![\"\"](\"https:\/\/millidusunce.com\/misak\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/g\u00fcneyazerbaycan.gif\")
<\/p>\n<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde iki Azerbaycan vard\u0131r. Onlardan ilkini Azerbaycan Cumhuriyeti olu\u015fturuyor ki d\u00fcnya siyasi haritas\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. BM\u2019de oyu var, ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131r fakat uluslararas\u0131 hukukta saptanan arazisinin yakla\u015f\u0131k %20\u2019si, kom\u015fu Ermenistan taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015ftir. Siyasal yap\u0131s\u0131 \u00f6zg\u00fcr olmayan \u00fclke stat\u00fcs\u00fcne uygundur. Di\u011fer Azerbaycan ise G\u00fcney Azerbaycan\u2019d\u0131r ki d\u00fcnyan\u0131n siyasi haritas\u0131nda yer alm\u0131yor. \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti\u2019nin i\u00e7indedir, bu devletin kuzey-bat\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kaps\u0131yor. 30-35 milyonluk G\u00fcney Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, en temel insan haklar\u0131ndan mahrumdur. Mill\u00ee kimli\u011finin tan\u0131nmas\u0131 ve \u00f6zg\u00fcr millet olarak kendi yolunu belirlemek i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc m\u00fccadele veriyor.<\/p>\n
Yazar bu soruyu yan\u0131tlamak i\u00e7in Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tarih\u00ee derinli\u011fine inme\u011fi \u00f6neriyor. Anahtar olarak millet, devlet ve nihayet millet-devlet teorilerine ba\u015fvurmak gerekmektedir. D\u00fcnya tarih\u00ee s\u00fcre\u00e7leri dahilinde Azerbaycan T\u00fcrklerinin ve her iki Azerbaycan\u2019\u0131n bug\u00fcnk\u00fc durumuna a\u00e7\u0131kl\u0131k getirmek istenilmektedir. D\u00fcnya tarihi \u2018Millet nedir?\u2019 sorusuna \u00e7e\u015fitli yan\u0131tlar\u0131n verildi\u011fine tan\u0131kt\u0131r. Bu \u00e7ok \u00e7e\u015fitlilik, de\u011fi\u015fik siyasi-ideolojik ve akademik ekollerin temel ilkelerindeki farkl\u0131l\u0131klar d\u0131\u015f\u0131nda, \u00e7e\u015fitli \u00fclkelerde milletin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli yollarla olu\u015fmas\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir. Milletle ilgili farkl\u0131, hatta birbirine ters objektif ve s\u00fcbjektif, idealist ve materyalist, teritoryal ve etnik tan\u0131mlamalar mevcuttur; milletin olu\u015fumuna katk\u0131 sa\u011flayan fakt\u00f6rlerin de i\u00e7eri\u011fi ve rol\u00fcne dair de\u011fi\u015fik yakla\u015f\u0131mlar vard\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te dil, din, mezhep, medeniyet, k\u00fclt\u00fcr, toprak, ekonomi, mill\u00ee bilin\u00e7, devlet fakt\u00f6rlerinin rol\u00fc vurgulanmaktad\u0131r. \u00d6zellikle devlet veya siyaset fakt\u00f6r\u00fc fevkalade \u00f6nemlidir.<\/p>\n
Geleneksel devletin modern devlete d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, reformasyondan sonraki d\u00f6nemin olay\u0131d\u0131r ve \u00e7e\u015fitli \u015fartlar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131 talep etmi\u015ftir. Bu \u015fartlar aras\u0131nda s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenmi\u015f arazi, \u00f6zel ve toplumsal m\u00fclkiyetin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131, s\u00fcrekli\u011fe ve \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc g\u00f6revlere teminat veren toplumsal kurumlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ve iktidar\u0131n me\u015fruiyeti \u00f6nemli yere sahiptir. Millet-devlet, milletle devletin mekanik birle\u015fiminden olu\u015fmaz. Millet-devlet, ayn\u0131 mek\u00e2nda ve a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 zamanda mevcut olan devletle mutlak h\u00e2kimiyeti elinde tutan milletin bir arada olmas\u0131n\u0131n ifadesidir. Avrupa\u2019da millet-devletin olu\u015fumu s\u00fcrecinde s\u00fcrekli yay\u0131lmakta olan halk\u0131n h\u00e2kimiyeti veya mill\u00ee h\u00e2kimiyet fikri etkili oldu. Kraliyet ailesi veya soylular\u0131n h\u00e2kimiyeti fikrine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan g\u00f6r\u00fc\u015fler, milliyet\u00e7i hareketler ve fikirlerde \u00f6nemli yer ald\u0131. Teokratik veya aristokratik unsurlar, siyasi anlamda me\u015frulu\u011fun temelini olu\u015fturmak niteli\u011fini h\u0131zla kaybetti. \u0130ktidar kayna\u011f\u0131n\u0131n ve sahibinin millet olmas\u0131 ilkesi, bu millet-devletlerin ilk temel unsuru haline geldi.<\/p>\n
Millet-devletlerin ikinci temel unsuru mill\u00ee kimliktir. Genel olarak, herkesin ortak ve tek \u00fcst kimli\u011fe sahip olmas\u0131, benimsenen bir \u00fcst k\u00fclt\u00fcr ve yerle\u015fik mill\u00ee bilin\u00e7ten olu\u015fan bu mill\u00ee kimlik ne kadar sa\u011flam kurulursa, milletle\u015fme de ayn\u0131 derecede sa\u011flanacak, siyasal ve toplumsal sistem de o kadar sorunsuz \u00e7al\u0131\u015fabilecektir. Bu iki temel unsurun (mill\u00ee h\u00e2kimiyet ve mill\u00ee kimlik) yan\u0131 s\u0131ra, millet-devletlerin \u00fc\u00e7 ortak kurucu \u00f6zelliklerinden (\u00fclke, siyasi ve idari b\u00fct\u00fcnl\u00fck) de bahsedilmektedir. Millet-devletlerde millet gibi \u00fclkenin de b\u00f6l\u00fcnmezlik ilkesi \u00f6nemlidir. D\u00fcnyan\u0131n geli\u015fmi\u015f b\u00f6lgelerindeki millet-devlet olu\u015fumu s\u00fcreci ile mukayese, Azerbaycan \u00f6rne\u011fini daha iyi idrak etmeye yard\u0131mc\u0131 olabilir. Azerbaycan\u2019da milletle\u015fme ve devletle\u015fme s\u00fcreci tarihi ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcz millet-devlet problemi farkl\u0131 \u00f6zellikleri ortaya koymakla birlikte, d\u00fcnyada milletlerin ve devletlerin tarihine yans\u0131yan kanuna uygunluklar\u0131 da kendi b\u00fcnyesinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n
Milletlerin olu\u015fumunda tarih bilincinin hassas yeri vard\u0131r. Son y\u00fczy\u0131llarda Azerbaycan\u2019\u0131n Kuzey\u2019i ile G\u00fcney\u2019inde yabanc\u0131 siyasi h\u00e2kimiyetler T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ge\u00e7mi\u015fle ilgili bak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 sapt\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, bilime de\u011fil kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na uygun konseptler dayatm\u0131\u015ft\u0131r. Mill\u00ee bilincin olmazsa olmaz\u0131 \u2018Biz kimiz?\u2019, \u2018Nereden gelip, nereye gidiyoruz?\u2019 sorular\u0131na do\u011fru cevap soyda\u015flar aras\u0131nda payla\u015f\u0131lan ciddi ve itibarl\u0131 millet ve vatan alg\u0131s\u0131 talep eder. Bu sebepten Sovyet d\u00f6neminde Kuzey\u2019de \u2018Azerbaycanl\u0131\u2019, Pehlevi d\u00f6neminde G\u00fcney\u2019de \u2018Azeri\u2019 konseptleri uyduruldu. Maksat Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, d\u00fcnya T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, Azerbaycan tarihinin ise genel T\u00fcrk tarihinin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu bilincine sahip olmaktan al\u0131koymakt\u0131.<\/p>\n
\u2018Azerbaycan\u2019\u0131n tam T\u00fcrkle\u015fmesi\u2019 (Rus\u00e7adaki \u2018splo\u015fnaya tyurkizasiya\u2019 teriminin \u00e7evirisi) d\u00f6nemi olarak kabul edilen 11. yy, ya da ba\u015fka bir y\u00fczy\u0131la dair tart\u0131\u015fmalar, \u00e7e\u015fitli, hatta birbirine z\u0131t versiyonlar\u0131n \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmesi anla\u015f\u0131l\u0131r bir durumdur. Ve \u015fimdiye kadar bu konuyla ilgili Orta\u00e7a\u011flardan bu yana \u00e7e\u015fitli yazarlar\u0131n birbirinden farkl\u0131 fikirleri olmu\u015ftur. Orta\u00e7a\u011flarda istatisti\u011fin veya etnik yap\u0131ya ili\u015fkin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yap\u0131lmamas\u0131, farkl\u0131 fikirlerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n nedenidir. Hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz, bu konuda a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bunun bilim i\u00e7in \u00f6nemi tart\u0131\u015f\u0131lmazd\u0131r. \u201cDo\u011fal derinle\u015ftirme\u201d y\u00f6ntemi (Prof. S\u00fcleyman Aliyarl\u0131) ile yap\u0131lacak ara\u015ft\u0131rmalar, sonu\u00e7ta bu konulara netlik kazand\u0131rabilir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcrde b\u00fcy\u00fck siyasi \u00f6neminin oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclse de eninde sonunda b\u00f6lgeye daha erken veya g\u00f6rece ge\u00e7 yerle\u015fimin, \u2018yerli\u2019 ya da \u2018gelme\u2019 olman\u0131n o kadar da \u00f6nemli olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n
