Haftaya iki güzel haberle başladık. Biri millî takımın İzlanda’da, İzlanda’ya ve buzlu sahaya karşı galibiyetiydi. Bu haber bir başka güzel haberin yanında küçük kaldı. Bir Türk bilim adamının, Daron Acemoğlu’nun, Nobel Ekonomi Ödülü’nü alması. Orhan Pamuk ve Aziz Sancar’dan sonra ödülü alan üçüncü Türk.

Acemoğlu şöhret merdivenlerini tırmanırken Türkiye ile bağını hiç koparmadı. Türkiye’nin çıkarları ve ne yapması gerektiği üzerinde düşündü,  çalıştı ve bize anlattı. Buyurun, Bilkent Üniversitesinde son kitabı Dar Koridor hakkında yaptığı konuşma:

Kapsayıcı ve istihraççı

Acemoğlu’nun dikkatleri üzerinde toplayan ilk kitabı, James A. Robinson’la birlikte yazdığı ve Türkçesi 2022’de yayımlanan Ulusların Düşüşü idi. Ulusların Düşüşü, 2012’de ABD’de, Yılın İş Dünyası Kitabı olmuş. Ben, Niçin (Geri Kaldık)? (2013 Bilge Kültür ve sonra 2017, Panama) kitabımda eseri eleştirmiştim. Düşüş’te dünyadaki bütün toplumlar ikiye tipe ayrılıyor: Kapsayısı (inclusive) ve istihraççı (extractive). Birinciler; gelirin, servetin bütün topluma yayıldığı, devletin halkıyla birlikte kalkındığı toplumlar. İkinciler; üretilen değerin devlet büyükleri tarafından emilip, devşirilip devletteki o birilerinin zenginleştiği, buna karşılık halkın sömürüldüğü toplumlar. “İstihraççı” benim bulduğum kelimeydi. Türkçe teknik terminolojide maden çıkarmak, madenden istenilen kısmı çıkarmak anlamında kullanılan bir kelimedir. Kapsayıcı toplumlar güçlenip yükselirken istihraççılar yerinde sayıyor ve sonuçta düşüyor, yıkılıyordu. 

Acemoğlu ve Robinson, dünyadaki bütün toplumları inceleyip gözlemlerinden sonra bu sonuca varmışlar gibi gelmedi bana. Sanki önce teorilerini kurup sonra o toplumda da ötekinde de bu teorileri nasıl doğrulanıyor diye bakmışlar. Bu sosyal bilimlerde sık yapılan bir hata. Marks ve taraftarlarının, bütün dünyayı, Avrupa özelinde gözlediği mekanizmalara göre açıklamaya kalkışlarındaki hata gibi. 

Ulusların Düşüşü’nde, Osmanlı için söylenenler 11 yıl önce bana ters gelmişti ve biraz sertçe tenkit etmiştim. Kitapta söylenenler şöyle: 

Endüstri Devrimi ve onun açığa çıkardığı teknolojiler Mısır’a yayılmadı çünkü bu ülke Osmanlı İmparatorluğu’nun kontrolü altındaydı ve Osmanlılar Mısır’a, Mübarek Ailesi’nin daha sonra yapacağı muameleyi yapıyordu… Ülke İngiliz kolonializminin emrine girdi ki onlar da Mısır’ın refahını ancak Osmanlılar kadar umursuyordu… Mısırlılar Osmanlı ve İngiliz İmparatorluklarından kurtulup 1952’de de kraliyeti devirdiler fakat (bu devrimciler de)… ortalama Mısırlının refahı ile ancak İngiliz ve Osmanlı kadar ilgiliydi. Toplumun yapısı değişmedi ve ülke fakir kaldı.

Mısır’ı sömürdük mü gerçekten?

Benim itirazım da şöyleydi:

Osmanlı Mısır’a soyulacak kaz gözüyle bakmış ve alabilecekleri verginin azamisini alıp halkı yoksulluğa mahkûm etmiştir. Öyle mi? Buyurun genç bir tarihçinin yakın zamanda yayınlanan çalışmasından bir pasaj (Muhammet Yıldırım, Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2001- o da Uzunçarşılı’dan almış): 

