{"id":917,"date":"2018-01-06T19:30:07","date_gmt":"2018-01-06T16:30:07","guid":{"rendered":"http:\/\/misak.millidusunce.com\/?p=917"},"modified":"2018-03-10T11:46:46","modified_gmt":"2018-03-10T08:46:46","slug":"rusyanin-cumhuriyet-donemindeki-ermeni-politikalari-ve-bu-politikalarin-turk-ermeni-iliskilerine-etkileri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/rusyanin-cumhuriyet-donemindeki-ermeni-politikalari-ve-bu-politikalarin-turk-ermeni-iliskilerine-etkileri\/","title":{"rendered":"Cumhuriyet d\u00f6neminde Rusya\u2019n\u0131n Ermeni politikalar\u0131 ve bu politikalar\u0131n T\u00fcrk-Ermeni ili\u015fkilerine etkileri"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-921 aligncenter\" src=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/1basliksiz-2-18-1-300x166.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"166\" srcset=\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/1basliksiz-2-18-1-300x166.jpg 300w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/1basliksiz-2-18-1-150x83.jpg 150w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/1basliksiz-2-18-1-768x425.jpg 768w, https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2018\/01\/1basliksiz-2-18-1.jpg 880w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ermeni sorununun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olan olaylar\u0131n 100 y\u0131l\u0131 a\u015fan bir ge\u00e7mi\u015fe sahip olmas\u0131, s\u00f6z konusu olaylar\u0131n ve Ermeni isyanlar\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtan devletlerin izledikleri politikalar\u0131n tek bir \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7inde ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu devletlerin izledikleri politikalar\u0131n Osmanl\u0131 d\u00f6nemini ve Cumhuriyet d\u00f6nemini kapsayacak \u015fekilde iki ayr\u0131 b\u00f6l\u00fcm h\u00e2linde incelenmesi ise olduk\u00e7a geni\u015f kapsaml\u0131 olan konunun incelenmesini kolayla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Bu kapsamda <a href=\"http:\/\/misak.millidusunce.com\/rusyanin-osmanli-donemindeki-ermeni-politikalari\/\">\u201cRusya\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131\u201d<\/a> adl\u0131 makale daha \u00f6nce yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada Rusya\u2019n\u0131n Cumhuriyet d\u00f6nemindeki Ermeni politikalar\u0131 ele al\u0131nmak suretiyle Rusya\u2019n\u0131n Ermeni politikalar\u0131n\u0131n tamam\u0131n\u0131n incelenme ve de\u011ferlendirilmesine imk\u00e2n sa\u011flanm\u0131\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7al\u0131\u015fmada Rusya\u2019n\u0131n Cumhuriyet \u00f6ncesi d\u00f6nemdeki Ermeni politikalar\u0131n\u0131n tarih\u00ee seyri \u201cRusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131 ve Kafkas Seddi \u0130n\u015fas\u0131\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcmde \u00f6zet olarak verildikten sonra Rusya\u2019n\u0131n 1923-1945 D\u00f6nemi Politikalar\u0131, 1945-1980 D\u00f6nemi Politikalar\u0131, 1980-1995 D\u00f6nemi Politikalar\u0131 ve 1995 Y\u0131l\u0131ndan Sonraki Politikalar\u0131 ayr\u0131 ba\u015fl\u0131klar h\u00e2linde ele al\u0131narak incelenmi\u015f ve sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde t\u00fcm bu politikalar\u0131n genel bir de\u011ferlendirilmesi yap\u0131larak Rusya\u2019n\u0131n gelecekte izleyebilece\u011fi Ermeni politikalar\u0131 konusunda okuyucular ve d\u0131\u015f politikay\u0131 belirleyen ki\u015fi ve kurumlar ayd\u0131nlat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Ermenilerin I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 d\u00f6neminde Osmanl\u0131 Devleti\u2019ne kar\u015f\u0131 isyan etmelerine ve zorunlu g\u00f6\u00e7 karar\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na neden olan \u00fclkeler aras\u0131nda ba\u015fat rol oynayan Rusya\u2019n\u0131n kendi \u00fclkesinde ya\u015fayan Ermenilerin sahip olmad\u0131klar\u0131 hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere sahip olan Osmanl\u0131 Ermenilerini isyan i\u00e7in k\u0131\u015fk\u0131rtmas\u0131n\u0131n nedeni s\u0131cak denizlere inme hedefi \u00fczerindeki en \u00f6nemli engel olan Osmanl\u0131 Devletini zay\u0131flatmak ve Osmanl\u0131 Devleti ile yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015flarda Ermenilerin Rusya yan\u0131nda yer almas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak sava\u015f\u0131 kendi lehine sonu\u00e7land\u0131rma \u00e7abas\u0131 olmu\u015ftur. Nitekim I. D\u00fcnya Harbinden hemen \u00f6nce silahalt\u0131nda olan Ermeni askerleri silahlar\u0131 ile birlikte Osmanl\u0131 Ordusu\u2019ndan firar ederek d\u00fc\u015fman ordular\u0131n\u0131n saflar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015flar, kalanlar\u0131 ise \u00e7eteler te\u015fkil ederek sava\u015f ba\u015flad\u0131ktan sonra T\u00fcrk ordusunun ikmal hatlar\u0131na sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemi\u015fler, d\u00fc\u015fman ordular\u0131 lehine casusluk yapm\u0131\u015flar, Ermeni f\u0131r\u0131nc\u0131lar yapt\u0131klar\u0131 ekmeklerle Osmanl\u0131 askerlerini zehirlemi\u015fler ve T\u00fcrk ordusunun asker\u00ee harek\u00e2t\u0131n\u0131 sekteye u\u011fratm\u0131\u015flard\u0131r<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Rusya\u2019n\u0131n tarih boyunca Ermenileri desteklemek \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kan politikalar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirirken sava\u015fta Ermenilerden yararlanma d\u00fc\u015f\u00fcncesinin yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye co\u011frafyas\u0131nda ya\u015fayan Ermeniler vas\u0131tas\u0131yla Kafkasya\u2019y\u0131 g\u00fcneyden emniyete almay\u0131 ve kendisine y\u00f6nelik tehditleri ba\u015flamadan cayd\u0131rmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi de g\u00f6zden uzak tutulmamal\u0131d\u0131r. Bu nedenle makalede Rusya\u2019n\u0131n d\u00f6nemsel politikalar\u0131 ele al\u0131nmadan \u00f6nce G\u00fcney Kafkasya politikalar\u0131na da k\u0131saca yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n<h2>Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131 ve Kafkas Seddi \u0130n\u015fas\u0131<\/h2>\n<p>Jeopolitik bak\u0131mdan \u00e7ok \u00f6nemli bir konuma sahip olan G\u00fcney Kafkasya tarih boyunca, gerek Rusya gerekse b\u00f6lge \u00fczerinde hedefi olan k\u00fcresel g\u00fc\u00e7ler a\u00e7\u0131s\u0131ndan elde bulundurulmas\u0131 ya da kontrol edilmesi gereken bir b\u00f6lge olarak alg\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\"><sup>[2]<\/sup><\/a>. G\u00fcney Kafkasya\u2019n\u0131n jeopolitik \u00f6nemini \u00e7ok iyi de\u011ferlendiren Rusya bu b\u00f6lgede varl\u0131k g\u00f6sterebilmek ve b\u00f6lgeyi elinde tutabilmek i\u00e7in tarih boyunca sistemli olarak Ermenileri kullanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\"><sup>[3]<\/sup><\/a>. Bu kapsamda b\u00f6lgedeki M\u00fcsl\u00fcman n\u00fcfusu azaltarak g\u00f6\u00e7 ettirdi\u011fi M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n yerine \u0130ran\u2019dan ve Osmanl\u0131 Devletinden getirdi\u011fi Ermenileri yerle\u015ftirmek suretiyle T\u00fcrk Revan Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n topraklar\u0131 \u00fczerinde suni bir Ermenistan b\u00f6lgesi yaratm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\"><sup>[4]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>B\u00f6ylece g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Azerbaycan ile Ermenistan aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n temeli, halk\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu T\u00fcrk olan b\u00f6lgelere Ermenilerin yerle\u015ftirilmesi suretiyle ge\u00e7mi\u015fte Rusya taraf\u0131ndan at\u0131lm\u0131\u015f ve Anadolu T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ile Kafkasya T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131na\u201d Kafkas Seddi\u201d diye adland\u0131r\u0131lan etnik bir duvar \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\"><sup>[5]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya Harbinde Rusya ve di\u011fer devletlerin k\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131yla isyan eden Ermenilerin sava\u015f b\u00f6lgeleri d\u0131\u015f\u0131na nakledilmelerinden sonra Ermenilerle 3 Aral\u0131k 1920\u2019de G\u00fcmr\u00fc Antla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015f, daha sonra Sovyet Rusya ile yap\u0131lan Moskova Antla\u015fmas\u0131 ve Kafkas Devletleri ile yap\u0131lan Kars Antla\u015fmas\u0131 ile T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin hudutlar\u0131 \u00e7izilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>S\u00f6z konusu antla\u015fmalar\u0131n imzalanmas\u0131n\u0131 takiben Sovyet liderli\u011fi Ermeni meselesinin SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi) a\u00e7\u0131s\u0131ndan sona erdi\u011fini ilan etmi\u015f ancak takip eden s\u00fcre\u00e7te K\u0131z\u0131l Ordu Bak\u00fc\u2019y\u00fc i\u015fgal etmi\u015f ve Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irdikten sonra Karaba\u011f\u2019da otonom bir Ermeni y\u00f6netimi kurmu\u015ftur<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\"><sup>[6]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<h2>Rusya\u2019n\u0131n 1923-1945 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131<\/h2>\n<p>Lozan\u2019dan iki y\u0131l sonra 17 Aral\u0131k 1925 tarihinde T\u00fcrkiye ile SSCB aras\u0131nda \u201cT\u00fcrk-Sovyet Dostluk ve Sald\u0131rmazl\u0131k Pakt\u0131\u201dn\u0131n imzalanmas\u0131yla iki \u00fclke ili\u015fkilerinde olumlu geli\u015fmeler meydana gelmi\u015f, ancak Ruslar, T\u00fcrkler aleyhine Ermeniler \u00fczerindeki faaliyetlerinden vaz ge\u00e7memi\u015ftir<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\"><sup>[7]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>SSCB\u2019nin Kom\u00fcnist Partisi Kafkas Komitesi 1 Ocak 1927\u2019de T\u00fcrk topraklar\u0131 olan Mehri-Cebrayil b\u00f6lgesinden 24 k\u00f6y\u00fcn, Zengazur b\u00f6lgesinden ise 1000 dekarl\u0131k arazinin Ermenistan\u2019a birle\u015ftirilmesini karara ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\"><sup>[8]<\/sup><\/a>. \u015eubat 1929\u2019da ise ayn\u0131 komite Azerbaycan, Nahcivan ve s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerindeki 20 kadar T\u00fcrk k\u00f6y\u00fcn\u00fc il merkezlerine uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bahane ederek Ermenistan\u2019a ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\"><sup>[9]<\/sup><\/a> .<\/p>\n<p>1930\u2019lu y\u0131llarda SSCB, \u201cSovyet Ermenistan\u0131 b\u00fct\u00fcn Ermenilerin ana vatan\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in yery\u00fcz\u00fcndeki b\u00fct\u00fcn Ermenilerin Sovyet Ermenistan\u2019\u0131na g\u00f6\u00e7 etmesi gerekti\u011fi\u201d \u015feklinde bir tez ortaya atm\u0131\u015f ve bu tezi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in T\u00fcrkiye de d\u00e2hil Ermenilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm \u00fclkelerde yo\u011fun bir propaganda faaliyeti y\u00fcr\u00fctmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. SSCB, bu tezi ortaya atarken plan\u0131n ba\u015far\u0131ya ula\u015fmas\u0131 durumunda Ermenistan\u2019\u0131n n\u00fcfusunun artmas\u0131na paralel olarak mevcut topraklar\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle Do\u011fu Anadolu\u2019dan yeniden toprak talebinde bulunmay\u0131 ve ayn\u0131 zamanda Ermenilerin tek savunucusu ve koruyucusunun kendisi oldu\u011fu izlenimi yaratmay\u0131 da hesaplam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<h2>Rusya\u2019n\u0131n 1945-1980 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131<\/h2>\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda SSCB\u2019nin T\u00fcrkiye\u2019den Kars ve Ardahan\u2019\u0131 istemesi ve Montr\u00f6 Antla\u015fmas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilerek Bo\u011fazlarda asker bulundurmas\u0131na izin verilmesi talebinde bulunmas\u0131ndan cesaret alan Ermeniler de harekete ge\u00e7erek Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019nda Ermenilere verilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclen T\u00fcrk topraklar\u0131n\u0131 talep etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\"><sup>[10]<\/sup><\/a>. Ecmiyadzin Katogikoslu\u011fu\u2019nca seslendirilen s\u00f6z konusu talepler Ermeniler taraf\u0131ndan Potsdam Konferans\u0131\u2019na<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a> da iletilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\"><sup>[12]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermeni Katogikosu, Aral\u0131k 1945\u2019te Moskova\u2019da d\u00fczenlenen d\u0131\u015fi\u015fleri bakanlar\u0131 konferans\u0131nda Ermenilerin Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda u\u011frad\u0131klar\u0131 haks\u0131zl\u0131klar\u0131n giderilmesini ve Ermenistan d\u0131\u015f\u0131ndaki Ermenilerin anavatana d\u00f6nmelerinin teminini istemi\u015ftir. Teklife sar\u0131lan SSCB y\u00f6netimi bu ama\u00e7la 1947 y\u0131l\u0131nda New York\u2019ta \u201cD\u00fcnya Ermeniler Birli\u011fi Kongresi\u201dnin toplanmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\"><sup>[13]<\/sup><\/a> ve toplant\u0131da Kars ve Ardahan\u2019\u0131n Sovyet Ermenistan\u2019\u0131na ilhak\u0131 kararla\u015ft\u0131r\u0131larak BM\u2019ye bu konuda bir muht\u0131ra verilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\"><sup>[14]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye\u2019nin NATO\u2019ya girmesini m\u00fcteakip SSCB-T\u00fcrkiye ili\u015fkileri gerginle\u015fmi\u015f ve SSCB, Ermeni meselesini T\u00fcrkiye\u2019yi uluslararas\u0131 alanda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in bir vas\u0131ta olarak kullanma politikas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n<p>S\u00f6zde Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ellinci y\u0131l\u0131 olan 1965 y\u0131l\u0131nda uluslararas\u0131 alanda T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir sald\u0131r\u0131 kampanyas\u0131 ba\u015flatan Ermeniler SSCB\u2019nin de yard\u0131m ve deste\u011fi ile 24 Nisan 1915 tarihini \u201cErmeni Soyk\u0131r\u0131m G\u00fcn\u00fc\u201d olarak ilan etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\"><sup>[15]<\/sup><\/a>. 