T\u00fcrklerin bu co\u011frafyada ya\u015famas\u0131n\u0131 en eski d\u00f6nemlere \u00e7eken primordial (ezelci) yakla\u015f\u0131m ile bu olay\u0131 olabildi\u011fince geriye ta\u015f\u0131yan Paniranist yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki tutars\u0131z \u00e7eli\u015fkilerin sebebi, bu konunun a\u015f\u0131r\u0131 siyasile\u015ftirilmesidir. Bir dizi \u0130ran, Sovyet, \u00f6zellikle Ermeni vs. yazarlar\u0131n T\u00fcrkleri bu b\u00f6lgeye \u2018yabanc\u0131\u2019 ilan ederek a\u015fa\u011f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, en \u00f6nemlisi T\u00fcrklere buraya yerle\u015fim hakk\u0131n\u0131 tan\u0131mamas\u0131 bilinmektedir. Oysa, yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi, \u00f6rne\u011fin, Fars kabileleri de bug\u00fcn ya\u015fad\u0131klar\u0131 co\u011frafyaya, M.\u00d6. I. biny\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Avrasya steplerinden g\u00f6\u00e7 etmi\u015f, buradaki yerli kabileleri kendine tabi ederek devlet (Ahameni\u015f \u0130mparatorlu\u011fu) kurmu\u015flard\u0131r. Bu durumda, T\u00fcrkleri \u2018yabanc\u0131\u2019 veya \u2018i\u015fgalci\u2019 ilan ederek, buraya yerle\u015fim hakk\u0131ndan mahrum b\u0131rakmak, Farslar\u0131 \u2018yerli\u2019 ve bu yerlerin sahibi olarak kabul etmek, sadece bilimsel ve objektif olmayan \u0131rk\u00e7\u0131 bir yakla\u015f\u0131md\u0131r.<\/p>\n
Ermenilerin Balkanlardan g\u00f6\u00e7 etti\u011fi, yani bug\u00fcn ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklar\u0131n ilk insanlar\u0131 olmad\u0131klar\u0131 Ermeni yazarlar taraf\u0131ndan da itiraf edilmektedir. Daha \u00f6nemli nokta ise, bize g\u00f6re, bu \u2018T\u00fcrkle\u015fmenin\u2019 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman, belirli bir y\u00fczy\u0131l de\u011fil, onun mahiyetidir ve bu, \u00fczerinde daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 durmaya de\u011fer bir konudur. Paniranist mahiyetli s\u00f6zde bilimsel yaz\u0131lara g\u00f6re, Azerbaycan\u2019\u0131n eski \u0130ran dilli ve Kafkas dilli n\u00fcfusunun dili T\u00fcrkler taraf\u0131ndan zorla de\u011fi\u015ftirildi\u011fi i\u00e7in<\/p>\n
Bu kuram\u0131 gerek\u00e7elendirmek i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce, \u201cAzerbaycan\u2019\u0131n T\u00fcrkle\u015fmesi\u201d denilen olaya \u00f6zg\u00fcn bir yakla\u015f\u0131m gerekiyordu. Burada sadece, bug\u00fcnk\u00fc Azerbaycan (Kuzey ve G\u00fcney) n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011funu dev\u015firme ilan eden bu kuram\u0131n amac\u0131n\u0131n bir daha mill\u00ee bilincin geli\u015fmesini engellemek, T\u00fcrklerde a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksini olu\u015fturmak oldu\u011funu belirtmeliyiz.<\/p>\n
Seyyid Ahmet Kesrevi\u2019nin \u2018Azeri veya Azerbaycan\u2019\u0131n Kadim Dili\u2019 adl\u0131 eseri, \u00e7eli\u015fkili fikirler, kesin olmayan, yar\u0131m, gerek\u00e7elendirilmeyen tezlerle doludur. Yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 yakla\u015f\u0131k 100 y\u0131l boyunca, k\u00fc\u00e7\u00fck hacimli (80 sayfa) bu kitap\u00e7\u0131\u011fa ili\u015fkin \u00e7ok say\u0131da hem ele\u015ftirel hem de takdir edici metinler yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Burada, konumuz i\u00e7in ilgin\u00e7 olmas\u0131 sebebiyle, tekraren kitab\u0131n ana tezine g\u00f6r\u00fc\u015f bildirmeyi gerekli g\u00f6r\u00fcyoruz. Paniranistlerin devaml\u0131 ba\u015fvurdu\u011fu bu eserin ana fikri k\u0131saca \u015fundan ibarettir: \u201cAriler, \u2018on ay k\u0131\u015f, iki ay yaz\u2019 olan tarih\u00ee vatanlar\u0131ndan (\u2018buzlu kuzeyden\u2019), \u2018\u00fc\u00e7 veya d\u00f6rt bin y\u0131l \u00f6nce\u2019 g\u00fcneye do\u011fru ilerleyerek buradaki \u2018farkl\u0131 yerlileri\u2019 yendi; \u201ctarih bilgisi olanlar, T\u00fcrklerin A\u015fkaniler d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck kitleler halinde \u0130ran\u2019\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131na dayanarak devlet kurduklar\u0131n\u0131 biliyordur\u201d.<\/p>\n
Sasaniler ve Araplar T\u00fcrkleri \u00f6nleyebildi; Sasani padi\u015fahlar\u0131 sava\u015flarda daha k\u00fc\u00e7\u00fck T\u00fcrk gruplar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irerek \u00fclkeye yerle\u015ftirdi, onlar da az oldu\u011fundan eriyip gittiler; Hicri 6. yy\u2019a kadar (M.S. 13. yy) buran\u0131n n\u00fcfusu \u2018Azeri yar\u0131-dilinde konu\u015fuyordu; Sel\u00e7uklular b\u00fcy\u00fck kitlelerle buray\u0131 i\u015fgal ettiler; \u2018kulaklar giderek T\u00fcrk diline al\u0131\u015ft\u0131\u2019, Mo\u011fol istilas\u0131ndan sonra \u201cT\u00fcrkler her ge\u00e7en g\u00fcn daha c\u00fcretli ve kudretli ve yerlilerden \u00fcst\u00fcn oldular\u201d, Azerice\u2019nin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan dubeytiler bulunmaktad\u0131r vs.1 Kesrevi\u2019nin takip\u00e7ileri bu tezleri geli\u015ftirmi\u015f, daha do\u011frusu daha da siyasile\u015ftirmi\u015ftir. Bu takip\u00e7iler, \u201cMo\u011follar ve Sel\u00e7uklular\u0131n Azeri dilinde konu\u015fan\u201d n\u00fcfusun dilini zorla de\u011fi\u015ftirdiklerini, bu nedenle \u201ctarih\u00ee adaleti tesis etmek i\u00e7in\u201d bug\u00fcn kendilerini \u201cyanl\u0131\u015fl\u0131kla T\u00fcrk g\u00f6renler\u201din eski soy k\u00f6k\u00fcne geri d\u00f6nmesi gerekti\u011fini iddia etmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6ylece, her T\u00fcrk, onlar\u0131n yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re, en az\u0131ndan ge\u00e7mi\u015finden ku\u015fku duymal\u0131, kendisini bir dev\u015firme olarak g\u00f6rmeli, ba\u015fka bir deyi\u015fle, kendisine yeni atalar aramal\u0131yd\u0131.<\/p>\n
T\u00fcrk ak\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7ap\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da b\u00fcy\u00fck rakamlar verilmi\u015ftir. Azerbaycan\u2019a birbiri ard\u0131na, dalga dalga yerle\u015fen T\u00fcrklerin say\u0131s\u0131n\u0131n daha erken Orta\u00e7a\u011flarda y\u00fcz binlerle \u00f6l\u00e7\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc hat\u0131rlatmakta yarar vard\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Azerbaycan\u2019\u0131nda ya\u015fayanlar bu T\u00fcrklerin evlatlar\u0131d\u0131r. \u2018Azerice\u2019 konu\u015fanlara gelince, bu, \u0130ran dilleri grubunda yer alan yerel leh\u00e7elerden biridir ve 20. yy\u2019da G\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131n yedi k\u00f6y\u00fcnde \u2018Tat dili\u2019 ad\u0131yla kullan\u0131lmaktayd\u0131 (kullan\u0131l\u0131yor). \u0130kincisi, egemen T\u00fcrk hanedanlar\u0131, de\u011fil kendi dillerini zorla yerli halka kabul ettirmek, aksine, yukar\u0131da da geni\u015f bir bi\u00e7imde ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi, Fars dili ve edebiyat\u0131na, Fars\u00e7a (ve Arap\u00e7a) e\u011fitim sistemine[i]<\/a> hamilik etmi\u015f, Fars\u00e7ay\u0131 b\u00fcrokrasi (\u2018devlet\u2019) dili yapm\u0131\u015f, baz\u0131 T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdarlar anadilde de\u011fil, Fars\u00e7a \u015fiirler yazm\u0131\u015flard\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e e\u011fitim sisteminin, kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 Orta\u00e7a\u011f\u2019da tarihi, dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, ya\u015fam tarz\u0131, mizac\u0131 vs. tamamen farkl\u0131 olan bir etnosu (\u2018yerli Azerileri\u2019) k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde toptan asimile etmek imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Baz\u0131 say\u0131ca az etnik gruplar\u0131n sonraki y\u00fczy\u0131llarda T\u00fcrkle\u015fmesi hakk\u0131nda s\u0131n\u0131rl\u0131 tarih\u00ee ger\u00e7ekler, toplu asimile ile ilgili fikir y\u00fcr\u00fctmeye kesinlikle esas olamaz. K\u0131sacas\u0131, Kesrevi ve devamc\u0131lar\u0131n\u0131n \u2018Azerbaycan\u2019\u0131n T\u00fcrkle\u015fmesi\u2019 konusunda yazd\u0131klar\u0131 bilimsel de\u011fere sahip de\u011fil ve \u0130ran\u2019\u0131n \u0131rk\u00e7\u0131 siyasi \u00e7izgisini savunma ama\u00e7l\u0131d\u0131r.