“Yapay zekâyı anlıyor muyuz, yoksa yanlış mı anlıyoruz?” diye başlık koyacaktım. Sonra vazgeçtim. Doğrudan bir örnekle derdimi anlatmayı tercih ettim.

Copilot ile aramda geçen bir sohbeti aşağıya aktaracağım. Böylece yazımı yapay zekâya yazdırmaya en yakın geldiğim gün bugün olacak. Yapay zekâ konusunda yanlışlar tek değil. Mesela son zamanlarda “algoritma” kelimesi de çok popüler ve yapay zekâyı algoritma sanan yazılarla karşılaşıyorum. Algoritma yapay zekânın tam zıddı dersem başım ağrımaz. Algoritma – Al Harezmî’ye rahmet dileyerek – adım adım planlanmış bir reçetedir. Algoritma hata yaparsa nerede yaptı diye araştırıp bulursunuz. Yapay zekânın eğitimi ve kullanıcıya sunuluşu elbette algoritmalarla gerçekleşiyor ama kendisi algoritma değil. Bu yüzden hata yaptığında ‘Nerede hata yaptı?’ sorusunun cevabı yoktur. Yapay zekânın hatalarını, daha doğrusu sabuklamalarını – yani halüsinasyonlarını – düzeltmek için yine başka yapay zekâlar kullanılıyor.

Şimdi gelelim sohbete.
____________

YZ: Ama bilgelik, duygu, sezgi hâlâ insanda.

Ben: “Ama bilgelik, duygu, sezgi hâlâ insanda.” Buna benzer hükümler çok popüler ama ben bunu savunmayı sevmiyorum. Çünkü yapay zekâ hareketli bir hedef. 2026’da bunu söylüyorsak acaba 2030’da da söyleyebilecek miyiz? Ben insan zekâsı ile yapay zekânın tokuşturulmasından hoşlanmıyorum. Bence önemli olan (insan + yapay zekâ) > insan denklemi.

YZ (Bunun ne müthiş bir fikir olduğuna dair bir nutuk attıktan sonra…): “Geleceğin zekâsı hibrittir: İnsan + Yapay zekâ.” İstersen bu fikri yazının finaline yerleştirecek kısa, vurucu bir paragraf da yazabilirim.

Ben: Yaz bakalım.

YZ: İstersen bunu biraz daha edebî, biraz daha teknik, biraz daha polemikçi bir tonda yeniden yazabilirim. Hangi tona yakın olsun?

Ben: Üçünü de denersen elime dört versiyon geçer ki bu ayrı bir yazı olur.

YZ:

1) Edebî / Deneme Üslubu

Yapay zekâyı insan zekâsının karşısına koymak, gölgenin ışıkla yarışması gibi geliyor bana. Gölge ışığın yokluğunda anlamlıdır; ışık da gölgenin varlığıyla derinlik kazanır. İnsan ve yapay zekâ da böyle: Biri sezgisiyle, kültürüyle, hafızasıyla; diğeri hızıyla, örüntü gücüyle, yorulmazlığıyla birbirini tamamlıyor. Bu yüzden geleceğin zekâsı bir bilek güreşi değil, bir ortaklık. İnsan tek başına ne kadar güçlü olursa olsun, yapay zekâ ile yan yana geldiğinde ufku genişliyor, imkânları çoğalıyor. Denklem basit ama devrimsel: İnsan + Yapay zekâ > İnsan. Asıl kırılma, insanın makineyi rakip değil, yol arkadaşı olarak gördüğü anda başlıyor.

2) Teknik / Analitik Üslup

İnsan zekâsı ile yapay zekâyı karşı karşıya koyan söylem, teknolojik gelişmenin dinamik doğasını göz ardı ediyor. Yapay zekâ, statik bir sistem değil; her yeni modelde kapasitesi, bağlam penceresi, örüntü tanıma yeteneği ve çok dilli performansı genişleyen hareketli bir hedef. Bu nedenle “insan şu alanda üstün, yapay zekâ bu alanda yetersiz” türü hükümler hızla geçersizleşiyor. Daha sağlıklı yaklaşım, iki sistemin tamamlayıcı özelliklerini birlikte değerlendirmektir. İnsan, amaç belirleme, etik değerlendirme, kültürel bağlam kurma gibi yüksek seviye bilişsel süreçlerde güçlüdür; yapay zekâ ise büyük veri işleme, hız, tutarlılık ve örüntü çıkarma konularında çarpan etkisi yaratır. Bu iki kapasite birleştiğinde ortaya çıkan toplam güç, tek başına insan zekâsının erişebileceği sınırların ötesine geçer. Bu nedenle geleceğin en verimli modeli, rekabet değil entegrasyondur: (İnsan + Yapay zekâ) > İnsan.

