Bin dokuz yüz yirmi üç yılının Ekim ayının yirmi dokuzuncu günü, Anadolu bozkırının kalbinden yani Ankara’dan varlığımı dünyaya ilan etmiş o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

450 yıldan beri Türk kimliğimi ruhumdan kazıyarak, zihnimden silerek elimden alanları ayağının altına alıp çiğneyen, Türk milletini bana geri veren o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

O bana vurgun ben ona sevdalı Türkiyem’i emperyalist Atlantikçi haçlı ile onun yerli iş birlikçilerinin elinden alarak yeniden ve ebediyen benim kılan o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Yönetenlerinin cehaleti, gafleti ve ihaneti yüzünden emperyalist Atlantikçi haçlının esaretine düşürülmüş devletimi, yani elimden hileyle ve kalleşçe alınan devletimi yeniden hürriyetine kavuşturup Türk adıyla bana geri getiren, yani esarete düşürülmüş devletimi Türkiye Cumhuriyeti Devleti olarak bana geri veren o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

“Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir!” diyerek, bana ilk defa kendi kendimi yönetme hakkını ve yetkisini veren, yani beni artık kulun kulu olmaktan kurtaran o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Yüzyıllar boyunca hasretini çektiğim inkılapların ışığını getirip önüme koyarak karanlık dünyamı aydınlatan, dar dünyamı genişleten… Yani beni aydınlık ve geniş bir dünyada yeniden var eden o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Yüzyıllar öncesinde çaldıkları aklımla birlikte elimden aldıkları hayatın en hakiki yol göstericisi olan o bilimi aklıma yeniden pusula eden o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Sosyolojik karakterim olan kadın ve erkek eşitliğini, Arap ve Fars kültürüne kurban ederek elimden alan o uğursuz zihniyete dur diyen… O uğursuz zihniyete dur demekle de kalmayıp kadın ve erkek eşitliğini kadim töreme uygun olarak bana yeniden hediye eden o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

“Yüksel Türk, senin için yüksekliğin hududu yoktur.” diyen, yani çağdaş medeniyete ulaşmak sana yetmez onun daha da üstüne çıkman gerekir, o zaman kendini buna göre eğit, donat ve çalış diyen… Yani bana kadim misyonumu hatırlatıp, ufuk vizyonumu gösteren o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Yitiğim olan kutlu Tura’nı yeniden bulduracak ve kurduracak olan o kutlu şansı bana Türkiye Cumhuriyeti Devleti olarak yeniden veren, yani Anadolu’nun haçlı müstevlilerce ele geçirilmesiyle kapanan o kutlu Turan’ın kapısını bana yeniden aralayan o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Bana yani Türk evladına insan olduğunu hiç unutma, Türklüğün üstüne gül koklama, karanlık ve hain odakların yakasına yiğitçe yapış, her türlü emperyalizmin karşısına Kürşadca dikil, mazlumların ve masumların yani kimsesizlerin kimsesi ol diyen… Ve de bana tüm bunları yapabilmen için çatlarcasına çalışıp çağdaş medeniyet seviyesinin üzerine illa ki çık diyen o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

Hülasa kurban olduğum Ay Yıldızlı Al Bayrağın hür ve koruyucu kanatlarının altına beni sonsuza kadar yeniden sokan, minarelerimin şahadet parmağınca hürce göğe yükselmesinin biricik teminatı olan… Yani bana hür olmanın huzurunu yeniden yaşatan… Yani istiklalimin ve istikbalimin tek garantisi olan o cumhuriyet var ya… İşte o benim cumhuriyetim.

İşte o benim cumhuriyetimin kurucusu olan, yani Türkiye Cumhuriyeti Devletimin kurucusu olan ve “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, ancak Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.” diyen o Göğ Gözlü Gazi Başbuğa, yani o Gazi Mustafa Kemal Atatürk’e ve onun o yol yoldaşlarına sonsuz minnet ve rahmet olsun…

Cumhuriyete yani Türkiye Cumhuriyeti Devletine kurtuluşun ve kuruluşun ruhuna sadakatle bağlı kalarak hizmet etmiş ve ebedi dünyaya göçmüş olan tüm devlet adamlarımıza sonsuz minnet ve rahmet olsun…

En az beş bin yıldan beridir millet olarak sürdürdüğümüz kutlu varlığımıza fedayı can ederek, kanını dökerek can suyu olan, yani kutlu varlığımızın kutlu temel taşı olan şühedamız ile gazilerimize sonsuz minnet ve rahmet olsun…

Cumhuriyetimizin ilanının 101.yıldönümü, yani Türkiye Cumhuriyeti Devletinin doğuşunun 101.yıldönümü, yani en büyük bayramımızın 101.yıldönümü yüce milletimize kutlu mu kutlu olsun…

Ne Mutlu Türk’üm diyene.