1967 y\u0131l\u0131nda ise Erivan\u2019da soyk\u0131r\u0131m an\u0131t\u0131 in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>1970\u2019li y\u0131llarda Ermeniler hedeflerine ula\u015fmada politik s\u00f6ylemlerin yan\u0131 s\u0131ra ter\u00f6r\u00fc de bir ara\u00e7 olarak kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 20 Ocak 1975\u2019te SSCB taraf\u0131ndan L\u00fcbnan\u2019da kurulan ASALA<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a> \u00f6rg\u00fct\u00fc Do\u011fu Anadolu b\u00f6lgesini T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nden kopartarak Sovyet Ermenistan\u2019\u0131na ba\u011flamak ve daha sonra t\u00fcm Ermenileri SSCB \u00f6nderli\u011finde toplamak i\u00e7in harekete ge\u00e7mi\u015ftir. SSCB\u2019ni do\u011fal m\u00fcttefiki olarak g\u00f6ren ASALA\u2019n\u0131n baz\u0131 militanlar\u0131 SSCB taraf\u0131ndan K\u0131r\u0131m b\u00f6lgesindeki bir asker\u00ee akademide e\u011fitime al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\"><sup>[17]<\/sup><\/a>. Ayr\u0131ca \u00f6rg\u00fcte Rus istihbarat\u0131 KGB ve Rus Asker\u00ee \u0130stihbarat\u0131 GRU teorik ve ideolojik e\u011fitim deste\u011fi vermi\u015f ve \u00f6rg\u00fct\u00fcn di\u011fer ter\u00f6r gruplar\u0131 ile ileti\u015fimini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\"><sup>[18]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<h2>Rusya\u2019n\u0131n 1980-1995 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131<\/h2>\n<p>Rusya ba\u015flang\u0131\u00e7tan itibaren y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc Ermeni yanl\u0131s\u0131 politikalar\u0131na 1980\u2019den sonra da devam etmi\u015ftir. Bu d\u00f6neme damgas\u0131n\u0131 vuran en \u00f6nemli olay Karaba\u011f sorunu ve Hocal\u0131 katliam\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Azerbaycan SSCB y\u00f6netimi alt\u0131na girerken Karaba\u011f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Ermenistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunan Zengazur Azerbaycan s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunmaktayd\u0131. Moskova, Karaba\u011f ve Zengazur\u2019da cereyan eden \u00e7at\u0131\u015fmalara \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak Karaba\u011f\u2019da otonom bir Ermeni y\u00f6netimi, Zengazur\u2019da ise otonom bir T\u00fcrk y\u00f6netimi kurulmas\u0131n\u0131 kararla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Karaba\u011f\u2019da bask\u0131lar sonucunda otonom bir Ermeni b\u00f6lgesi kurulmu\u015f, fakat Zengazur\u2019da kurulmas\u0131 gereken otonom T\u00fcrk y\u00f6netimi kurulamam\u0131\u015f ve b\u00f6ylece Zengazur Ermenistan\u2019a terk edilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\"><sup>[19]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Moskova\u2019n\u0131n yanl\u0131 y\u00f6netimi sayesinde Zengazur b\u00f6lgesini topraklar\u0131na katan Ermenistan SSCB da\u011f\u0131lmaya y\u00fcz tutunca f\u0131rsattan istifade ederek Karaba\u011f b\u00f6lgesinin de Ermenistan\u2019a ba\u011flanmas\u0131 taleplerini tekrarlam\u0131\u015f ve Karaba\u011f sorunu yeniden g\u00fcndeme oturmu\u015ftur. Bu d\u00f6nemde ba\u015flang\u0131\u00e7ta Anayasaya ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Karaba\u011f\u2019\u0131n Azerbaycan\u2019dan ayr\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan Rusya, Ermenilerin y\u00f6netim \u00fczerindeki etkilerinin artmas\u0131yla ba\u015flang\u0131\u00e7taki politikalar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve Karaba\u011f\u2019\u0131n \u00f6zerkli\u011fine g\u00f6z yummu\u015ftur.<\/p>\n<p>Ermenilerin Rusya y\u00f6netimi \u00fczerindeki etkisini daha iyi anlayabilmek i\u00e7in SSCB devlet ba\u015fkanlar\u0131n\u0131n dan\u0131\u015fmanlar\u0131n\u0131n k\u00f6kenine bakmakta da yarar vard\u0131r. Kru\u015f\u00e7ev, Brejnev ve Gorba\u00e7ov\u2019un \u00f6nemli dan\u0131\u015fmanlar\u0131 ve Gorba\u00e7ov\u2019un e\u015finin Ermeni olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra SSCB\u2019ndeki en \u00f6nemli lobi de Ermeni lobisidir<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\"><sup>[20]<\/sup><\/a>. Rusya Federasyonu\u2019nda ya\u015fayan 2,5 milyon Ermeni n\u00fcfusunun yan\u0131 s\u0131ra her y\u0131l yakla\u015f\u0131k yirmi bin Ermeni vatanda\u015f\u0131 Ermenistan\u2019dan Rusya\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmektedir. Gittik\u00e7e g\u00fc\u00e7lenen ve b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla \u00f6rg\u00fctlenen Rusya\u2019daki Ermeni lobisi ve diasporas\u0131 Rusya-Ermenistan ili\u015fkilerinde k\u00fc\u00e7\u00fcmsenemeyecek bir rol oynamaktad\u0131r<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\"><sup>[21]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermeni k\u00f6kenli dan\u0131\u015fmanlar\u0131n ve Ermeni lobisinin Rus y\u00f6netimi \u00fczerindeki etkilerinden yararlanan Robert Ko\u00e7aryan ve di\u011fer Karaba\u011f Kom\u00fcnist Partisi g\u00f6revlileri 1988 y\u0131l\u0131nda halk\u0131 \u00f6rg\u00fctleyerek Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f konusunda isyanlar \u00e7\u0131kartmaya te\u015fvik etmi\u015f ve 140 \u00fcyesinden 110\u2019u Ermeni olan DK\u00d6BS (Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f \u00d6zerk B\u00f6lgesi Sovyeti)\u2019nin 10 \u015eubat 1988 tarihinde yapt\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131 sonucunda DK\u00d6BS Azerbaycan\u2019dan ayr\u0131larak Ermenistan\u2019a ba\u011flanma karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\"><sup>[22]<\/sup><\/a>. Al\u0131nan karar ba\u015flang\u0131\u00e7ta SSCB Merkez Komitesi taraf\u0131ndan anayasaya ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in reddedilmekle birlikte Erivan depreminin ard\u0131ndan olu\u015fan sakinlikten istifade eden SSCB Y\u00fcksek Sovyet Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, 12 Ocak 1989\u2019da Moskova\u2019da toplanarak Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f\u2019da \u00f6zerk y\u00f6netim kurulmas\u0131n\u0131 bir kararname ile kabul etmi\u015ftir. Kararnameye g\u00f6re Karaba\u011f \u00d6zerk B\u00f6lgesi 20 Ocak 1989\u2019dan itibaren la\u011fvedilerek Karaba\u011f\u2019\u0131n y\u00f6netimi Merkez\u00ee H\u00fck\u00fcmete ba\u011fl\u0131 bir komiteye devredilmi\u015f, y\u00f6netimin ba\u015f\u0131na Arkadi Volsky adl\u0131 bir Ermeni yanda\u015f\u0131 atanm\u0131\u015f, ancak Ermenistan 1 Aral\u0131k 1989\u2019da Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f\u2019\u0131 Ermenistan\u2019a birle\u015ftirme karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\"><sup>[23]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Takip eden s\u00fcre\u00e7te Ermenilerin 12 Ocak 1990\u2019da Karaba\u011f\u2019daki iki T\u00fcrk yerle\u015fim b\u00f6lgesine sald\u0131r\u0131lar\u0131 sonucunda 12 ki\u015finin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ve 22 ki\u015finin rehin al\u0131nmas\u0131 ile ba\u015flayan ve \u00f6zellikle Ermenistan\u2019dan zorla g\u00f6\u00e7 ettirilen T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Bak\u00fc ve Sumgay\u0131t \u015fehirlerine s\u0131\u00e7rayan \u00e7at\u0131\u015fmalarda \u00e7ok say\u0131da ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesini bahane eden merkez\u00ee y\u00f6netim, Bak\u00fc ve Karaba\u011f ba\u015fta olmak \u00fczere Azerbaycan\u2019\u0131n bir\u00e7ok b\u00f6lgesinde ola\u011fan\u00fcst\u00fc durum ilan etmi\u015f ve K\u0131z\u0131lordu birlikleri \u00fc\u00e7 koldan Azerbaycan topraklar\u0131na girmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle Azerbaycan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in y\u00fckselen sesleri bast\u0131rmak \u00fczere Bak\u00fc\u2019ye giren Rus ordusu 19 Ocak 1990\u2019da yap\u0131lan mitinge m\u00fcdahale ederek 130 ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne ve y\u00fczlerce ki\u015finin yaralanmas\u0131na neden olmu\u015ftur<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\"><sup>[24]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Bu d\u00f6nemde Petrosyan\u2019\u0131n, Y\u00fcksek Sovyet Prezidyumu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na getirilmesi, Ermenistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k m\u00fccadelesinin anayasal \u00e7er\u00e7eveye ta\u015f\u0131nmas\u0131na neden olmu\u015f ve h\u00fck\u00fcmet Ermenistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 talep etmi\u015ftir. Ermenistan Y\u00fcksek Sovyeti 23 A\u011fustos 1990\u2019da yap\u0131lan ilk toplant\u0131s\u0131nda \u2018Ermenistan\u2019\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 Bildirgesi\u2019ni<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\">[25]<\/a> kabul etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\"><sup>[26]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>23 A\u011fustos 1990\u2019da Ermenistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan ederken uluslararas\u0131 hukuka ayk\u0131r\u0131 olarak Karaba\u011f\u2019\u0131 da kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde g\u00f6stermi\u015ftir<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\"><sup>[27]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>30 A\u011fustos 1991\u2019de Azerbaycan da ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015f, bu karar\u0131n hemen ard\u0131ndan Karaba\u011f Ermenileri \u201cArtsak Ermeni Cumhuriyeti\u201dni ilan etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\"><sup>[28]<\/sup><\/a>. Azerbaycan Parlamentosu Ermenilerin bu karar\u0131n\u0131n Azerbaycan ve Sovyet anayasalar\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131klayarak tepki g\u00f6stermi\u015f ve takip eden s\u00fcre\u00e7te Azerbaycan ile Ermenistan aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmalar t\u0131rmanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Azerbaycan, Ermeni sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n devam etti\u011fini ve Ermenilerin ate\u015fkes karar\u0131na uymad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermek i\u00e7in b\u00f6lgeye Rus ve Kazak g\u00f6zlemcileri davet etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\"><sup>[29]<\/sup><\/a>. 20 Kas\u0131m 1991\u2019de Azerbaycan H\u00fck\u00fcmeti\u2019nin \u00fcyeleri, adalet ve g\u00fcvenlik yetkilileri ile iki Rus generali, Rus ve Kazak g\u00f6zlemciler ve gazeteciler olaylar\u0131 yerinde tespit etmek \u00fczere helikopterle b\u00f6lgeye giderken helikopter Karaba\u011f \u00fczerinde Ermeniler taraf\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\"><sup>[30]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenilerin tarafs\u0131z g\u00f6zlemcileri ve gazetecileri bile hedef alan bu sald\u0131r\u0131s\u0131 \u00fczerine Azerbaycan, 26 Kas\u0131m 1991 tarihinde Karaba\u011f\u2019\u0131n \u00f6zerklik stat\u00fcs\u00fcn\u00fc feshetti\u011fini<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\"><sup>[31]<\/sup><\/a> ve Karaba\u011f\u2019\u0131 do\u011frudan merkeze ba\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\"><sup>[32]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>30 Ocak 1992\u2019de Prag\u2019da yap\u0131lan AG\u0130K (Avrupa G\u00fcvenlik ve \u0130\u015fbirli\u011fi Konferans\u0131) zirvesine Azerbaycan ve Ermenistan\u2019\u0131n da \u00fcye olmas\u0131 ile Karaba\u011f sorunu uluslararas\u0131 bir nitelik kazanm\u0131\u015f<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\"><sup>[33]<\/sup><\/a> ve sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in AG\u0130K (1994\u2019ten sonra AG\u0130T-Avrupa G\u00fcvenlik ve \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131) de devreye girmi\u015ftir<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\"><sup>[34]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>20 \u015eubat 1992\u2019de Moskova\u2019da bir araya gelen Rusya, Azerbaycan ve Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanlar\u0131 sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde AG\u0130K ilkelerine ba\u011fl\u0131 kalacaklar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\"><sup>[35]<\/sup><\/a>. Ancak s\u00f6z konusu a\u00e7\u0131klamadan sadece be\u015f g\u00fcn sonra 25 \u015eubat 1992 tarihinde, \u00fcstelik Rusya ve \u0130ran\u2019\u0131n arabuluculukla g\u00f6revlendirilen temsilcilerinin b\u00f6lgede g\u00f6rev yapt\u0131klar\u0131 s\u0131rada Ermenistan\u2019\u0131n Rusya ile koordineli olarak Hocal\u0131 b\u00f6lgesinde giri\u015fti\u011fi katliam gerek Ermenistan\u2019\u0131n gerekse Rusya\u2019n\u0131n Karaba\u011f sorununda hak\u00e7a bir \u00e7\u00f6z\u00fcmden ziyade Ermenistan \u00e7\u0131kar\u0131na bir \u00e7\u00f6z\u00fcmden yana olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n<p>25 \u015eubat\u2019\u0131 26 \u015eubat\u2019a ba\u011flayan gece yar\u0131s\u0131ndan sonra 10.000 ki\u015finin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Hocal\u0131\u2019daki T\u00fcrkler, Ermenilerle birlikte hareket eden ve Karaba\u011f\u2019\u0131n Hankendi<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a> \u015fehrinde konu\u015flu bulunan Rus 366. Motorize Alay\u0131\u2019n\u0131n planl\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131na maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgedeki T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na