3) Polemikçi / Tartışmacı Üslup

“Bilgelik insanda kalır, duygu insanda kalır. ” gibi cümleler kulağa hoş geliyor ama gerçeği ıskalıyor. Yapay zekâ her yıl sınırlarını genişletirken hâlâ “insan üstünlüğü” masalına sarılmak, teknolojiyi anlamamakla eşdeğer. Asıl mesele üstünlük değil; asıl mesele verimlilik. İnsan zekâsı tek başına sınırlı: yavaş, unutkan, önyargılı. Yapay zekâ ise tek başına amaçsız: neyin önemli olduğunu bilmez, bağlamı kuramaz. Bu ikisini birbirine rakip yapmak, iki bacağın hangisinin daha iyi koştuğunu tartışmaya benziyor. Koşu, ikisi birlikteyken mümkün. Geleceğin kazananı, insanı makinenin karşısına diken değil, yanına koyan yaklaşım olacak. Formül belli: İnsan + Yapay zekâ > İnsan. Geri kalan her şey nostalji.
_____________

Ne dersiniz? Hâlâ kuru, mekanik, takır-tukur diyebilir misiniz?

İnsan + Yapay zekâ > İnsan yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Hangi yapay zekâ (YZ)en iyisi?

Pek anlamlı bir soru değil bu. Kıran kırana rekabette biri, bir alanda bir milim öne geçse diğerleri oraya yüklenip bir santim fark atıveriyor. Doğru soru; hangi YZ, hangi maksada daha uygun?

En meşhuru, meydane ilk çıkan yiğit, OpenAI firmasının GPT’si. Daha çok ChatGPT ile tanındı. OpenAI yenidir, ufaktır, tefektir demeyin. Arkasında yüz milyarlarca dolarla Microsoft var. Daha başka teknoloji firmaları da. ChatGPT’ye doğrudan kendi internet sayfasından ulaşıp kullanmaya başlayabilirsiniz. Fakat Microsoft sayesinde, insanların sık kullandıkları aletlere de GPT yerleştirildi. Edge tarayıcısı kullanıyorsanız hemen üst bantta CoPilot tıklanmaya hazır bekliyor. Tıklarsanız, kendine ait bir yan pencere açıyor ve dile benden ne dilersin diyor. Edge, Microsoft’un… Microsoft’un en çok kullanılan diğer ürünü Office, yani Word, Excel, vs. . Bunların hepsinden de CoPilot’a ulaşmak kolay. Windows’tan mıdır, Office’ten midir bilmiyorum, benim sistem tepsimde CoPilot, o mavi-pembe logosuyla tıklamamı bekliyor. Bir zamanlar YZ, bir önceki sohbetinizi hatırlamazdı. Kaldığınız yerden devam edemezdiniz. Şimdi soruyu da sizi de hatırlıyor ve günler sonra bile sohbeti kaldığınız yerden sürdürmek mümkün.

Sonra Google

Bütün yapay zekâlar tercüme yapıyor. Fakat bir tanesi var ki koca bir pdf kitabını alıp çarçabuk Türkçe’ye veya hangi dili istiyorsanız ona, çeviriyor. Adı DeepL. Bu programdan daha önce de bahsetmiştim. Şimdi yayınevlerinin sevgilisi. DeepL’in elinden tutarak da çeviri yaptırabiliyorsunuz: Şu anlamına göre mi öbür anlamına göre mi yapayım diye soruyor size, eğer isterseniz. Yayımcılar hem böyle yakından izlemeyle hem de çeviri bittikten sonra redaksiyonla dillere hâkim bir insanın yapabileceği düzeyde çeviri elde ediyor, yayımlıyor. Kimse fark etmiyor bile.

