Kültöbe Yazıtı üzerine yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Kazakistan’ın Türkistan bölgesinde bulunan Kültöbe Yazıtı, erken Oğuzların yazı kullandığına dair önemli yeni kanıtlar sundu. Doç Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ve öğrencisi Alparslan Kavaklı tarafından tespit edilen yazıt, Türk Yazısı’yla yazılmış tek satırlık bir metin ve altında yer alan dikkat çekici bir damgadan oluşuyor. Orañğay Köyü’ndeki Kültöbe Oğuz yerleşiminde bulunan ve bilim dünyasına ilk kez tanıtılan bu buluntu, 9–10. yüzyıllara tarihlendiriliyor.

Araştırmacılar, yazıtın Oğuzların İslamlaşma ve Arap harflerini benimseme sürecinden önce de yazılı bir kültüre sahip olduklarını gösterdiğini vurguluyor. Yazıtın olası okumaları ve altındaki damganın boy sembolü ya da akarsu işareti olabileceği yönündeki değerlendirmeler, erken Oğuz tarihi ve Türk yazı geleneğine dair yeni tartışmaların önünü açıyor.

Makaleye buradanburadan ulaşabilirsiniz.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç’un açıklamasıDoç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç’un açıklaması

Erken Oğuzlara ait yeni bir yazıt keşfedildi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Ben tam Fergana Vadisi’nde kaybolmuşken Türk dünyası ortak alfabe komisyonu bir uzlaşı kararı duyurdu. Şöyle bir basın bildirisi okudum:

Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu, Türk Akademisi ve Türk Dil Kurumu tarafından düzenlenen üçüncü toplantısını 9-11 Eylül 2024 tarihleri arasında Bakü’de başarıyla gerçekleştirdi. Bu önemli toplantıda, Türk devletlerinden resmî olarak atanmış Komisyon üyeleri bir araya geldi. Toplantının temel amacı, iki yıllık ortak çalışma sonucunda elde edilen bilgi ve deneyimlerden yararlanarak Türk dilleri için ortak bir alfabe geliştirmekti. Toplantı sırasında, ilk olarak 1991 yılında bilim insanları tarafından önerilen Latin tabanlı “Ortak Türk Alfabesi” projesi kapsamlı bir şekilde gözden geçirildi. Komisyon detaylı tartışmalar yürüttü ve bu alfabe projesinde geliştirilmesi gereken hususlara ilişkin gerekli tespitleri yaptı. Bu özverili çalışmanın neticesinde, 34 harften oluşan “Ortak Türk Alfabesi” önerisi üzerinde uzlaşılmıştır. Her harf, Türk dillerinde bulunan farklı fonemleri temsil etmektedir. Bu toplantının başarıyla sonuçlanması tarihî bir anı temsil etmektedir. “Ortak Türk Alfabesi”nin geliştirilmesi, Türk halkları arasında karşılıklı anlayış ve iş birliğini teşvik ederken, onların dilsel mirasını da korumaktadır. 

Basın bildirisinin sonunda “İlgili tüm kurumlar, önerilen Ortak Türk Alfabesi’nin uygulanmasını aktif bir şekilde desteklemeye davet edilmektedir.” deniyor.

Yani 34 harften oluşan Türk alfabesi Türk Cumhuriyetlerinde kullanılmaya başlanacak! Türk dünyasının ortak alfabesi kabul edildi!

Bu haberi Türkiye’de iken okusaydım çok sevinecektim. Fakat şimdi, söz konusu coğrafyaların içinde olunca kara kara düşünmeden edemiyorum. Kabul edilen ortak alfabe gerçekten kullanılabilecek mi? Bu karar hayata geçebilecek mi? Bu davete icabet edilecek mi? Dirayetli, cesaretli, kesin kararlı, ileri görüşlü, bilge devlet adamlarına ihtiyaçları var. Böyle isimler var mı?

Özbekistan Latin alfabesi konusunda biraz mesafe katetmiş denebilir. Daha önlerinde çok yol var ama hiç değilse bu yönde gayret gösteriyorlar. Duvarlardaki, vitrinlerdeki, yollardaki ilanlar, reklamlar, afişler, tabelalar Latin alfabesi ile yazılı. Ama meselâ, Taşkent’teki devlet basımevinin satış yerinde doğru dürüst Latin harfli kitap bulamadık. Nevaî’nin divanını aramıştım Özbek Türkçesi ile. Yok! Özbek şairlerin şiirlerinin toplandığı bir antoloji aradım, yok! Mevcut kitapların -hepsi çok yeni baskılar- yüzde 90’ı Krill ile basılmış.