son vermek ve b\u00f6lgede yerle\u015fik T\u00fcrk halk\u0131n\u0131 Karaba\u011f\u2019dan \u00e7\u0131kmaya zorlamak amac\u0131yla yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclen sald\u0131r\u0131da silahs\u0131z sivil masum halka kar\u015f\u0131 a\u011f\u0131r toplar, tanklar ve roketlerin kullan\u0131lmas\u0131 sonucu 63\u2019\u00fc \u00e7ocuk, 106\u2019s\u0131 kad\u0131n ve 70\u2019i ya\u015fl\u0131 olmak \u00fczere 613 T\u00fcrk ac\u0131mas\u0131zca katledilmi\u015f, 487 ki\u015fi a\u011f\u0131r yaralanm\u0131\u015f, 1.275 T\u00fcrk esir al\u0131nm\u0131\u015f, esir al\u0131nan insanlara t\u00fcrl\u00fc i\u015fkenceler uygulanm\u0131\u015f, organlar\u0131 sat\u0131lm\u0131\u015f, kad\u0131nlara tecav\u00fcz edilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Sa\u011f kalan T\u00fcrk n\u00fcfusu ise can\u0131n\u0131 kurtarabilmek i\u00e7in evini, arazisini, mal\u0131n\u0131, m\u00fclk\u00fcn\u00fc geride b\u0131rakarak y\u00fczy\u0131llard\u0131r ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 vatan topraklar\u0131ndan \u00e7\u0131kmak zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Katliamdan kurtulabilenlerin bir k\u0131sm\u0131 yollarda donarak \u00f6lm\u00fc\u015f ve kurtulabilenler en yak\u0131n yerle\u015fim yeri olan A\u011fdam istikametinde ka\u00e7arak Hocal\u0131\u2019y\u0131 terk etmi\u015ftir. Sald\u0131r\u0131da \u00f6lenler hakk\u0131nda verilen resm\u00ee rakam 613 ki\u015fi olmakla birlikte, katledilen toplam T\u00fcrk say\u0131s\u0131n\u0131n 1.300 ki\u015fi oldu\u011fu ifade edilmektedir. Sald\u0131r\u0131lar s\u0131ras\u0131nda Hocal\u0131&#8217;da ya\u015fayan Ah\u0131ska T\u00fcrkleri de evlerinde yak\u0131larak \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yak\u0131larak \u00f6ld\u00fcr\u00fclen insanlar\u0131n tamam\u0131 kad\u0131n, \u00e7ocuk ve ya\u015fl\u0131 sivillerden olu\u015fmaktad\u0131r<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\"><sup>[37]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Canl\u0131 tan\u0131klar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, a\u00e7\u0131k ve ula\u015f\u0131labilir video kay\u0131tlar\u0131, foto\u011fraflar ve r\u00f6portajlar bu vah\u015feti belgelemektedir. 3 Mart 1992 tarihli Boston Globe gazetesinden Paul Ouinn&#8217;in haberinde, Ruslar&#8217;\u0131n 366. Alay\u0131n\u0131n \u015eu\u015fa&#8217;n\u0131n i\u015fgal edilmesi ve Hocal\u0131 katliam\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde Ermeni kuvvetlerine destek verdi\u011fi bildirilmi\u015ftir. Rusya olaylarla ilgisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etse de Rus ordusuna ait 366. Motorize Alay\u0131n\u0131n 1991&#8217;in sonbahar\u0131ndan beri Ermenilerin saf\u0131nda sava\u015ft\u0131\u011f\u0131, Motorize Alaydan ka\u00e7an Rus askerleri<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a> taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Azerbaycanl\u0131 gazeteci Cengiz Mustafayev, Frans\u0131z Janiv Yunet, Izvestiya gazetesinden V. Bellax yap\u0131lan i\u015fkenceleri ve i\u015flenen su\u00e7lar\u0131 b\u00fct\u00fcn ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile yazarak d\u00fcnya kamuoyuna duyurmu\u015flard\u0131r. Bu i\u015fkencelerde Ermeni \u00e7eteleri, Anadolu&#8217;da T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 yap\u0131lan Ermeni mezaliminin ayn\u0131s\u0131n\u0131 tekrarlam\u0131\u015flar, bebekleri, \u00e7ocuklar\u0131, ya\u015fl\u0131lar\u0131, kad\u0131nlar\u0131, ba\u015flar\u0131n\u0131 keserek, \u00e7ivileyerek, canl\u0131 iken g\u00f6zlerini oyarak, canl\u0131 iken v\u00fccutlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik yerlerini keserek katletmi\u015flerdir<a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\"><sup>[39]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Hocal\u0131 katliam\u0131ndan d\u00f6rt g\u00fcn sonra 2 Mart 1992\u2019de Azerbaycan BM (Birle\u015fmi\u015f Milletler)\u2019ye \u00fcye olmu\u015f ve Karaba\u011f sorununun BM\u2019de tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 istemi\u015ftir. BM Genel Kurulu 26 Mart 1992 tarihinde yapt\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131da sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in AG\u0130K\u2019in giri\u015fimlerinin desteklenmesi karar\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>7 May\u0131s 1992\u2019de Azerbaycan ve Ermenistan Devlet Ba\u015fkanlar\u0131 bir araya gelerek sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in bir anla\u015fma imzalam\u0131\u015flar, ancak anla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131ndan sadece iki g\u00fcn sonra 9 May\u0131s 1992\u2019de Ermeniler bu defa Nahcivan\u2019a ve \u015eu\u015fa\u2019ya sald\u0131rm\u0131\u015f ve Karaba\u011f\u2019\u0131n tamam\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\"><sup>[40]<\/sup><\/a>. Ermenistan\u2019\u0131n \u015eu\u015fa sald\u0131r\u0131s\u0131ndan hemen sonra 15 May\u0131s 1992\u2019de Rusya, Ermenistan, \u00d6zbekistan, Kazakistan, K\u0131rg\u0131zistan ve Tacikistan aras\u0131nda sava\u015f durumunda taraflar\u0131n birbirine kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren KGA (Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131) imzalanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a>.<\/p>\n<p>\u00c7at\u0131\u015fmalar Nahcivan\u2019a s\u0131\u00e7ray\u0131nca T\u00fcrkiye Cumhuriyeti D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Hikmet \u00c7etin, Ermenistan\u2019\u0131 uyararak, sald\u0131r\u0131lar\u0131na son vermedi\u011fi takdirde bunun sonu\u00e7lar\u0131na katlanaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\"><sup>[42]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Bilindi\u011fi gibi Nahcivan\u2019a, Azerbaycan\u2019a ba\u011fl\u0131 \u00f6zerk bir y\u00f6netim stat\u00fcs\u00fc sa\u011flayan 1921 Moskova ve Kars Antla\u015fmalar\u0131, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019ne de s\u00f6z konusu stat\u00fcn\u00fcn korunmas\u0131nda teminat\u00e7\u0131 \u00fclke hakk\u0131 tan\u0131maktad\u0131r. S\u00f6z konusu stat\u00fcden do\u011fan haklar\u0131na dayanarak T\u00fcrk D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klaman\u0131n ard\u0131ndan Cumhurba\u015fkan\u0131 \u00d6zal da Nahcivan\u2019a asker g\u00f6nderme \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunmu\u015f ve Ermenistan taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen La\u00e7in ve \u015eu\u015fa\u2019n\u0131n Azerbaycan\u2019a geri verilmesini talep etmi\u015ftir. T\u00fcrkiye\u2019nin Ermenistan\u2019a y\u00f6nelik a\u00e7\u0131klamalar\u0131 \u00fczerine BDT Silahl\u0131 Kuvvetleri Komutan\u0131 Yevgeniy \u015eapo\u015fnikov bir a\u00e7\u0131klama yaparak, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin asker\u00ee m\u00fcdahalede bulunmas\u0131 durumunda III. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n \u00e7\u0131kabilece\u011fini ve Kars ve Moskova Antla\u015fmalar\u0131n\u0131n g\u00f6zden ge\u00e7irilebilece\u011fini\u201d belirtmi\u015ftir<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\"><sup>[43]<\/sup><\/a>. T\u00fcrk yetkililer BDT Silahl\u0131 Kuvvetleri Komutan\u0131n\u0131n dolay\u0131s\u0131yla Rusya\u2019n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bu tehdit kar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fcdahaleden vaz ge\u00e7mi\u015flerdir.<\/p>\n<p>\u00d6zal\u2019a g\u00f6re daha yumu\u015fak bir tutum izleyen d\u00f6nemin ba\u015fbakan\u0131 Demirel, 25 May\u0131s\u2019ta Moskova\u2019ya yapt\u0131\u011f\u0131 ziyarette Rusya\u2019ya, T\u00fcrkiye\u2019nin Nahcivan\u2019da asker kullanmayaca\u011f\u0131 konusunda garanti vermi\u015ftir<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\"><sup>[44]<\/sup><\/a>. Nahcivan krizi devam ederken Demirel\u2019in T\u00fcrkiye\u2019nin konuya m\u00fcdahil olmayaca\u011f\u0131 konusundaki a\u00e7\u0131klamalar\u0131 hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc sorulan Ermenistan Devlet Ba\u015fkan\u0131 <em>\u201cBiz T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Ba\u015fbakan\u0131 Demirel\u2019in T\u00fcrkiye\u2019nin konuya m\u00fcdahil olmayaca\u011f\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00fcveniyoruz\u201d<\/em> \u015feklinde a\u00e7\u0131klama yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Ermenilerin yeni sald\u0131r\u0131lar\u0131 21 May\u0131s 1992\u2019de Helsinki\u2019de toplanan AG\u0130K toplant\u0131s\u0131nda ele al\u0131narak Azerbaycan\u2019\u0131n toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne vurgu yap\u0131lm\u0131\u015f ve b\u00f6lgedeki t\u00fcm yabanc\u0131 asker\u00ee g\u00fc\u00e7lerin \u00e7ekilmesi konusunda haz\u0131rlanan karar tasar\u0131s\u0131, toplant\u0131ya kat\u0131lan 52 \u00fclkenin temsilcilerinden 51\u2019i taraf\u0131ndan kabul edildi\u011fi h\u00e2lde, Ermenistan temsilcisinin ret oyu kullanmas\u0131 nedeniyle AG\u0130K karar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclememi\u015ftir<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\"><sup>[45]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Helsinki\u2019de s\u00f6z konusu karar g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcrken Ermenistan, Rusya ile iki \u00f6nemli anla\u015fma imzalam\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fmalardan ilkinde 7. Rus Ordusu\u2019nun Ermenistan topraklar\u0131 i\u00e7inde kalmas\u0131 kabul edilmi\u015f, ikincisinde ise Ermenistan BDT\u2019na \u00fcye olmu\u015ftur. Takip eden s\u00fcre\u00e7te Ermenistan 15 May\u0131s 1992\u2019de BDT Ortak G\u00fcvenlik Pakt\u0131\u2019n\u0131 imzalam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\"><sup>[46]<\/sup><\/a>. Ermenistan bu \u015fekilde Rusya\u2019n\u0131n hem siyasi hem de asker\u00ee deste\u011fini alarak di\u011fer \u00fclkelerin Ermenistan aleyhine giri\u015fecekleri eylemlere kar\u015f\u0131 kendisini garanti alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. Nisan 1992\u2019de BDT\u2019na ilk kat\u0131lan \u00fclke olan Ermenistan gittik\u00e7e Rusya\u2019ya daha fazla ba\u011f\u0131ml\u0131 h\u00e2le gelerek zaman i\u00e7inde Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6lgedeki Rus \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n koruyucusu \u00fclke konumuna y\u00fckselmi\u015ftir<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\"><sup>[47]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<h2>Rusya\u2019n\u0131n 1995 Y\u0131l\u0131ndan Sonraki Ermeni Politikalar\u0131<\/h2>\n<p>Ermenistan ile Azerbaycan aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan Karaba\u011f sorunu T\u00fcrkiye ile Ermenistan aras\u0131ndaki ili\u015fkileri gerginle\u015ftirdi\u011fi gibi T\u00fcrkiye ile Rusya\u2019n\u0131n da aras\u0131n\u0131 bozmu\u015ftur. Rusya bu gerginli\u011fin de sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ortamdan istifade ile 15 Nisan 1995\u2019te as\u0131ls\u0131z Ermeni iddialar\u0131n\u0131 soyk\u0131r\u0131m olarak tan\u0131yan tavsiye niteli\u011finde bir karar alm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu karar h\u00e2len y\u00fcr\u00fcrl\u00fcktedir. 15 Eyl\u00fcl 2001\u2019de ise Rusya Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin, Erivan\u2019daki soyk\u0131r\u0131m an\u0131t\u0131n\u0131 ziyaret etmi\u015f ve ziyaret defterine yazd\u0131\u011f\u0131 ifade ile as\u0131ls\u0131z Ermeni iddialar\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\"><sup>[48]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>24 Kas\u0131m 2015\u2019te Suriye\u2019de hava sald\u0131r\u0131s\u0131 yaparken T\u00fcrk hava sahas\u0131na giren SU-24M tipi Rus u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n T\u00fcrk F-16\u2019lar\u0131 taraf\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmesinden bir g\u00fcn sonra 25 Kas\u0131m 2015\u2019te baz\u0131 Rus milletvekilleri Rus Parlamentosu\u2019nun alt kanad\u0131 Duma\u2019ya as\u0131ls\u0131z Ermeni iddialar\u0131n\u0131n ink\u00e2r\u0131n\u0131 su\u00e7 sayan bir yasa tasar\u0131s\u0131 sunmu\u015ftur. Rus H\u00fck\u00fcmetinin olumsuz g\u00f6r\u00fc\u015f verdi\u011fi tasar\u0131 Y\u00fcksek Mahkeme taraf\u0131ndan \u201ch\u00fck\u00fcmet ve yarg\u0131 organlar\u0131 taraf\u0131ndan inceleme i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen s\u00fcrelere uyulmad\u0131\u011f\u0131\u201d gerek\u00e7esiyle 10 Mart 2016 tarihinde reddedilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\"><sup>[49]<\/sup><\/a>. T\u00fcrkiye ile Rusya aras\u0131nda yap\u0131lan kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ziyaretler sonucunda ve \u00f6zellikle ASTANA s\u00fcrecinde iki \u00fclke aras\u0131ndaki ili\u015fkiler d\u00fczelmi\u015ftir. Ancak Rusya\u2019n\u0131n Suriye konusunda T\u00fcrkiye ile ortak hareket etmesi Rusya\u2019n\u0131n Ermeni politikalar\u0131n\u0131 etkilememi\u015ftir ve Rusya Karaba\u011f sorunu ba\u015fta olmak \u00fczere Ermenistan\u2019a destek vermeye devam etmektedir.<\/p>\n<p>Rusya\u2019n\u0131n Ermenistan\u2019a her konuda deste\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmesine kar\u015f\u0131l\u0131k Ermeni liderlerin Rusya\u2019ya ili\u015fkin politikalar\u0131 farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. 