İşte o benim cumhuriyetim yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Temeli Türk kahramanlığı ve yüksek Türk kültürü olan Türkiye Cumhuriyetimizin yüzüncü yılı kutlu olsun!
Cumhuriyetin sunduğu imkanlarla yönetimde bulunma fırsatı bulan, ancak kıymetini anlamayan, önemsizleştirmeye çalışanların çabalarına rağmen,
ebediyete akıp giden her on senede, bu büyük millet, bayramını daha büyük şereflerle, saadetlerle, huzur ve refah içinde kutlamıştır. 100. yılda cumhuriyeti başlarının üstünde taşımaları gerekenlerin, önemsizleştirme çabaları devam ederken milletimiz yine Cumhuriyetin 100. yılında bayramını coşkuyla kutlayacaktır.

Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının, Cumhuriyetimizin kuruluşunda emeği geçen tüm büyüklerimizin Aziz ruhuna saygıyla…
Ne mutlu Türküm diyene!

Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun! yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Atatürk her şeyi Türklük ve çağdaşlık üzerine kurdu. Bu iki kavram olmadan milliyetçilik de, çağdaşlık da, Atatürkçülük de olmaz.

Millî Düşünce Merkezi’nin 2 Şubat 2023 tarihinde Ankara’da Sadi Somuncuoğlu anısına düzenlediği “Cumhuriyetin Kurucu İlkeleri Paneli”nde Emekli Vali Mustafa Yıldırım, Uluç Gürkan ve Avukat Hüseyin Özbek’le birlikte ben de bir konuşma yaptım.

Konuşmaya hazırlanırken 9 Eylül 1923’te kurulan Halk Fırkası’nın (bugünkü CHP) programından millî egemenlik ile ilgili parça gözüme çarptı. Bugünü de çağrıştıran bazı ifadeleri dolayısıyla programdaki o bölümü okuyucularla paylaşmak istiyorum. Önce metni, sonra da Ziya Gökalp’ın kısa bir yorumunu sadeleştirerek veriyorum.

“Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü, halkın mukadderatını bizzat ve fiilen düzenlemesi temeline dayanır. Milletin hakiki veya yegâne temsilcisi Türkiye Büyük Millet Meclisidir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin haricinde hiçbir fert, hiçbir kuvvet ve hiçbir makam, millî mukadderata hâkim olamaz. Dolayısıyla bütün kanunların düzenlenmesinde, her tür teşkilatlanmada ve yönetimle ilgili ayrıntılarda, umumi terbiye ve iktisat konularında millî hâkimiyet esasları dâhilinde hareket olunacaktır.”

Güçlendirilmiş parlamenter sisteme dönüşün sıklıkla konuşulduğu şu günlerde CHP’nin ilk programındaki bu cümleleri hatırlatmak istedim ve “hiçbir fert, hiçbir kuvvet, hiçbir makam” ifadelerini özellikle eğilterek vurguladım.

Programın yayımlanmasından kısa zaman sonra Ziya Gökalp bir kitapçık yayımladı: Doğru Yol – Hâkimiyet-i Milliye ve Umdelerin Tasnif, Tahlil ve Tefsiri.

Kitapçıkta Gökalp, programın yukarıdaki cümlelerini alıyor ve yorumluyor. Yorumun sadece kısa bir bölümünü veriyorum:

Halk Fırkasının bu cümlelerinden “anlıyoruz ki bundan böyle millî hâkimiyetimizi, kanunlar yaparken ve memleketi idare ederken… milletimizin akıl ve iradesinden başka hiçbir kuvvet sınırlayamayacak ve kısıtlayamayacaktır. Saray hükümetine ve ferdî saltanata nihayet verildiği için artık bu cihetten bir kısıtlamayla karşılaşmak ihtimali yoktur.”

“Saray hükümetine ve ferdî saltanata” ifadelerini okurken biraz vurgulu okumuş olmalıyım ki dinleyicilerin bir bölümü gülümsedi. Ben de “Bu cümleler bugüne ait değildir, 1923’te yazılmıştır.” diye açıklamak ihtiyacı duydum.

Mamafih geçmişteki bazı sahneler, bazı konuşma ve yazılar daha sonraki yıllarda da bazen tekrarlanır gibi oluyor. Toplumlar uyuşukluğa düşer ve uyanıklığını kaybederse eski dönemlerde uğradıkları baskılara tekrar uğrayabilirler. Bu bakımdan sürekli uyanık bulunmak zorundayız. Cumhuriyetin kurucu partisi olan CHP de Atatürk zamanındaki program ve ülkülerini hatırlamak ve topluma da hatırlatmak yükümlülüğündedir.