<\/p>\n Kuzey Azerbaycan\u2019da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ink\u00e2r\u0131 farkl\u0131 bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fse de mahiyet olarak ayn\u0131d\u0131r. 1936\u2019da \u2018Halklar\u0131n Babas\u0131\u2019 denilen Josef Stalin\u2019in do\u011frudan emriyle Sovyet Azerbaycan\u2019\u0131nda n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011funun (Azerbaycan T\u00fcrkleri\u2019nin) \u2018Azerbaycanl\u0131\u2019 oldu\u011fu, konu\u015ftu\u011fu dilin de uygun olarak \u2018Azerbaycan dili, Azerbaycanca\u2019 oldu\u011fu ilan edildi. Bu emre g\u00f6re, etnik kimli\u011finden kopar\u0131lm\u0131\u015f olan bu kitlenin atalar\u0131 Medler olarak kabul edilmeliydi. Yani, sadece \u2018T\u00fcrk\u2019 ad\u0131 yasaklanm\u0131yor, onlara yeni ata (ecdat) yarat\u0131l\u0131yordu. Bu konsepte uygun olarak, yeni yaratt\u0131klar\u0131 toplumun tarihi de yapay olarak derinle\u015ftirilmekteydi. Bir s\u00fcre sonra, Azerbaycanl\u0131lar\u0131n atalar\u0131 aras\u0131nda mitolojik \u2018Atropaten halk\u0131\u2019 ilk s\u0131rada yer ald\u0131.<\/p>\n Resm\u00ee kuram\u0131 ifade eden \u2018Azerbaycan Tarihi\u2019 kitab\u0131nda (1958) \u015f\u00f6yle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cAtropaten devleti, genellikle \u00e7a\u011fda\u015f Azerbaycanl\u0131lar\u0131n as\u0131l atalar\u0131ndan birini te\u015fkil eden yerli halk\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 alan\u0131 kapsamaktayd\u0131\u2026 Atropaten halk\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u00fcrecinde onun dili de olu\u015fuyordu. Bu dil, muhtemelen daha sonra Azeri adland\u0131r\u0131lan dildir. O, Fars\u00e7adan \u00e7ok farkl\u0131 ve tal\u0131\u015flar\u0131n diline daha yak\u0131nd\u0131.\u201d Bu kurama g\u00f6re, daha sonra Azerbaycan\u2019\u0131 i\u015fgal eden T\u00fcrk boylar\u0131, bu \u0130ran dillilerin dilini zorla de\u011fi\u015fmi\u015f, sonu\u00e7ta \u2018T\u00fcrk dilli, \u0130ran as\u0131ll\u0131 kar\u0131\u015f\u0131m\u2019 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, \u0130ran\u2019da oldu\u011fu gibi, burada da Azerbaycan n\u00fcfusunun \u00e7o\u011funlu\u011fu (T\u00fcrkler) bu bilimsel olmayan kurama g\u00f6re, atalar\u0131 hakk\u0131nda umutsuz olmal\u0131, tarih bilinci kusurlu kalmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n Uzun bir tarih\u00ee d\u00f6nemde, Azerbaycan n\u00fcfusunun etnik yap\u0131s\u0131ndaki de\u011fi\u015fiklikler, \u00f6zellikle buradaki T\u00fcrk unsurunun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131, h\u00e2kim kesim ve halk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn durumu, ayn\u0131 zamanda \u2018millet-devlet\u2019 ili\u015fkileri konusunda uygun sonu\u00e7lara ula\u015fmaya imk\u00e2n sa\u011flamaktad\u0131r. Azerbaycan n\u00fcfusunun etnik yap\u0131s\u0131n\u0131n \u015fekillenmesi i\u00e7in, y\u00fczy\u0131llar\u0131 i\u00e7eren \u00f6nemli s\u00fcre\u00e7ler gerekti. Bu d\u00f6neme kadar alt\u0131 dalgada Azerbaycan\u2019a yerle\u015fen T\u00fcrkler, art\u0131k 11. yy\u2019dan sonra (muhtemelen daha erken zamanlarda) burada n\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011funu olu\u015fturdu. Azerbaycan tamamen bir T\u00fcrk yurdu haline gelerek, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu. \u00d6nceki d\u00f6nemlerden[ii]<\/a> farkl\u0131 olarak, bundan sonra n\u00fcfusun yo\u011fun bir \u015fekilde yerle\u015fimi, birka\u00e7 imparatorlu\u011fun (\u0130lhanl\u0131lar, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safeviler) merkezine d\u00f6n\u00fc\u015fmesine yol a\u00e7an nedenlerden biri oldu. T\u00fcrklerin Azerbaycan\u2019da yerle\u015fmesi tarihinin yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn burada h\u00e2kim olmas\u0131 konusu da \u00f6nemli akademik meselelerdendir.<\/p>\n T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc, egemen k\u00fclt\u00fcr stat\u00fcs\u00fcne sahip olmas\u0131 i\u00e7in yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve geli\u015fmesini birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l devam ettirdi. \u00d6rne\u011fin 15. yy\u2019da art\u0131k T\u00fcrk\u00e7e divan edebiyat\u0131 gelene\u011fi yarat\u0131lm\u0131\u015f ve padi\u015fah saraylar\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131; s\u00f6zl\u00fc halk edebiyat\u0131n\u0131n Dedem Korkut gibi bir \u015faheseri yaz\u0131ya d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015f, Kur\u2019an\u0131 Kerim de d\u00e2hil olmak \u00fczere bir dizi kaynak T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7evrilmi\u015fti. Bu, mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fcn belli bir geli\u015fim d\u00fczeyine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir. Bununla birlikte, s\u00f6z konusu y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc Fars k\u00fclt\u00fcr gelene\u011fini ortadan kald\u0131ramad\u0131; resm\u00ee devlet dili Fars\u00e7ayd\u0131, Fars edebiyat\u0131 y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcrel de\u011fer olarak g\u00f6r\u00fclmekteydi. \u0130ran unsuru, bir zamanlar Arap sald\u0131r\u0131s\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n kaybedilmesine silahl\u0131 direni\u015fle kar\u015f\u0131l\u0131k verdi.<\/p>\n Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran co\u011frafyas\u0131n\u0131n farkl\u0131 b\u00f6lgelerindeki silahl\u0131 kalk\u0131\u015fmalar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u015euubiye hareketi k\u00fclt\u00fcr konular\u0131na da \u00f6nem vermekteydi. \u00c7a\u011fda\u015f \u0130ran\u2019\u0131n tarih uzman\u0131 Nasir Purpirar, Farslar\u2019\u0131n ana kitab\u0131 olan \u015eahname\u2019nin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n da \u015euubiye hareketinin faaliyetlerinin bir sonucu oldu\u011funa inan\u0131yor. S\u00f6z konusu tarih\u00e7iye g\u00f6re, \u0130ranl\u0131 se\u00e7kinler, Arap ideolojik ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferleri ve T\u00fcrk siyasi h\u00e2kimiyetine (Gaznelilere) kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmek i\u00e7in, eski etnik de\u011ferlerini, \u00f6ncelikle Sasani de\u011ferlerini metheden ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131ran eseri ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc Fars \u015fairlerini seferber etmi\u015f, onlara gerekli folklor ve di\u011fer materyalleri sa\u011flamak amac\u0131yla bir grup insan\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. Alt\u0131 \u015fairin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 inceleyen \u015euubi sipari\u015f\u00e7iler, \u2018\u0130ran\u2019\u0131n eski kudretini yans\u0131tmad\u0131\u011f\u0131\u2019 i\u00e7in bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 reddetmi\u015f, arzu edilen muhte\u015femlikte destan yaratmak i\u00e7in \u015fair Firdevsi Tus\u00ee\u2019yi g\u00f6revlendirmi\u015fler. Firdevsi, toplanan materyalleri ve haz\u0131r eserleri de kendi manzum destan\u0131na ekleyerek, yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131l boyunca 60 bin beyitten olu\u015fan \u015eahname\u2019nin \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u015eahname\u2019nin orijinal versiyonu tamamland\u0131\u011f\u0131nda, \u015euubiye art\u0131k bir \u00f6rg\u00fct olarak zay\u0131flay\u0131p Horasan\u2019da ortadan kaybolur.