1991-1998 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Ermenistan devlet ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revini y\u00fcr\u00fcten Levon Ter Petrosyan, Ermenistan\u2019\u0131n Rusya\u2019n\u0131n deste\u011finden ziyade kendi ayaklar\u0131 \u00fczerinde durmas\u0131 tezini savunmu\u015ftur. 1998\u2019de Petrosyan\u2019dan g\u00f6revi devralan Robert Ko\u00e7aryan d\u00f6neminde ise Rus-Ermeni \u00e7\u0131karlar\u0131 adeta i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f ve Ermenistan Rusya\u2019n\u0131n Kafkaslardaki en \u00f6nemli kalesi h\u00e2line gelmi\u015ftir<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\"><sup>[50]<\/sup><\/a>. Bu d\u00f6nemde Ermenistan bir yandan asker\u00ee \u00fcsler yoluyla savunma a\u00e7\u0131s\u0131ndan di\u011fer yandan ald\u0131\u011f\u0131 bor\u00e7lar nedeniyle ekonomik a\u00e7\u0131dan Rusya\u2019ya tam ba\u011f\u0131ml\u0131 h\u00e2le gelmi\u015ftir. Rusya&#8217;ya \u00f6deyemeyece\u011fi d\u00fczeyde bor\u00e7la\u00adnan Ermenistan, bor\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k olarak bir\u00e7ok sanayi tesisini ve enerji kayna\u011f\u0131n\u0131 Rusya&#8217;n\u0131n i\u015fletmesine terk etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Aral\u0131k 2001&#8217;de ise baz\u0131 kurulu\u015flar\u0131n\u0131n Rusya&#8217;ya olan 95 milyon dolar bor\u00e7 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 10 y\u0131ll\u0131\u011f\u0131na Rusya\u2019ya devredilmesi i\u00e7in Ermenistan Rusya ile anla\u015fma imzalam\u0131\u015f ve Ermenistan Parlamentosu\u2019nun 4 Aral\u0131k 2002&#8217;de yapt\u0131\u011f\u0131 oylama sonucunda be\u015f Ermeni i\u015fletmesinin kont\u00adrol\u00fc Rusya&#8217;ya devredilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn51\" name=\"_ftnref51\"><sup>[51]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Anla\u015fman\u0131n imzalanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Rus temsilci \u0130lya Lebanov anla\u015fman\u0131n sadece stratejik \u00f6nemde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ayn\u0131 zamanda Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir entegrasyon i\u00e7in son on y\u0131lda at\u0131lm\u0131\u015f ilk ger\u00e7ek ad\u0131m oldu\u011funu da s\u00f6ylemi\u015ftir. Bu t\u00fcr a\u00e7\u0131klamalar Ermenistan y\u00f6netimini rahats\u0131z etmektedir. Fakat Rusya\u2019ya olan bor\u00e7lar\u0131 ve g\u00fcvenlik alg\u0131lamalar\u0131 nedeniyle Ermenistan kendisini Rusya&#8217;ya mahk\u00fbm hissetmekte, bunun sonucu olarak Rusya&#8217;ya kendisini ba\u011fla\u00adyan her ad\u0131m yeni ba\u011flanma nedenlerine yol a\u00e7maktad\u0131r<a href=\"#_ftn52\" name=\"_ftnref52\"><sup>[52]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermeni liderler \u00fclkelerinin ekonomik y\u00f6nden Rusya\u2019ya ba\u011f\u0131ml\u0131 h\u00e2le gelmesinden rahats\u0131zl\u0131k duymalar\u0131na ra\u011fmen Rus ordusunun Ermenistan\u2019a sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvenlik \u015femsiyesinden dolay\u0131 iki \u00fclke ekonomik ili\u015fkilerinde ya\u015fanan dengesizli\u011fi g\u00f6rmezden gelmeyi tercih etmektedir. Ermenistan&#8217;a g\u00f6re Rus askerlerinin Ermenistan\u2019daki varl\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgede g\u00fcvenli\u011fin garantisidir. Nitekim Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 Oskanian; <em>&#8220;Rus asker\u00ee \u00fcss\u00fcn\u00fcn Erme\u00adni topraklar\u0131ndaki varl\u0131\u011f\u0131 Ermenistan&#8217;\u0131n g\u00fcvenli\u011findeki en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biridir&#8221;<\/em> ifadesini kullanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn53\" name=\"_ftnref53\"><sup>[53]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019\u0131n Rusya&#8217;ya olan ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 en a\u00e7\u0131k \u015fekliyle g\u00f6s\u00adteren alanlardan biri de enerjidir. Enerji ayn\u0131 zamanda Rusya\u2019n\u0131n b\u00f6lge politikas\u0131n\u0131 belirleyen \u00f6nemli unsurlardan biri h\u00e2line gelmi\u015ftir<a href=\"#_ftn54\" name=\"_ftnref54\"><sup>[54]<\/sup><\/a>. Rusya bu kapsamda b\u00f6lge enerji rezervlerini, petrol ve do\u011falgaz boru hatlar\u0131 g\u00fczerg\u00e2hlar\u0131n\u0131 denetimi alt\u0131nda tutmak istemektedir.<\/p>\n<p>Rusya ile Ermenistan ili\u015fkilerindeki bir di\u011fer etken ise Rusya\u2019da ya\u015fayan Ermeni Diasporas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. D\u00fcnyadaki en b\u00fcy\u00fck Ermeni Diasporas\u0131 Rusya\u2019dad\u0131r ve Ermenistan\u2019\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sonra en b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 Rusya Federasyonu\u2019na verilmi\u015ftir. H\u00e2len \u00e7ok say\u0131da Ermeni\u2019nin Rusya\u2019da \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 ve baz\u0131 d\u00f6nemlerde \u00fclkelerine d\u00f6nmeleri \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn istihdam\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da Ermenistan\u2019\u0131 Rusya\u2019ya ba\u011f\u0131ml\u0131 h\u00e2le getirmektedir<a href=\"#_ftn55\" name=\"_ftnref55\"><sup>[55]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan bir yandan Rusya ile stratejik ortakl\u0131k ili\u015fkilerini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken di\u011fer yandan AB ve Bat\u0131l\u0131 \u00fclkelerle de iyi ili\u015fkiler kurmaya ve d\u0131\u015f ili\u015fkilerini ve ekonomisini \u00e7e\u015fitlendirmeye \u00e7aba harcamaktad\u0131r. Bu kapsamda Ermenistan ile AB aras\u0131nda Nisan 1996\u2019da imzalanan ve Haziran 1999\u2019da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren \u201c\u0130\u015fbirli\u011fi ve Ortakl\u0131k Anla\u015fmas\u0131\u201d ile \u201cAB-Ermenistan \u0130\u015fbirli\u011fi Konseyi\u201d kurulmu\u015f ve faaliyete ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca Ermenistan ile AB\u2019ye \u00fcye devletlerin parlamentolar\u0131 aras\u0131nda i\u015fbirli\u011fini koordine eden \u201cAB-Ermenistan Parlamento \u0130\u015fbirli\u011fi Komitesi\u201d te\u015fkil edilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn56\" name=\"_ftnref56\"><sup>[56]<\/sup><\/a>. 2 Ekim 2017\u2019de ise AB Y\u00fcksek Temsilcisi Johannes Hahn, Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131 ile birlikte yapt\u0131\u011f\u0131 ortak bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda, Ermenistan\u2019\u0131n AB ile Kapsaml\u0131 ve Geni\u015fletilmi\u015f Ortakl\u0131k Anla\u015fmas\u0131 imzalayacak ilk Do\u011fu Ortakl\u0131k Devleti olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015ftir<a href=\"#_ftn57\" name=\"_ftnref57\"><sup>[57]<\/sup><\/a>. Ancak Rusya, Bat\u0131n\u0131n Ermenistan ba\u015fta olmak \u00fczere eski Sovyet \u00fclkeleriyle yak\u0131nla\u015fmas\u0131ndan tedirginlik duymakta ve G\u00fcney Kafkasya\u2019daki son kalesi olan Ermenistan\u2019\u0131 Bat\u0131ya kapt\u0131rmamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcamaktad\u0131r<a href=\"#_ftn58\" name=\"_ftnref58\"><sup>[58]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>SSCB\u2019nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra eski Sovyet peyki olan bir\u00e7ok \u00fclke AB ve NATO \u00fcyesi olma \u00e7abas\u0131 i\u00e7ine girmi\u015f ve bunlardan bir k\u0131sm\u0131 bu iki \u00f6rg\u00fcte \u00fcye olmu\u015ftur. Bu \u00fclkelerden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ise adayl\u0131k stat\u00fcs\u00fc h\u00e2len devam etmektedir. Bu durum Rusya Federasyonu\u2019nun eski ba\u011fl\u0131lar\u0131n\u0131 kaybetmesinin yan\u0131 s\u0131ra AB ve NATO unsurlar\u0131 taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131lma riskini de beraberinde getirmi\u015ftir. Abazya ve G\u00fcney Osetya\u2019ya m\u00fcdahalesi nedeniyle G\u00fcrcistan\u2019a ve K\u0131r\u0131m nedeniyle Ukrayna\u2019ya asker\u00ee harek\u00e2t icra eden Rusya Federasyonu\u2019nun G\u00fcney Kafkasya\u2019da Ermenistan d\u0131\u015f\u0131nda tutunaca\u011f\u0131 bir dal kalmam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcrcistan ve Azerbaycan\u2019\u0131n ard\u0131ndan Ermenistan\u2019\u0131n da kaybedilerek Bat\u0131ya kapt\u0131r\u0131lmas\u0131 durumunda Rusya Federasyonu\u2019nun b\u00f6lgedeki h\u00e2kimiyeti bir \u00e7orap s\u00f6k\u00fc\u011f\u00fc gibi \u00e7\u00f6z\u00fclecek ve kendi topraklar\u0131na y\u00f6nelecek tehditleri durdurmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zla\u015facakt\u0131r<a href=\"#_ftn59\" name=\"_ftnref59\"><sup>[59]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Bu kapsamda Rusya Federasyonu&#8217;nun Ermenistan politikalar\u0131 sadece Ermenistan ile de\u011fil kendi b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ile de ilgilidir. 2004 y\u0131l\u0131nda patlak veren ve G\u00fcrcistan&#8217;da y\u00f6netim de\u011fi\u015fikli\u00ad\u011fi ile son bulan geli\u015fmeler Rusya ve Ermenistan&#8217;da Bat\u0131&#8217;n\u0131n bir hamlesi olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. G\u00fcrcistan olaylar\u0131n\u0131n hemen ard\u0131ndan Putin, Savunma Bakan\u0131 Sergey \u0130vanov&#8217;u Erivan&#8217;a g\u00f6ndermi\u015ftir. Bu ziyaret s\u0131ras\u0131nda Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda Rusya\u2019n\u0131n Ermenistan\u2019daki asker\u00ee \u00fcslerinin gelece\u011fini garantiye alan anla\u015fmalar imzalanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn60\" name=\"_ftnref60\"><sup>[60]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan, kendi topraklar\u0131nda SSCB d\u00f6neminden kalan Rus asker\u00ee \u00fcslerinin devam\u0131na izin vermekle kalmam\u0131\u015f, di\u011fer eski Sovyet \u00fclkelerinden kald\u0131r\u0131lan asker\u00ee \u00fcsleri de kendi \u00fclkesine davet etmi\u015ftir. Rusya da Ermenistan\u2019\u0131 Kafkasya\u2019daki \u00e7\u0131karlar\u0131na ula\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak jeopolitik ve stratejik \u00f6nemi olan bir ara\u00e7 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr<a href=\"#_ftn61\" name=\"_ftnref61\"><sup>[61]<\/sup><\/a>. Bu durumuyla Ermenistan\u2019\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131na ra\u011fmen Rusya\u2019ya ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 bu kadar artan belki de tek eski SSCB cumhuriyeti olarak adland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr<a href=\"#_ftn62\" name=\"_ftnref62\"><sup>[62]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>1992\u2019den bu yana Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda 200 kadar anla\u015fma imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmalardan en \u00f6nemlisi 29 A\u011fustos 1997 tarihinde imzalanan ve dostluk, i\u015fbirli\u011fi ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6ren anla\u015fma olup, sava\u015f durumunda taraflar birbirlerine kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 yard\u0131mda bulunacaklar\u0131n\u0131 taahh\u00fct etmi\u015ftir. Azerbaycan ile T\u00fcrkiye bu antla\u015fmay\u0131, Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya\u2019ya m\u00fcdahalesi olarak nitelemi\u015f ve k\u0131nam\u0131\u015ft\u0131r. Rus ve Ermeni yetkililer bu anla\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00fclkelere y\u00f6nelik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klasa da siyasi analizciler Ermenistan\u2019\u0131n bu anla\u015fmay\u0131 kom\u015fular\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6nlem almak amac\u0131yla imzalad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcndedir<a href=\"#_ftn63\" name=\"_ftnref63\"><sup>[63]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan, Rus \u00fcslerinin bulundu\u011fu ve bu \u00fcslerin tahliyesini istemeyen tek \u00fclkedir. 16 Mart 1995 tarihinde taraflar aras\u0131nda imzalanan anla\u015fma kapsam\u0131nda Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcmr\u00fc\u2019de 102. Asker\u00ee \u00dcss\u00fc ve bu \u00fcsse ba\u011fl\u0131 Erivan\u2019daki Erebuni Asker\u00ee Havaalan\u0131nda yer alan 3624. Hava \u00dcss\u00fc faaliyet g\u00f6stermektedir. 102. \u00fcss\u00fcn temelini SSCB d\u00f6nemindeki \u201cKafkas \u00d6tesi Birlikleri\u201d olu\u015fturmu\u015ftur. \u00dcss\u00fcn amac\u0131, BDT\u2019nin d\u0131\u015f s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 korumak, Rusya\u2019n\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etmek ve Ermenistan\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamakt\u0131r. 5000\u2019den fazla askerin bulundu\u011fu bu \u00fcs 74 tank, 30 M\u0130G-29 av bombard\u0131man u\u00e7a\u011f\u0131, S-300 ve S-200 f\u00fczeleri ve di\u011fer asker\u00ee teknolojilerle donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 2006 y\u0131l\u0131nda Ermenistan\u2019daki Rus asker\u00ee \u00fcss\u00fc G\u00fcrcistan\u2019dan tahliye edilen Rus \u00fcsleri sayesinde gerek n\u00fcfus gerekse te\u00e7hizat a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr<a href=\"#_ftn64\" name=\"_ftnref64\"><sup>[64]<\/sup><\/a>. 