1927’nin ilk dört ilkesi: Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Laiklik ve Milliyetçilik.

İlk ikisini geçen hafta yazdım. Sıra Laiklik’te.

Cumhuriyeti kuranların laiklikten ilk anladıkları, din adına devlete ve siyasete müdahale edilmemesiydi herhâlde. “İslam’da ruhban yoktur” sözü tam orada, yani sözde kalıyor. Ruhbanın “Yunan ordusu halifenin ordusudur.” yazılı propaganda broşürleri Yunan uçaklarıyla Türk ahalinin üstüne atılıyordu. Olmayan ruhban, Anadolu’daki milliyetçiler için “Katli vaciptir!” fetvaları veriyordu.

Din adına siyaset yapılmamasına, “din ve devlet işlerinin ayrılmasına” cumhuriyetin kurucuları laiklik dedi. Bu onların anlayışıydı. İzin verirseniz ben de kendi anlayışımı anlatmak isterim. Az buçuk bilime bulaşmış biri olarak din, bilim ve laiklik üstüne birkaç söz söylemek isterim.

İki kitap

Kur’an’da, doğadaki “ayetler”den bahis var: Kitaptaki ayetler gibi tabiatta da akletmemiz, ibret almamız, öğrenmemiz için ayetler, işaretler vardır. Hristiyanlarda da Aziz Pavlus, Aziz Augustin’den Galieo Galilei’ye kadar aynı temayı görüyoruz: “Bize iki kitap gönderildi.” diyorlar. “Biri kutsal kitap, diğeri tabiat.”

Semavi dinler iki kitapta anlaştığına göre şimdi soru şu: Biz hangi kitaba göre amel edeceğiz?

Cevap: İkisine göre de…

Biri “güzel ahlakı tamamlamak için” inmiş. Diğeri faydalanmamız ve korumamız için önümüze serilmiş.

İnsanoğlu doğayı anlamaya çalışırken büyük keşifler yaptı. Bunlardan en önemlilerinden biri, Newton kanunlarıdır! Sarkacın salınımından gök cisimlerinin hareketine her şeyi açıklıyordu bu kanunlar. Mesela Ay ve Güneş tutulmalar olmadan ne zaman olacaklarını, saatine kadar hesaplayabiliyordu.

Dinden Newton, Newton’dan din

Şimdi tekrar bir soru: Newton kanunlarından güzel ahlak çıkar mı? Daha genel sorayım: Newton kanunlarından insana ait değerleri çıkarabilir misiniz? Cevap “Hayır.”

Üçüncü soru da şu olsun: Dinden Newton kanunlarını çıkarabilir misiniz? Kur’an ve hadisi okuyarak mesela inşaatın statik hesabının nasıl yapılacağını veya bir sonraki Ay tutulmasının ne zaman olacağını öğrenebilir misiniz? Cevap yine hayırdır.

Laiklik budur ve benim kafamda mesele bu kadar basittir.

Bu anlayışla belki daha zor başka problemler çözelim:

Fiyat artışları almış başını gidiyor. Durdurmak için kime danışırsınız? Diyanet İşleri Başkanı’na mı ekonomistlere mi?

Tabiîdir ki ekonomistlere. Ama gerçekten ekonomist denilecek insanlara. Ekonomi diploması yetmez, doktorası, o da yetmez; bu alanda övünülecek bir uygulama geçmişi, kariyeri olanlara.

Önünüze bir rüşvet fırsatı çıktı. Rüşvet yiyecek misiniz?

Bir makama, bir tayin yapma yetkiniz var. “Bizimkilerden” birini mi yoksa oraya layık olanı, o işi layıkıyla yapacak olanı, liyakat sahibini mi tayin edersiniz?

Bu son iki soruyu kime sorarsınız? Fizikçilere, mühendislere veya ekonomistlere mi danışırsınız, vicdanınıza mı? Bu konu ahlakınızla ilgilidir. Ahlakınıza danışırsınız. Yetmezse kitaba, din adamına… Onlar da size kul hakkını anlatır.

