Türklerin İslam’a giriş sürecini iyi anlamak lazımdır. Devamlı hareket halindeki konar göçer topluluklar için öncelikli iki husus vardır: Karşılaştığı insanı, çevreyi tez anlayacak ve işine yarayanı alacaktır. Aldığını kendine benzetirken kendisi de ona benzeyecektir. Türk inanış geleneğinin Müslümanlıkla tanışma sürecinde girdiği kisve, kendisi kalarak aldığı şekil bu cümlelerin açılmasıyla anlaşılabilir.

Mezhepler tarihinin büyük otoritesi Prof. Dr.  E.  Ruhi Fığlalı, Alevîlik Bektâşîlik kitabının giriş bölümünde bu gerçeği net bir cümleyle veriyor:  “Esasen Anadolu Alevîliği veya Kızılbaşlığında görülen unsurların hemen tamamına yakını, Türklerin Batıya yürüyüşleri sırasında içinden geçtikleri coğrafya ve kültürlerden birtakım izler taşımasına rağmen, özü itibariyle Orta Asya gelenek, görenek ve inanışlarının İslâmî bir mahiyet ve manaya büründürülmeye çalışılmış tezahürlerinden başka bir şey değildir(5. baskı, 8. s.). Bu cümleye düştüğü nottan anlıyoruz ki genç yaşta kaybettiğimiz büyük sosyoloğumuz Doç. Dr. Mehmet Eröz ve onlara göre genç, yakın zamanın önemli bilginlerinden Prof. Dr. A. Yaşar Ocak dostumuz da aynı görüştedir.

Aklın gördüğü

Alevî-Bektâşî çizgisine itibar edişimiz doğrudan doğruya bu gerçekliktendir. Türk’ün yaşayışı, hazır kalıplar halinde Arap’tan, Acem’den aktarılan yaşama şekillerine benzemez.  Kendi hayatımız içine dâhil ettiğimiz o şekiller değil, var olan temel prensiplerin devamlılığıyla kaynaşan bir özdür. Geçen hafta bu konuyu yazmıştım. Heyecanla karşılayanlar ve fikirlerime katılanlar çok oldu. İtiraz edenler de vardı. Her birine teşekkür ederim.

İtirazları bilmek gerekiyor. Çoğu, yaygın görüntülerin din sayıldığı, kalıplaşmış kabuller içinden konuşanlar. Din bizim dediğimizdir deyip kestirip atan, hakarete varan sözlerle ayar vermeye, korkutmaya, ürkütmeye, susturmaya çalışanları geçtim.  Dolu-boş, diğer itirazları ciddiye alıyorum. Şu örnek her zaman aklımdadır: Hazreti Peygamber, yeni Müslüman olan birine sahabeden birinin Kur’an öğretmesini ister. O zat, “Kim zerre kadar iyilik etmişse onun karşılığını görür. Kim de zerre kadar kötülük işlemişse onun da karşılığını görür.” ayetini duyunca ayağa kalkar. Görevli sahabe “Dur daha bitmedi” deyince, “Ben bunu bir halledeyim” der ve gider.

Kaynaklar, bunu duyan Peygamber’in, “O fakih oldu” dediğini naklederler.  Yani en yüksek hukukun felsefesini yakalayan kişi. Yani, hayata yön verecek ölçülere ve özün özüne yol alma bilincine eren kişi. Dikkatinizi çekerim, burada şimdikiler gibi Kur’an’ı yüzünden, anlamadan okumakla yetinmek yoktur. Papağanlık değil, bilmek-anlamak esastır.

Kitap “Düşün!” der

Arab’ın kendi dilinde anladığını başka milletler de kendi dillerinde anlayacaklardır. “Anlamak”tan bahsediyorsak başka türlüsü olamaz. “Bu dediklerin bugüne hiç uymuyor” diyorsanız, doğru iz üzerindesiniz. Tam burada yaygın bir aforizmayı değiştirerek kullanmanın yeridir: “Din, ilahiyatçılara, Diyanet’e ve cami adamlarına bırakılamayacak kadar ciddi bir konudur”.  Başta kültürle meşgul olanların, sonra hepimizin bu konularda diyecekleri ilahiyatçılar için de önemlidir.

Bir daha söyleyeyim: Din, birilerinin tekeline verilmiş değildir. O hak kimsede yoktur. Hayrettin Karaman’ın, bugünkü Diyanet’in bir yerlerin isteğine bağlı yorumları din oluyorsa orada ayrıca problem vardır. Biz, bunu görür ve söyleriz. Kitabın dediği gibi sorar, sorgular,  anladığımızı ve benimsediğimizi yaşarız. İşin başı ve sonu ahlâktır, ona bakarız. Halkımızın yüzyıllar içinde bulduğu formülü burada birkaç kere yazmıştım: “Hocanın dediğini tut, gittiği yoldan gitme!” Bu atalar sözünün, hoca takımının ahlak durumuna yaptığı vurgu dehşettir.  Ayrıca, o zaman hiç olmazsa dediği doğruymuş, şimdi o da yok.