<\/p>\n Firdevsi, eserine Gazneli Mahmut\u2019u metheden b\u00f6l\u00fcmler ekleyerek Sultan\u2019a sunar. Sultan Mahmut, bu manzum destanda T\u00fcrkleri ve Araplar\u0131 k\u00f6t\u00fcleyen b\u00f6l\u00fcmler oldu\u011fundan Firdevsi\u2019yi \u00f6d\u00fcllendirmeyi reddeder. Muhtemelen, \u015eahname\u2019nin son versiyonunda Sultan Mahmut\u2019un hicivnamesinin yer almas\u0131 da bununla izah edilmelidir. Sel\u00e7uklular d\u00f6neminde, \u0130ran (Fars) direni\u015f hareketi farkl\u0131 bir takti\u011fe- genellikle siyasi ter\u00f6re (\u0130smaililer hareketi) ba\u015fvurdu. Bu giri\u015fim de ba\u015far\u0131l\u0131 olamay\u0131nca \u2013 Alamut\u2019un Mo\u011follar taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra \u2013 Fars unsuru, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle korumaya karar verdi ve etnik enerji daha \u00e7ok k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yay\u0131lmas\u0131na ve geli\u015fmesine odakland\u0131.<\/p>\n Daha sonra Bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, bunu, mevcut ko\u015fullardaki en etkili davran\u0131\u015f tarz\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc. ABD\u2019li ara\u015ft\u0131rmac\u0131 S. Enders Wimbush, Fars devlet\u00e7ilik ideolojisinin \u00fc\u00e7 ilkeye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. \u201cBirinci ilkeye g\u00f6re, egemen hanedan\u0131n etnik k\u00f6keni \u00f6nemli de\u011fildir\u201d. Di\u011fer iki ilkeye uyulmas\u0131 yeterlidir. \u201c\u0130kinci ilkeye g\u00f6re, devlet k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn, tek bir edebiyat ve y\u00f6netim dilinin olmas\u0131 \u015fartt\u0131r.\u201d \u201c\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ilkeye g\u00f6re, devlet dini olmal\u0131d\u0131r.\u201d[iii]<\/a><\/p>\n Bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ve eski Sovyet tarih bilimi, Fars\u00e7a\u2019n\u0131n yaz\u0131 dili (\u2018devlet dili\u2019) stat\u00fcs\u00fcn\u00fc, Fars edebiyat\u0131n\u0131n rol\u00fcn\u00fc ve Fars\u00e7a e\u011fitim sisteminin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak, ayn\u0131 zamanda konuyu a\u015f\u0131r\u0131 g\u00fcncelle\u015ftirerek, Sel\u00e7uklulardan sonra bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran topraklar\u0131ndaki devletleri \u0130ran devleti olarak g\u00f6r\u00fcyor (Mo\u011fol d\u00f6nemi istisnad\u0131r). Hatta Alman bilim adam\u0131 Walther Hinz, 15. yy, yani Karakoyunlu-Akkoyunlu hanedanlar\u0131n\u0131n h\u00e2kimiyet d\u00f6nemini \u2018\u0130ran\u2019\u0131n mill\u00ee bir devlete y\u00fckseli\u015fi\u2019 d\u00f6nemi olarak g\u00f6rmektedir [iv]<\/a> Bize g\u00f6re, bu tez, en az\u0131ndan iki nedenden dolay\u0131 kabul edilemez. Birincisi, bu d\u00f6nemde ne Avrupa\u2019da ne de \u00d6n Asya\u2019da hen\u00fcz \u2018mill\u00ee devletler\u2019 mevcut de\u011fildi. Bu, daha sonraki d\u00f6nemlerin \u00fcr\u00fcn\u00fc olacakt\u0131. \u0130kincisi, egemen hanedanlar\u0131n etnik aidiyeti, devlet y\u00f6netiminde ve devlet\u00e7ilik ideolojisinde eski T\u00fcrk geleneklerinin rol\u00fc (\u00f6rne\u011fin, \u00fcl\u00fc\u015f sistemi), T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n devlet hayat\u0131ndaki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131, ordunun neredeyse tamam\u0131n\u0131n T\u00fcrklerden olu\u015fmas\u0131, T\u00fcrk\u00e7enin saray ve ordu dili olmas\u0131 Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerini \u0130ran (Fars) devleti olarak kabul etmeye izin vermiyor. Fakat bu da bir tarih\u00ee ger\u00e7ekliktir ki; bu devletlerde idar\u00ee yaz\u0131 dili ve saray edebiyat\u0131 genellikle Fars\u00e7a olmu\u015f; m\u00fclk\u00ee b\u00fcrokrasi \u00e7o\u011funlukla Farslardan ibarettir. Bu devletlerde T\u00fcrk ve Fars unsurlar\u0131n\u0131n oran\u0131 esnek durum yaratarak de\u011fi\u015fime e\u011filimliydi. Ve bu de\u011fi\u015fim sonraki y\u00fczy\u0131llarda da ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Azerbaycan\u2019da devletle milletin 16.-18. yy\u2019daki tarihine ili\u015fkin bilgiler, bir dizi genelleme yap\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011fl\u0131yor. \u00d6ncelikle, bu zaman diliminde devletle \u2018milletin\u2019 birbirinden ayr\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 belirtilmelidir. Sadece ilk Safeviler d\u00f6neminde h\u00e2kimiyet halk\u0131n enerjisine g\u00fcveniyor, s\u00fcrekli olarak halk\u0131n duygular\u0131n\u0131 co\u015fturarak ona hitap etmekten \u00e7ekinmiyordu; sonraki Safevi h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131, onu h\u00e2kimiyete getirmi\u015f olan halktan (K\u0131z\u0131lba\u015flardan) h\u0131zla uzakla\u015ft\u0131. Son Safevilerin ac\u0131 kaderi tam da bununla ili\u015fkiliydi. Safevi h\u00e2kimiyeti d\u00f6neminde, devlet hayat\u0131nda Fars unsurunun rol\u00fc artt\u0131; T\u00fcrk unsuru onun kurucu \u00e7ekirdek stat\u00fcs\u00fcn\u00fc kaybetti ve Azerbaycan, imparatorlu\u011fun \u00fccra bir eyaleti haline geldi.<\/p>\n Devletle \u2018milleti\u2019 yakla\u015ft\u0131racak, devleti g\u00fc\u00e7lendirecek ve ona s\u00fcreklilik kazand\u0131racak temel ara\u00e7 \u2013 mill\u00ee e\u011fitim sistemi (anadilde okul-medrese sistemi) olu\u015fturulmad\u0131. Resm\u00ee ve bilim dili Fars\u00e7a ve Arap\u00e7a olarak devam etti. Bu da T\u00fcrk kitlesini mektep ve medreseden uzakla\u015ft\u0131rd\u0131. Farslar\u2019\u0131n 18. yy\u2019\u0131n sonlar\u0131na kadar e\u011fitimli z\u00fcmrenin, sivil ve dini b\u00fcrokrasinin esas k\u0131sm\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131 da bununla izah edilebilir. Faruk S\u00fcmer\u2019e g\u00f6re, \u201ce\u011fer \u0130ran T\u00fcrkleri k\u00e2fi derecede e\u011fitimli z\u00fcmreye sahip olsalard\u0131, Azeri [Azerbaycan T\u00fcrk] edebiyat\u0131 \u00e7ok daha geli\u015fecek ve T\u00fcrk\u00e7e devlet dili olarak Fars\u00e7an\u0131n yan\u0131nda daha kuvvetlice bir yer alacakt\u0131.\u201d[v]<\/a><\/p>\n Millet-devletlerin olu\u015fumunun, baz\u0131 Avrupa \u00fclkelerine has olan ilk a\u015famas\u0131 Azerbaycan\u2019\u0131 te\u011fet ge\u00e7ti. 16. yy\u2019da Avrupa Roma Kilisesinin kontrol\u00fcnden ve skolastik H\u0131ristiyan h\u00fck\u00fcmlerinden kurtulurken, Azerbaycan tam tersine dini\/mezhepsel h\u00fck\u00fcmlerin g\u00fc\u00e7l\u00fc etkisi alt\u0131na girdi. Avrupa’da oldu\u011fu gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u0130ran co\u011frafyas\u0131nda da mezhep ayr\u0131\u015fmalar\u0131 milletle\u015fme s\u00fcrecinde te\u015fvik edici rol oynad\u0131 fakat bu s\u00fcre\u00e7 T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn aleyhine oldu. Azerbaycan T\u00fcrkleri di\u011fer T\u00fcrk devletleri ve halklar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131lar. \u015eiili\u011fin \u0130slam\u2019\u0131n g\u00f6vdesinden kopmas\u0131 ve ayr\u0131 mezhep olarak yay\u0131lmas\u0131 Farslar\u0131n, Arap ve T\u00fcrk siyasi co\u011frafyas\u0131nda kendini muhafaza mekanizmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Sonraki y\u00fczy\u0131llarda da Farslar bu mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrekli k\u00f6r\u00fcklediler.<\/p>\n Azerbaycan, yaln\u0131z Avrupa\u2019n\u0131n millet-devletlerinden de\u011fil, hatta bu alanda bir\u00e7ok sorunlar\u0131 olan Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan bile geride kald\u0131. Bir zamanlar Akkoyunlu h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Uzun Hasan, Osmanl\u0131 padi\u015fahlar\u0131n\u0131 kendisine rakip olarak g\u00f6r\u00fcyor, Bizans\u2019\u0131n ba\u015fkentini kendisinin ele ge\u00e7irmesini planl\u0131yorken, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda art\u0131k Azerbaycan hanlar\u0131 Osmanl\u0131 devletinden yard\u0131m istiyordu. Azerbaycan T\u00fcrkleri, enerjisinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 \u00e7e\u015fitli etnik birlikleri i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131ran b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n yeniden kurulmas\u0131 ve korunmas\u0131na sarf etti. T\u00fcrk unsuru, devletin geni\u015f topraklar\u0131na, \u00f6zellikle s\u0131n\u0131rlar\u0131na yerle\u015ftirildi. Merkez\u00ee h\u00e2kimiyetin temelinde T\u00fcrk-Fars simbiyozu yer ald\u0131 ve \u015eah Abbas\u2019tan sonra Fars unsurunun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 durmadan artt\u0131. G\u00fc\u00e7l\u00fc Fars k\u00fclt\u00fcr gelene\u011finin var olu\u015fu, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn silah g\u00fcc\u00fcyle kurdu\u011fu ve geni\u015fletti\u011fi imparatorluklar\u0131n birka\u00e7 y\u00fczy\u0131ldan sonra kendisinin efendisine d\u00f6n\u00fc\u015fmesiyle sonu\u00e7land\u0131. Millet-devlet in\u015fas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan,<\/p>\n 16.