Ahlâk, din ve fıtrat

“Güzel ahlakı tamamlamak için…” Bakınız, güzel ahlakı va’z etmek için değil, güzel ahlakı sıfırdan kurmak için değil, tamamlamak için. Demek ki ahlâk dinden önce de var. Gerçekten öyledir. Çünkü güzel ahlak insanın genlerine işlenmiş, DNA’sına kazınmış. Bizim kültürümüzde buna “fıtratımızda var” deniyor..

Bu yüzdendir ki rüşvet, adaletsizlik, velhasıl ahlaksızlık bütün dinlerde yasaktır. Musa’nın on emri ile başlar bu. İbrahimi olmayan dinlerde de aynı yasaklar vardır.

Deist, agnostik, ateist… Hepsinin içinde ahlak yine vardır. Genlerden kaçılmıyor. Homo şu, homo bu, homo economicus, homo ludens… En ağırlıklı ve doğru sözü söyleyenlerden biri Robert Wright. Kitabının adı Ahlaklı Hayvan – The Moral Animal.

Her kavramda olduğu gibi her toplumda, her zihinde laiklik kavramı aynı değil. Laiklik karşıtları, kavramı din karşıtlığı diye anladılar. Daha vahimi, bazı laiklik taraftarları da böyle anladı. Bir ara, mesela TRT’de “Allah” dememeye çalıştılar. Senaryolarda “kahretsin” diye yepyeni bir deyiş icat edildi. Ne olur, ne olmaz, “Allah kahretsin” demek laikliğe aykırı olabilirdi.

Ne laiklik dine karşıdır, ne de din laikliğe karşı.

Mesele, basitçe Newton kanunlarından dini, dinden Newton kanunlarını çıkarmaya kalkmamaktan ibarettir. Bilimden ahlak çıkmaz, ahlaktan da bilim çıkmaz. Newton kanunlarını örnek diye verdim. Diğer bütün bilim dalları için de aynı hükmü tekrarlayabilirsiniz.

Laiklik yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Cumhuriyeti ilan edenler getirdikleri yenilikten ne anlıyordu?

Soruyu bu şekilde sormak gerekir. Bu şekilde sorulduğu zaman, anlamda bir cins “tarihselcilik” yapıyoruz demektir ki bu bağlamda tarihselcilik doğru tutumdur. Bu, Mustafa Öztürk hocanın yaptığı gibi dini anlamakta da kullanılabilir Cumhuriyeti anlamakta da. Taha Akyol’un yakın tarih kitapları da bir bakıma budur. Son kitabı, “Neden 29 Ekim?” dâhil. Ne yaptılar, neden öyle yaptılar; ne düşünüyorlardı, niçin öyle düşünüyorlardı… Dostum Akyol’un kitabını ayrıca ele alacağım. 

Bir başka hocamızın, Prof. Dr. Ali Bardakoğlu’nun özü anlama konusundaki benzetmesi de mükemmel: “Bize bir şeyi işaret ediyorlar. Biz işaret edilen yere değil, parmağa bakıyoruz!”

Dinde kabuğa takılınca öz anlaşılamadığı gibi sloganlara, vecizelere takılınca tarih de anlaşılmaz. Kim demişti, “Duvarlardan hadisleri indirip yerlerine vecizeleri astık.” diye? Ne kadar da doğru söylemiş. “Ehl-i vecize” tarihimizin önüne bir sis perdesi çekiyor. 