Atatürk her şeyi Türklük ve çağdaşlık üzerine kurdu. Bu iki kavram olmadan milliyetçilik de, çağdaşlık da, Atatürkçülük de olmaz. Tabii ki bunlar başka bir yazının konusudur.

Halk Fırkası Programında Millî Hâkimiyet yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. kuruluş yılını yaşıyoruz. Günümüzde Cumhuriyet’in ilanına tanık olmuş kişileri bulabilmek artık olanaksız.

1973’te yani Cumhuriyet’in 50. yılında Cumhuriyet’in ilanını yaşamış kişiler aramızda idiler. O yıllarda televizyonda yapımcı idim. O günleri gazeteci, politikacı olarak yaşamış kişilerin anılarına dayanarak bir televizyon programı hazırlamıştım.

Cumhuriyet’in 50.yılında hazırladığım bu programda İsmet İnönü, 2. Dönem Ergani Milletvekili İhsan Hamit Tigrel, Milletvekili Hikmet Bayur, Milletvekili ve General Fahrettin Altay, Gazeteciler Münir Müeyyet Bekman ve Mecdi Sadrettin Seyman, 1923’te TBMM’de zabit kâtibi olarak görev yapan Ord. Prof. Dr. Hıfsı Veldet Velidedeoğlu gibi cumhuriyetin ilanı günlerinin öncesini ve sonrasını yaşamış kişilerle konuşmuştum.

Bu konuşmaları yazı dizisi haline getirdim ve yayımlıyorum.

Nazmi Kal: Ekim ayı sonlarına doğru kabine buhranı neden ortaya çıktı? Fethi Okyar kabinesi neden istifa etti?

İhsan Hamit Tigrel: İkinci Büyük Millet Meclisi 11 Ağustos 1923’te toplandı. Meclis’in toplandığı zaman başbakan o günkü tabirle icra vekilleri heyeti reisi Rauf Bey idi. Rauf Bey bir gün sonra 13 Ağustos 1923’te bu vazifeden çekildi. Rauf Bey istifa ettikten sonra icra vekilleri heyeti başkanlığına Gazi’nin en yakın arkadaşı Fethi Bey getirildi. Fethi Bey aynı zamanda dahiliye vekilliğini de yürütüyordu. Fethi Bey’in iş başına geldikten bir müddet sonra Halk Fırkası içinde bir muhalefet belirdi. Muhalefetin sebebi kabinenin tutucu, o zamanki tabirle muhafazakar vaziyette olmaları ve yeni kabinenin daha ilerici bir görüşle hareket edeceği noktasından endişe etmeleri idi. Mecliste bir hizip gittikçe kuvvetlenmeye ve tesirini arttırmaya muvaffak oluyordu. Fethi Bey’in icraatından memnun görünmeyerek onu yıpratmaya gayret ediyorlardı.

Fethi Bey’i pek rahat bırakmıyorlardı. Muhtelif vesilelerle dahiliye bakanı sıfatı ile Fethi Bey’e sorular tevcih ediyorlardı. Bu durum karşısında Fethi Bey bütün mesaisini başbakanlıkta toplamak için dahili vekaletinden çekildi. Bir mesele ortaya çıkmıştı, dahiliye vekili kim olacaktı?

Halk Fıkrası grup idare heyeti toplandı. Dahiliye vekaletine Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın arzu etmediği, beraber çalışmayı muvafık görmediği bir zatı aday gösterdi. Dahiliye vekaletinin açılmasından -ki  bu hadise zannederim dahiliye vekaletinden Fethi Bey’in istifası tarihi 25 veya 24 Ekim tarihidir- üç gün sonra Fethi Bey’in başbakanlıktan da istifası gerektiği neticesine varıldı. Fethi Bey’in istifasından sonra yeni vekiller heyetinin kimlerden teşekkül edeceği düşünülmeye başlandı. Bir neticeye varılamıyordu. Grup idare heyeti toplandı. Gazi’nin fikrini alalım, dedi. 28 Ekim tarihinde cereyan ediyor bu hadise. Gazi’yi grup idare heyeti oturuma davet etti. Gazi Mustafa Kemal Paşa gruba gitti. “Serbest bırakın, arzu edenler listelerini tanzim etsinler.”dedi.

(Evet Fethi Okyar kabinesi istifa etmişti. Atatürk, “Muhteris hizbi hükümet teşkilinde tamamen serbest bırakıyoruz. Arzu ettikleri zevattan, arzu ettikleri gibi bir heyetivekile teşkil ederek memleketin mukadderatını idare edemelerinde bir beis görmüyoruz.” diyordu.  Ama bir türlü hükümet kurulamıyordu. Memleketin 2 gün hükümetsiz kalışı Atatürk’ün harekete geçmesine yetti.)