Biz kendimiz gibi Müslümanız, bu kesindir. Yahya Kemal’e göre bu “Türk Müslümanlığı”dır. Burada tereddüt ve karışıklık yoktur. Sosyal anlaşma yüzyıllar öncesinde sağlanmıştı. Biz baştan öyle inanır, öyle yaşardık. Bütün topların, asırlarca Türk Müslümanlığı’nı dövmeleri boşuna değildir.  Tam yıkamadılar ama epeyce yıpratıldı. Din dışı dinciliğin baskısına yenilmiş görünmemiz ondandır. Şimdiki durum, Türk’ün inanma ve yaşama geleneği için sonradan olmadır, yani “bid’at”tir.  Düştüğümüz her bâdire gibi geçicidir.

O tuzak bozulmalı

Kur’an, bilmeyi ve anlamayı durmadan tekrar eden bir kitap. Bizimkiler, her mahallede Kur’an Kursu açmakla, cemaatsiz camiler inşa etmekle dindarlık ettiklerini sanıyorlar. Bu durumda, bu göz boyacılığı, dine terstir diyebilenlere ihtiyacımız var. Sahtelik ancak böyle önlenir. Hâkim din görüşünün Türk tasavvuf anlayışından uzaklaşmasıyla yaşadığımız belâlar sıra sıradır. Osmanlı Sarayı, devlet adamları, aydınları apaçık görmüştür. Bu din softalığının sahteliği kırılamamıştır. Başa gelenler saymakla bitmez. En kolay vurulduğumuz alan dindir.

Atatürk Türkiyesinin din hayatını yeniden tanzim gayreti de Osmanlı anlayışının devamıdır. Birinci Cihan Harbi’nde ve Türk İstiklal Savaşı’nda İngilizlerin, casusların çoğunu kimlerden seçtiklerine bakan çok şey görür.  Konuşurken mangalda kül bırakmayışlarına bakmayınız;  kendini satanların en çok çıktığı topluluk dinden geçinenlerdir. Satkınların arasında klasik tasavvuf anlayışında olanlar yoktur. Hiçbir Alevi-Bektâşî yoktur. Sade halk, temiz müslümanlar ve devlet bağlıları yoktur.

Bunları bu netlikte konuşmazsak olanı biteni anlayamaz ve aldanmaya-aldatılmaya devam ederiz.

İyi bilen aldanmaz   yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Bu memleket sürprizlidir. Bu sözü son zamanlarda sık tekrarlıyorum. Evet, kimse içinde bulunduğumuz dağınıklığa, sahte din hipnozunun canımıza okur görüntüsüne bakıp aldanmasın! Parça bölük görünüşümüze de aldanmasın! Tepedekilerin cephe siyasetine, bölücü hinliklerinin tutar gibi olmasına da aldanmasın! Bizi böyle alt ettiğini veya edeceğini sananlar aldanmasınlar. Bu memleket, hiç beklenmedik bir zamanda, bu tür oyunbazların defterini dürmek için başını kaldırır. Tabii o silkinme gününe kadar başımız çok ağrır. Nitekim ağrıyor.

Bütün derdimiz bu durumlara düşmeme uyanıklığını nasıl devamlı hâle getireceğimizdir. Asırlardır böyle bocalıyoruz. Sebebi içerdeki kırılganlıklardır. Gittikçe, insan kalitemizin yetersizliği, psikolojik donanım eksikliği ve sosyal sermayemizi kemiren güven bunalımları içinde kıvranır hâle geldik. Bunları sıralayıp geçmek olmaz. Erbabı bir bir açacak ve anlamamızı sağlayacaktır.

Kayıplarımız çok. Fakat her şeye rağmen bu memlekette istenen kesin ayrışma yaşanmadı, yaşanmıyor. Zayıf sandığımız hâllerimize rağmen ne kadar sağlam olduğumuz da ortada. Başa getirdiklerimizin dahi kamplaşmanın liderliğini ettiği düşünülürse şaşılacak bir sosyal dayanıklılıktır. Düşmanlaştırdıklarını sanıyorlar, bazı bakımlardan başarılı da oluyorlar. Fakat milletin bin yıllardır yaradılış kodlarına bağlı yürüyüşünün her göze görünmez devamlılığı kaleyi ayakta tutuyor. Kendisini milliyetçi sayanların bile bölücü-ayırıcı-ayrıştırıcı roller üstlendiği bir devirde bu millet şuurunu fark etmek bana önemli geliyor.

O maya

Bu memleketin farklı görüntüler altında bir ve bütün olduğunu yaşadıklarımız gösteriyor. Dün de böyleydi, bugün de böyledir. En çok yer etmiş zannedilen alevilik-sünnîlik ayrışması bile artık manasını kaybetmek üzere. Mezheplerin hayatımızda karşılığı kalmadı diyemesek de can çekişiyor. Din sultasının ve siyasetin kendi tekliğini korumak için başvurduğu ötekileştirmenin bize yaşattığı ağır maliyeti üzerimizden atmaya yakınız.