“Hadım Süleyman Paşa’nın Beylerbeyliği ile Mısır’da yeni bir huzur ve refah devri başlamıştı. Mısır vakanüvisleri hep bir ağızdan kabul ediyorlar ki, o memleketi gayet iyi ve adil bir şekilde idare etti. O zamana kadar, Mısır’dan, başkent İstanbul’a hiçbir vergi gönderilmemişti. Hadım Süleyman Paşa bunu gönderen ilk Beylerbeyi oldu. Süleyman Paşa Beylerbeyi tayin edilirken Emir Canım Havzavi adlı bir şahıs “defterdar” olarak Mısır’a gönderilmişti. Yola çıkmadan önce Kanuni Sultan Süleyman, Havzavî’ye devlet personelinin maaşlarını dağıtıp, öbür masrafları da karşıladıktan sonra, geri kalan parayı defterlere kaydedip, başkente göndermesini ve hiçbir suretle Şeriata aykırı davranışlarda bulunmamasını ısrarla tenbih etti. Mısır’a varınca, o merkez hazinesine iki taksit olmak üzere 9 [2 x 9 = 18] yük altın gönderdi. Bu sırada Süleyman Paşa 1534 (H.914) de görevinden alınmış ve yerine Hüsrev Paşa getirilmişti. Onun cesur, korkusuz ve şuursuz olduğu ve bu yüzden “Deli Hüsrev” adıyla meşhur olduğu söyleniyor. Bu şahsi özellikleri, hiç olmazsa Mısır’da barış ortamının kurulmasına sebep oldu. Bu dönemde halk evlerinin kapılarını açık bırakıp dışarıya gidebiliyordu ve eşyalarına kimse göz koymuyordu… Havzavî 12 Yük fazla olan vergi hakkında şüphelendi ve mesele aydınlatılıncaya kadar bunun hazineye yatırılmasını durdurdu. Fikrine göre bu para zorla toplanmıştı. İfade vermeye çağrılınca, Mısır Beylerbeyi Hüsrev Paşa, bu rakamın baskı yapılarak toplanmış olmadığını, aksine daha evvelki sene Hazine–i Hümâyûna’a hiç varidat gönderilmediği, gönderilmemesi yüzünden o seneye ait tahsil edilemeyen para olduğunu bildirdi. Sultan bu ifadeden tatmin olmadı ve Şeyhülislama müracaat edip, mezkur … varidat hakkında kalbine şüphe uyanması yüzünden bu parayı bir sadaka olarak harcayabilmesi hakkında dinin hükmünü sordu.”

Ne dersiniz? Devletluların halkı sömürdüğü bir topluma benziyor mu? 

Fakat bu tenkidim, Ulusların Düşüşü’nü bütün bütün silin anlamına gelmez. Birçok ülkede tezin geçerliliği görülüyor. Fakat Osmanlı için doğru olmayabilirmiş. 

Üçüncü Nobel’imiz kutlu olsun. 

Üçüncü Nobel’imiz: Daron Acemoğlu yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

2015 yılında Kimya dalında Nobel ödülü kazanan Prof. Dr. Aziz Sancar’ın, 7 Haziran 2023 Çarşamba günü Türk Üniversiteler Birliği Rektörler Özel Toplantısında video konferans yoluyla yaptığı konuşmayı tam metin halinde okuyucularımızın istifadesine sunuyoruz.

Değerli kardeşlerim!

İlk önce, Türk Devletleri Teşkilâtına bağlı Türk Üniversiteler Birliği’nin toplantısında sizlere hitap etmenin benim için büyük bir iftihar kaynağı olduğunu belirtmek isterim.

Uzun zaman birbirinden ayrı düşmüş Türklerin bir araya gelmeleri, güçlerini birleştirmeleri, kendilerinin ve dünyanın kalkınmasına ortak katkılar sunma imkânına ulaşmaları bizim hep gençlik hayalimiz olmuştur. O yüzden, bugün sizlerin Türk Dünyasının medeniyet başkenti Semerkant’ta bir araya gelerek, milletimizin bilim ve eğitim sorunlarını, bu sorunlara ortak çözümleri ele almanız beni çok mutlu ediyor.

Ben Nobel Ödülü’nü aldığımda, sadece kendimi değil, sadece Türkiye Cumhuriyeti’ni değil, bütün Türk Dünyasını temsil ettiğimi hissediyordum, bunu biliyordum ve bununla büyük bir gurur duydum. Fakat aynı zamanda içimde bir ezginlik vardı. Biz büyük medeniyetler yaratmış büyük bir Türk milletiyiz. Ya, ben niye Nobel kazanan ilk Türk olayım?

Biz tarihimizle övünüyoruz. Bize tarih kitaplarında biz Türklerin büyük medeniyetler yarattığını öğretirlerdi. Gerçeği söyleyeyim, ilkokulda, ortaokulda buna inanıyordum. Fakat, liseye, üniversiteye gittikten sonra buna şüphe ettim ve bu içimde bir tutku olarak kaldı. Yıllar sonra, Batılı yazarlardan çıkmış eserleri okudum ve anladım ki, gerçekten 750 ile 1250 yılları arasında Türk Dünyası bilim dünyasının merkeziydi. Gerçekten, biz büyük medeniyetler yaratmışız. Ama bir sürü nedenlerle ondan sonra bilim yapmayı bıraktık ve Avrupa, Amerika Birleşik Devletleri bizi geçti. Bunu çözmemiz lâzım.

Gerçekten de, biz Türklerin yaklaşık son beş yüz yılda bilime doğru dürüst katkı yapamadığımız ortadadır. Peki neden yapmadık? Bazı insanlar buna ‘zeki olmadığınız için’ yanıtını verir. Ancak bilim yapmak genetik veya zekâ meselesi değil, gelenek meselesidir. Yahudi kardeşlerimiz dünya nüfusunun yüzde 0.2’sini teşkil ediyor ve yüzde yirmi bilim Nobellerini almışlardır. Onlar diğer insanlardan daha üstün zekâlı mı? Değiller. Onların kültüründe bilime, eğitime önem veriliyor. Dolayısıyla biz de bunu bir gelenek haline getirmeli ve çocuklarımıza erken yaşta aşılamalıyız. Bu konuda özellikle sosyal bilimcilerin çalışma yapmaları lâzım.