-18. y\u00fczy\u0131llar tam bir kaybedilmi\u015f d\u00f6nem olarak kabul edilemez. T\u00fcrk\u00e7e edebiyat Hatai, Fuzuli, Vak\u0131f gibi zirveleri kazand\u0131, aruzdan hece veznine ge\u00e7i\u015f yap\u0131ld\u0131. \u00d6nemli noktalardan biri, yaz\u0131da \u2018T\u00fcrk dili\u2019 kavram\u0131n\u0131n tam yerle\u015fmesiydi. Safevi d\u00f6neminde kullan\u0131lan \u2018K\u0131z\u0131lba\u015fca\u2019 \u0131st\u0131lah\u0131 \u201cbu hanedan\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcnden sonra siyasi ve mezhepsel renklere sahip oldu\u011fundan ortadan kalkt\u0131.\u201d (Turhan Genceyi). Edebiyat, anadilin ad\u0131nda birle\u015fme ve dilin i\u015flevsel alan\u0131n\u0131n geni\u015flemesi, millet-devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirli ilerlemelerin g\u00f6stergesidir.<\/p>\n 19. yy Azerbaycan T\u00fcrklerinin hayat\u0131nda dramatik olaylarla ba\u015flad\u0131. Azerbaycan’\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Rusya \u0130mparatorlu\u011fu i\u015fgal etti. Kuzey Azerbaycan, s\u00f6m\u00fcr\u00fclen bir \u00fclkenin t\u00fcm ac\u0131s\u0131n\u0131 ya\u015fad\u0131. Rus h\u00e2kimiyeti, tarih\u00ee ge\u00e7mi\u015fi, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve dini a\u00e7\u0131dan kendisinden farkl\u0131 olan bu T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman halka \u00f6zellikle de onun elitine \u015f\u00fcpheyle bak\u0131yordu. Onlar\u0131n g\u00fc\u00e7lenmelerini imparatorluk \u00e7\u0131karlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tehdit olarak g\u00f6rmekteydi. Graf Vorontsov’un Kafkasya Genel Valisi oldu\u011fu d\u00f6nem, \u2018mill\u00ee k\u00fclt\u00fcre kayg\u0131s\u0131\u2019 tam da bu korku ile a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru Kuzey Azerbaycan, Avrupa\u2019y\u0131 bir tarafa b\u0131rakal\u0131m, hatta kom\u015fu G\u00fcrc\u00fcler ve Ermenilere k\u0131yasla milletle\u015fme seviyesine g\u00f6re geride kalm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin, G\u00fcrc\u00fcler ve Ermeniler, Rus h\u00fck\u00fcmetinin verdi\u011fi \u00fcst\u00fcnl\u00fcklerden istifade ederek mill\u00ee \u015fuur problemini iyi-k\u00f6t\u00fc \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015f, art\u0131k siyasi \u00f6rg\u00fctlenme a\u015famas\u0131na ad\u0131m atm\u0131\u015f (\u00f6rnegin, H\u0131n\u00e7ak Partisi, 1885; Ta\u015fnaks\u00fctyun, 1890), mill\u00ee iradesini ciddi bi\u00e7imde ortaya koymaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bununla birlikte Kuzey Azerbaycan’da da yeni entelekt\u00fcel ve burjuva s\u0131n\u0131f\u0131 olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n Ayd\u0131nlar\u0131n Zerdabi ku\u015fa\u011f\u0131 \u201cya\u015fam sava\u015f\u0131nda\u201d kaybetmemek i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131da bulunuyor ve feryat ediyordu. Hac\u0131 Zeynalabdin Ta\u011f\u0131yev ve birka\u00e7 hay\u0131rsever burjuva temsilcisi bu feryada olumlu yan\u0131t verdi, e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki mill\u00ee \u015fuura sahip entelekt\u00fcellerin giri\u015fimlerini destekledi. Mill\u00ee kimli\u011fin belirlenmesinde baz\u0131 \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar ger\u00e7ekle\u015fti. Kuzey Azerbaycan k\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00fcy\u00fck oranda Fars k\u00fclt\u00fcr y\u00f6r\u00fcngesinden \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. S\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa mill\u00ee bas\u0131n olu\u015ftu, anadilde edebiyatta s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa geli\u015fme ya\u015fand\u0131. Geli\u015fme ile birlikte mill\u00ee bas\u0131n \u00fczerinde bask\u0131 vard\u0131. Ancak, hen\u00fcz millet olu\u015fumunun iki \u00f6nemli \u00f6n \u015fart\u0131 \u2013 ortak tarih bilincinin ve milletin gelece\u011fi ile ilgili ortak kuram\u0131n 19. yy\u2019da olu\u015fturulmas\u0131 konusunda iddiada bulunmak do\u011fru de\u011fildir. Bu s\u00fcre\u00e7 yeni ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve onun \u015fekillenmesi yeni y\u00fczy\u0131la kald\u0131. G\u00fcney Azerbaycan’da ise mill\u00ee hayat s\u00fck\u00fbnet d\u00f6neminde bulunmaktayd\u0131. Kacar y\u00f6netimini etnik a\u00e7\u0131dan kendisine yabanc\u0131 saymayan T\u00fcrk n\u00fcfusu aras\u0131nda 19. yy\u2019da mill\u00ee uyan\u0131\u015f\u0131n belirtileri h\u00e2l\u00e2 g\u00f6r\u00fclmedi. Siyasette oldu\u011fu gibi, k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131nda da eski gelenek s\u00fcr\u00fcp gitmekte idi.<\/p>\n 1905\u2019te ba\u015flayan yeni intibah d\u00f6neminde (1905-1920) Kuzey Azerbaycan T\u00fcrkler\u2019inin bu zamana kadar g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir ilerleme kaydetti\u011fini vurgulamal\u0131y\u0131z. Gazetecilik, tiyatro, edebiyat ve di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel alanlarda on y\u0131llar\u0131n geli\u015fim yolu kat edildi. Ortaya mill\u00ee siyasi ve ideolojik e\u011filimler \u00e7\u0131kt\u0131. 640 SONU\u00c7 Mill\u00ee fikir hayat\u0131 canland\u0131. Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc \u00fcmmet d\u00f6nemini kapatarak millet d\u00f6nemine ad\u0131m att\u0131. 28 May\u0131s 1918\u2019de Azerbaycan\u2019\u0131n tarihinde ilk kez ba\u011f\u0131ms\u0131z mill\u00ee devletin kuruldu\u011fu ilan edildi. Bu co\u011frafyada a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 Hasan Bey Zerdabi (1837- 1907) d\u00f6neminden ba\u015flat\u0131lan, h\u0131zla devam eden millet in\u015fas\u0131 s\u00fcreci mill\u00ee devletin kurulmas\u0131yla mant\u0131kl\u0131 seyrini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n \u0130stikl\u00e2l Beyannamesi\u2019nde vurguland\u0131\u011f\u0131 gibi, Azerbaycan devleti demokratik cumhuriyet idi. Yani mill\u00ee h\u00e2kimiyet mefk\u00fbresi y\u00f6neticili\u011fin en etkili, ancak en zor \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015fmekteydi. Burada hukuk devleti kurulmakta, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flanmaktayd\u0131. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ayn\u0131 zamanda laik devletti. Bu, M\u00fcsl\u00fcman Do\u011fu\u2019da ilk cesaretli ad\u0131md\u0131. K\u00fc\u00e7\u00fck ve eski s\u00f6m\u00fcrge Azerbaycan\u2019\u0131 \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 i\u00e7in muhte\u015fem bir model ortaya koymu\u015f oldu. Millet in\u015fas\u0131 alan\u0131nda da as\u0131rlar boyunca birikmi\u015f olan sorunlar \u00e7\u00f6z\u00fclmekteydi. \u00dclkenin ve milletin ad\u0131 d\u0131\u015f etkiler olmaks\u0131z\u0131n mill\u00ee devletin yasama organ\u0131 taraf\u0131ndan onayland\u0131. T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc dominant k\u00fclt\u00fcr stat\u00fcs\u00fc almaktayd\u0131. Mevcut e\u011fitim sisteminin millile\u015fmesi ve geli\u015fmesine ili\u015fkin gereken kararlar al\u0131nd\u0131 ve bu y\u00f6nde h\u0131zl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n K\u00fclt\u00fcr alan\u0131nda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f de\u011fi\u015fiklikler ya\u015fand\u0131. Fakat Kuzey Azerbaycan\u2019da millet-devlet mutlulu\u011fu uzun s\u00fcremedi. \u0130stikl\u00e2lin beyan\u0131ndan 23 ay sonra Rusya yeni Bol\u015fevik kimli\u011fi ile Azerbaycan\u2019\u0131 ikinci defa i\u015fgal etti. 1920 Nisan facias\u0131yla ba\u015flayan 71 y\u0131ll\u0131k Sovyet d\u00f6nemini \u00f6zetleyecek olursak, birka\u00e7 \u00f6nemli noktay\u0131 vurgulamam\u0131z gerekir. Sovyet d\u00f6neminde Moskova’n\u0131n Azerbaycan’a y\u00f6nelik politikas\u0131 birbirinden \u015fekil olarak farkl\u0131 birka\u00e7 a\u015famay\u0131 ge\u00e7se de karakter bak\u0131m\u0131ndan \u00c7arl\u0131k d\u00f6nemi politikas\u0131n\u0131n devam\u0131 idi. \u00c7arl\u0131k d\u00f6neminde pl\u00e2nlanan i\u015flerin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Sovyet d\u00f6neminde hayata ge\u00e7irilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n amac\u0131 Sovyet Azerbaycan\u2019\u0131nda merkezka\u00e7 e\u011filimlerinin \u00f6nlenmesi olmu\u015ftur.