Kal: Buhranın nedeninin biraz daha açar mısınız?

Tigrel: Bu buhranın kaynağı hükümet teşkilinin meclisin intihabıyla olmasındandır. Birinci Büyük Millet Meclisi’nden çıkardığı bir kanunla -numarası galiba 3’e 3 tür- vekiller heyeti yahut bugünkü terimle bakanlar kurulu ayrı ayrı, meclis tarafından seçilen vekillerden teşekkül ederdi. Başbakan ayrı seçilir bakanlar ayrı ayrı seçilirdi. Dolayısı ile birbiriyle anlaşmayan, anlaşması mümkün olmayan, Atatürk ile fikirleri bağdaşamayan insanların bakan olduğu çok vakidir.

(Rejim bir halk rejimi idi. Ama adı açıkça belli değildi. Hükümdarsız bir halk cumhuriyeti olmak bakımından bu rejim elbette bir Cumhuriyet’ti fakat bu nokta Anayasa’da belirsizdi. Gazi ise hem meclis, hem hükümet hem de meclisi oluşturan tek partinin başkanıydı.

Hükümet istifa ettikten sonra Mustafa Kemal “Muhteris hizbi hükümet teşkilinde tamamen serbest bırakıyoruz. Kamilen arzu ettikleri zevattan arzu ettikleri gibi bir heyet-i vekile teşkil ederek memleketin mukadderatını idare eylemelerinde bir beis görmüyoruz.” dedi ve odasına çekildi.)

Kal: Atatürk bu yetkiyi verdiği halde ve bunu açıklıkla belirttiği halde neden hükümet kurulamıyordu?

Tigrel: Hükümet kurulamamasının sebebi hükümet kurulması selahiyetinin doğrudan doğruya mecliste olması idi. Yani meclisin seçimi ile kabine teşkil olunuyordu. Şimdiki gibi başbakan seçmiyordu. Kabineye almak istenilen o listedeki mebuslar arasında bir ahenk yoktu bazıları kabul etmiyor filan olursa ben olmam, ben bu kabineye giremem filan gibi mazeretler beyan ediyorlardı bu sebeple listeyi tamamlamak  imkanı hasıl olmuyordu. Atatürk büyük nutkunda bunu ifade etmektedir. Gazi her zaman olduğu gibi ileriyi daima düşünür hadiselerden memleket hesabına faydalanmak yolunu bilen ve takdir eden büyük bir şahsiyetti. Hükümet tertibinin kurulamamasından faydalanmak istemişti. O zaman herkesi, umumi efkarı olsun, meclisi olsun endişeye sevk eden bu buhran benim kanaatime göre Atatürk için endişe şöyle dursun memnuniyet verici bir hadise oldu. Çünkü Atatürk bu durumdan istifade ederek öteden beri düşündüğü cumhuriyet rejimini kurmanın zamanı geldiğini meclise ve halka anlatmak istemişti. Dahiliye bakanlığına, vekilliğine filanın gelmesini istemedi onun yerine kendi yakınlarından birisi dahi getirilmiş olsaydı gene aynı hadise olacaktı. Çünkü Atatürk artık o sıralarda cumhuriyeti ilan etmek, hükümete kati bir şekil vermek kararında bulunuyordu ve bundan faydalandı.

(28 Ekim günü gene sorun çözülememişti. Devletin iki gün hükümetsiz kalışı Atatürk’ün asıl düşüncesini gerçekleştirmesine olanak sağladı. 28 Ekim gecesi Çankaya gene önemli kararlar arifesindeydi.)

Kal: Sayın Bekman gazeteci olarak olan bitenden haber alabiliyor muydunuz?

Münir Müeyyet Bekman: Kısmen alabiliyorduk. Akşam Çankaya’da Atatürk’ün misafirleri varmış ve İsmet Paşa ile beraber o tasarı görüşülmekte imiş. Atatürk açıklamış yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz diye. Hatta bir kanun tasarısı hazırlamışlar Sorduk mebuslara, muhalifler ne diyor, diye.  Önemi yok, dediler. Ne derlerse desinler.

(28 Ekim gecesi her zamanki gibi Atatürk planlarını Çankaya Köşkünde hazırlayacak. Mecliste uygulayacaktı. O gece yakın arkadaşları Kemalettin Sami, Halit Paşa ve Millî Müdafaa Vekili Kazım’ı (Dirik) yemeğe davet etti. Her zaman olduğu gibi İsmet İnönü de o gece davet edilenler arasında idi. İnönü bütün geceyi Atatürk ile birlikte geçirdi.)

Kal: Sayın İnönü, Cumhuriyet’in ilanına karar verdiğiniz  o geceyi anlatır mısınız?