Ben gittiğim Türk ülkelerinde teknolojiye önem verilmeye başladığını gördüm. Teknoloji önemli fakat temel bilim olmadan teknoloji olmaz. Avrupa’dan, Amerika’dan makine alıp, ben teknoloji yapıyorum, ben patent aldım, bilmem ne aldımla ne Türkiye yükselir, ne Türk Dünyası yükselir. Benim inancım bu. Dünyada eğer bir adımızı duyurmak istersek, eğer bir kuvvet olarak tanınmak istersek, eğer yabancılar tarafından yönetilmek istemiyorsak, biz bilim yapmalıyız ve bilimde kuvvetli olmalıyız ki, dünya bizi yaptığımız bilimle tanısın. Unutmamalıyız ki, biz çalıştığımız, ürettiğimiz sürece üstün olacağız. Yoksa, üstünlük genetik değildir. Bütün insanlar birbirine eşittir.

Kuşkusuz ki, Türk Dünyasında bilimsel geri kalmışlığın bir çok kurumsal ve sosyal nedenleri vardır. Maalesef ben bunların çözümünü iyi bilmiyorum. Fakat anladığım o ki, maddi yatırım yapmaktan öte bir bilim ortamı geliştirmek lazım. Uluğ Bey, İbn-i Sîna, El-Birunî yoktan ortaya çıkmadılar. O zaman Türk Dünyasında bir bilim ortamı vardı; yüzlerce başarılı bilim insanı vardı ve bilime çok ilgi vardı. Bilime önem veriliyordu. Aynı zamanda, Uluğ Bey, Uluğ Bey gibi Orta Asya Altın Çağı’ndaki diğer bilim adamları Türk Dünyasında bilim adamlarıyla ortak çalışarak bilim yapıyorlardı. Bunlara bugün de önem verirsek, Türk Dünyasında bilim ve toplum gelişir ve ilerler.

Türk Dünyasında bilimsel geri kalmışlığın nedenleri ve bunlara çözüm yollarının bulunması için hiç kuşkusuz ki, sosyal bilimcilerimizin ortak ve detaylı araştırmalarına ihtiyaç vardır. Fakat Türk Dünyasında bilimi geliştirmek için, dünyayla yarışmak için neler yapmamız gerektiğini naçizane kendi gözlemlerime dayanarak, burada özetlemek istiyorum.