Cumhuriyetin taşıyıcı sütunları

Ne anlıyorlardı? Cumhuriyetin temel ilkeleri, taşıyıcı sütunları nelerdi? Aslında bunlar zor sorular değil. Çünkü cumhuriyeti kuranlar ilkelerini de hemen birkaç yıl içinde, 1927’de ilan etmişler. Şu demekti, hayır öteki demekti, öyledir de aslında şöyledir falan demeden, o dört ilkeye bakınız:

1. Cumhuriyetçilik.
2. Halkçılık.
3. Laiklik.
4. Milliyetçilik. 

1932’de bunlara 5. Devletçilik ve 6. İnkılapçılık da eklendi ve sonuca “Altı Ok” dendi. Son ikisi ilk dördü gibi uzun erimli ilkeler değil, daha aktüel ifadelerdir. Devletçilik ilkesinin eklenmesinde muhakkak ki 1929 ekonomik krizinin etkisi vardır. 1922 İzmir İktisat Kongresi’nde daha liberal bir ekonomik hava hâkimdi. Tek etki kriz değildir elbette. Genç cumhuriyetin, kumaştan, şekerden uçağa olmazsa olmaz üretimlere ihtiyacı vardı ve bunları gerçekleştirecek özel sektör yoktu. İnkılapçılık ise yapılmakta olanın söylenmesinden ibarettir. Türk devrimindeki kararlılığın ifadesidir.  

Konunun hak ettiği derin analizini Prof. Dr. Konuralp Ercilasun’un, Türk Devrimi ve Atatürk kitabında bulabilirsiniz. 

İlkeleri teker teker ele alacağım. 

Cumhuriyetin temel ilkeleri neydi diye araştırırken, “Cumhuriyetçilik” ilkesini taşıyıcı sütun diye almak totoloji olur. Cumhuriyet, diğer üç ilkenin taşıdığıdır. Diğer ilkeler Türkiye Cumhuriyeti içindir zaten. 

İmtiyazsız sınıfsız

O hâlde “Halkçılık” tan başlamak gerekir. Halkçılığa en kısa yol “vatandaş” kavramından geçer. Bu kavram ta 1789 İhtilal-i Kebir’ine, Fransız İhtilali’ne kadar gider. Hani, Fransız Devrimi’ni anlatan kitap ve filmlerde insanlar bir birine “Vatandaş!”, “Vatandaş!” diye hitap ederler ya. İşte o “vatandaş”a kadar gider… Halkçılık anlayışının vatandaşları, birbirinden hiçbir statü farkıyla ayrılmayan; hepsi haklarda, sorumluluklarda ve kanun önünde eşit insanlardır. Sosyolog Ernest Gellner, milletin oluşabilmesi için toplumun “her biri diğerinin yerine geçebilen” fertlerden meydana gelmesi gerektiğini söyler. Onuncu yıl marşındaki, “İmtiyazsız, sınıfsız kaynaşmış bir kitleyiz.” mısraı da işte bu vatandaşlığı anlatır. 

Halkçılıkta ve dolayısıyla cumhuriyetimizde, farklı muamele gören, ayrıcalıklara sahip gruplar, toplum içinde topluluklar yoktur. Birbirine eşit olanlar tek tek fertlerdir, ayrı ayrı gruplar değil. Fazlaca tekrar olmaması için özetleyeyim: Bu ilkeyi, 23 Aralık 1789 günü, Fransız İhtilal meclisinde Clermont-Tonnerre Kontu konuşmaktadır. Konu, yeni Fransız toplumunda Yahudilerin statüsüdür: “Millet olarak Yahudilere her şeyi reddetmeliyiz ve fert olarak Yahudilere her şeyi vermeliyiz… Bir devletin içinde herkes gibi vatandaş olmayan öbekler, millet içinde bir başka millet, iğrenç bir şeydir… Özetle efendiler, bir ülkede yaşayan herkesin farz olunan statüsü vatandaşlıktır.”

1935 tarihli Cumhuriyet Halk Partisi Programı’nda da aynı fikir ve tarifle karşılaşıyoruz: “Kanun karşısında mutlak bir eşitlik kabul eden ve hiçbir ferde, hiçbir aileye, hiçbir sınıfa, hiçbir cemaate imtiyaz tanımayan yurttaşları halktan ve halkçı olarak kabul ederiz.”

Halkçılık vatandaşların eşitliği demektir. 

Halkçılık ne demek? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.