Kazakistan’da ise hemen hiç bir hareket görmedim. Kazakistan’a 2015 yılında da gitmiştim. O zaman neyse şimdi de o! Ne yana baksanız Krill harfleri önünüzde bir perde! Ahmet Yesevî türbesinin girişinde görevli hanım -ki üniversite mezunu imiş- halk alfabeyi değiştirmek istemiyor, dedi. “Krill’i değiştirirsek geçmişimizle irtibatımızı kaybedeceğiz, diye korkuyorlar” dedi. Geçmişle irtibatı kaybetmek… Krill sizin yetmiş yıllık alfabeniz. Yetmiş yıllık Sovyetler geçmişini mi kaybetmekten korkuyorsunuz? Yetmiş yıl boyunca zulmü altında yaşayıp çilesini çektiğiniz Rusların alfabesi ile nasıl bir gönül bağı kurdunuz da ortak geçmiş oluşturdunuz? Bağımsızlığınızı kazanmaktan mutlusunuz, gururlusunuz ve haklısınız ama sizi sömürgeleştiren, sömüren Rusların alfabesini alfabeniz olarak kullanmaya devam ederken tam bağımsızlıktan söz edebilir misiniz? Şu anda aklın gösterdiği yol bütün Türk dünyasının bir alfabede birleşmesi değil midir? Sorular içimde kaldı. Hiç birini dillendiremedim tabiî.

Anlaşmak, kaynaşmak, ilişkilerin artması, kolaylaşması, kültürel alışveriş… Bütün bunların ilk basamağı alfabe birliğidir. Alfabe birliği lehçe farklılıklarından da önce gelir. Zaten bütün Türk lehçeleri aynı ana Türkçe’den türediği için “yabancı dil” değildirler. Latin harfleriyle yazılmış Özbek Türkçesi reklamları, ilanları, afişleri okumakta zorlanmadım. Bunda üniversitedeki dil bilgisi derslerimizin payı büyük elbette. Konuşulanları anlamak biraz daha güç. Onu sökmek için de iki ay yeterli olacak gibi geliyor bana. Kazak Türkçesi için ise biraz daha fazla zaman gerekecek. 

Onlar Türkiye Türkçesini öğrenecek, biz onların lehçelerini. Türkçe’nin unuttuğumuz bazı kelimelerini, deyimlerini bulacağız onlarda, onları alıp kullanacağız. Onlar bizde yeni kavramlar, kelimeler bulup alacak. Fakat ilk adım alfabedir. Bu da gelişmiş dünyanın çoğunluğunun kullandığı Latin alfabesi olmalıdır. On beş gündür Krill’in sıkıntılarını çekiyorum ve bu işin zorluklarının farkındayım, fakat ortak alfabe kararını alkışlarla karşılıyorum.

Türk Dünyası’nda alfabe birliği yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Şu Alfabe Meselesi

34 harfli alfabenin gündem oluşuna bir açıdan sevinmiştim. Hiç olmazsa alfabe üzerinden dil konuşulacaktı. Ne yazık, öyle olmadı. Yalınkat hazır paylaşımlar yapıldı. Konudan uzaklaşıldı. Aklına eseni yazanlar meydanı doldurdu. Kafalar karıştı.

Okuyanlar, bizim alfabemiz de 34 harfli olacak zannettiler. Bazı harfler üzerinden, “bize gelmez”, “Olmaz! İstemeyiz!” lafları havalarda uçuştu. Konuyu, içinde bulunan, bulunmayan fakat bilen birçok ilim adamı yazdı. İlk anda hatırladıklarım, Vahit Türk, Mesut Şen, Ali Akar ve M.Fatih Kirişçioğlu etraflıca izah ettiler. Okunduğunu ve okunduysa da anlaşıldığını gösteren bir hava yaygınlaşmadı.

Yanlış Yanlış Üstüne

Muziplik bu ya, traji komik işler ortasında zihin boş durmuyor. Bir hafta boyu kafamda bir fikir dolaştı, durdu. Propaganda Bakanlığı gibi çalışan “İletişim Başkanlığı”mızın bu gibi ciddi meselelerle ve kültür konularıyla ilgilenme derdi yok. Olsaydı, esaslı dezenformasyon malzemeleri bulduklarını görür ve peş peşe bildiri ve açıklamalarla ortalığı velveleye verirlerdi.

Şaka bertaraf, bu alfabe konusunu ele alış şeklimiz bize bizi gösterecek önemli bir örnekti. Özellikle Türklük meselelerinde hassas görünen çok parçalı kitlenin durumunu bir daha gördük. Türklük ve Türkiye meselelerini nasıl takip ettiğimizi gördük. Hadi ağır konuşmayalım.. desek de durum ağır. Gördük ki, Sovyetler dağıldıktan sonra Alfabe gibi çokça konuşulan temel bir meselede sıkça yapılan haberlerden bile habersiziz.

Durumumuz Böyleyken Böyle

Neyin ne olduğunu bilmeden, anlamadan üzerine atlıyoruz. Samimiyetle, heyecanla yapıldığı muhakkak. Fakat içinde düşünme kırıntısı yok. Bundan dolayı sosyal medya paylaşımlarından onda yedisi hatalı çıkıyor. Böyle bir ortamı nasıl normalleştirdiğimize bakmak lazım. Evet, bilmemeyi ve bilmeden konuşmayı, hatta ahkâm kesmeyi normalleştirdik.

