Uzun yıllar, Girişimcilik adında, seçmeli bir ders verdim. İlki Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesindeydi ve mühendislik öğrencilerinden derse bayağı bir rağbet vardı. Dersi alanlar, mezun olunca – belki de olmadan önce – kendi işini kurmayı hayal eden gençlerdi.

Derste tartıştığımız konulardan biri fiyattı. Bir mal veya hizmetin fiyatı nasıl belirlenir? Sınıfın ilk cevabı hemen her zaman şöyleydi, “Maliyeti hesaplarız, sonra üzerine bir kâr koyarız, bu da fiyat olur.” O ders saati bunun yanlışlığını anlatmamla geçerdi. Doğrusu şöyledir: “Bir ürünün fiyatı, müşterinin onu satın almak için vermeye razı olduğu bedeldir.”

Ta 1949’da Henry Hazlitt isimli bir yazar, Tek Derste Ekonomi adında bir kitap yazdı. Kitap o kadar tuttu ki baskı üstüne baskı yaptı ve çok dillere çevrildi. Hâlâ basılmaya devam ediyor. Yıllar önce internette, birden fazla forumda, blogda, bu “Tek Derste” yaklaşımını tartıştılar. Asıl soru, tek derste tamam da acaba tek sayfada ekonomi olur mu, idi. Sonra arkası geldi: Ya tek cümlede? Tek kelimede? Tek kelime üzerinde fikir birliği var gibiydi: Fiyatlar!

Doymaz hain satıcılar

Bunlar aklıma nereden geldi! Farkında mısınız; sevgili iktidarımızla sevgili medyamızın – her tür medyamızın; televizyondan basılı basına, sosyal medyaya kadar – hayrettir tek yürek ve tek ağız oldukları bir konu var? İç cephe böyle kuvvetleniyorsa vallahi bu birliği o sığınak delici bomba bile kıpırdatamaz. Fikir birliği şu: Fiyatları düşürmek için utanmaz, gözleri kârdan başka bir şey görmeyen, arsız, fahiş fiyat koyan satıcıları zapt-ü rapt altına almalıyız!

Bu hangi kanuna dayanıyor diye merak ettim. Öyle ya. Bir şey satacaksınız. Fiyatı nasıl koyacaksınız? Benim derste öğrettiğim gibiyse çevik fiyat kontrol ekipleri kapınıza dayanıverir. Fahişlere yazılan cezaların haberleri her yerde. Büyük tutarlar var… Gerçekten bizde narh mı var? Narh, ta Osmanlı’dan kalma bir kelime. Fiyat kontrolü demek, daha doğrusu tavan fiyat! Yok öyle bir şey. Narh Osmanlı’yla birlikte sona ermiş görünüyor. Osmanlı’nın şanlı başarıları var ama ekonomi bunlardan biri değil.

Narh yoksa ne var?

Narh yoksa bu cezalar ne? Araştırınca gördüm ki bunlar, piyasayı etkileyecek kadar büyük birkaç satıcının, aralarında fiyat kararlaştırmasına (price fixing) karşı cezalar. Bu her ülkede suçtur ve “fahiş fiyat” gerekçesiyle değil rekabete aykırılık gerekçesiyle cezalandırılır. Bir de kanunlarımız, tabii afet, harp gibi olağanüstü zamanlarda doğan kıtlıklardan vurgun vurmaya çalışacakları yola getirmek için hükümeti yetkilendiriyor. Mevcut iktidarın kendi kendini tabii afet sayacağını sanmıyorum. Onun için fiyatları arttıran, kârdan başka bir şey düşünmeyen arsız ve azgın satıcılara göz açtırmayacağız hikâyesi pek tutarlı görünmüyor. Ama nefis bir popülist söylem olduğu açık. Öfkenin yönlendirileceği düşman var ve o hayalî düşmanın size karşılık vermesi, canınızı yakması mümkün değil. Halkın size yönelecek öfkesini rahatlıkla o düşmana çevirebilirsiniz. Tadından yenmez! Muhalefet de muhalif basın da bu güçlü pozisyonunuz karşısında “Yok öyle değil.” demeye cesaret edemez.

Bu arada, iş adamının kâr düşüneninden değil, kâr düşünmeyeninden korkulur aslında. Kâr düşünmeyen iş adamı ne düşünür, maazallah?