<\/p>\n Mill\u00ee bilincin y\u00f6neltilmesi ve loyal siyasi elitin yeti\u015ftirilmesi dikkat merkezinde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Buna uygun siyasi ter\u00f6r, mill\u00ee ayd\u0131nlar\u0131n fiziksel olarak yok edili\u015fi, \u2018\u015fekilce mill\u00ee ve i\u00e7erik\u00e7e sosyalist\u2019 form\u00fcl\u00fc ile mill\u00ee bilinci etkileyen t\u00fcm fakt\u00f6rleri \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Ender g\u00f6r\u00fclen k\u00fclt\u00fcr soyk\u0131r\u0131m\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirildi; Azerbaycan T\u00fcrklerinin ismi de\u011fi\u015ftirilerek T\u00fcrk yerine Azerbaycanl\u0131 kavram\u0131 yerle\u015ftirildi. Milletin konu\u015ftu\u011fu dilin ad\u0131 da T\u00fcrk\u00e7e yerine Azerbaycan dili olarak de\u011fi\u015ftirildi; \u00d6nce Arap, sonra Latin alfabesi yerine Kiril alfabesi kullan\u0131lmas\u0131 mecburiyeti getirildi. Soyadlar\u0131n\u0131n sonuna Rus ov, yev ekleri eklendi ve halk\u0131n etnik kimli\u011fini g\u00f6steren t\u00fcm \u00f6zellikler \u00fczerine tabu konuldu. Nevruz Bayram\u0131 gibi mill\u00ee bayramlar yasakland\u0131 ve dinin toplumdaki rol\u00fc matem merasimlerine kadar son derece s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131. Azerbaycan’\u0131 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131ndan (\u00f6zellikle T\u00fcrkiye’den) uzakla\u015ft\u0131rma politikalar\u0131nda kom\u00fcnist rejim \u00c7arl\u0131k\u2019tan sadece gaddarl\u0131\u011f\u0131 ile farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zde Sovyet halk\u0131 ve Sovyet vatanseverli\u011fi kavramlar\u0131 topluma dayat\u0131ld\u0131. Mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki devlet ter\u00f6rizmine ra\u011fmen, Sovyet Azerbaycan\u2019\u0131 hayli modernle\u015ftirildi. Sanayile\u015fme, yeni sosyal s\u0131n\u0131flar, bilim-e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k sistemi, k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131n\u0131n geli\u015fimi ile milletin, \u00f6zellikle Bak\u00fc’n\u00fcn \u015fehir n\u00fcfusunun profili de\u011fi\u015fti.<\/p>\n Dr. Ali Bey H\u00fcseyinzade\u2019nin s\u00f6z\u00fcyle, millet \u2018Frenk k\u0131yafetli\u2019 oldu. Yeniden Rusla\u015fan siyasi, sosyal, k\u00fclt\u00fcrel elit (Rusofil nomenklat\u00fcr) yarat\u0131ld\u0131. Ekim 1991\u2019de Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin yeniden kurulmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Kuzey Azerbaycan T\u00fcrkleri, ke\u015fmeke\u015fli, dramatik, \u00e7eli\u015fkili millet-devlet yap\u0131lanmas\u0131 s\u00fcrecini ya\u015fayarak, mill\u00ee kimli\u011fin bi\u00e7imlenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7e\u015fitli sorunlarla y\u00fcz y\u00fcze kald\u0131. Milletin ad\u0131, dilinin ad\u0131 ve etnik k\u00f6ken gibi k\u00f6kl\u00fc meselelerde farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar ve mill\u00ee hayat\u0131 niteleyen \u00f6zellikler mevcuttu. Mill\u00ee bilin\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131ndan Kuzey Azerbaycan toplumu birbirine ters olan Rusla\u015fm\u0131\u015f elit ve kendini anlamak isteyen, ama mill\u00ee bilinci kar\u0131\u015fm\u0131\u015f halk olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Say\u0131lar\u0131 az olsa da h\u00e2kim kesim \u00fclkede modernle\u015fmeyi temsil eden kesim idi. \u0130kinci kesim ise mill\u00ee hayat\u0131n\u0131, hayal etti\u011fi gibi kurmak isteyen halk idi. Vaktiyle Ziya G\u00f6kalp’in de de\u011findi\u011fi tehlike, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na yeni kavu\u015fan Kuzey Azerbaycan’\u0131 tehdit etmekteydi: \u201cHars\u0131 [k\u00fclt\u00fcr\u00fc] kuvvetli, fakat medeniyeti zay\u0131f bir milletle, hars\u0131 bozulmu\u015f, fakat medeniyeti y\u00fcksek olan di\u011fer bir millet, siyasi m\u00fccadeleye girince, hars\u0131 kuvvetli olan millet galip gelmi\u015ftir.\u201d<\/p>\n Sovyet Azerbaycan\u0131 tam da \u2018hars\u0131 bozuk\u2019 olarak Perestroyka s\u00fcrecine girdi. Sovyet d\u00f6neminde Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc kom\u015fular\u0131na k\u0131yasla daha \u00e7ok ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel bask\u0131ya maruz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in burada Sovyet cinayetlerinin if\u015fas\u0131 ve ele\u015ftirisi daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olmal\u0131yd\u0131. Fakat Perestroyka\u2019n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ruhu T\u00fcrkistan\u2019da oldu\u011fu gibi Azerbaycan\u2019da da ge\u00e7 yerini ald\u0131. Azerbaycan toplumunu siyasalla\u015ft\u0131ran fakt\u00f6r Ermenistan taraf\u0131ndan s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen Karaba\u011f\u2019a y\u00f6nelik sald\u0131r\u0131 oldu. Haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakalanan Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, \u015foku atlatarak 1989\u2019da Newsweek dergisinin tan\u0131mlamas\u0131na g\u00f6re d\u00fcnyan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck isteyen en faal halk\u0131 say\u0131ld\u0131. Halk hareketinin co\u015fkulu dalgas\u0131, Azerbaycan Halk Cephesi\u2019nin \u015fahs\u0131nda mill\u00ee-demokratik g\u00fc\u00e7leri iktidara ta\u015f\u0131d\u0131.<\/p>\n Bu, halk\u0131ndan uzakla\u015fm\u0131\u015f olan kom\u00fcnist nomenklat\u00fcr \u00fczerinde tarih\u00ee bir zaferdi. Fakat mill\u00ee ayd\u0131n z\u00fcmreden olu\u015fan Eb\u00fclfez El\u00e7ibey h\u00fck\u00fcmeti bir y\u0131l (Haziran 1992 – Haziran 1993) h\u00e2kimiyette kalabildi. Eski nomenklat\u00fcr, Sovyet sisteminin deneyimli politikac\u0131s\u0131 Haydar Aliyev\u2019in \u015fahs\u0131nda yeniden h\u00e2kimiyete sahip oldu. Haydar Aliyev\u2019in Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde (1993-2003) Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti\u2019nin esaslar\u0131 kuruldu, g\u00f6rece siyasi istikrar olu\u015ftu. 2003\u2019te h\u00e2kimiyetin o\u011ful \u0130lham Aliyev\u2019e devredilmesinden sonra ayn\u0131 y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131 devam ettirildi. Kuzey Azerbaycan\u2019\u0131n millet-devlete d\u00f6n\u00fc\u015fmesi i\u00e7in ilk \u00f6nce yar\u0131m kalan milletle\u015fme s\u00fcrecinin tamamlanmas\u0131 ve zay\u0131f demokrasi gelene\u011fine ra\u011fmen demokratik devletin kurulmas\u0131 gerektir.<\/p>\n Kuzey Azerbaycan\u2019da gecikmi\u015f millet in\u015fas\u0131 s\u00fcrecinin imparatifleri aras\u0131nda daha fazla ertelenmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmeyen en \u00f6nemli problemlerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi talep ediliyor. Bu s\u0131ralaman\u0131n ba\u015f\u0131nda mill\u00ee kimlik meselelerinin ayd\u0131nl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 yer al\u0131yor. Dekolonizasyon stratejisi dahilinde Sovyet rejiminin dayatmalar\u0131ndan h\u0131zla kurtulmak ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Milletin ad\u0131 \u00fczerinde tabunun kald\u0131r\u0131lmas\u0131-do\u011fma T\u00fcrk ad\u0131n\u0131n resm\u00eele\u015ftirilmesi pek \u00e7ok meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7abilir. Ortak tarih bilincinin olu\u015fmas\u0131 do\u011fru ve inand\u0131r\u0131c\u0131 mill\u00ee tarih yaz\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n \u015fekillenmesini gerektirir. Bilim ve e\u011fitim sisteminin mill\u00eele\u015fmesi ve modernle\u015fmesi di\u011fer bir olmazsa olmazd\u0131r. Devlet dilinin geli\u015fimi ve rakipsiz stat\u00fcye sahip olmas\u0131; adlar\u0131n ve soyadlar\u0131n mill\u00eele\u015fmesi, eski ideolojik-siyasi miras\u0131n (Zerdabi, Top\u00e7uba\u015f\u0131, H\u00fcseyinzade, A\u011fao\u011flu, Resulzade, Mirza Bala vb.) benimsenmesi gibi meseleler milletin dikkat merkezinde olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr\u00fcn h\u0131zla geli\u015fmesi