• Birincisi, bilim, adaletin, özgür düşüncenin ve sorgulamanın olduğu ortamlarda yeşerir. Bunu unutmamak ve çocuklarımızı bu ruhla, bu alışkanlıkla büyütmemiz lâzım. Onlara bu ortamı sağlamamız lâzım. Bilimde özgür düşünce çok önemli. Ben Türk Cumhuriyetlerine gittiğimde beni merasimle karşılıyorsunuz, bana büyük saygı gösteriyorsunuz. İnsan olarak, tabii, bu hoşuma gidiyor. Fakat bunlar bilimde olmaz. Benim yanımda çalışan en başarılı bilim adamları, benim yetiştirdiğim en başarılı öğrenciler benimle münakaşa eden öğrenciler olmuştur. O bakımdan, özellikle genç çocuklarımıza özgür düşünmeyi ve yaşlıların, benim gibilerin söylediklerini sorgulamayı öğretmeliyiz.
• İkincisi, temel bilime öncelik vermeliyiz. Sosyal bilimcilerimiz kusura bakmasınlar, onlara büyük saygım var. Fakat şunu söyleyeyim, bizim temel bilimlere yatırım yapmamız, temel bilim yapan çocuklarımızı desteklememiz lâzım, onlara özgüven vermemiz lâzım.
• Üçüncüsü, kız ve erkek çocuklarımıza aynı eğitim fırsatı vermeliyiz. Bunun bütün Türk toplumlarında, özellikle Türkiye Cumhuriyeti’nde bir sorun olduğunun farkındayım. Bunu çözemezsek, toplumumuzun yarısını oluşturan kadınlarımızın potansiyelinden kalkınma yolunda yararlanamayız, bu potansiyeli gerçekleştiren toplumlarla yarışamayız.
• Dördüncüsü, çocuklarımıza çok erken yaşlarda deney yapmayı öğretmemiz lâzım. Bilim, deney yapmakla öğrenilir, bunu unutmamak lâzım. Ben Amerika’ya geldiğimde Türkiye eğitim ve teorik bilim açısından beni çok iyi yetiştirmişti. Fakat deney yapma konusunda eksikliklerim vardı. Bunu erken yaşlarda çocuklarımıza öğretmemiz lâzım. Bu alışkanlık haline gelmeli, yaparak öğrenilmelidir. Sadece okumakla buna sahip olamazsınız.
• Beşincisi, politika ve din bilime karıştırılıyor, bunları kesinlikle ayrı tutmak lâzım. Politika ve din ile bilim kurumları amaç ve yöntem açısından önemli ölçüde birbirilerinden ayrışıyor. Bunları birbirine karıştırıranız bundan ilk önce bilim zarar görür, güvenilirliğini kaybeder, ilerleyemez, gelişemez.
• Altıncısı, bilim adamlarını din ve politikanın dışında tutmak lâzım. Din ve politika bilim adamlarının işine karışırsa, sonuç bilimin ortadan kalkması olur. Nitekim, buna ibretlik en iyi örnek olarak, Uluğ Bey’in Semerkant’ta kurduğu Gözlemevinin akıbetini gösterebiliriz. Dinî ve politik aşırılık, o zaman dünya çapında bir bilim merkezi haline gelmiş bu gözlemevinin tahrip olması ve oradaki bilim adamlarının dünyanın çeşitli yerlerine kaçıp gitmesiyle sonuçlandı. Bilim adamları da din ve inanç işlerine karışmasın. Çünkü toplumun büyük bir kısmını dışlar ve alçak görür algısı verir.
• Yedincisi, bilim adamlarına liyakata dayalı imkân sağlanmalıdır. Onları tayin etmek, terfi etmek için tek kriter liyakat olmalıdır. Mesela, benim çalıştığım Amerika’da dün yaptığına bakmazlar. Ben Nobel’i aldığımdan sonra yayına gönderdiğim ilk makalem reddedildi. Amerika’da çalışacaksınız, durmadan çalışacaksınız ve bir şeyler bulacaksınız. Bunun ölçüsü budur. Ne bilim adamları dinler, ne de bilimsel faaliyetlere fon sağlayan Amerikan Sağlık Bakanlığı gibi kurumlar. O bakımdan, çalışmanıza devam etmeniz lâzım. Devam etmezsek, desteklemezler, Nobel filan dinlemezler. Bilimle ilgili görevlere atamalarda da yine buna bakılır, dünyadan ve Amerika’dan en iyilerin bu görevlere getirilmesine çalışılır.
• Sekizincisi, insanlar bilim yapmaya başladıktan sonra onlara özgürlük vereceksiniz, şunu yap, bunu yap demeyeceksiniz. Bilim adamı özgürlük ister. Onların bir şeye merakı olur ve onu takip eder. O konuda ona özgürlük vermelisiniz. O, madem hayatını buna adamış, mutlaka insanlığa faydalı bir şeyler yapacaktır. Bir sözle, bilim adamına kendi bilimsel hedeflerini özgürce belirleme ve bunu gerçekleştirme imkânı sağlanmalıdır.
• Dokuzuncusu, bütün bunların dışında benim kanaatimce Türk Dünyasına vefa borcu, sevgisi olmadan iyi bir bilim adamı olmaz. Ben bilime bir derece olarak kendi sorularımı cevaplandırmak için girdim. Kendi bilmediklerimi öğrenmek için girdim. Fakat bilim yaparken, özellikle dış ülkede bilim yaparken, aklımda bir şeyi daima tuttum, hiç unutmadım; ben burada yalnız kendimi değil, Türk Milletini temsil ediyorum diye düşündüm. O bana hem güç verdi hem de sorumluluk kattı. Ben her yaptığımda bundan ben ne alırım, Türk Milleti ne alır diye düşündüm. Bu benim için bir güç kaynağı olmuştur.
• Son olarak, bildiğime göre, Türk Üniversiteler Birliği Türk Cumhuriyetleri üniversiteleri arasında öğrencilerin ve öğretim üyelerinin değişimini sağlamak ve Türk Dünyasında ortak öğretim alanı oluşturmak için çalışmalar yürütmektedir. Bunları iyi gelişmeler olarak görüyorum. Türk Dünyasında ortak bilimsel çalışmaları da kapsayacak şekilde daha da genişletilmesini arzu ediyor ve Türk Cumhuriyetleri yöneticilerine bu faaliyetlere daha fazla bütçe ayırmalarını öneriyorum.

Hepinize teşekkür eder, iyi çalışmalar dilerim.

Prof. Dr. Aziz Sancar: “Bilim, adaletin, özgür düşüncenin ve sorgulamanın olduğu ortamlarda yeşerir” yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Cumhuriyet gazetesinin yazarlarından olan, Orhan Bursalı’nın haberine göre; İnsan Nukleotid Ekizyon Onarım Sistemi’ni(İkili Kesim) keşfeden ve bu keşfiyle de Nobel ödülü kazanmış olan millî gurur kaynağımız Aziz Sancar Bey, bilim dünyasına adını bir kez daha yeni bir keşifle yazdı. İkili Kesim-Onarım mekanizması DNA sarmalında hasar gören bölümü (26 Nükleotidlik) kesip çıkarıyor ve yerine doğrusunu koyuyor. Böylece DNA’mız hasarsız çalışıyor.

Beyin kanserine karşı etkili !

Aziz Hoca diyor ki “Bunu test tüpünde kanıtlamıştık ama insan hücresi içinde de tam böyle mi oluyordu, yoksa 26 nükleotitten daha fazlası mı çıkarılıyor ve yerine daha çok nükleotid mi konuyordu, merak ettik. Bunu anlamak için de laboratuvar deneylerinde bildik EdU isimli molekülü kullandık. Deneylerimiz beklenmedik sonuçlar verdi adeta bir şok yaşadık, EdU molekülü, sağlam DNA’da, sanki DNA hasara uğramış gibi etki yapıyor ve onarım mekanizmasını harekete geçiriyordu! Böyle bir etki beklemiyorduk!