İsmet İnönü: 28 Ekim akşamı Atatürk bizi Çankaya’da toplamıştı. Yemek hep beraber yendi. Atatürk ertesi günü Cumhuriyet’in ilan olunacağını söyledi. Bunu söyledikten sonra herkes ayrıldı. Atatürk bana kalmamı söyledi. Hiçbir konuşma olmadan masanın başına yan yana oturduk. Evvela kanun metnini görüştük. Her madde üzerinde tabiatıyla eski ve yeni arasında bir mukayese yapıyordu. Atatürk neticeyi dikte ediyordu bense yazıyordum. Bu suretle çerçeve tamamlandıktan sonra tekrar okudum Atatürk dikkatle dinledi, düşündü. Hazırlık tamam, dedi. Ve bana ayrılmak üzere izin verdi. Zaten köşkte misafir idim. Odama çekildim. Ertesi sabah metni bir kere daha gözden geçirdik ve beraberce meclise gittik. Kanunu müzakereyi bekledik.

Kal: Cumhuriyet’le ilgili anayasa değişikliğinin mecliste kabulünden endişeleri, kuşkuları var mıydı?

İnönü: Atatürk kesin kararlıydı. Mutlaka çıkaracaktı. Kuşkuları, neticeden yoktu.

Cumhuriyet, 28 Ekim akşamına kadar ve Lozan Muahedesi’ni Atatürk’ün da imzalamasından sonra umumi olarak herkesin zihninde olmuş bir haldeydi. Cumhuriyetin aleyhinde bulunanlar zayıf bir ümitle yalnız Büyük Millet Meclisi hükümeti devam ediyor, şeklini kurtarmaya çalışıyorlardı. Bir tek ümit uzatılmasında, sürüklenmesinde idi. Atatürk bunu önlemek için kesin karar vermişti. Cumhuriyetin ilanı zaten umumi vicdanda olgun bir hale geldikten sonra bir emri vakiin kanunla kararlaştırılması şeklinde bir muamele idi. Bu kolaylığa gelmişti ve ancak bir oyunla tehir olunabilirdi. Buna mani olmak lazımdı.

Dediğim gibi Cumhuriyet zaten umumi vicdanda olgun bir hale gelmişti. Yalnız oyun ile Büyük Millet Meclisi Hükümeti vaziyetini sürüklenmesine ümit bağlayanlar vardı. Bu oyunu önlemek lazımdı kuşkusu bundan ibaretti Atatürk’ün.

(Atatürk ile İsmet İnönü’nün birlikte hazırladıkları tasarı 1921 Anayasası’nın hükümetin kurulmasına ilişkin maddesinin değiştirilmesi tasarısıydı. Ertesi gün 29 Ekim 1923 günüydü.)

Münir Müeyyet Bekman: Basın mensupları 28 Ekim gecesi Çankaya’da bir toplantı olduğunu biliyordu. Ancak o gece Cumhuriyeti’n ilanına karar verildiğinden haberi yoktu. Onu ancak ertesi günü yani Halk Fırkası’nın öğleden evvel ve öğleden sonra yaptığı toplantı neticesinde öğrendik.

29 Ekim günü Halk Fırkası’nın öğleden sonra yaptığı son toplantıda karar kesinleşti. Toplantı 5.30’da bitti. Biraz daha aydınlandık. Kanun metni hazırlandı meclise geldi. Mecliste de acele karar isteği ile o zaman ki adıyla komisyona havale edildi. Şimdiki adıyla anayasa komisyonuna, komisyon da uzun sürmedi. Müzakeresi meclise intikal etti ve mecliste okundu, hararetli konuşmalar oldu. Bazı muhalif mebuslar müzakerenin acele yapılmamasını istiyorlardı. Bu teklif rağbet görmedi. Cumhuriyetin ilanını isteyen hatiplerin hepsi konuşmalarını, “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri ile bitiriyorlardı.

Cumhuriyet; alkışlarla, “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri ile gerçekleşti. Ertesi günkü bütün gazeteler manşet halinde Cumhuriyet’in ilanını bildirdiler. Ankara bütün gece şenlik yaptı. Cumhuriyet’in ilanı sevinçle karşılandı. Beklenmekte idi ve istenmekte idi.

Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk kabinesi şöyle kuruldu:

Başvekil: İsmet İnönü – Malatya

Şer’iye Vekili: Mustafa Fevzi Efendi – Saruhan

Erkanıharbiyei Umumiye Vekili: Fevzi (Çakmak)Paşa – İstanbul

Dahiliye Vekili: Ferit (Tek) Bey – Kütahya

Maliye Vekili: Hasan Fehmi (Ataç) Bey – Gümüşhane

Müdafaai Miliye Vekili: Kazım (Özalp) Paşa – Karesi Balıkesir.