tarih\u00ee zarurettir. B\u00f6lgecilik (yerlicilik) e\u011filiminin varl\u0131\u011f\u0131 mill\u00ee birli\u011fin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda duran en hassas etkendir. Toplumun \u00f6rg\u00fctlenmesini \u00f6nleyen siyasi ve hukuki engeller kald\u0131r\u0131lmal\u0131, insanlar\u0131n \u00e7e\u015fitli sosyal, k\u00fclt\u00fcrel, mesleki vb. sivil toplum \u00f6rg\u00fctleri kurmas\u0131 desteklenmelidir. Azerbaycan Cumhuriyeti s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki soyda\u015flarla ili\u015fkilerin geni\u015fletilmesi; T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 birli\u011fi bilincinin geli\u015ftirilmesi gerektir. Kuzey Azerbaycan\u2019da devletin demokratikle\u015fmesi ve milletle b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi i\u00e7in mill\u00ee iradenin tecelli etmesi-adil ve h\u00fcr se\u00e7imler ilkesinin uygulanmas\u0131 \u00f6n \u015fart olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Sovyet beslemesi siyasi elitin millile\u015fmesi\u2013mill\u00ee siyasi elitin \u015fekillenmesi duyarl\u0131 zaruretlerden bir di\u011feridir. Bu \u015fartlar\u0131n olu\u015fmas\u0131ndan sonra Azerbaycan Cumhuriyeti\u2019nin toprak b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sa\u011flanmas\u0131 \u2013 Karaba\u011f\u2019\u0131n Ermenistan i\u015fgalinden kurtar\u0131lmas\u0131 s\u00fcreci ba\u015flayabilir.<\/p>\n Devleti i\u00e7inden kemiren yolsuzluk, nepotizm, sorumsuzluk gibi negatif hallerin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 zarureti devlet akl\u0131n\u0131n taleplerindendir. \u00dcniter Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti\u2019nde etnik az\u0131nl\u0131klarla uyumun sa\u011flanmas\u0131 olmazsa olmazlardand\u0131r. Azerbaycan Cumhuriyeti vatanda\u015flar\u0131nda Birle\u015fik Azerbaycan bilincinin g\u00fc\u00e7lendirilmesi, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131na entegrasyon ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz devleti m\u00fckellefiyetlerden bir di\u011feridir. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da milletle\u015fme s\u00fcreci Kuzey Azerbaycan\u2019dan daha farkl\u0131 \u015fekilde ilerledi. G\u00fcney Azerbaycan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc, daha dramatik ve daha \u00e7etrefil yol kat ederek \u0130ran\/Pers d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminden kopup, do\u011fal mill\u00ee geli\u015fme yoluna \u00e7\u0131kabildi. Bu geli\u015fme 20. yy \u0130ran\u2019\u0131ndaki siyasi sars\u0131nt\u0131larda kendini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterdi.<\/p>\n Azerbaycan T\u00fcrk\u00fc\u2019n\u00fcn Me\u015frutiyet devrimine (1906-1911) aktif kat\u0131l\u0131m\u0131na ra\u011fmen, bu devrimi onlar i\u00e7in yitirilmi\u015f f\u0131rsatlar olarak de\u011ferlendirmeliyiz. Me\u015frutiyet devriminden en k\u00e2rl\u0131 \u00e7\u0131kan Farslar oldu. Her \u015feyden \u00f6nce Farslar\u0131n on y\u0131llar boyu kabullenemedikleri Kacar h\u00e2kimiyeti zay\u0131flad\u0131. \u00dclke y\u00f6netiminde zaten b\u00fcy\u00fck a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olan Fars b\u00fcrokrasisinin rol\u00fc daha da artt\u0131. Fars\u00e7a, resm\u00ee dil stat\u00fcs\u00fc ald\u0131. Sonraki d\u00f6nemlerde T\u00fcrkl\u00fck \u00fclke siyasetindeki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ad\u0131m ad\u0131m yitirdi ve 1920-1930’lu y\u0131llarda onlar mazlum millet konumuna d\u00fc\u015ft\u00fcler. R\u0131za \u015eah\u2019\u0131n dikta rejiminin (1925-1941) \u015fahs\u0131nda devlet, T\u00fcrklerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 modernle\u015fen \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in bir tehlike olarak g\u00f6rd\u00fc ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc hedef alarak ciddi darbeler vurdu.<\/p>\n Paniranizm ideolojisi, Fars \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 R\u0131za \u015eah h\u00fck\u00fcmetinin resm\u00ee siyasetinin temelini olu\u015fturdu. Farslar aras\u0131nda etnik konsolidasyon s\u00fcreci ise k\u0131yaslanamayacak bir h\u0131zla ilerledi. T\u00fcrk e\u011fitimli kitle aras\u0131nda \u0130ranc\u0131l\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funda \u2018\u0130ran devleti\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131ndan kopu\u015f s\u00fcreci ya\u015fand\u0131. Bu kopu\u015f 1941\u2019den sonraki s\u00fcre\u00e7te g\u00fc\u00e7lendi. T\u00fcrkl\u00fck \u0130ranc\u0131l\u0131ktan\/Fars\u00e7\u0131l\u0131ktan ayr\u0131lma ve ayr\u0131 bir millet olma azmini sergiledi. Yerel \u00f6zerk y\u00f6netimlerini yaratmas\u0131 ve icraatlar\u0131 ile bu halk kendini y\u00f6netmeye lay\u0131k ve haz\u0131r oldu\u011funu g\u00f6sterdi. 21 Azer Hareketi ve Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet (1945-1946), daha \u00f6nceki d\u00f6nemlerdeki (Me\u015frutiyet, 1920 Tebriz ayaklanmas\u0131) mill\u00ee hareketlerin devam\u0131 oldu. Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet tecr\u00fcbesi, yerel \u00f6zerkliklerin ba\u015far\u0131lar\u0131 \u00fclke \u00e7ap\u0131nda gayrifarslar\u0131n mill\u00ee hareketleri, ayn\u0131 zamanda \u0130ran\u2019\u0131n (en ba\u015fta Tahran merkez\u00ee h\u00fck\u00fcmetinin) demokratikle\u015fmesi ile s\u0131k\u0131 ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Hareket liderlerinin konu\u015fma ve yaz\u0131lar\u0131nda bu zarureti vurgulamalar\u0131na ra\u011fmen, bu alanda belirli giri\u015fimlerde bulunsalar da pratikte bu iki g\u00fc\u00e7 aras\u0131nda ittifak kurulmas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131lar.<\/p>\n Azer\u2019in kazan\u0131mlar\u0131n\u0131n yok olu\u015funun, G\u00fcney Azerbaycan ve T\u00fcrk milletinin yeniden facia ya\u015famas\u0131n\u0131n ilk nedeni, \u0130ran\u2019da mill\u00ee meselenin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc istemeyen, \u00fclkenin demokratikle\u015fmesinden \u00fcrken \u0130ran irticas\u0131 iken, ikinci neden Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet liderlerinin, hareketi Sovyet siyasetine ba\u011flamas\u0131 idi. Bunun yan\u0131 s\u0131ra Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet \u0130ran\u2019da Azerbaycan\/T\u00fcrk meselesini uluslararas\u0131 siyasi platforma ta\u015f\u0131d\u0131. Yeni kurulmu\u015f olan Birle\u015fmi\u015f Milletlerin ilk ele ald\u0131\u011f\u0131 ve b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 mesele Azerbaycan meselesi oldu.<\/p>\n Pehlevi rejimi \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra \u2018tek \u0130ran milleti\u2019 teorisini geni\u015f \u015fekilde yaym\u0131\u015f, n\u00fcfusun d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 etkileyerek, T\u00fcrkler aras\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksi olu\u015fturarak mill\u00ee hareket ideolojisinin yay\u0131lmas\u0131 zeminini da\u011f\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u2018Beyin y\u0131kama\u2019n\u0131n ana y\u00f6ntemi monar\u015fizm, Paniranizm 644 SONU\u00c7 ve Fars \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 fikirlerinin yay\u0131lmas\u0131yd\u0131. Pehlevi rejimine muhalif insanlar\u0131n ve gruplar\u0131n \u00e7ok milletli \u0130ran’da Fars olmayanlar meselesine yakla\u015f\u0131m\u0131 bu rejimin tutumundan pek de farks\u0131zd\u0131. Irk\u00e7\u0131 Pehlevi rejimi T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetti, onunla ili\u015fkilerinde kat\u0131 bir asimilasyon siyaseti y\u00fcr\u00fctt\u00fc. T\u00fcrkl\u00fck, \u0130ran\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc, Pehlevi h\u00e2kimiyeti i\u00e7in as\u0131l tehlike say\u0131ld\u0131.