10 May\u0131s 2017\u2019de ise Rusya&#8217;n\u0131n Erivan B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi \u0130van Volynkin, son y\u0131llarda yeni nesil sava\u015f u\u00e7aklar\u0131 ve helikopterlerle takviye edilen Ermenistan\u2019daki Erebuni Rus asker\u00ee \u00fcss\u00fcn\u00fcn geni\u015fletilebilece\u011fini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn65\" name=\"_ftnref65\"><sup>[65]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019daki Rus asker\u00ee \u00fcss\u00fcn\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra Ermenistan-T\u00fcrkiye ve Ermenistan-\u0130ran s\u0131n\u0131rlar\u0131nda Rus muhaf\u0131z askerleri de g\u00f6rev yapmaktad\u0131r. Ermenistan\u2019daki Rus s\u0131n\u0131r muhaf\u0131zlar\u0131n\u0131n masraflar\u0131n\u0131n %70\u2019i Rusya taraf\u0131ndan kar\u015f\u0131lanmaktad\u0131r. Ermeni birlikleri Rus uzmanlar taraf\u0131ndan e\u011fitildikleri gibi, 1000\u2019e yak\u0131n Ermeni askeri de Rusya\u2019da e\u011fitim g\u00f6rmektedir. Asker\u00ee alanda iki \u00fclke aras\u0131ndaki i\u015fbirli\u011fi hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz iki \u00fclkenin de \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 g\u00f6zetmektedir. \u00d6zellikle G\u00fcrcistan\u2019daki Rus \u00fcsleri kapand\u0131ktan sonra, Ermenistan\u2019\u0131n Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemi artm\u0131\u015ft\u0131r. Ermenistan ise Azerbaycan ile bir sorun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 takdirde Ermenistan\u2019daki Rus askerlerinin devreye girece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir<a href=\"#_ftn66\" name=\"_ftnref66\"><sup>[66]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Son d\u00f6nemde Rusya ile Ermenistan aras\u0131ndaki ili\u015fkiler siyasi ve asker\u00ee alanda b\u00fcy\u00fck geli\u015fme g\u00f6stermi\u015ftir. Bu kapsamda 20 A\u011fustos 2010\u2019da Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda imzalanan anla\u015fma ile Rusya\u2019n\u0131n Ermenistan\u2019daki asker\u00ee varl\u0131\u011f\u0131 2044 y\u0131l\u0131na kadar uzat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 23 Aral\u0131k 2015 tarihinde ise Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda Ortak Hava Savunma Sistemi kurulmas\u0131na ili\u015fkin bir anla\u015fma daha imzalanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn67\" name=\"_ftnref67\"><sup>[67]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>30 Kas\u0131m 2016&#8217;da iki \u00fclke aras\u0131nda Kafkasya b\u00f6lgesinde taraflar\u0131n asker\u00ee g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak ve Rusya veya Ermenistan&#8217;a y\u00f6nelik silahl\u0131 sald\u0131r\u0131y\u0131 tek komuta, tek fikir ve tek plana g\u00f6re p\u00fcsk\u00fcrtmek amac\u0131yla ortak ordu grubu olu\u015fturulmas\u0131 i\u00e7in yeni bir anla\u015fma imzalanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn68\" name=\"_ftnref68\"><sup>[68]<\/sup><\/a>. Rus \u0130nterfaks ajans\u0131 Putin\u2019in bu ama\u00e7la bir kararname yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131, buna g\u00f6re kurulacak ortak ordunun Rusya Federasyonu\u2019nun ve Ermenistan\u2019\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 koruyaca\u011f\u0131n\u0131, ordunun ba\u015f\u0131nda Ermenistan\u2019\u0131n atayaca\u011f\u0131 ve Rusya\u2019n\u0131n onaylayaca\u011f\u0131 bir komutan\u0131n bulunaca\u011f\u0131n\u0131, ordunun bar\u0131\u015f zaman\u0131nda Ermenistan Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131, sava\u015fta ise emir komutan\u0131n Rusya\u2019ya ge\u00e7ece\u011fini bildirmi\u015ftir<a href=\"#_ftn69\" name=\"_ftnref69\"><sup>[69]<\/sup><\/a>. 5 y\u0131lda bir g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclen Anla\u015fma, Ermenistan Parlamentosu taraf\u0131ndan 5 Ekim 2017 tarihinde onaylanm\u0131\u015f, oylamaya kat\u0131lan Ermeni milletvekillerinden 87\u2019si kabul, yedisi ise ret oyu kullanm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn70\" name=\"_ftnref70\"><sup>[70]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>S\u00f6z konusu anla\u015fmay\u0131 de\u011ferlendiren ATSAM (Avrasya G\u00fcvenlik ve Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi) Ba\u015fkan\u0131 Dr. Hatem Cabbarl\u0131, AA (Anadolu Ajans\u0131) muhabirine yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada, Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda &#8220;ortak ordu grubu&#8221; olu\u015fturma anla\u015fmas\u0131n\u0131n, i\u00e7erik olarak, iki ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmalardan uzak oldu\u011funu, anla\u015fma \u015fartlar\u0131na g\u00f6re ortak ordu grubunun komutanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f d\u00f6nemlerinde Ermenistan, sava\u015f zaman\u0131nda ise Rusya taraf\u0131ndan \u00fcstlenilece\u011fini, anla\u015fma \u015fartlar\u0131nda e\u015f komutanl\u0131k mekanizmas\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131n\u0131n Rusya&#8217;n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc teyit etti\u011fini ve Rusya\u2019n\u0131n son zamanlarda ili\u015fkilerinin gerginle\u015fti\u011fi G\u00fcrcistan ile sava\u015fa ba\u015flarsa Ermenistan ordusunun silahl\u0131 operasyonlara kat\u0131lmas\u0131n\u0131 talep edebilece\u011fini, anla\u015fman\u0131n amac\u0131n\u0131n Ermenistan&#8217;\u0131n g\u00fcvenli\u011fini korumaktan ziyade Rusya&#8217;n\u0131n G\u00fcney Kafkasya&#8217;daki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131na y\u00f6nelik oldu\u011funu ve Azerbaycan&#8217;a kar\u015f\u0131 bask\u0131 arac\u0131 olarak kullan\u0131labilece\u011fini<a href=\"#_ftn71\" name=\"_ftnref71\"><sup>[71]<\/sup><\/a> belirtmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Cabbarl\u0131, anla\u015fman\u0131n Ermenistan ile \u00e7at\u0131\u015fma h\u00e2linde olan Azerbaycan a\u00e7\u0131s\u0131ndan do\u011furaca\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 ise \u015f\u00f6yle s\u0131ralamaktad\u0131r:<\/p>\n<p>&#8220;\u0130\u015fgal alt\u0131ndaki Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;da asker\u00ee operasyonlar ba\u015flarsa Ermenistan, Azerbaycan s\u0131n\u0131rlar\u0131nda da ate\u015fkesi ihlal ederek ve Azerbaycan ile sava\u015f h\u00e2linde oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerek ortak ordu grubunun olaylara m\u00fcdahale etmesini isteyebilir. Bu duruma Moskova&#8217;n\u0131n nas\u0131l tepki verece\u011fi belirsiz, \u00e7\u00fcnk\u00fc sava\u015f durumunda komutanl\u0131\u011f\u0131 Rusya \u00fcstlenecek. B\u00fct\u00fcn durumlarda bu anla\u015fman\u0131n onaylanmas\u0131 Rusya taraf\u0131ndan Azerbaycan&#8217;a bask\u0131 arac\u0131 olarak kullan\u0131labilir.&#8221;<\/p>\n<p>Esasen 15 May\u0131s 1992 tarihinde imzalanan KGA ve bu anla\u015fmaya dayanarak May\u0131s 2002\u2019de kurulan \u201cKGA\u00d6\u201d kapsam\u0131nda m\u00fcttefik olan Rusya Federasyonu ile Ermenistan aras\u0131ndaki ortak ordu iki y\u0131l \u00f6nce kurulmu\u015f olup iki \u00fclke uzun s\u00fcredir ortak tatbikatlar d\u00fczenlemektedir. 30 Kas\u0131m 2016\u2019da imzalanan anla\u015fma fiili durumun hukukile\u015ftirilmesi ve d\u00fcnya kamuoyuna ilan edilmesinden ibarettir. Rusya-Ermenistan ortak ordu grubunun komutan\u0131 General Antranik Markaryan&#8217;\u0131n \u201cOrdu grubu Rusya&#8217;n\u0131n talimat\u0131 olmadan da sava\u015fa girebilir\u201d \u015feklindeki a\u00e7\u0131klamalar\u0131 ortak ordu grubunun Karaba\u011f&#8217;daki \u00e7at\u0131\u015fmalarda Azerbaycan\u2019a kar\u015f\u0131 kullan\u0131lma ihtimalini akla getirmektedir<a href=\"#_ftn72\" name=\"_ftnref72\"><sup>[72]<\/sup><\/a>. KGA\u00d6 Anla\u015fmas\u0131&#8217;n\u0131n 4. Maddesi; \u00fcye devletlerden herhangi birine kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131 olmas\u0131 h\u00e2linde, t\u00fcm di\u011fer \u00fcye devletlerin asker\u00ee yard\u0131m d\u00e2hil olmak \u00fczere gerekli yard\u0131m\u0131 sa\u011flamas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir. Ermenistan\u2019a, Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131 i\u015fgal ederken g\u00fcvence sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu maddenin i\u015fletilmesi ve muhtemel bir Azerbaycan kar\u015f\u0131 taarruzunda Rusya\u2019n\u0131n Ermenistan\u2019\u0131n yan\u0131nda yer almas\u0131 Azerbaycan\u2019\u0131 kaybetme endi\u015fesi ta\u015f\u0131yan Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan kolay olmayacakt\u0131r. Nitekim 2 Nisan 2016 tarihinde ya\u015fanan son Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131nda, Rusya\u2019n\u0131n KGA\u00d6 \u00e7er\u00e7evesinde do\u011frudan Ermenistan\u2019\u0131 desteklemek yerine, AG\u0130T Minsk Grubu \u00e7er\u00e7evesinde bir arabulucu olma konumunu kullanmay\u0131 tercih etti\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr<a href=\"#_ftn73\" name=\"_ftnref73\"><sup>[73]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Rusya\u2019n\u0131n Karaba\u011f konusunda arabuluculuk mesaj\u0131 veren tavr\u0131na ra\u011fmen Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda yap\u0131lan ortak asker\u00ee tatbikatlar\u0131n artarak devam etmesi Azerbaycan\u2019\u0131 endi\u015feye sevk etmektedir. 2017 sonunda sadece bir ay i\u00e7inde iki \u00fclke silahl\u0131 kuvvetlerinin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 \u00f6nemli asker\u00ee tatbikat icra edilmi\u015ftir. 7 Eyl\u00fcl 2017\u2019de Astrahan\u2019da yap\u0131lan ve ger\u00e7ek m\u00fchimmat\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Rusya-Ermenistan ortak hava tatbikat\u0131ndan sonra Rus Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 ile Ermenistan Hava Savunma Komutan\u0131 yapt\u0131klar\u0131 a\u00e7\u0131klamalarda iki \u00fclkenin Kafkaslardaki ortak hava savunma ve g\u00fcvenlik imk\u00e2nlar\u0131n\u0131n test edildi\u011fi bildirilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn74\" name=\"_ftnref74\"><sup>[74]<\/sup><\/a>. Daha sonra 5-7 Ekim 2017\u2019de Ermenistan\u2019da yap\u0131lan ve 15 hava arac\u0131 ile 1000 askerin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Ara\u015ft\u0131rma 2017 adl\u0131 tatbikat\u0131 KGA\u00d6 M\u00fc\u015fterek Ordusu Komutan\u0131 Anatoly Sidorov ile Ermenistan Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Movses Hakobyan birlikte y\u00f6netmi\u015ftir<a href=\"#_ftn75\" name=\"_ftnref75\"><sup>[75]<\/sup><\/a>. 9-15 Ekim 2017 tarihleri aras\u0131nda ise yine Ermenistan\u2019\u0131n Baghramyan asker\u00ee tatbikat alan\u0131nda Ortakl\u0131k 2017 adl\u0131 asker\u00ee tatbikat icra edilmi\u015ftir. Rus ve Ermeni Acil M\u00fcdahale Ortak G\u00fcc\u00fc\u2019n\u00fcn imk\u00e2n ve kabiliyetlerinin denendi\u011fi tatbikata KGA\u00d6\u2019ye mensup \u00fclkelerin ke\u015fif birlikleri de kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r<a href=\"#_ftn76\" name=\"_ftnref76\"><sup>[76]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ancak Ermenistan Rusya\u2019n\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcvenceyle yetinmemekte ve ili\u015fkilerini \u00e7e\u015fitlendirerek Bat\u0131 ile de iyi ili\u015fkiler kurmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Son y\u0131llarda Ermenistan\u2019\u0131n bat\u0131 ile ili\u015fkilerinde meydana gelen geli\u015fmeler Rusya\u2019y\u0131 endi\u015felendirmektedir. Ermenistan\u2019\u0131n Temmuz 2017\u2019de G\u00fcrcistan\u2019da yap\u0131lan NATO tatbikat\u0131na kat\u0131lmas\u0131, AB ile ili\u015fkilerini geli\u015ftirmesi Rusya\u2019y\u0131 Ermenistan konusunda daha dikkatli olmaya zorlamaktad\u0131r. \u00d6zellikle T\u00fcrkiye\u2019nin Suriye konusunda Rusya ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde hareket etmesi ve ASTANA g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde T\u00fcrkiye, Rusya ve \u0130ran\u2019\u0131n ortak hareket etmesi, di\u011fer yandan Azerbaycan\u2019\u0131 kaybetme endi\u015fesi Rusya\u2019y\u0131 Ermeni politikalar\u0131nda daha dikkatli davranmak zorunda b\u0131rakmaktad\u0131r. Rusya\u2019y\u0131 bu konuda dikkatli davranmak zorunda b\u0131rakan bir di\u011fer sebep de T\u00fcrkiye ve Azerbaycan\u2019la yapt\u0131\u011f\u0131 silah sat\u0131\u015f anla\u015fmalar\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin Rusya\u2019dan S-400 f\u00fcze sistemi sat\u0131n almas\u0131 i\u00e7in iki \u00fclke aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fma ve Azerbaycan\u2019a silah sat\u0131\u015f\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 tedirgin etmektedir. Rusya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye ve Azerbaycan\u2019a silah sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftiren Ermenistan\u2019\u0131n Ukrayna eski b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Alexander Bozhko, Rusya\u2019n\u0131n Ermenistan\u2019\u0131n stratejik m\u00fcttefiki oldu\u011funu ve bu kapsamda Ermenistan\u2019a muhas\u0131m olan iki \u00fclkeye silah satmas\u0131n\u0131n uygun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. Bozhko Rusya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019ye mi yoksa Azerbaycan\u2019a m\u0131 silah sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n daha tehlikeli oldu\u011fu sorusuna cevaben her iki sat\u0131\u015f\u0131n da e\u015fit derecede tehlikeli oldu\u011funu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015f ve stratejik ortak olan Rusya ile Ermenistan\u2019\u0131n K\u00fcrt sorununda da kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde bulunmalar\u0131 gerekti\u011fini ilave etmi\u015ftir<a href=\"#_ftn77\" name=\"_ftnref77\"><sup>[77]<\/sup><\/a>. Ancak Ermenistan\u2019\u0131n silah sat\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 Rusya\u2019n\u0131n karar\u0131n\u0131 etkilememi\u015f ve Rusya kendi ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutarak bu konuda geri ad\u0131m atmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Son d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kan bir di\u011fer geli\u015fme Azerbaycan\u2019\u0131 tedirgin etmektedir. Suriye\u2019de meydana gelen i\u00e7 sava\u015f d\u00f6neminde Suriye\u2019den ka\u00e7an \u00e7ok say\u0131da Suriyeli Ermeni, Ermenistan Cumhuriyeti taraf\u0131ndan Erivan ve Yukar\u0131 Karaba\u011f b\u00f6lgelerine yerle\u015ftirilmi\u015ftir<a href=\"#_ftn78\" name=\"_ftnref78\"><sup>[78]<\/sup><\/a>. B\u00f6ylece Ermenistan uluslararas\u0131 hukuka ayk\u0131r\u0131 olarak i\u015fgal alt\u0131nda tuttu\u011fu Azerbaycan\u2019a ait yedi b\u00f6lgedeki ve \u00f6zellikle Karaba\u011f\u2019daki mevcudiyetini Suriyeli g\u00f6\u00e7menlere insani yard\u0131m ad\u0131 alt\u0131nda me\u015frula\u015ft\u0131rmaya ve b\u00f6lgenin n\u00fcfus yap\u0131s\u0131n\u0131 Ermeniler lehine de\u011fi\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Rusya ise Ermenistan\u2019\u0131n uluslararas\u0131 hukuka ayk\u0131r\u0131 bu uygulamas\u0131na kar\u015f\u0131 herhangi bir tepki g\u00f6stermemi\u015ftir.