Bu durumlara nasıl düştüğümüzü anlarsak çok şey değişecek. Soru soracak ve cevabını arayacağız. “Doğru mu?”, “Acaba öyle mi?” diyeceğiz. Peş peşe sorularla doğru bilgiye ulaşacak ve sonra duyuracağız. Böyle yaparsak çok şey değişir. Bizi kimse kolayca peşinde sürükleyemez. İkna edilmemiz gerekir. Bugünkü partiler, dernekler, cemaatler veya kişiler bizi üç beş sloganla kolayca kandıramazlar. Beni meselenin bu tarafı çok ilgilendiriyor.

34 Harfli Alfabeye Gelince

1991 yılında İstanbul’da, Türk Cumhuriyetlerinden ve Türkiye’den uzmanlarla geniş bir katılımla iki gün süren bir alfabe sempozyumu yapıldı. Ben de o salondaydım. Uzun tartışmalar oldu. O şartlarda bu 34 harfli çerçeve alfabede karar kılındı. Başka yol bulunamadı, çünkü Elçibey’in Millî Eğitim Bakanı dostumuz Feridun Celilov başta birçok dil bilgini bazı harflerin hemen kabul edilmesi için ısrar ettiler. Sonunda bu çerçeve alfabe çıktı.

Bu yeni çalışma onun devamıdır. Türk Keneşi’nin kurucu genel sekreteri Büyükelçi Halil Akıncı ve Ahmet Bican Ercilasun gibi iki otorite de söylüyor ki bu çalışmalar hep devam etti. 1991 toplantısı ilim adamlarının işiydi. Sonrakiler devletlerin inisiyatifiyle seçilmiş delegelerin katıldığı resmî toplantılar. Bu tarafı çok önemli. Bitmiş bir iş değil, devam edecek.

Son açıklanan 34 harfli alfabede 1991’e göre tek değişiklik var, W yok, Û var. Tartışılacak bir tercih gibi görünüyor. Tabii bu da bir çerçevedir. Hükumetlerce kabul edilmiş ortak alfabe değildir. Özellikle yeni latine geçecek Türk Devletleri ve topluluklarına tavsiye niteliğindedir.

Olması Gereken

Bir dilin bir tek alfabesi olur. Hedef budur. Ancak zorlu bir süreçtir. Başarılıp başarılamayacağı şuur ve güç işidir. Arapça, İngilizce, Fransızca gibi büyük ve yaygın dillerin alfabesi tektir. Büyük dillerden Türkçe bu imkândan mahrumdur. Slav dillerinde siyasi ayrışma keskinliği dolayısıyla alfabeler farklılaşmıştır. Bizde de bu tehlike var.

Alfabe sadece ilim meselesi değildir. Hatta doğrudan doğruya siyasidir. Sovyet zamanında Türkleri Kiril’e geçirdiler. Her bir Türk bölgesinde ayrı millet, dolayısıyla edebiyat dili oluşturmak istediler. Bunun için alfabelerde de farklılıklar koydular. Birkaç harf ayrılık için yeterdi. Mesela, y harfi bir yerde u sesi verirken, başka bir Türk lehçesi alfabesinde i sesi veriyordu. Bir bakıma şu anda yapılan çalışmalar, o kötü mirasın yüzyılı aşan geçmişinin gölgesinde yapılıyor.

İlk yapacağımız iş Rus bölücülüğüne karşı bir bilinç oluşturmaktı. Bu kötü geçmişi üzüntü ve millî hınçla anma yolunu açmalıydık. O zaman işler daha kolay olurdu. Çerçeve alfabe bu geçmişe karşı tavır alamayışımızdan dolayı şimdilik mecburiyet gibi görünüyor.

1991 sempozyumunda Turan Yazgan’ın yer yer hiddetlenerek hatırlattığı işte bu mirasın reddiydi. Buradan çıkılacak ve ortak alfabeye geçilecek mi? Bunu zaman gösterecek.

Şu Alfabe Meselesi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Bilgi Şölenlerine kaldığımız yerden devam ediyoruz.

Pandemi dolayısıyla çevrimiçi gerçekleştirdiğimiz programlarımızı artık yüz yüze yapmaya başladık.

582.  Bilgi Şöleni’nde konuğumuz, Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun olacak. “Atatürk Döneminde Alfabe ve Dil” konusunu ele alacağımız toplantıda, son zamanlarda daha da belirgin hâle gelen Türkçe düşmanlığını değerlendireceğiz.

26 Ekim Çarşamba günü Kıbrıs Türk Kültür Derneği’nde saat 19.00’da başlayacak programımıza hepiniz davetlisiniz.

Konu: Atatürk Döneminde Alfabe ve Dil

Konuk: Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun

Tarih: 26 Ekim Çarşamba

Saat: 19.00

Yer: Kıbrıs Türk Kültür Derneği [Halk Sokak No:17/2 06420-Sıhhiye (Sıhhiye çok katlı otopark arkası)]

Atatürk Döneminde Alfabe ve Dil yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.