeli bilim adamlar\u0131, bir yandan \u00fclkelerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 bize aktaran karde\u015f T\u00fcrklerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131. \u0130\u015f birlikleri, bilgi \u015f\u00f6lenleri, kurultaylar bir\u00e7ok malzemenin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

Bu eser, b\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n, birikimin kutlu bir sonucudur. Elbette benden \u00f6nceki birikimi oldu\u011fu gibi aktarmad\u0131m. B\u00fct\u00fcn bu birikim benim bak\u0131\u015f ve yorumlar\u0131mla incelenmi\u015f, tasnif ve terkip edilmi\u015f, de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Berlin yazmas\u0131, Kazan yazmas\u0131 ve Anonim \u015eibaniname\u2019nin de do\u011fru tarihlerini bu \u00e7al\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda tespit ettim.<\/p>\n

***<\/p>\n

Eserimizin ad\u0131 b\u00fct\u00fcn tarih\u00ee kay\u0131tlarda \u201cO\u011fuzname\u201ddir. Ancak onun bir \u201cnehir destan\u201d oldu\u011funu da vurgulamam gerekiyordu. Bunun i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ad\u0131n\u0131 \u201cNehir Destan O\u011fuzname\u201d koydum. Fakat bir yandan da en eski O\u011fuzname\u2019nin saf T\u00fcrk\u00e7e ad\u0131 ne olabilirdi, diye d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. D\u00eevanu Lug\u00e2ti\u2019t-T\u00fcrk\u2019te \u201ckitap, yaz\u0131, yaz\u0131l\u0131 k\u00e2\u011f\u0131t, mektup\u201d kavramlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan kelime \u201cbitig\u201d idi. Ayr\u0131ca M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k\u2019tan \u00f6nceki eserlerimizin baz\u0131lar\u0131nda, Irk Bitig, Ulu Han<\/em> Ata Bitig\u00e7i<\/em> gibi eserlerde bu anlamda kullan\u0131lan kelime de \u201cbitig\u201d idi. Bu verilere bakarak O\u011fuzname kavram\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcn bi\u00e7imini \u201cOguz Bitig\u201d olarak tasarlad\u0131m. Kitab\u0131n ad\u0131nda ayra\u00e7 i\u00e7inde bunu da kullanmay\u0131 uygun buldum.<\/p>\n

***<\/p>\n

Konu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131 bilen Ferhat Tamir her zamanki gibi, ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bilgi ve belgeleri bana an\u0131nda haber verdi; haber vermekle kalmad\u0131, onlar\u0131 temin etti. Al\u0131nmas\u0131 gereken kitap ve dergiler i\u00e7in ba\u015f yard\u0131mc\u0131m yine Nuray Tamir\u2019di. Her ikisine de \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

Ali Duymaz elindeki Berlin yazmas\u0131n\u0131 bilgisayar\u0131ma g\u00f6ndererek \u00f6zg\u00fcn metni kullanmam\u0131 sa\u011flad\u0131. T\u00fcrk Dil Kurumu Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Bilal \u00c7ak\u0131c\u0131 da Bey B\u00f6yrek hik\u00e2yesinin Kahire n\u00fcshas\u0131n\u0131n yo\u011fun tekerini g\u00f6ndererek \u00e7al\u0131\u015fmama katk\u0131da bulundu. Onlara da te\u015fekk\u00fcr ederim. As\u0131m Erverdi\u2019nin s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmalar\u0131 olmasayd\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kmazd\u0131. Erverdi\u2019ye ve Derg\u00e2h \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131na bu g\u00fczel bask\u0131 i\u00e7in te\u015fekk\u00fcr etmek benim i\u00e7in bir zevktir.<\/p>\n

[1]<\/a> 2018 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda bulunan G\u00fcnbed n\u00fcshas\u0131yla \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yazma ve yeni bir boy (13. boy) da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[2]<\/a> Yazmay\u0131 bilgisayar\u0131ma g\u00f6nderen Ali Duymaz\u2019a \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

[3]<\/a> Re\u015fideddin ve Eb\u00fbbekir zaman\u0131ndaki O\u011fuzname\u2019de Dede Korkut boylar\u0131ndan hangilerinin bulunabilece\u011fi ilgili bahiste tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[4]<\/a> Transkripsiyon ve transliterasyon s\u00f6zlerinin T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 hen\u00fcz oturmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[5]<\/a> Genellikle nazal n<\/em> denilen ses i\u00e7in uygun terim \u201cdamak n\u2019si\u201ddir. \u201cNazal\u201d uygun de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc di\u011fer n<\/em> de nazald\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ahmet B. Ercilasun’un b\u00fct\u00fcn O\u011fuznameleri inceleyerek meydana getirdi\u011fi “Nehir Destan O\u011fuzname” adl\u0131 eserine yazd\u0131\u011f\u0131 S\u00f6z Ba\u015f\u0131n\u0131 okuyuculara sunuyoruz. Yeni bulunan G\u00fcnbed n\u00fcshas\u0131n\u0131n da de\u011ferlendirildi\u011fi eser Eyl\u00fcl’de Derg\u00e2h Yay\u0131nevi’nden yay\u0131mlanacak.<\/p>\n","protected":false},"author":10,"featured_media":8180,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[62,2,66,68],"tags":[],"coauthors":[11],"class_list":["post-8176","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-egitim-kultur","category-genel","category-siyaset-tarih","category-turkluk-turkculuk"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/10"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8176"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8176\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8190,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8176\/revisions\/8190"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8180"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8176"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=8176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}