Sancar’ın ağzından: “Biz de madem EdU hücreleri bu şekilde hücreyi öldürüyor, eğer beyin kanseri olan bir hastaya verilirse beyine gider, bu kanserli hücrelerin DNA’sına girer ve nöronlara zarar vermeden tümörü öldürür, sonucuna vardık.”

Tüm İnsanlığa Hayırlı Uğurlu Olsun.

Aziz Sancar Bey Türk Milleti’nin gelecek nesillerinin en büyük ilham kaynaklarından biridir. Her yeni buluşuyla da gelecek nesillere bıraktığı miras büyümektedir. Türk Gençliği mirasın farkındadır. Ve yüz yıllar geçse dahi Türk Milleti’nin insanlığa hizmet gayesi güden bilim insanları, Aziz Sancar Bey’in öğrenci silsilesine dahil olabilmenin şerefini taşıyacaktırlar.

Türk Milleti’nin gururu Aziz Sancar, yeni bir buluşa imza attı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Bizim insanlarımızın, yurt dışındaki başarı hikâyeleriyle gurur duyuyoruz. Aziz Sancar gibi, Özlem Türeci ve Uğur Şahin gibi, rahmetli hocam Oktay Sinanoğlu gibi tanınmışlardan başka, basınımızda adı geçen fakat birinci grup kadar yaygın tanınmayanların isimlerini geçen yazımda vermiştim. Kısa ve rastgele ama göğüs kabartan bir listeydi. Sonra sordum: Niçin burada değiller? Ardından bir yorum yapmıştım: Mülakatta kalırlardı her halde! Bu yorum ne kadar ciddî, ne kadar şaka? Samimiyetle söyleyeyim, emin değilim. Ciddiyeti yarıdan fazla galiba.

Bu noktaya gelindiğinde genellikle, “Burada o ortamı bulamıyorlar.” denir. “Bu ortam” anahtarı bütün kapıları açar. Ortam… Hani doğa bilimlerinde “ekosistem” denilen şey. Öyle ya penguen Kızıl Deniz’de yaşayamaz. Deveyi Finlandiya’ya götürüp üretemezsiniz. Hadi daha kibar örnek olsun, kaktüs, Alaska’da yaşamaz; kardelen, Mısır’da. İşte tıpkı bunun gibi bazı insan tiplerinin hoşlanacağı, bazılarının da tahammül edemeyeceği, yaşayamayacağı ortamlar vardır, ekosistemler vardır demek ki.

Bizim onlara ihtiyacımız yok ki!

Bilim adamlarımızın, yenilikçi girişimcilerimizin bulamadıkları ortam ne ola ki? Tek tek sayılır: Laboratuvar yok, maaş az vs., vs., vs.. İşin aslı başkadır. Gerçekten ortam yoktur ama mesele laboratuvardan ibaret değildir. Uçak konmayan havaalanları, geçilmeyen köprüler yapan bir ülke için laboratuvar, bunların zekâtı bile değildir. Öyle hovardaca harcamalarımız var ki, birkaç bilim ve fikir adamına boş harcamalarımızın onda birini versek istediklerinden fazla gelirleri olur. Bulunmayan ortam bu değil.

Ortam gerçekten yok. Çünkü bu ortamın, bu Türkiye’nin, bilim adamlarına, fikir adamlarına ihtiyacı yok! Belki daha doğru ifade şudur: Öyle bir ihtiyacı, ne biz duyuyoruz ne de her kademedeki kamu veya özel sektör duyuyor.

Şimdi üniversiteyi düşünün. Hiç “Şu araştırmaya yeterli fon ayırıyoruz.”, “Hayır ayırmıyoruz!”, “Falan alandaki bilim adamlarına ihtiyacımız var, ne yapıp edip bulalım, yetiştirelim.” gibi bir tartışmaya şahit oldunuz mu? Kulağımıza çarpan, bazen de yüreğimizi yaralayan tartışmalar bambaşka: “Falanca efendi rektör olsun mu? Filanca kişi gerçekten bütün akrabalarını üniversiteye mi almış? Hiç mi atıf almamış? Ne! Yayını da mı yokmuş!” Belli ki bizim üniversiteden beklediğimizle, o “ortamın” bulunduğu ülkelerdeki üniversitelerden beklenenler aynı değil. Bizim ihtiyaçlarımız daha farklı. Belki doğru söz, “daha süflî”. Maslow piramidinin en altında. Biz, “Biraz da biz yiyelim!” diyoruz.

Biraz da biz yiyelim ekosistemi

Özel sektör yatırımcısını düşünün. Neyi tercih etsin? Her 5 yeni girişimden 4’ü ilk yıl batıyor. Birinci yıl ayakta kalan her 5 girişimden 4’ü de beşinci yıl sonuna kadar batıyor. Zaten bir teşebbüsün, bir yatırım maliyetini çıkarması için 5 ila 10 yıl gerekir. 5 yılda çıkaranlar istisnadır. Mesela Amazon, onlarca yıl bilançosunda kâr göstermemişti. Çünkü hedefi büyümekti.