<\/p>\n \u00dclke n\u00fcfusunun yakla\u015f\u0131k %40\u2019\u0131n\u0131 olu\u015fturan T\u00fcrkleri Farsla\u015ft\u0131rma siyaseti \u0131rk\u00e7\u0131lar\u0131n arzu etti\u011fi sonucu vermedi. Farslardan farkl\u0131 bir etnik birlik olduklar\u0131, farkl\u0131 dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, \u00f6rf \u00e2detleri, tarih\u00ee ge\u00e7mi\u015fi olan milyonlarla ifade edilen bir halk\u0131 asimile etmek m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Pehlevi d\u00f6neminde uygulanan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc ink\u00e2r, Azerbaycan\u2019\u0131 ezme siyaseti do\u011fal olarak direni\u015fle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. \u00d6rnegin bir zamanlar Farslar\u0131n T\u00fcrkler hakk\u0131ndaki sald\u0131rgan etnik yaftalama ve mizah\u0131na, Farslar hakk\u0131nda stereotipler [kal\u0131p yarg\u0131lar] ilave edildi. Bu geli\u015fmenin yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkler aras\u0131nda milletle\u015fme s\u00fcrecinin gecikmesi negatif durumunu, T\u00fcrk mill\u00ee hareketi ideolojisinin \u015fekillenememesini, bu hareketin yeteri kadar te\u015fkilatlanamamas\u0131 tamamlamakta idi. Bu eksiklik de Azerbaycan\u2019\u0131n ve \u00fclkedeki T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Pehlevi rejiminin buhran\u0131n\u0131 (1978-1979) haz\u0131rl\u0131ks\u0131z kar\u015f\u0131lamas\u0131na sebep oldu. \u0130slam devrimine \u00f6zveriyle kat\u0131lmas\u0131na, 1979\u2019un sonu 1980\u2019in ba\u015flar\u0131ndaki Halk-\u0131 M\u00fcsl\u00fcman hareketinin co\u015fkulu g\u00fcc\u00fcne ra\u011fmen, devrimin yaratm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00fcmitler suya d\u00fc\u015ft\u00fc. T\u00fcrkl\u00fck siyaseten yine ma\u011flup oldu.<\/p>\n \u0130ran \u0130slam Cumhuriyeti devletinin \u00fclkedeki T\u00fcrkl\u00fc\u011fe yakla\u015f\u0131m\u0131 prensip olarak \u00f6nceki Pehlevi rejiminin politikalar\u0131n\u0131n devam\u0131 oldu. Teokratik rejim de T\u00fcrklere ola\u011fan haklar\u0131n\u0131 bile vermekten imtina etti. Bununla birlikte \u0130slam Cumhuriyeti d\u00f6neminde milletle\u015fmenin en duyarl\u0131 iki etmeni \u2013 ge\u00e7mi\u015f hakk\u0131nda inand\u0131r\u0131c\u0131, nesnel mill\u00ee tarih anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131 ve T\u00fcrk etnosunun gelece\u011fi ile ilgili konseptlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 mill\u00ee ya\u015famda \u00f6nemli ve yeni bir olgu olarak yerle\u015fti. Mill\u00ee fikir hayat\u0131ndaki bu yeni olay yeni neslin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn resm\u00ee Paniranist ve \u0131rk\u00e7\u0131 ideolojinin etkisinden \u00e7\u0131kmas\u0131na, mill\u00ee hareketin yeni a\u015famas\u0131n\u0131n ba\u015flamas\u0131na ivme kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te Aras Nehrinin kuzeyinde ayn\u0131 isimli, ayn\u0131 milletli Azerbaycan\u2019\u0131n\/T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na yeniden kavu\u015fmas\u0131 hassas bir fakt\u00f6r oldu. Mill\u00ee hareket dahilinde siyasi ideolojik ak\u0131mlar\u0131n meydana \u00e7\u0131kmas\u0131 da \u0130ran\u2019da T\u00fcrklerin milletle\u015fme seviyesinin y\u00fckselmesinin g\u00f6stergesi olarak de\u011ferlendirilebilir. G\u00fcney Azerbaycan\u2019da gecikmi\u015f milletle\u015fme s\u00fcrecinin h\u0131zlanmas\u0131 i\u00e7in mill\u00ee ve siyasi bilin\u00e7 alan\u0131nda \u00f6nce ba\u015flam\u0131\u015f olan faaliyetlerin devam etmesi ve derinle\u015fmesi gerektir. Mill\u00ee kimlik sahas\u0131nda g\u00f6r\u00fclmemi\u015f geli\u015fme kayd\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kimlik bilincinin daha geni\u015f kitlelere ula\u015fmas\u0131 sorununu da vurgulamal\u0131y\u0131z. Tarih bilinci, kimlik sorununu \u00e7\u00f6zme g\u00f6revinin \u00f6tesine ge\u00e7meli, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn en az son 100 y\u0131ll\u0131k ac\u0131 tarih\u00ee tecr\u00fcbesinden ders almak misyonuna odaklanmal\u0131d\u0131r. Kuzey Azerbaycan\u2019\u0131n k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fme tecr\u00fcbesinden faydalanman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, G\u00fcney Azerbaycan kendisi mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr sahas\u0131nda baz\u0131 modeller \u00fcretebilir. Kuzey Azerbaycan\u2019da oldu\u011fu gibi, Azerbaycan s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki soyda\u015flarla ili\u015fkilerin geni\u015fletilmesi; T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 birli\u011fi bilincinin geli\u015ftirilmesi \u00f6nemli konulardand\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel haklar, \u00f6zerklik veya \u00f6zg\u00fcrl\u00fck u\u011frunda m\u00fccadelenin G\u00fcney Azerbaycan T\u00fcrk\u00fcn\u00fc hakketti\u011fi konuma ula\u015ft\u0131rmas\u0131 zaman meselesidir. Bu mill\u00ee irade uluslararas\u0131 hukukla da ba\u011fda\u015f\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Birle\u015fmi\u015f Milletler Te\u015fkilat\u0131\u2019n\u0131n 4 Aral\u0131k 1986 tarihli Geli\u015fme Hakk\u0131na Dair Bildiri\u2019sinde bu husus \u2018Halklar\u0131n kendi siyasal stat\u00fclerini serbest\u00e7e belirleme ve ekonomik, sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fmeleri sa\u011flama hakk\u0131na sahip olmalar\u0131 amac\u0131yla halklar\u0131n selfdeterminasyon hakk\u0131\u2019 \u015feklinde bir daha vurgulanmaktad\u0131r. Ermenistan\u2019\u0131n Karaba\u011f\u2019\u0131 i\u015fgali, G\u00fcney Azerbaycan\u2019\u0131n mazlum durumu ve Azerbaycan\u2019\u0131n b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fcnya siyasetinin hassas sorunlar\u0131ndan biri olarak mevcudiyetini koruyor. Bu sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ise eninde sonunda her iki Azerbaycan\u2019da milletle\u015fme s\u00fcrecinin ilerleme h\u0131z\u0131 ve derinli\u011fine ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n [i]<\/a> [Seyyid \u018fhm\u0259d] K\u0259sr\u0259vi T\u0259brizi, Az\u0259ri, ya Z\u0259bane Bastane Az\u0259rbayqan, \u00e7ape dovvom, Tehran: \u00c7apxaneye Taban, 1317, s. 8-25.<\/p>\n [ii]<\/a> Az\u0259rbaycan tarixi, I cild, Bak\u0131: Az. SSR EA-n\u0131n n\u0259\u015friyyat\u0131, 1958, s. 63.<\/p>\n [iii]<\/a> E. Enders Wimbush,\u2019Divided Azerbaijan: Nation Building, Assimilation, and Mobilization Between Three States\u2019, Soviet Asian Ethnic Frontiers, New York-Paris, 1979, p. 63.<\/p>\nKuzey Azerbaycan\u2019da T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ink\u00e2r\u0131<\/strong><\/h2>\n
Atropaten devleti<\/strong><\/h2>\n
T\u00fcrkler Azerbaycan\u2019a alt\u0131 dalgada yerle\u015fti<\/strong><\/h2>\n
T\u00fcrk\u00e7e eserlerin \u00f6nemi ve T\u00fcrk\u00e7e \u00e7eviri<\/strong><\/h2>\n
\u015euubiye ve \u015eahname<\/strong><\/h2>\n
Sultan Mahmut ve Fars etkisi<\/strong><\/h2>\n
ABD\u2019li ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar<\/strong><\/h2>\n
Ya Bat\u0131l\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar?<\/strong><\/h2>\n
Devletle milletin ayr\u0131 ge\u00e7irdi\u011fi y\u00fczy\u0131llar<\/strong><\/h2>\n
Milli e\u011fitim sistemi yoktu<\/strong><\/h2>\n
Dini\/mezhepsel h\u00fck\u00fcmlerin g\u00fc\u00e7l\u00fc etkisi<\/strong><\/h2>\n
Geride kalan Azerbaycan<\/strong><\/h2>\n
Edebiyat hi\u00e7 durmad\u0131<\/strong><\/h2>\n
Ah \u015fu Ruslar<\/strong><\/h2>\n
E\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr alan\u0131ndaki mill\u00ee \u015fuura sahip entelekt\u00fceller<\/strong><\/h2>\n
\u0130ntibah d\u00f6nemi<\/strong><\/h2>\n
Azerbaycan devleti<\/strong><\/h2>\n
Kuzey ve G\u00fcney Azerbaycan fark\u0131<\/strong><\/h2>\n
K\u00fclt\u00fcr soyk\u0131r\u0131m\u0131<\/strong><\/h2>\n
Yeniden Rusla\u015fan Azerbaycan<\/strong><\/h2>\n
Perestroyka s\u00fcreci ve co\u015fkulu halk hareketi<\/strong><\/h2>\n
Eb\u00fclfez El\u00e7ibey h\u00fck\u00fcmeti ve Haydar Aliyev\u2019in Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/h2>\n
Dekolonizasyon stratejisi<\/strong><\/h2>\n
Sovyet beslemesi siyasi elitler<\/strong><\/h2>\n
\u00dcniter Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti<\/strong><\/h2>\n
Me\u015frutiyet devrimine kat\u0131lmak kurtulmak i\u00e7in yetti mi?<\/strong><\/h2>\n
Fars \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve R\u0131za \u015eah h\u00fck\u00fcmeti<\/strong><\/h2>\n
Kazan\u0131mlar neden yok oldu?<\/strong><\/h2>\n
Pehlevi d\u00f6neminin getirdikleri<\/strong><\/h2>\n
Irk\u00e7\u0131l\u0131k siyaseti i\u015flemedi<\/strong><\/h2>\n
Teokratik rejim de Pehlevi gibiydi<\/strong><\/h2>\n