İktisat Vekili: Hasan (Saka) Bey – Trabzon

Adliye Vekili: Seyit Bey.İzmir.

Maarif Vekili: Safa (Özler) Bey – Adana

Nafia Vekil: Muhtar (Cilli) Bey – Trabzon

Sihhiye Vekili: Refik (Saydam) Bey – İstanbul

İmar-İskan Vekili: Mustafa Necati (Uğural) Bey – İzmir

Not: Bu yazı dizisi, Nazmi Kal’ın TRT’de yayımlanan ‘Cumhuriyeti Yaşayanlar’ belgeselinin metinlerinden bölümlerdir. “Atatürk’ün Bilinmeyen Anıları” kitabına da alınmıştır.

Yazı, seri olarak devam edecektir.

Cumhuriyet’in ilanını yaşayanlar: Hükümet kurulamıyor yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin 100. kuruluş yılını yaşıyoruz. Günümüzde Cumhuriyet’in ilanına tanık olmuş kişileri bulabilmek artık olanaksız.

1973’te yani Cumhuriyet’in 50. yılında Cumhuriyet’in ilanını yaşamış kişiler aramızda idiler. O yıllarda televizyonda yapımcı idim. O günleri gazeteci, politikacı olarak yaşamış kişilerin anılarına dayanarak bir televizyon programı hazırlamıştım.

Cumhuriyet’in 50.yılında hazırladığım bu programda İsmet İnönü, 2. Dönem Ergani Milletvekili İhsan Hamit Tigrel, Milletvekili Hikmet Bayur, Milletvekili ve General Fahrettin Altay, Gazeteciler Münir Müeyyet Bekman ve Mecdi Sadrettin Seyman, 1923’te TBMM’de zabit kâtibi olarak görev yapan Ord. Prof. Dr. Hıfsı Veldet Velidedeoğlu gibi cumhuriyetin ilanı günlerinin öncesini ve sonrasını yaşamış kişilerle konuşmuştum.

Bu konuşmaları yazı dizisi haline getirdim ve yayımlıyorum.

Adım adım Cumhuriyet’e doğru

Atatürk Cumhuriyet’i ilan edecekti. Ancak uygun zaman ve zemin arıyordu. Biz şimdi biraz daha gerilere gidelim ve olayları kısaca hatırlatalım.

2 Ağustos 1923’te ikinci Türkiye Büyük Millet Meclisi çalışmalarına başladı. Meclis çalışmalarına başlamadan önce önemli birçok sorunlar açıklığa kavuşmuştu. 1 Kasım 1922’de padişahlık kaldırıldı. 17 Kasım 1922 tarihinde padişah İngilizlere sığındı. 18 Kasım 1922’de Abdülmecit halife seçildi. Yeni halifenin göreve başlamasında yapılan dualar Türk tarihinde ilk kez Arapça yerine Türkçe yapıldı. Bununla Türk devletinin temel yapı taşlarından biri olan Türkçenin hayatımızdaki yeri ve önemi anlatılmak isteniyordu. Bu, çok önemli bir olaydı. 2 Ekim 1923’te başka bir mutlu olay yaşandı. O gün yabancı işgal kuvvetleri İstanbul’u terk ettiler. Artık Türk topraklarında hiçbir yabancı asker kalmamıştı.

Bu ayın en önemli olayı Ankara’nın başkent oluşudur. 9 Ekim’de İsmet İnönü ve 14 arkadaşı Ankara’nın başkent olması için bir önerge hazırladılar. Önerge kabul edildi. Ekim ayında önemli başka olaylar gelişiyordu. Zaman bir şeylere gebeydi.

Cumhuriyet’i ilan etmek için Atatürk yeni milletvekillerinin düşüncelerini öğrenmek istiyor, nabız yokluyordu. Görüştüğü kişilerden biri de Fahrettin Altay idi.

Nazmi Kal: Sayın Altay, Cumhuriyet’in ilanından önce Atatürk ile konuştunuz mu?

Fahrettin Altay: Atatürk bana, “Cumhuriyet konusunda ne düşünüyorsunuz, reyiniz ne?” dedi.

Ben, “Cumhuriyet yönetimindeyiz zaten, millî hükümetin mahiyeti bu değil mi?” dedim.

“Hayır, Cumhuriyet’te değiliz, Birinci Büyük Millet Meclisinde saltanat müessesesi duruyor. Saltanat düşmüş değildir, saltanat müessesini düşürmek için meclisin cumhuriyetin ilanı lazımdır, cumhuriyet ilan olunursa saltanat müessesesi doğal olarak düşer. Bu konuda sizin fikriniz nedir?” dedi.