Şimdi siz, Türkiye’de yatırımcı olsanız, iş insanı olsanız, yenilikçi yatırımı mı tercih edersiniz; büyücek bir hafriyat (toprağı kazıp taşıma) ihalesi peşinde koşmayı mı? Geçiş garantili köprüler, hasta garantili hastaneleri mi, bağışıklık tedavisini mi tercih edersiniz? Hele garantiler dolar cinsindense! Hatta bir adım daha ileri gidelim: Kendi başınıza iş yapmayı mı, devlete çalışmayı mı tercih edersiniz?

Eğer birinci yolu tercih edenler çoğunluktaysa, bu da dönüp tekrar ortamı etkiler. Derler ki, ceviz ağacı da çam da, altında başka cins bitki yetişmeyecek şekilde toprağı zehirler. Burada da benzer bir mekanizma çalışır. Çünkü piyasada yatırılacak paranın, açılacak kredinin hacmi sonsuz değildir. Kârlı olan kamuya çalışmaksa kamu da kendine çalışanlara verilecek parayı, yine kamudan alır: Vergi alır. Zam yapar. Bunlar yetmezse karşılıksız harcar, bu da enflasyon yapar. Sonuçta, yukarıda saydığım kâr garantili işler, hemen bütün kaynakları emer bitirir. Başka teşebbüslere kaynak kalmaz. Kredi piyasasında devletin, kaynakları tüketmesine “crowding out” diyorlar. Bu İngilizce söz, bir yeri kalabalıklaştırıp, başkalarının girmesine engel olmak anlamına geliyor. Ben işi kredi piyasasından daha geniş tuttum.

Özel sektör de aslında devlet sektörüdür

“Biraz da biz yiyelim.” ekonomilerinde, devlet sektörü, devlet sektörüdür, peki… Fakat devletten beslenen özel sektör de aslında devlet sektörüdür. Bu ekonomilerin sözde “iş adamları”, hayatlarında rekabet etmemişlerdir. Verimlilik, yenilik, risk hesabı yapmak gibi sıkıntıları olmamıştır. Yabancı ülkelerde de iş yapalım, mal ve hizmet satalım diye bir dertleri de yoktur.

Sonra bir gün iktidar değişir. Giden iktidar zamanında büyüyüp serpilen, o anlı şanlı firmalar da iktidarla birlikte göçü göçüverir. Çünkü onlar, kuvöze doğup, kuvözde büyümüş, kuvözde ihtiyarlamış, sakallı bebekler gibidir. Kendi başlarına ne beslenebilir, ne de nefes alabilirler. Onların yerini, yeni hafriyat ve inşaat firmaları alacaktır. Yenilikçi yatırım arayanlar, bilimin sınırlarını genişletmeye çalışanlar da uygun ortamlara göçmeye devam eder. Sonra gazetelerde okuruz: Bir Türk harikalar yarattı! “At konuştu!”, “Toplama- çıkarma yapan kedi!” haberlerinin hemen yanındaki sütunda.

Yeme sırası bizde ekonomilerinde, sıranız geçmeye görsün. Aç kalırsınız, çünkü bileğinizin hakkıyla rızkınızı kazanmayı hiç öğrenmediniz ki.

Karamsar bir yazı oldu. Fakat yanlış değil. Tek tük istisnalar var. Basınımızın bu istisnaları vermekle işlediği günah da… Onları başka bir yazıda ele alayım.

Bizde o ortam yok da, bizim ortam nasıl ortam? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Beyin cari açığı

Vatandaşlarına güvenlik, refah, hukuk; çocuklarına güzel bir gelecek sağlayan ülkeler, tarih boyunca çekim merkezi olmuş. İnsanlar, bunları sunamayan topraklardan, daha parlak bir gelecek vaat eden memleketlere akmış.

Bir ülke için cari dengeden daha önemlisi, insan sermayesi giriş-çıkışıdır. Çünkü her türlü değeri yaratan donanımlı insandır. Ekonomik gücü de sert gücü de yumuşak gücü de… Bugün bu, özellikle böyledir; çünkü bilgi çağında, insandan değerli bir tabiî kaynak yoktur. Geçmişte de bir dereceye kadar öyleydi. İmparatorluklara bakınız… Roma, Abbasi, Selçuklu, Osmanlı…  Onlara, bilinen coğrafyanın her köşesinden, yüksek yetenekli insanlar akar. Sonra bu insanlar hızla yükselir, ülkeyi de yükseltir. Zenginler mi yetenekleri topluyor, yetenekler mi zenginliği yaratıyor? İkisine de evet… Bugün bizden gidenlerin başka ülkelere yerleşip oralarda zirveye tırmanışlarını, Nobel alışlarını veya dünyanın büyük problemlerine çözüm getirişlerini izliyoruz.