<\/p>\n<p>\u0130ran&#8217;\u0131n eski Bak\u00fc B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Af\u015far S\u00fcleymani, \u0130ran&#8217;\u0131n Arman gazetesinde yay\u0131mlanan makalesinde, \u201cAnkara ve Moskova aras\u0131ndaki gerginli\u011fin ard\u0131ndan Rusya\u2019n\u0131n, Ermeni piramidini T\u00fcrkiye&#8217;ye kar\u015f\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Suriyeli Ermenileri ve PKK&#8217;ya ba\u011fl\u0131 baz\u0131 ki\u015fileri Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;a yerle\u015ftirerek bunlardan T\u00fcrkiye&#8217;ye kar\u015f\u0131 fayda sa\u011flamak istedi\u011fini\u201d belirtmi\u015ftir<a href=\"#_ftn79\" name=\"_ftnref79\"><sup>[79]<\/sup><\/a>. S\u00fcleymani, Azerbaycan&#8217;\u0131n Bat\u0131&#8217;ya y\u00f6nelme s\u00fcrecinin g\u00fc\u00e7lenmesinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek, Rusya&#8217;n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi Avrasya Ekonomik Birli\u011fi ve Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc gibi yap\u0131lara Azerbaycan&#8217;\u0131 da d\u00e2hil etmek ve T\u00fcrkiye&#8217;nin G\u00fcney Kafkasya&#8217;daki n\u00fcfuzuna set \u00e7ekmek i\u00e7in Rusya&#8217;n\u0131n Ermenistan&#8217;\u0131 ve Ermeni g\u00f6\u00e7menleri kulland\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmesini de yapmaktad\u0131r<a href=\"#_ftn80\" name=\"_ftnref80\"><sup>[80]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>S\u00fcleymani\u2019nin T\u00fcrkiye i\u00e7in tehdit oldu\u011funu belirtti\u011fi Karaba\u011f\u2019a yerle\u015ftirilen g\u00f6\u00e7menlerin yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye\u2019ye kabul edilen Irak ve Suriyeli g\u00f6\u00e7menler de T\u00fcrkiye i\u00e7in \u00f6nemli bir tehdit h\u00e2line gelme potansiyeline sahiptir<a href=\"#_ftn81\" name=\"_ftnref81\"><sup>[81]<\/sup><\/a>. Zira T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan kabul edilen Irak ve Suriyeli g\u00f6\u00e7menler ile Ermenistan\u2019dan \u00e7al\u0131\u015fmak \u00fczere T\u00fcrkiye\u2019ye gelenlerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 1915\u2019te zorunlu g\u00f6\u00e7e tabi tutulan Ermenilerin ve 1915 ve 1924 isyanlar\u0131ndan ka\u00e7an Nestur\u00eelerin torunlar\u0131 olduklar\u0131na ili\u015fkin haberler bas\u0131nda s\u0131k\u00e7a yer almakta ve s\u00f6z konusu g\u00f6\u00e7menler kendileriyle yap\u0131lan m\u00fclakatlarda ana vatanlar\u0131na d\u00f6nd\u00fcklerini belirterek bir daha asla bu topraklardan \u00e7\u0131kmayacaklar\u0131n\u0131 ifade etmektedir<a href=\"#_ftn82\" name=\"_ftnref82\"><sup>[82]<\/sup><\/a>.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu b\u00f6lgeleri ile Karadeniz b\u00f6lgesinden 19 ili i\u00e7ine alan topraklar\u0131 Bat\u0131 Ermenistan olarak adland\u0131rmas\u0131 ve Karaba\u011f ile Bat\u0131 Ermenistan\u2019\u0131 da topraklar\u0131na katarak B\u00fcy\u00fck Ermenistan kurma projesi, Ermenistan\u2019\u0131n K\u00fcrtlerle yapt\u0131\u011f\u0131 protokollerde Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu b\u00f6lgelerinin T\u00fcrkiye\u2019den kopar\u0131ld\u0131ktan sonra b\u00f6lgenin Ermeniler ile K\u00fcrtler aras\u0131nda payla\u015f\u0131lmas\u0131 konusunda taraflar aras\u0131nda yap\u0131lan protokoller<a href=\"#_ftn83\" name=\"_ftnref83\"><sup>[83]<\/sup><\/a> ve Rusya\u2019n\u0131n \u00fclkesinde PYD\u2019ye \u015fube a\u00e7t\u0131rmas\u0131 gibi geli\u015fmeler dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bug\u00fcn ham bir hayal gibi g\u00f6r\u00fcnen projenin ileride uygulamaya konulabilece\u011fi ve b\u00f6lgenin demografik yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015ftirildikten sonra b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n \u00f6nce \u00f6zerklik, daha sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k talebinde bulunabilece\u011fi ve bu durumun T\u00fcrkiye\u2019nin bekas\u0131na zarar verebilece\u011fi, Rusya\u2019n\u0131n ise K\u00fcrt-Ermeni etnik yap\u0131lar\u0131 \u00fczerinden Kafkas seddini T\u00fcrkiye\u2019ye kadar geni\u015fletme imk\u00e2n\u0131na sahip olmay\u0131 tercih edebilece\u011fi ger\u00e7e\u011fi g\u00f6zden uzak tutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<h2>Sonu\u00e7<\/h2>\n<p>Anadolu T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ile T\u00fcrkistan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda Hristiyanlardan olu\u015fan bir tampon olu\u015fturmak i\u00e7in Osmanl\u0131 Ermenilerini kullanan ve Kafkaslardaki T\u00fcrk yerle\u015fim b\u00f6lgelerinin de n\u00fcfus yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek T\u00fcrk topraklar\u0131na Ermenileri yerle\u015ftiren Rusya\u2019n\u0131n 18. as\u0131rdan beri s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bu politikalar\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar \u00f6nemli bir de\u011fi\u015fiklik olmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan Ermenistan, Bat\u0131 blokuna yana\u015fan eski Sovyet Cumhuriyetleri \u00fczerinden Rusya\u2019y\u0131 \u00e7evrelemeye \u00e7al\u0131\u015fan NATO ve ABD\u2019ye kar\u015f\u0131 G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesindeki Rus \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n son kalesi ve kilit \u00fclkesi konumundad\u0131r. Bu nedenle Ermenistan, Rusya a\u00e7\u0131s\u0131ndan hi\u00e7bir durumda g\u00f6zden \u00e7\u0131kar\u0131lamayacak \u00f6zel bir yere sahiptir.<\/p>\n<p>Rusya nezdinde sahip oldu\u011fu \u00f6zel konumu \u00e7ok iyi de\u011ferlendiren Ermenistan ise Rusya\u2019dan ald\u0131\u011f\u0131 politik ve asker\u00ee deste\u011fi gerek T\u00fcrkiye gerekse Azerbaycan ile mevcut sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde bir koz olarak kullanma politikas\u0131 izlemektedir. 1992\u2019de Rus 366. Motorlu Alay\u0131n\u0131n deste\u011finde Hocal\u0131 katliam\u0131n\u0131 yapan ve daha sonra yapt\u0131\u011f\u0131 sald\u0131r\u0131larla Azerbaycan\u2019a ait 7 b\u00f6lgeyi ele ge\u00e7iren Ermenistan i\u015fgal etti\u011fi topraklardan \u00e7\u0131kmas\u0131na ili\u015fkin Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi\u2019nin kararlar\u0131na ra\u011fmen h\u00e2len Azerbaycan topraklar\u0131n\u0131n %20\u2019sini i\u015fgal alt\u0131nda bulundurmaktad\u0131r. Ermenistan\u2019\u0131 Azerbaycan\u2019a kar\u015f\u0131 izledi\u011fi sald\u0131rgan politikada cesaretlendiren husus Rusya\u2019n\u0131n kendisine sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 siyasi ve asker\u00ee destek olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Karaba\u011f\u2019la birlikte Kelbe\u00e7er, La\u00e7in, Kubatl\u0131 ve Zengilan b\u00f6lgelerini de ele ge\u00e7irerek T\u00fcrkiye ile Azerbaycan aras\u0131na 2. Kafkas Seddini \u00e7eken Ermenistan; ge\u00e7mi\u015fte Rusya\u2019n\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 gibi ele ge\u00e7irdi\u011fi b\u00f6lgelerdeki T\u00fcrk\u00e7e yer isimlerini de\u011fi\u015ftirmek ve buralara di\u011fer b\u00f6lgelerden getirdikleri Ermenileri yerle\u015ftirmek suretiyle b\u00f6lgenin n\u00fcfus yap\u0131s\u0131n\u0131 fiilen de\u011fi\u015ftirmektedir.<\/p>\n<p>Rusya ise Ermenistan ile Azerbaycan aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmada tarafs\u0131z bir tutum izliyor g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc vermekle birlikte tarih boyunca oldu\u011fu gibi T\u00fcrk-Ermeni \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131nda Ermenistan taraf\u0131nda yer almay\u0131 kendi ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun g\u00f6rmekte ve Ermenistan\u2019\u0131 desteklemektedir. Bu kapsamda Rusya ile Ermenistan aras\u0131nda yap\u0131lan savunma i\u015fbirli\u011fi anla\u015fmalar\u0131 ve iki \u00fclke aras\u0131nda ortak ordu kurulmas\u0131 Rusya\u2019n\u0131n muhtemel bir T\u00fcrk-Ermeni sava\u015f\u0131nda Ermenistan\u2019a verdi\u011fi deste\u011fi s\u00fcrd\u00fcrece\u011fini g\u00f6stermektedir. S\u00f6z konusu tehdit Azerbaycan\u2019\u0131n Ermenistan taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen topraklar\u0131n\u0131 asker\u00ee g\u00fc\u00e7 kullanarak geri almas\u0131n\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6yle bir \u00e7at\u0131\u015fmada Azerbaycan\u2019a asker\u00ee a\u00e7\u0131dan a\u00e7\u0131k destek sa\u011flamas\u0131n\u0131 zora sokmaktad\u0131r. Ancak KGA\u2019dan \u00e7ekilen Azerbaycan\u2019\u0131 Bat\u0131ya kapt\u0131rma ve tamamen kaybetme endi\u015fesi Rusya\u2019y\u0131 Ermenistan ile Azerbaycan aras\u0131ndaki ihtilaflarda Ermenistan\u2019dan yana a\u00e7\u0131k\u00e7a tav\u0131r almada zora sokmakta ve ASTANA s\u00fcrecinde iyi ili\u015fkiler i\u00e7inde bulundu\u011fu T\u00fcrkiye ile olan ili\u015fkilerinde de daha ak\u0131lc\u0131 ve dengeli politikalar izlemeye ve Ermeni soyk\u0131r\u0131m iddialar\u0131 konusunda daha temkinli davranmaya zorlamaktad\u0131r. D\u0131\u015f politikas\u0131ndaki bu k\u0131s\u0131tlamalara ra\u011fmen G\u00fcney Kafkasya\u2019daki son kalesi olan Ermenistan\u2019\u0131 Bat\u0131ya kapt\u0131rma endi\u015fesi ta\u015f\u0131yan Rusya\u2019n\u0131n birinci \u00f6nceli\u011fini Ermenistan\u2019a vermek zorunda oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6zden uzak tutulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Yukar\u0131daki hususlar kapsam\u0131nda Rusya\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye ve Azerbaycan\u2019la ili\u015fkilerini bozmamak i\u00e7in Karaba\u011f ihtilaf\u0131nda ve as\u0131ls\u0131z Ermeni iddialar\u0131 konusunda tarafs\u0131z bir politika izliyor g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc vermekle birlikte Anadolu T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ile T\u00fcrkistan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda bir bariyer ve G\u00fcney Kafkasya\u2019daki h\u00e2kimiyetinin son kalesi olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Ermenistan\u2019\u0131 desteklemeye devam edece\u011fi ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar ili\u015fkisine dayanan Rusya-Ermenistan ili\u015fkisinin \u00fclke y\u00f6netimleri de\u011fi\u015fse bile b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fiklik olmaks\u0131z\u0131n devam edece\u011fi de\u011ferlendirilmektedir.<\/p>\n<p><strong>KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n<p><strong>1-Ar\u015fiv Belgeleri (Ba\u015fbakanl\u0131k Osmanl\u0131 Ar\u015fivi (BOA) Belgeleri)<\/strong><\/p>\n<p>BOA, HR. SYS. HU. \u015eifre No: k.110, dos.12-2, No: 56-62<\/p>\n<p>BOA, HR. SYS. HU. \u015eifre No: BOA. HR. SYS. HU.k.110, dos.12-2, No: 57-625<\/p>\n<p>BOA. HR. SYS.2885\/29-4<\/p>\n<p>Ermeniler Taraf\u0131ndan Yap\u0131lan Katliam Belgeleri (1914-1919), Ba\u015fbakanl\u0131k Devlet Ar\u015fivleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Osmanl\u0131 Ar\u015fivi Daire Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131n No: 49, Ankara, 2001<\/p>\n<p>Ermeniler Taraf\u0131ndan Yap\u0131lan Katliam Belgeleri (19149-1921), Ba\u015fbakanl\u0131k Devlet Ar\u015fivleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Osmanl\u0131 Ar\u015fivi Daire Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131n No: 50, Ankara, 2001<\/p>\n<p>Osmanl\u0131 Belgelerinde Ermeni-Rus \u0130li\u015fkileri (1907-1921), Cilt III, Ba\u015fbakanl\u0131k Devlet Ar\u015fivleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Osmanl\u0131 Ar\u015fivi Daire Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, Yay\u0131n No: 80, Ankara, 2006<\/p>\n<p><strong> Kitaplar<\/strong><\/p>\n<p>Armyanskiy Vestnik (Ermeni Belleteni) (1916), No: 39<\/p>\n<p>Ba\u015fak, Tolga (2008), \u0130ngiltere\u2019nin Ermeni Politikas\u0131 (1830-1923), IQ K\u00fclt\u00fcr Sanat yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Cebesoy, Ali Fuat (1953), Mill\u00ee M\u00fccadele Hat\u0131ralar\u0131, Vatan Gazetecilik ve Matbaac\u0131l\u0131k, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Ermeni Komitelerinin Ama\u00e7lar\u0131 ve \u0130htilal Hareketleri (2003), Genelkurmay Asker\u00ee Tarih ve Stratejik Et\u00fctler Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara<\/p>\n<p>\u0130lter, Erdal (1995), T\u00fcrkiye&#8217;de Sosyalist Ermeniler ve Silahlanma Faaliyetleri (1890-1923), Turan K\u00fclt\u00fcr Vakf\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>\u0130storiya Voyennikh Deysttviy v Aziyatskoy Turstii (1843), v 1828 i 1829 Godakh, v Tipografi Glyuksberga, Varshava<\/p>\n<p>\u0130\u015fyar, \u00d6mer G\u00f6ksel (2004), B\u00f6lgesel ve Global G\u00fcvenlik \u00c7\u0131karlar\u0131 Ba\u011flam\u0131nda Sovyet-Rus D\u0131\u015f Politikalar\u0131 ve Karaba\u011f Sorunu, ALFA Bas\u0131m Yay\u0131m Da\u011f\u0131t\u0131m, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Ka\u00e7aznuni, Ovanez (2005), Ta\u015fnak Partisi\u2019nin Yapaca\u011f\u0131 Bir \u015eey Yok, \u00c7eviren: Arif Acalo\u011flu, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Karapetyan, M.S. (1972), \u201cSovyetskaya Armyanskaya \u0130storiografiya Armyanskogo Natsionalno-Osvoboditelnogo Dvizheniya Vtoroy Polovin\u0131 XIX Veka\u201d, Avtoreferat, Yerevan<\/p>\n<p>La\u00e7iner, Sedat (2004), T\u00fcrkler ve Ermeniler, Bir Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131, Kakn\u00fcs Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Mccarthy, Justin(2014), \u00d6l\u00fcm ve S\u00fcrg\u00fcn, \u00c7eviren Fatma Sar\u0131kaya, Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlar\u0131, IV\/A-2-2.Dizi-Say\u0131:31, Ankara<\/p>\n<p>Onur, H\u00fcdavendigar (1999), Millet-i Sad\u0131ka\u2019dan Hayk\u2019\u0131n \u00c7ocuklar\u0131na Ermeniler, \u0130stanbul Kitabevi, \u0130stanbul<\/p>\n<p>\u00d6ke, Mim Kemal (2001), Y\u00fczy\u0131l\u0131n Kan Davas\u0131 Ermeni Sorunu, 1914-1923\u201d, Aksoy Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>\u00d6zdemir Hikmet (2004), \u00c7\u0130\u00c7EK Kemal, TURAN \u00d6mer, \u00c7ALIK Ramazan, HALA\u00c7O\u011eLU Yusuf, \u201cErmeniler: S\u00fcrg\u00fcn ve G\u00f6\u00e7\u201d, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlar\u0131, Ankara<\/p>\n<p>Sert\u00e7elik, Seyit (1995), Rus ve Ermeni Kaynaklar\u0131 I\u015f\u0131\u011f\u0131nda Ermeni Sorununun Ortaya \u00c7\u0131k\u0131\u015f S\u00fcreci (1678-1714), TBMM K\u00fclt\u00fcr Sanat ve Yay\u0131n Kurulu Yay\u0131nlar\u0131 No:131, Ankara, 2009<\/p>\n<p>Somakian, Manoog J., \u201cEmpires in Conflict: Armenia and the Great Powers, 1895-1920\u201d, I.B. Tauris Publishers, London and New York<\/p>\n<p>Sonyel, Salahi Ramsdam (1987), The Ottoman Armenians, Victims of Great Power Diplomacy, Oxford University Press, Lefko\u015fa, London<\/p>\n<p>S\u00fcsl\u00fc, Azmi, K\u0131rz\u0131o\u011flu Fahrettin, Yinan\u00e7 Refet, Hala\u00e7o\u011flu Yusuf (1995), T\u00fcrk Tarihinde Ermeniler, Ankara<\/p>\n<p>Uras, Esat (1987), Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Belge Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p><strong> Makaleler<\/strong><\/p>\n<p>Arynbek, Aidana (2016), Kolektif G\u00fcvenlik Antla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc A\u00e7\u0131s\u0131ndan Ermenistan\u2013 Rusya \u0130li\u015fkileri, Ahmet Yesevi \u00dcniversitesi, Eurasian Research Institute Weekly e bulletin, No:65, 26.04.2016-02.05.2016<\/p>\n<p>Bozkurt, Fatih (2006),\u201d Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131na Kadar Almanya ve Ermeni Sorunu\u201d, Ge\u00e7mi\u015ften G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Ermeni Sorunu ve Avrupa (Edit\u00f6r: Do\u00e7. Dr. Haluk Selvi), Sakarya \u00dcniversitesi T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkileri Ara\u015ft\u0131rma Merkezi Yay\u0131n\u0131, Sakarya<\/p>\n<p>Gasimov, Musa (2001),\u201d Azerbaycan Ar\u015fivlerindeki Rus ve Ermeni kaynaklar\u0131na istinaden Ermeni Silahl\u0131 Gruplar\u0131n\u0131n Haz\u0131rlanmas\u0131 ve Ter\u00f6r\u00fc (1914-1917)\u201d, Uluslararas\u0131 T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkileri Sempozyumu-Bildiriler, \u0130stanbul \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>G\u00f6y\u00fcn\u00e7, Nejat (2003), \u201cOsmanl\u0131 Devleti\u2019nde Ermeniler\u201d, Bilim ve Akl\u0131n Ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda E\u011fitim, Y\u0131l 4, say\u0131 38<\/p>\n<p>Habibbeyli, \u0130sa (2000), \u201cMustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Nahcivan\u2019\u0131n \u0130stiklali U\u011frunda M\u00fccadelesi\u201d, Nahcivan Dergisi, No:2<\/p>\n<p>K\u0131z\u0131lkaya, Oktay (2007), \u201cRevan(Erivan) ve I\u011fd\u0131r Y\u00f6resinde Demografik Yap\u0131n\u0131n Ermeniler Lehine D\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclme S\u00fcreci (1828-1920)\u201d, Erciyes \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi, Say\u0131 22<\/p>\n<p>L\u00fctem, \u00d6mer E. (2001), \u201cOlaylar ve Yorumlar\u201d, Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Cilt 1, Say\u0131 3, Eyl\u00fcl, Ekim, Kas\u0131m, Ankara<\/p>\n<p>\u00d6zbay, Fatih (2007), \u201cRusya-Ermenistan \u0130li\u015fkileri: Yeni Bir Renkli Devrim M\u00fcmk\u00fcn m\u00fc?\u201d, TASAM (T\u00fcrk Asya Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi), 2 Nisan 2007<\/p>\n<p>Salimipoor, Abdulsalam (2016), Rusya, Suriyeli Ermenileri T\u00fcrkiye&#8217;ye kar\u015f\u0131 Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;a yerle\u015ftirdi, Anadolu Ajans\u0131, 6 Nisan 2016<\/p>\n<p>Saray, Mehmet (2001), \u201c\u00c7arl\u0131k Rusya\u2019s\u0131n\u0131n Ermeni Siyaseti\u201d, Uluslararas\u0131 T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkileri Sempozyumu-Bildiriler, \u0130stanbul \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul<\/p>\n<p>Saray, Mehmet (2003), \u201cErmeni Ter\u00f6r\u00fc (1887-2002)\u201d, Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 1. T\u00fcrkiye Kongresi Bildirileri, Cilt 2, ASAM-EREN Yay\u0131nlar\u0131, Ankara<\/p>\n<p>Sar\u0131, Mustafa (2006),\u201d Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131ndan Sonra Rusya\u2019n\u0131n Ermeni ve Ermenistan Politikas\u0131\u201d, Ge\u00e7mi\u015ften G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Ermeni Sorunu ve Avrupa (Edit\u00f6r: Do\u00e7. Dr. Haluk Selvi), Sakarya \u00dcniversitesi T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkileri Ara\u015ft\u0131rma Merkezi Yay\u0131n\u0131, Sakarya<\/p>\n<p>\u015eahin, Enis (2003), \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Kafkasya Politikalar\u0131nda Ermeni Fakt\u00f6r\u00fc (1914-1918)\u201d, Sekizinci Asker\u00ee Tarih Semineri, 24-26 Ekim 2001, \u0130stanbul, Ankara<\/p>\n<p>\u015e\u0131hal\u0131yev, Emin (2013), \u201cKars Antla\u015fmas\u0131, Nahcivan\u2019la Ba\u011fl\u0131 Siyasi Meseleler \u00dczerine Yeni Bir De\u011ferlendirme ve Ermeni \u0130ddialar\u0131\u201d, \u00c7ank\u0131r\u0131 Karatekin \u00dcniversitesi Uluslararas\u0131 Avrasya Strateji Dergisi 2(1), \u00c7ank\u0131r\u0131<\/p>\n<p>Ta\u015fc\u0131o\u011flu, \u00d6mer L\u00fctfi (2017), Rusya\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131, The Journal of Academic and Social Sciences (Akademik Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi), Y\u0131l: 5, Say\u0131: 51, A\u011fustos 2017<\/p>\n<p>Uca, Alaattin (2006), \u201cKurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 Y\u0131llar\u0131nda, Kendi \u0130mzas\u0131n\u0131 Ta\u015f\u0131yan Belgeler I\u015f\u0131\u011f\u0131nda, Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Ermeni Sorununa Bak\u0131\u015f\u0131\u201d, Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi Say\u0131: 30, Erzurum<\/p>\n<p>Valeyev, Murat (2008), Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131 \u00c7er\u00e7evesinde Rusya-Ermenistan \u0130li\u015fkileri, Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, say\u0131 30<\/p>\n<p><strong> Tezler<\/strong><\/p>\n<p>\u0130zzatov, Elshan (2006), Tarihten G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Azeri-Ermeni \u0130li\u015fkilerinde Karaba\u011f Sorunu, Sel\u00e7uk \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler B\u00f6l\u00fcm\u00fc, Konya, (Yay\u0131mlanmam\u0131\u015f Y\u00fcksek Lisans Tezi)<\/p>\n<p>Karabayram, F\u0131rat, Rusya Federasyonu\u2019nun G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131, At\u0131l\u0131m \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler Anabilim Dal\u0131 Y\u00fcksek Lisans Tezi, Ankara, 2007<\/p>\n<p><strong> Raporlar<\/strong><\/p>\n<p>\u00d6zbay, Fatih (2005), Ermeni Diasporas\u0131 ve T\u00fcrkiye-Rusya \u0130li\u015fkileri, TASAM (T\u00fcrk Asya Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi) Stratejik Rapor No: 5 Nisan 2005<\/p>\n<p><strong> Gazeteler ve \u0130nternet Kaynaklar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Ambassador Ivan Volynkin comments on Expansion of Russian Military Base in Armenia, Armenpress, Yerevan, 9 May, 2017<\/p>\n<p>Armenia and Russia Employ Joint Air Defence Forces During Live-Fire Exercizes, https:\/\/armenpress.am \/eng\/news\/904480\/armenia-and-russia-employ-joint-air-defense-forces-during-live-fire-exercises.html, 7 September 2017<\/p>\n<p>Armenia-Eastern-Partnership-cooperation-agreement-EU\/1843495, <a href=\"https:\/\/www.panorama.am\">https:\/\/www.panorama.am<\/a> \/en\/news\/2017\/10\/02\/<\/p>\n<p>Armenian Parliament Ratifies Deal on Joint Troops With Russia, https:\/\/www.panorama.am\/en\/news\/2017\/10\/05\/Armenian-parliament-joint-troops-Russia\/1845008<\/p>\n<p>Armyanskiye Otno\u015feniya, www.rustrana.ru\/article.php?nid=29145\u00ac, 11 Ekim 2007<\/p>\n<p>Ba\u015faran, R\u0131fat, M\u00fclteci G\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn Gizli H\u0131ristiyanlar\u0131, H\u00fcrriyet, 17.12.2015<\/p>\n<p>Cabbarl\u0131, Hatem, Ermenistan-AB \u0130li\u015fkileri, http:\/\/www.turkishny.com\/dr-hatem-cabbarl\/109-dr-hatem-cabbarl\/121123-ermenistan-ab-iliskileri, 27.04.2013<\/p>\n<p>Druzhinin, Alexei, Putin: Etnik Katliam\u0131n Hi\u00e7bir Gerek\u00e7esi Olamaz, Sputnik, 10.03.2016<\/p>\n<p>Ermeni Sorunu, \u0130ddialar, Ger\u00e7ekler, PKK_Ermeni\u0130\u015fbirli\u011fi, <a href=\"http:\/\/www.Ermenisorunu\">http:\/\/www.Ermenisorunu<\/a>. gen.tr\/turkce \/teror \/pkk.html, Eri\u015fim:11.02.2011<\/p>\n<p>K\u00f6ker, \u0130rem, Ermeniler T\u00fcrkiye&#8217;ye Korkarak Geliyor, D\u00f6nmek \u0130stemiyorlar, H\u00fcrriyet Haber, 17.02.2010<\/p>\n<p>New York Times, 24 Aral\u0131k 1945<\/p>\n<p>Panorama.am, It is inappropriate for Russia to supply arms to Turkey \u2013 Former Ukrainian Ambassador to Armenia, <a href=\"https:\/\/www.panorama.am\/en\/news\/2017\/06\/29\/Russia-supply-arms-Turkey-Ukrainian-Ambassador-Armenia\/1800773\">https:\/\/www.panorama.am\/en\/news\/2017\/06\/29\/Russia-supply-arms-Turkey-Ukrainian-Ambassador-Armenia\/1800773<\/a><\/p>\n<p>Partnership 2017-Massive CSTO Military Execises Commence in Armenia, Armenpress, 9 October 2017<\/p>\n<p>Rusya ile Ermenistan Ortak Ordu Kuruyor, NTV Haber, 15Kas\u0131m 2016<\/p>\n<p>Search 2017 CSTO Drills Continue in Armenian Military Training Facilities, Armenpress, 7 October, 2017<\/p>\n<p>Yukar\u0131 Karaba\u011f\u2019da ikinci Ermeni i\u015fgali, Yeni\u00e7a\u011f, 16 \u015eubat 2013<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Ermeni Komitelerinin Ama\u00e7lar\u0131 ve \u0130htilal Hareketleri, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Et\u00fctler Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2003, s. 164<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> F\u0131rat Karabayram, Rusya Federasyonu\u2019nun G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131, At\u0131l\u0131m \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler Anabilim Dal\u0131 Y\u00fcksek Lisans Tezi, Ankara, 2007, s. 1<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Justin McCarthy; <em>\u00d6l\u00fcm ve S\u00fcrg\u00fcn<\/em>, \u00c7ev. Fatma Sar\u0131kaya, Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlar\u0131, IV\/A-2-2.Dizi-Say\u0131:31, Ankara, 2014, s.16<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Elshan \u0130zzatov, <em>Tarihten G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Azeri-Ermeni \u0130li\u015fkilerinde Karaba\u011f Sorunu<\/em>, Sel\u00e7uk \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler B\u00f6l\u00fcm\u00fc, Konya, 2006, s.76-85 (Yay\u0131mlanmam\u0131\u015f Y\u00fcksek Lisans Tezi).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> \u00d6mer G\u00f6ksel \u0130\u015fyar, <em>B\u00f6lgesel ve Global G\u00fcvenlik \u00c7\u0131karlar\u0131 Ba\u011flam\u0131nda Sovyet-Rus D\u0131\u015f Politikalar\u0131 ve Karaba\u011f Sorunu<\/em>, ALFA Bas\u0131m Yay\u0131m Da\u011f\u0131t\u0131m, \u0130stanbul, 2004, s.217<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> \u00d6mer L\u00fctfi Ta\u015fc\u0131o\u011flu, Rusya\u2019n\u0131n Osmanl\u0131 D\u00f6nemindeki Ermeni Politikalar\u0131, <em>The Journal of Academic and Social Sciences (Akademik Sosyal Ara\u015ft\u0131rmalar Dergisi)<\/em>, Y\u0131l: 5, Say\u0131: 51, A\u011fustos 2017, s. 34-42<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Mustafa Sar\u0131, <em>Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131ndan Sonra Rusya\u2019n\u0131n Ermeni ve Ermenistan Politikas\u0131, Ge\u00e7mi\u015ften G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Ermeni Sorunu ve Avrupa<\/em> (Ed. Do\u00e7. Dr. Haluk Selvi), Sakarya \u00dcniversitesi T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkileri Ara\u015ft\u0131rma Merkezi Yay\u0131n\u0131, Sakarya, 2006, s.105<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.76-85<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s. 60<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> Esat Uras, <em>Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, <\/em>Belge Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1987, s. LXXV<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> II. D\u00fcnya Harbi\u2019nden galip \u00e7\u0131kan ABD; Rusya ve \u0130ngiltere liderlerinin sava\u015f sonras\u0131 sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in 17 Temmuz-2 A\u011fustos 1945 tarihleri aras\u0131nda Berlin yak\u0131nlar\u0131ndaki Potsdam\u2019da yapt\u0131klar\u0131 konferans.