“Elbette bu fikirdeyim, hep bu fikre hizmet ediyoruz.” dedim.

“O hâlde komutayı bırakmayın.” dedi.

Yeni ordu teşkili işleri vardı. Ordunun başında kaldım. Ankara’ya gitmedim. Bu arada cumhuriyet ilan edildi, zaten cumhuriyet ilan edilmiş gibi bir şeydi. Bu yüzden cumhuriyeti ilan eden mecliste bulunmadım.

Kal: Karşı olanlar var mıydı?

Altay: Sonradan kendine katılan bazı kumandanların aksi fikirde olduklarını işitmiştim ama pek iyi bilmiyorum. Cumhuriyet’in ilanında Atatürk’ün ordusu müttehit (birleşmiş) bir fikirde idi. Bütün kumandanlar efradına varana kadar hepsi Atatürk ne derse o olsun fikrinde idiler. Cumhuriyet’in ilanının doğru olup olmadığını kimse münakaşa etmiyordu. Atatürk böyle istiyor böyle olsun, fikri yürüyordu. Ekim ayı içinde olaylar hızla gelişiyordu. Genç aydınlardan kurulu 11 Ağustos 1923’te ilk toplantısını yapan ikinci meclis verimli çalışıyordu. Ama daha verimli çalışma olanaklarını engelleyen bir eksiklik vardı. Anayasanın bazı maddelerinin değiştirilmesi gerekliydi.

(İkinci Meclis bir Reform Meclisi olacaktı. Gerçekten de öyle oldu. Kısa sürede çok önemli kararlar alındı. 9 Eylül 1923’te Halk Fıkrası resmen kuruldu. 6 Ekimde Türk ordusu İstanbul’a girdi. Artık vatanda tek düşman askeri kalmamıştı. Bu ayın en önemli kararlarından biri Ankara’nın başkent olması ile ilgiliydi. 9 Ekim’de İsmet İnönü ve 14 arkadaşının bir önergesi ile Ankara’nın Başkent oluşu kabul edildi.)

Nazmi Kal: Gazeteciler olup bitenden haberdar mıydılar? Atatürk’ün kafasından geçen cumhuriyet düşüncesi dışarıya yansımış mıydı?

Mecdi Sadrettin Sayman (Gazeteci): Lozan Barış Antlaşması imzalanmıştı. Mürahhaslarımız Ankara’ya dönmüş ve Ankara’da siyasi çalışmalar önemli safhalar arz edercesine gelişmişti. Kurtuluş hareketini hazırlayan ve destekleyen Büyük Millet Meclisi tarihi  kararlar vermiş bulunuyordu ve bu tarihi kararlar devam edeceğe benziyordu. Çankaya köşkünde Büyük Millet Meclisi başkanına ait tahsis edilmiş İstasyon’daki binada çeşitli temaslar ve toplantılar oluyordu. Fakat basın temsilcisi olarak böyle bir toplantının mahiyeti hakkında bir türlü hakikate yakın tahminlerde bulunamıyorduk. Haber alamıyorduk, her şey gizli tutuluyordu. Esasen Büyük Millet Meclisi çevrelerinde birkaç mümtaz sima hariç çoğunluk da bizler gibi meraktaydı. O tarihlerde politikacılar 3-5 yerde görünebiliyorlardı. Bunlardan biri şimdi müze olan Birinci Büyük Millet Meclisi binası ve koridorları, ikincisi Karaoğlan’da merkez kıraathanesi, Ulus meydanında Taşhan Oteli’nin karşısında İstanbul Lokantası ki bu lokanta bir katlı taş binadan ibarettir. Mebuslar buralara devam ederlerdi. O zaman daha ne bir siyasi kulüp ne de siyasiler için toplanabilecek bir salon ve imkanlar vardı. Ne çare ki buralarda karşılaştığımız mebuslar dahi yakın günlerin olaylarını bizden fazla bilmiyorlardı ve bir çoğu da belki de farkında değildi. Meclisin loş koridorunda Saruhan mebusları ile karşılaştım. İçlerinde merhum Mustafa Necati, sonra Milli Eğitim Bakanı olmuştu, “Ne var ne yok, sizlerden bir şey öğrenemiyoruz demek ki gazetecilerimizin haber alma tarafları biraz zayıf.” diye bir çıkışta bulundu. Bu benim için bir ikaz oldu.