Tevazu ve kibir

Burada, arz eğrisiyle talep eğrisini anlatıp sakın ola ikisinin kesişme noktasından uzaklaşmayın falan demeyeyim. Belki başka bir yazıda. Ama bir zamanlar, oy merkezli fındık taban fiyatının fındık ekimini İstanbul varoşlarına kadar getirdiğini; et ve süt fiyatlarını zorla düşürme teşebbüsünün de büyükbaşı mezbahaya yollayıp bugünkü ulaşılmaz et fiyatına yol açtığını hatırlayıp geçelim. Böyle yıkımlar, bir senede, iki senede tamir de edilemiyor. Kötü haber, bazan öbür seçime kadar devam ediyor.

Bunlar yaygın bilgiler. Herkesin bildikleri. Bakınız art arda birkaç iktisatçıdan alıntı yapayım:

İlki 2011 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Thomas Sargent. Princeton Üniversitesi’nde 2013 yılında yaptığı halka açık konuşmasında şöyle diyor: Biz iktisatçıların birçok konuda bilgimiz kesin değildir. Ama iki şeyden eminiz: Fiyatı çok düşük tutun,  ürün ortadan kaybolur. Çok yüksek tutun, ürün bolluğunda boğulursunuz.

1976 Nobel Ekonomi Ödülü’nü alan Milton Friedman’ın kendisi gibi meşhur bir sözü var: Büyük Sahrayı bizim siyasetçilere verin, beş yıl içinde kum kıtlığı çekeriz.

Tarım ülkesinde et kıtlığını nasıl becerdiğimizin şifresi bu sözde saklı mıdır dersiniz?

2014 Nobel konuşmasında Jean Tirole de “Biz iktisatçılar bilgimizden söz ederken alçak gönüllüyüz ama bir konu açıktır: Çarpıtılmış fiyatlar ya yapay kıtlık yahut da yapay bolluk yaratır.” demiş.

İktisatçılar alçak gönüllü ama ekonomistler pek mütevazı değil galiba.

Tek köşe yazısında ekonomi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Küresel ekonomi ve siyaset sisteminin son yıllarda içine girdiği yapısal dönüşüm, yalnızca ekonomik göstergelerdeki dalgalanmalarla değil aynı zamanda uluslararası sistemin kurumsal mimarisinde meydana gelen derin kırılmalarla da açıklanabilecek bir nitelik kazanmıştır. Dünya Ekonomik Forumu’nun (World Economic Forum) Davos toplantılarında sıkça tartışılan ve Cornell Üniversitesi profesörü Eswar Prasad tarafından kavramsallaştırılan “doom loop” ya da Türkçe karşılığıyla “kıyamet döngüsü”, küresel ekonominin artık klasik küreselleşme döneminde olduğu gibi ticaret, finans ve teknolojik yayılma üzerinden pozitif toplamlı bir büyüme üretmekten uzaklaştığını ortaya koymaktadır (Prasad, 2023). Bu çerçevede ekonomi, iç siyaset ve jeopolitiğin birbirini besleyen negatif geri bildirim mekanizmaları oluşturduğu; ekonomik krizlerin siyasi kutuplaşmayı artırdığı, siyasi kutuplaşmanın ise uluslararası iş birliğini zayıflatarak ekonomik belirsizlikleri derinleştirdiği bir döngü oluşmaktadır. Küresel sistemde artan stratejik rekabet ve ticaret bloklaşması, küreselleşmenin “hiper entegrasyon” döneminin sona erdiğini ve yerini daha parçalı bir ekonomik düzene bıraktığını göstermektedir (Rodrik, 2011; Baldwin, 2016). Bu yeni uluslararası düzen, devletlerin yalnızca ekonomik verimlilik üzerinden değil, aynı zamanda ulusal güvenlik ve stratejik otonomi perspektifinden ekonomik politikalar geliştirmesine yol açmaktadır.

Bu bağlamda özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında inşa ettiği liberal uluslararası düzenin kurumsal kapasitesinde ciddi bir aşınma gözlemlenmektedir. ABD iç siyasetindeki derin kutuplaşma ve bütçe süreçlerinde yaşanan kilitlenmeler, federal hükümetin uzun vadeli ekonomik ve teknolojik yatırımlar konusundaki karar alma kapasitesini sınırlamaktadır (Fukuyama, 2022). ABD Kongresi’nin son on yılda birçok kez bütçe kapanma krizleri yaşaması ve kamu maliyesinde sürdürülebilirlik tartışmalarının artması, uluslararası sistemde Amerikan liderliğinin güvenilirliğini zedeleyen faktörler arasında gösterilmektedir. Jane Harman’ın da dikkat çektiği gibi, ABD’nin neredeyse 1 trilyon dolara yaklaşan savunma harcamalarına rağmen küresel yönetişim alanında daha çekingen bir tutum sergilemesi, uluslararası sistemde önemli bir güç boşluğu yaratmaktadır (Harman, 2024). Bu boşluk, küresel sistemin daha parçalı ve çok kutuplu bir karakter kazanmasına yol açmaktadır.