Sahadaki öbür dev, Google. Tercüme işi, hatırlarsınız Google Çeviri ile başlamıştı. Kısa tercümelerde hâlâ rakipsiz. Google YZ’sinin adı Gemini. (Bu yazıyı hazırlarken Gemini 3’ün çıktığı haberi geldi.) Gemini, tek başına ChatGPT kadar isim yapmadı fakat kendinden çok bahsettirecek iki uygulaması var. GoogleLens ve bu yazıyı yazmamın sebebi NotebookLM.

Google Lens’e, “Google, bu nedir?” diye cep telefonu kameranızın gördüğü bir cismi sorabiliyorsunuz. Size ne olduğunu, fiyatını, nereden alabileceğinizi söylüyor. Bunun bir gözlük içine yerleştirilmiş şekli de çıkacakmış.

NotebookLM

Gelelim NotebookLM’e. NotebookLM, yapay zekâ iyi mi kötü mü, gelsin mi gitsin mi tartışmalarının sonlandıracak bir yenilik. Tartışılmayacak yararıyla öyle. Çünkü 21. asrın gittikçe yükselen bilgi denizinde boğulmadan, öğrenmeyi kolaylaştıran onun kadar etkili bir çözüm bilmiyorum. Bana programı, uygulamalı olarak Prof. Dr. Hasip Saygılı Hoca gösterdi ve öğretti.

Bugün insanın baş problemi bilgiye ulaşmak değil, bilgi tufanı içinde boğulmadan yüzmek. Her hafta en az 7-8 kitap ilgimi çeker. Değerlerini bildiğim dostlarımın, tanıdık ve hocalarımın tavsiyeleri bunlara eklenir. Okuduklarım, okumam gereken başka kaynaklara işaret eder. Zor bir yolculuktur bu. Daha 1960’larda, bilgi patlaması henüz bilimsel dergilerden ibaretken, matematik hocam rahmetli Masatoşi Gündüz İkeda’ya sormuştum, “Nasıl takip ediyorsunuz?” diye. Raftan bir dergi cildi çıkardı, açtı ve sayfaları birkaç saniyede bir çevirip her çevirişte de “Hmmm, hmmm.” diyordu. Burada hem bir özetleme mekanizması hem de her yazan okunmaya değmez mesajı vardı. Sinanoğlu’ndan da özellikle bu ikinci mesajı almıştım. Fakat bilgi tufanının hacmi artıyordu. Değerli ile değersizi ayırt etme de ayrıca marifet gerektiren işlerdi. Ya özetleme? Kime özetleteceksiniz?

Bilginin kapıları sonuna kadar açık

İşte NotebookLM bu meseleyi kökten çözüyor. Dilediğiniz sayıda not defteri açıyorsunuz. Sonra bir yazarın beş-altı eserini veya bir konuda 7-8 eseri bir araya getirip not defterine (Notebook) “kaynak” diye yüklüyorsunuz. Sonra bu kaynakların her biriyle neler yapmıyorsunuz ki! İkeda hocamın “hmm, hmm” metodundan daha verimli…

NotebookLM, isterseniz, bir kaynaktan size bir podcast hazırlıyor. On küsur dakika süren ve bir kadınla bir erkeğin kitap hakkında konuştuğu gayet bilinçli ve bilgili bir konuşma programı. Aynı şeyin videolusunu da yapabilirsiniz. Videoda insanlar değil, konuyla ilgili grafikler var. Sonra kitabın zihin haritası. Bölümler, alt bölümler, alt bölümlerin alt bölümleri… İçeriğin en ufak bileşenlerine kadar ayrıştırılıp özetlenmesi. NotebookLM size, kendinizi kontrol için bir yüzünde soru diğerinde cevap olan bilgi kartları da hazırlıyor. İsterseniz basbayağı sınav da. Peki tercüme? Kaynaklar istediğiniz dilde olabilir. Siz, her not defteri için bir çıkış dili ayarlıyorsunuz. Dolayısıyla, mesela kaynaklarınız İngilizce, çıkış diliniz Türkçe olabilir. Dil sayısı 30’la başlayıp 60, derken 80’e çıktı. Karışık kaynak da olur mu? Henüz denemedim. Tercüme diye bir problem yok. Üniversitede bir araştırmacı, bir doktora öğrencisi ve cümle hocalar için bulunmaz nimet NotebookLM.

Hangi yapay zekâ? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.