Atatürk ilk kez cumhuriyet fikrini açıklıyor

Mecdi Sadrettin Sayman (Gazeteci): Viyana’da intişar eden Neue Press’in temsilcisi Mösyö Lazar benden türlü konulara ait bilgi istemişti. Bu arada ve söz arasında aynı gün öğleden sonra Gazi Paşa tarafından kabul edilmek şerefine nail olacağını da söylemişti. Bana ısrarla Paşa’ya hangi meseleler üzerinde sualler sorayım, bilgi rica edeyim, diye sormuştu. Gazi Paşa’ya sorabilirsiniz demiştim: Türkiye’nin idare şekli kati suretle tayin edilmiş midir? Yoksa bir tekamül bahis konusu mudur? Hükümet merkezi neresi olacaktır?

Bu konuları dikkatle not eden meslektaş benden ayrılarak kaldığı Taşhan Oteli’ne gitti. Saat 16.00’da onu Büyük Millet Meclisi’nde Gazi Paşa’nın odasına girerken gördüm. Meclis toplantı halindeydi. Hararetli konuşmalar salon dışına aksediyordu. Yarım saat kadar geçmişti. Kapı açıldı önde Viyanalı gazeteci arkasında görüşme sırasında tercümanlık yapan Hamdullah Suphi soyadı sonradan Tanrıöver üstadımız çıktılar. Mösyö Lazar Meclis bahçesinde koluma girerek heyecanla aldığı beyanatın ana çizgilerini bana anlatmaya başlamştı. Bir aralık cebinden notlarını çıkarmak  ihtiyacını duydu. Ve adımlarını kısaltarak bilhassa hükümet merkezine dair Gazi Paşa’nın söylediğini aynen okudu. Beyanat şöyle bağlanıyordu: Ankara Türkiye Cumhuriyeti’nin merkezidir.

Bu ifadenin önemi beni cezbetmişti. Sordum, demek cumhuriyeti telaffuz etti. Cevap aldım hem de kaç defa ısrarla hem de kaç defa. Meclise koştum Hamdullah Suphi Bey’i bularak sordum. Konuşmalarda Gazi Paşa cumhuriyetten bahsetti mi, diye. O da tekrarladı hem de kaç defa kaç defa. İçim rahatlamıştı öğrenmek istediğim tamamlanmıştı. Postaneye koştum. Telgrafımı yazmaya başladım. Telgrafımda son günlerde Ankara’daki yoğun çalışmalardan bahisle başlamıştım. Bugünlerde mühim kararların verileceğini tebaruz ettirmiştim. Cumhuriyete temas ederek cumhuriyet ilan edilmesi ihtimalini bilhassa işaret ettim. Fakat düşündüm benim bu telgrafım gece yarısı İkdam’a  varacak. İkdam’da gece sekreterliği yapan arkadaş belki bunu neşretmekten çekinecek, patronu uyandıramayacak. Yazı işleri müdürünü bulamayacak ve ertesi güne talik edecek diye bir endişeye kapıldım. Mösyö Lazar’a Gazi Paşa’nın verdiği beyanattan bir iki canlı cümle kattım. “Bugün Viyanalı gazeteciyi kabul eden Gazi Paşa muhtelif mevzulara temas ederken ez cümle demiştir ki” diye beyanattan 5-10 satırı ekledim.  Telgrafı Yusuf Efendi’ye verdim, kelimeleri saymaya başladı . Hiç unutmam hala gözümde canlanır. Yusuf Efendi cumhuriyet kelimesine gözü takılınca gözlüğünü biraz oynattı kalemi elinden bıraktı. Gişenin ufak deliğinden yüzüme bakmaya başladı. Bir şey söylemeye cesaret etmedi. Yani bir iftihar, bir sual, hayır hiçbir şey demedi fakat ifadesinde hepsi vardı. Sonra anladı ki ben bunları düşünerek, bilerek kağıda döktüm. Kelimeleri saydı ve makbuzu hazırladı. O gün cebimde o telgrafın parasını ödeyecek kadar para yoktu. Bu telgraf buradan 22 Eylül’de çekilmişti. Avusturyalı gazeteciyi Atatürk o gün kabul etmişti ve İkdam’ın 23 Eylül 1923 tarihli nüshasında bu haber intişar etmişti. İstanbul’da büyük bir şaşkınlık büyük bir hayret ve büyük duygular uyandıran bu haber üzerine İstanbul gazetelerinin buradaki temsilcilerine telgraflar yağdırdıklarını hatırlarım. Cumhuriyet’in ilan edileceği haberini ilk defa veren gazeteci olarak mutluyum.

Not: Bu yazı dizisi, Nazmi Kal’ın TRT’de yayımlanan ‘Cumhuriyeti Yaşayanlar’ belgeselinin metinlerinden bölümlerdir. “Atatürk’ün Bilinmeyen Anıları” kitabına da alınmıştır.

Yazı, seri olarak devam edecektir.

Cumhuriyet’in ilanını yaşayanlar: Adım adım Cumhuriyet’e doğru yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.