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a> Sar\u0131, <em>agm<\/em>, s.105-106<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a> New York Times, 24 Aral\u0131k 1945, s.4<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> Sar\u0131, <em>agm<\/em>, s.106-107<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Sar\u0131, <em>agm<\/em>, s.109<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a> ASALA: Ermenistan\u2019\u0131n Kurtulu\u015fu \u0130\u00e7in Ermeni Gizli \u00d6rg\u00fct\u00fc<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a> Mehmet Saray, Ermeni Ter\u00f6r\u00fc (1887-2002), <em>Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 1. T\u00fcrkiye Kongresi Bildirileri<\/em>, Cilt 2, ASAM-EREN Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2003, s.386<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a> Sar\u0131, <em>agm<\/em>, s.110<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.58<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.58<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> Fatih \u00d6ZBAY, Rusya-Ermenistan \u0130li\u015fkileri: Yeni Bir Renkli Devrim M\u00fcmk\u00fcn m\u00fc, <em>TASAM (T\u00fcrk Asya Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi),<\/em> 2 Nisan 2007<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.61<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Sava\u015f Yanar, <em>T\u00fcrk-Rus \u0130li\u015fkilerinde Gizli G\u00fc\u00e7: Kafkasya<\/em>, K\u00fclt\u00fcr Sanat Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2002, s.179<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> \u0130zzatov<em>, agt<\/em>, s.66<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Ermenistan Meclisi\u2019nin 23 A\u011fustos 1990\u2019da onaylad\u0131\u011f\u0131 Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirgesi\u2019nin 11. maddesinde \u201cErmenistan Cumhuriyeti 1915 y\u0131l\u0131nda Osmanl\u0131 T\u00fcrkiye\u2019sinde ve Bat\u0131 Ermenistan\u2019da uygulanan Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 alanda tan\u0131nmas\u0131 ve tescilinin sa\u011flanmas\u0131n\u0131 g\u00f6rev olarak kabul etmekte ve bu g\u00f6revin ba\u015far\u0131lmas\u0131n\u0131 desteklemekte ve bu faaliyetin arkas\u0131nda durmaktad\u0131r\u201d ifadesi yer almaktad\u0131r. Bildiride T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu B\u00f6lgelerinden \u201cBat\u0131 Ermenistan\u201d olarak s\u00f6z edilmekte, yani bu b\u00f6lgeler Ermenistan topra\u011f\u0131 olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n<p>Gerek Ermenistan tarih atlaslar\u0131nda gerekse Ermenistan D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n web sitesinde \u201cBat\u0131 Ermenistan\u201d olarak g\u00f6sterilen b\u00f6lge T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu Anadolu b\u00f6lgelerinin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ile Akdeniz ve Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgelerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7ine almaktad\u0131r. Detay i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; \u00d6mer L\u00fctfi Ta\u015fc\u0131o\u011flu, T\u00fcrk-Ermeni \u0130li\u015fkilerinde Tarihi, Siyasi ve Hukuki Ger\u00e7ekler, Nobel Akademik yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 2015, s.272-273-274<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> Karabayram, <em>agt<\/em>, s.220<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> \u0130zzatov<em>, agt<\/em>, s.66<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.67<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> Aslanl\u0131, <em>age<\/em>, s.403<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.67-68<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> Filiz Cicio\u011flu, <em>Azerbaycan-Ermenistan \u00c7at\u0131\u015fmas\u0131: Kafkasya\u2019da Bitmeyen M\u00fccadele, D\u00fcnya \u00c7at\u0131\u015fma B\u00f6lgeleri<\/em>, Nobel Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2004, s.271<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.68<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> Cicio\u011flu, <em>age<\/em>, s.272<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt,<\/em> s.68<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> \u0130zzatov, <em>agt<\/em>, s.68<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> Ermenistan, Karaba\u011f\u2019\u0131 i\u015fgal ettikten sonra Hankendi\u2019nin ismini Stepanakert olarak de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> Azerbaycan K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi Genel Merkezi\u2019nin 26 \u015eubat 2007 Tarihli Bas\u0131n Bildirisi<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> Rus 366. Motorize Alay\u2019\u0131ndan ka\u00e7an ve yakalanarak ifade veren asker say\u0131s\u0131 Aziz Arslanl\u0131\u2019n\u0131n 2001 bas\u0131ml\u0131 \u201cTarihten G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Karaba\u011f Sorunu\u201d adl\u0131 eserinin Azerbaycan \u00d6zel say\u0131s\u0131nda 3 ki\u015fi olarak verilmi\u015ftir. Bu askerler 3 Mart 1992\u2019de d\u00fczenledikleri bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda \u201cbeyinlerinin y\u0131kand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Hristiyan Ermenilerin yan\u0131nda M\u00fcsl\u00fcman Azerbaycanl\u0131lara kar\u015f\u0131 sava\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131\u201d itiraf etmi\u015ftir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> Azerbaycan K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi Genel Merkezi\u2019nin 26 \u015eubat 2007 tarihli Bas\u0131n Bildirisi<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> \u0130zzatov, <em>ag<\/em>t, s.69<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> 1993 y\u0131l\u0131nda KGA\u2019na Beyaz Rusya, Azerbaycan ve G\u00fcrcistan da kat\u0131lm\u0131\u015f, KGA 2002 y\u0131l\u0131nda KGA\u00d6 (Kolektif G\u00fcvenlik Anla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc) ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak, bu s\u00fcre\u00e7te Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve \u00d6zbekistan Antla\u015fmadan \u00e7ekilmi\u015ftir.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> \u0130\u015fyar<em>, age<\/em>, s.423<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> \u0130\u015fyar, <em>age,<\/em> s.423<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> \u0130\u015fyar, <em>age<\/em>, s.424<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> Araz Aslanl\u0131, \u201cTarihten G\u00fcn\u00fcm\u00fcze Karaba\u011f Sorunu\u201d <em>Avrasya Dosyas\u0131, Azerbaycan \u00f6zel say\u0131s\u0131<\/em>, Cilt 7, Say\u0131 268, \u0130lkbahar 2001, s.405<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Aslanl\u0131, <em>agm<\/em>, s.406<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Sedat La\u00e7iner, <em>T\u00fcrkler ve Ermeniler, Bir Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler \u00c7al\u0131\u015fmas\u0131<\/em>, Kakn\u00fcs Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2004, s.238-239<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> \u00d6mer E. L\u00fctem, Olaylar ve Yorumlar, <em>Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/em>, Cilt 1, Say\u0131 3, Eyl\u00fcl-Ekim-Kas\u0131m, Ankara, 2001, s.18-19<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> Alexei Druzhinin, Putin: Etnik katliam\u0131n hi\u00e7bir gerek\u00e7esi olamaz, Sputnik, 10.03.2016<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.239<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref51\" name=\"_ftn51\">[51]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.240<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref52\" name=\"_ftn52\">[52]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.246<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref53\" name=\"_ftn53\">[53]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.241-242<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref54\" name=\"_ftn54\">[54]<\/a> Karabayram, <em>agt<\/em>, s. ii<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref55\" name=\"_ftn55\">[55]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.238<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref56\" name=\"_ftn56\">[56]<\/a> Hatem Cabbarl\u0131, Ermenistan-AB \u0130li\u015fkileri, <a href=\"http:\/\/www.turkishny.com\/dr-hatem-cabbarl\/109-dr-hatem-cabbarl\/121123-ermenistan-ab-iliskileri\">http:\/\/www.turkishny.com\/dr-hatem-cabbarl\/109-dr-hatem-cabbarl\/121123-ermenistan-ab-iliskileri<\/a>, 27.04.2013<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref57\" name=\"_ftn57\">[57]<\/a>Armenia-Eastern-Partnership-cooperation-agreement EU\/1843495, https:\/\/www.panorama.am\/en\/news\/2017\/10\/02\/<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref58\" name=\"_ftn58\">[58]<\/a> Fatih \u00d6zbay, Ermeni Diasporas\u0131 ve T\u00fcrkiye-Rusya \u0130li\u015fkileri, TASAM (T\u00fcrk Asya Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi) Stratejik Rapor No: 5 Nisan 2005, s.11<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref59\" name=\"_ftn59\">[59]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.244<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref60\" name=\"_ftn60\">[60]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.245<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref61\" name=\"_ftn61\">[61]<\/a> Sar\u0131, <em>agm<\/em>, s.110-111<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref62\" name=\"_ftn62\">[62]<\/a> La\u00e7iner, <em>age<\/em>, s.238<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref63\" name=\"_ftn63\">[63]<\/a> Murat Valeyev, Rusya\u2019n\u0131n G\u00fcney Kafkasya Politikas\u0131 \u00c7er\u00e7evesinde Rusya-Ermenistan \u0130li\u015fkileri, <em>Ermeni Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131,<\/em> say\u0131 30, 2008<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref64\" name=\"_ftn64\">[64]<\/a> Valeyev, <em>agm<\/em>; Rossiysko-Armyanskiye Otno\u015feniya, 11 Ekim 2007, www.rustrana.ru\/article.php?nid=29145 \u00ac<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref65\" name=\"_ftn65\">[65]<\/a> Ambassador Ivan Volynkin comments on Expansion of Russian Military Base in Armenia, Armenpress, Yerevan, 9 May, 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref66\" name=\"_ftn66\">[66]<\/a> Valeyev, <em>agm<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref67\" name=\"_ftn67\">[67]<\/a> Aidana Arynbek, Kolektif G\u00fcvenlik Antla\u015fmas\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc A\u00e7\u0131s\u0131ndan Ermenistan\u2013 Rusya \u0130li\u015fkileri, <em>Ahmet Yesevi \u00dcniversitesi, Eurasian Research Institute Weekly e bulletin<\/em>, No:65, 26.04.2016-02.05.2016<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref68\" name=\"_ftn68\">[68]<\/a> Rusya Federasyon Konseyi, Ermenistan&#8217;la ortak ordu kurulmas\u0131n\u0131 onaylad\u0131, Sputnik, 26 Temmuz 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref69\" name=\"_ftn69\">[69]<\/a> Rusya ile Ermenistan Ortak Ordu Kuruyor, NTV Haber, 15Kas\u0131m 2016<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref70\" name=\"_ftn70\">[70]<\/a> Armenian Parliament Ratifies Deal on Joint Troops With Russia, <a href=\"https:\/\/www.panorama.am\/en\/news%20\/2017\/10\/05\">https:\/\/www.panorama.am\/en\/news \/2017\/10\/05<\/a> \/Armenian-parliament-joint-troops-Russia\/1845008<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref71\" name=\"_ftn71\">[71]<\/a> Sefa Karacan, Rusya ile Ermenistan&#8217;\u0131n ortak ordusu, b\u00f6lge i\u00e7in tehdit olu\u015fturacak, Anadolu Ajans\u0131, 28 Temmuz 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref72\" name=\"_ftn72\">[72]<\/a> Sefa Karacan<em>, agm<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref73\" name=\"_ftn73\">[73]<\/a> Arynbek<em>, agm<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref74\" name=\"_ftn74\">[74]<\/a> Armenia and Russia Employ Joint Air Defence Forces During Live-Fire Exercizes, https:\/\/armenpress.am \/eng\/news\/904480\/armenia-and-russia-employ-joint-air-defense-forces-during-live-fire-exercises.html, 7 September, 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref75\" name=\"_ftn75\">[75]<\/a> Search 2017 CSTO Drills Continue in Armenian Military Training Facilities, Armenpress, 7 October, 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref76\" name=\"_ftn76\">[76]<\/a> Partnership 2017-Massive CSTO Military Execises Commence in Armenia, Armenpress, 9 October 2017<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref77\" name=\"_ftn77\">[77]<\/a> It is inappropriate for Russia to supply arms to Turkey \u2013 Former Ukrainian Ambassador to Armenia, https:\/\/www.panorama.am\/en\/news\/2017\/06\/29\/Russia-supply-arms-Turkey-Ukrainian-Ambassador-Armenia\/180077<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref78\" name=\"_ftn78\">[78]<\/a> Yukar\u0131 Karaba\u011f\u2019da ikinci Ermeni i\u015fgali, Yeni\u00e7a\u011f, 16 \u015eubat 2013<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref79\" name=\"_ftn79\">[79]<\/a> Abdulsalam Salimipoor, Rusya, Suriyeli Ermenileri T\u00fcrkiye&#8217;ye kar\u015f\u0131 Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f&#8217;a yerle\u015ftirdi, Anadolu Ajans\u0131, 6 Nisan 2016<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref80\" name=\"_ftn80\">[80]<\/a> Salimipoor, <em>agm<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref81\" name=\"_ftn81\"><sup>[81]<\/sup><\/a> R\u0131fat BA\u015eARAN\/YOZGAT, M\u00fclteci G\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn Gizli H\u0131ristiyanlar\u0131, H\u00fcrriyet, 17.12.2015<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref82\" name=\"_ftn82\"><sup>[82]<\/sup><\/a> \u0130rem K\u00f6ker, Ermeniler T\u00fcrkiye&#8217;ye Korkarak Geliyor, D\u00f6nmek \u0130stemiyorlar, H\u00fcrriyet Haber, 17.02.2010<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref83\" name=\"_ftn83\"><sup>[83]<\/sup><\/a> Ermeni Sorunu, \u0130ddialar, Ger\u00e7ekler, PKK_Ermeni\u0130\u015fbirli\u011fi, http:\/\/www.Ermenisorunu.gen.tr\/turkce \/teror \/pkk.html, Eri\u015fim:11.02.2011<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u00fcy\u00fck devletlerin Ermenileri kullanmalar\u0131 \u00fczerine dizi yaz\u0131 devam ediyor. M\u0130SAK \u00fcyesi Ta\u015f\u00e7\u0131o\u011flu, Rusya&#8217;n\u0131n SSCB d\u00f6neminde ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadarki s\u00fcrede Ermeni politikalar\u0131n\u0131 inceleyerek Ermenistan&#8217;\u0131 bir ileri karakol olarak kullanmas\u0131n\u0131 anlat\u0131yor.<\/p>\n","protected":false},"author":20,"featured_media":921,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_ef_editorial_meta_date_first-draft-date":"","_ef_editorial_meta_paragraph_assignment":"","footnotes":"","_links_to":"","_links_to_target":""},"categories":[2,70,66,67,69],"tags":[],"coauthors":[22],"class_list":["post-917","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-genel","category-rusya","category-siyaset-tarih","category-tehditler","category-yakin-cografya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/20"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=917"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/917\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media\/921"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=917"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-json\/wp\/v2\/coauthors?post=917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}