Mesele Alevîlik ise, nereye bakacağımız gayet açık: Konargöçer Türk, Müslümanlığı alırken kendi değerlerini devam ettirmek ister. Arab’ın Fars’ın yaşama kültürünü din diye almak istemez. Bunu kendi hayatına inanışın şaşmaz şuuruyla yapar diyemem; fakat ondan daha kuvvetli bir tabii durumla yaşar. Yüzyıllar içinde şekillenmiş iç dünyası, yaşama düzeni ve en önemlisi yüksek ahlakıyla böyle hareket eder. Bu muazzam maşeri şuura dikkatinizi çekmek isterim.

“Din çok, din yok!”

Yakınlarda birkaç dostumla sohbet ediyorduk. Son yıllarda her mecliste söz ister istemez dine geliyor. Diyanet’in ve uygulayıcı cami adamlarının anlattığı Arap Cahiliye Devri yaşama şekilleri üzerinden aldığımız, anladığımız düzenlemeler konuşuldu. Türkiye’nin bugününde dinden görünenlerin şeytanı kıskandıran sahteliklerinden örnekler anlatıldı. Bir daha anlaşıldı ki, İnşallah maşallah diyeni düpedüz aldatıcı-dolandırıcı-düzenbaz olarak algılayacağımız günlere geldik.

Sultan Alparslan’ın “Biz temiz Müslümanlarız/Bid’at nedir bilmeyiz” dediği hatırlatıldı. Burada, sonradan gelme demek olan bid’at’ten kasıt, olsa olsa Arapların bize din diye sunulan adetleri, gelenek-görenekleridir. Bunlar Türklere uymuyordu. Peygamberin içinden çıktığı Arapları gücendirmemek için açıkça konuşmuyoruz ama konuşmalıyız: Türk hayatında bunların bazıları apaçık sapkınlıktı. Kadını değersiz saymak, kadın erkek ilişkileri, aile ve sosyal hayat etrafında şekillenenler özellikle böyledir.

İlk Müslüman Türkler, kendi hayatlarını yaşadılar. Dini nasıl algıladığımızı anlamak için ilk Kur’an tercümelerine, dinî metinlere ve o devir hayatına bakmak önemlidir. Ben anladığımı söyleyeceğim. Varsa yanlışı erbâbı düzeltsin:  Yedi sekiz asır önceye kadar kendimiz gibi Müslümandık. Bazı bakımlardan bugüne kadar getirdiğimiz o saf anlayış epeyce bozuldu. Şimdi cedlerimizin inanış ve yaşayış safiyetinde değiliz. Evet değiliz!

“Biz Temiz Müslümanlarız”

Düşündüklerimizi konuşmanın zamanıdır: Çocukluğumun konar-göçer hayatında Alevî-Bektâşî anlayışın geçerli olduğunu belli bir yaştan sonra fark ettim. Cami adamlarının alevi aleyhtarlığını yüzyıllarca körüklemelerine ve halkın buna şeklen katılmasına rağmen hayatımız Aleviliğe yakındı. Yaşadıkça, çeşitli tasavvuf geleneklerini tanıdıkça, bazılarını içerden tanımaya yaklaştıkça ve tarih içindeki maceramızda rollerini anlamaya çalıştıkça bende bir görüş epeyce netleşti. Bahsettiğim o buluşmada bir alevi dostumuz da vardı. Ona dönerek dedim ki: “Azizim, Türk dediğin alevidir.”

Bu sözün tahrik edici tarafını bilerek kullandım. Hiç şüphe etmiyorum, büyük kültür yaratıcılığı içinde diğer sûfî gelenekler de öyledir. Benzer yolların hayranlığına da hayranlığım vardır.  Onlar sayesinde yaygın din adamı profilinin zararları yumuşatıldı. Düne kadar softalığın kaba döngüsü hayatımıza tam hâkim olamadıysa yine onlar sayesindedir. Bunda hiç şüphesiz alttan alta devam eden yüksek duyuş ve inanışla kendimiz kalmamızın rolü büyüktür. Canlı seziş geleneğinin (inisiyasyon) ve ona göre yaşamaların diriltici gücüyle sahteliğe yenilmedik.

Evet, Ortadoğululaşan, cemaatleşen, katılaşan, donmuş hâliyle hayat bahşedeceğini iddia eden kupkuru dinî hareketlere rağmen bu damar canlıdır. Alevi-Bektâşî çizgisi o damardandır. Varlığımıza derinden sinmiş bir duyuş, düşünüş ve yaşayış anlayışının en sade hâlidir. Ve emniyet sübabımızdır. Tartışılmasını isterim.

Madem yazdın, konuyu biraz daha aç diyenlere sözüm vardı, bitmedi.

“Türk Dediğin Alevîdir!” yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.