İnsan sermayesi için çekim merkezleri… Rahmetli iktisat tarihçimiz Mehmet Genç, Türkiye’nin tarihi boyunca hep göç aldığını yazar. 16. ve 17. asırlardan sonra bu göç alış; sürülen, soykırıma uğrayan Türklerin, bayraklarının hâlâ dalgalandığı topraklara kaçışıdır. Fakat daha önceki göç alış, hukukun üstünlüğünün, tebanın güvenlik içinde yaşamasının cazibesiyleydi.

Yeni Aziz Sancarlar gidiyor

Son zamanlarda aldığımız Suriyeli, Afgan göçleri bu konunun dışındadır. Bunlar bizim, çekimimizden değil, Suriye ve Afganistan’ın itişinden kaynaklanan göçler. Kaçaklar, ilk fırsatta Batı’ya gitmeyi hedef alıyor. Türkiye’yi transit salonu gibi görüyorlar. Bir Suriyeli çocuğun elindeki “No Turkey” afişini hatırlayınız.

Yaşayamadıkları toprakları terke zorlandıkları için gelenleri bir yana bırakalım. İnsan sermayesi akışında dengemiz ne yöndedir? Değerli insanlarda cari fazla mı veriyoruz, cari açık mı?

Bu konudaki haberler hiç de iç açıcı değil. Bu yıla ait yoklamalar; gençlerin %80 civarında bir kesiminin yurt dışına gitmek, orada yaşamak istediğine işaret ediyor. Bu vahim bir tablodur. Yarının Aziz Sancar’ı, Uğur Şahin’i, Özlem Türeci’si, Timur Kuran’ı, Daron Acemoğlu’su, rahmetli hocam Oktay Sinanoğlu’su bu gençler arasındadır işte… Hepsini saymağa kalksam telefon rehberi gibi bir cilt olurdu… İşte şimdi gidenler, o ciltlerden daha kalın ciltler oluşturacak. Ekonomi bu göçün bir sebebidir ama tek sebebi değildir. Beyinlere sağlanan ortam, daha da büyük bir cazibe. Kabiliyetler ancak o ortamlarda serpilip o seviyelere erişebiliyor.

Torpil yetenekten önde- hadi bana eyvallah

Karar’da, bir yıl kadar önce, yayımlanan araştırma sonuçlarına göz atınız. Araştırmayı, Yeditepe Üniversitesi ve MAK Danışmanlık birlikte yapmışlar, kapsamlı yapmışlar ve adına, “Gençlik Araştırması”demişler. ( )

18-29 yaş grubu arasını kapsayan ankete göre, gençlerin yüzde 76’sı daha iyi bir gelecek için yurt dışında yaşamak istiyor. Her iki gençten biri, mutlu olmadığını ifade ederken, yüzde 77’si torpilin yetenekten daha etkili olduğuna inanıyor. KONDA, 2017 yılında yaptığı araştırmada daha farklı bir soruyu hem öğrencilere, hem de anne-babaya sormuş: “İmkânınız olsa, kendinizin veya çocuğunuzun eğitim için yurtdışına gitmesini ister misiniz?” Yüzde 74 ‘evet’ demiş. Denekler üniversite mezunu ise “evet”lerin oranı, yüzde 80’in üstüne çıkıyor. (Araştırmayı bana açtığı için Sayın Bekir Ağırdır’a teşekkür borçluyum.)

Ne diyeceksiniz bu gençlere? “Gitme, kal evladım. Ben sana torpil bulmaya çalışayım.” 18-29 yaş grubuna bu izlenimi verdikleri için hicap duyan kimse var mı acaba? Ben rastlamadım.

Haberler iyileşmiyor, kötüleşiyor. Ülkemizin beyin kaybı, araştırmacılar için verimli bir alan hâline gelmiş. Bu konuda bir kitap yazan Evrim Kuran bu araştırmacılardan biri. Kitabı, “Onlar Göçtü Buradan
-Türkiye’nin Yeni Göç Nesli” (Mundi, 2021) Yazar, AGOS’tan gazeteci Ferda Balancar ile konuşmuş: ( )

Yetenek ve girişim: Kan kaybediyoruz!

“Son yıllarda araştırmacı bakışımla gördüğüm bir fotoğraf vardı. Türkiye’den dünyanın dört yanına ciddi bir yetenek göçü eğilimi izliyordum ve bu ülkenin verdiği önceki dönem göçlerine benzemiyordu. Bugünün Türkiye’sinde yeni nesil bir göç hareketi yaşanıyor. Ne yazık ki Türkiye’nin yeni nesil göçmenlerinin yaşları giderek düşmekte ve yine ne yazık ki Türkiye’nin yeni nesil göçmenlerinin yetkinlikleri giderek yükselmekte.”

Manzaramızın fotoğrafı. Eskiden kol gücü giderken şimdi beyin gücü gidiyor. Beyinlerle birlikte varlıklar ve girişimciler de çıkıştadır ki çağımızda, onlar da aslında beyindir. Gidenler sadece gençler değil. Yetişmiş profesyonelleri de kaybediyoruz.

Kuran devam ediyor:

“Son üç yılda 10 bin milyoner ile 13 bin girişimci ve iş insanı olmak üzere 23 bin kişi Türkiye’yi terk etti. … 2012 yılında yurtdışına giden doktor sayısı yalnızca 59 iken, 2019’da 1.042’ye ulaştı… Yine, ne yazık ki Türkiye’nin 20 OECD ülkesine beyin göçünden ötürü kaybının en az 220 milyar dolar olduğu öngörülüyor.“

Çare ne? Yine Kuran:

“Beyin göçü yaratıcılığı destekleyerek, sadakati değil liyakati alkışlayarak, keşif ve tasarım gücü olan insanlara ihtiyaçları olan özgür ortamı sunarak ve bütün bunların sunulabileceği en temel bağlam olan eğitimi siyasetin gölgesinden kurtararak büyük ölçüde engellenebilir. “

Maşallahımız var, bu tavsiyelerinin tamamının tersini yapıyoruz!!!

Beyin göçü yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

20 Aralık 2015

Hiç şüphesiz Türk olarak hepimiz gururlandık. Nihayet bir Türk bilim adamı da Nobel kazanmıştı. Elbette gururlanacaktık ve gururlandık. Üstelik Aziz Sancar ilkokulu da, ortaokul ve liseyi de, üniversiteyi de Türkiye’de okumuştu ve o dönemde Türkiye’de eğitimin ve öğretmenlerin çok iyi olduğunu söylüyordu; başarısında Atatürk inkılaplarının rolü olduğunu söylüyordu.

Fakat…

Fakat hiç şüphe yok ki Aziz Sancar bütün bilimsel çalışmalarını ABD’de yaptı ve oradaki çalışmalarıyla Nobel ödülünü kazandı.

Yukarıdaki kısa bilgilerden çıkaracağımız sonuçlar nelerdir? Sıralayalım.

1. Bir Türk bilim adamı da bilimde büyük başarılar kazanabilir ve hatta Nobel ödülü de alabilir.
2. Ancak bunun için iyi bir eğitim şarttır ve 1950’li, 1960’lı yıllarda Türkiye’de iyi bir eğitim vardı.
3. Ancak yetenek ve iyi eğitim, bilimde başarı göstermek için yeterli değildir; bilim adamının kendini gösterebilmesi, yeteneğini ortaya koyabilmesi için bir “ortam”a ihtiyaç vardır.

Sancar örneğinde “ortam”, ABD’deki bilim hayatı ve üniversitelerdir. Nobel almış olmasalar da ABD’de daha birçok başarılı bilim adamımız bulunmaktadır.

Başarılı bilim adamlarımız niçin Amerika’da veya başka gelişmiş ülkelerde çalışıyorlar? Türkiye’de gerekli bilim ortamını bulamadıkları için. O hâlde?…

O hâlde ülkeyi yönetenlerin yapması gereken şey açıktır. Eğitimi kaliteli hâle getirmek, bilime daha fazla yatırım yapmak ve ülkede bilim adamlarının çalışacağı ortamı hazırlamak.

Ulaştığımız sonuca kimsenin itirazı olmaz sanırım. Her şey gayet açık ve yapılması gereken de ortada. O zaman mesele nedir, nerede eksiklik var?

Bence eksiklik şurada. Bilime yatırım oy getirmiyor. Oy getirmeyen yatırım ve politikaları da hiçbir siyasi düşünmüyor.

Oy getiren, halkın seviyesini yükseltmek değil, halkın seviyesine inmektir.

Oy getiren, kameralarla birlikte bir gecekonduya gidip yer sofrasına oturmaktır; aileyi yer sofrasından kurtarmak değil.

Oy getiren, yoldur, apartmandır, otomobildir; okul, öğretmen ve bilim adamı değil.

Oy getiren, mahalle kabadayısı gibi konuşmak, böylece halk gibi olduğunu göstermektir; eğitimli olmak, kibar olmak değil.

Bilime yatırım oy getirmediğinden siyasiler, bilim hayatı için gerekenleri yapmak bir yana, bu konuda düşünmüyorlar bile. Düşünülmeyen bir konuda teşebbüse de geçilmez elbette. Önce bir meseleyi, onun gerekliliğini düşüneceksiniz ki o konuda teşebbüse geçesiniz.

Şunları söylersek acaba bir faydası olur mu?

Bilim, sadece bilim adamlarının başarılarını, onların ödül almalarını sağlamak için yapılmaz. Bilim, toplumun ilerlemesi, gelişmesi, daha iyi yaşama şartlarına kavuşması için de yapılır. Bir ülkenin kalkınmış olması, insanlarının hayat şartlarının düzgün olması için bilim şarttır. ABD bunun en açık örneğidir. Bu ülke bugün dünyanın en büyük gücü hâline gelmişse, insanları göz kamaştırıcı bir zenginlik içinde yaşıyorlarsa bunun birinci sebebi bilim ve bilime yapılan yatırımdır. Çin, Japonya, Güney Kore gibi ülkeler de bunun farkındadırlar ve bu sebeple bilime büyük yatırım yapıyorlar.

Türkiye’yi yönetenlerin de bilimin önemini anlayacağı bir gün gelir mi dersiniz?

AZİZ SANCAR VE TÜRKİYE’DE BİLİM yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.