Çin ekonomisi

Bu dönüşüm sürecinin en önemli aktörlerinden biri ise Çin’dir. Çin ekonomisi son yirmi yılda yalnızca üretim kapasitesi ve ticaret hacmi açısından değil aynı zamanda teknolojik inovasyon ve yeşil enerji yatırımları açısından da küresel ekonominin merkezlerinden biri haline gelmiştir. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre Çin, küresel yenilenebilir enerji yatırımlarının yaklaşık üçte ikisini tek başına gerçekleştirmektedir (IEA, 2024). Avustralyalı akademisyen Elizabeth Thurbon’un belirttiği üzere Çin, yeşil enerji dönüşümünü yalnızca çevresel bir politika alanı olarak değil aynı zamanda ulusal güvenlik, sanayi politikası ve jeostratejik nüfuz aracı olarak değerlendirmektedir (Thurbon, 2023). Bu yaklaşım, Çin’in enerji bağımsızlığını güçlendirmesine ve aynı zamanda elektrikli araçlar, batarya teknolojileri ve güneş paneli üretimi gibi stratejik sektörlerde küresel liderlik elde etmesine olanak sağlamaktadır. Çin’in karbon emisyonlarının 2024 civarında zirveye ulaşabileceğine yönelik öngörüler de bu stratejik dönüşümün önemli bir göstergesi olarak değerlendirilmektedir (IEA, 2024)

Jeopolitik rekabetin en görünür ve en sert biçimde hissedildiği bölge ise Avrupa’dır. Rusya’nın Ukrayna’ya yönelik askeri müdahalesi, Avrupa güvenlik mimarisinde İkinci Dünya Savaşı sonrasında görülmemiş bir kırılmaya yol açmıştır. Savaşın yalnızca askeri değil aynı zamanda ekonomik ve enerji politikaları açısından da küresel sonuçları olmuştur. Avrupa Birliği ülkeleri enerji güvenliği konusunda Rusya’ya olan bağımlılıklarını azaltmaya yönelik kapsamlı politikalar geliştirmeye başlamış ve alternatif ticaret ortaklıkları kurma çabalarını hızlandırmıştır (European Commission, 2024). Bu süreçte İsveç ve Finlandiya’nın NATO’ya katılması, Avrupa güvenlik mimarisinde önemli bir paradigma değişimine işaret etmektedir. Ayrıca Avrupa Birliği’nin Latin Amerika’daki Mercosur ülkeleriyle imzaladığı kapsamlı ticaret anlaşmaları, küresel ticaret ağlarının yeniden şekillenmekte olduğunu göstermektedir.

Küresel sistemde yaşanan bu dönüşüm yalnızca devletler arası güç dengelerini değil aynı zamanda teknolojik ve ekonomik kalkınma modellerini de yeniden tanımlamaktadır. Yapay zeka, dijital para birimleri ve veri ekonomisi gibi teknolojik gelişmeler, gelişmekte olan ülkeler için geleneksel sanayileşme süreçlerini kısmen atlayarak doğrudan dijital ekonomiye entegre olma fırsatı yaratmaktadır (Brynjolfsson & McAfee, 2014). Bununla birlikte teknolojik dönüşümün istihdam piyasalarında yarattığı yapısal değişimler, özellikle genç nüfusu yüksek olan ülkelerde ciddi sosyal riskler de barındırmaktadır. Eğer teknolojik verimlilik artışı yeterli ölçüde istihdam yaratamazsa gelir eşitsizliği ve sosyal dışlanma derinleşebilir (Acemoglu & Restrepo, 2020). Bu nedenle insan sermayesi yatırımları ve eğitim politikaları, dijital dönüşüm sürecinde kritik bir öneme sahiptir.

Sürdürülebilir kalkınma

Dünya Bankası’nın insan sermayesi üzerine yayımladığı kapsamlı raporlar da sürdürülebilir kalkınmanın yalnızca makroekonomik büyüme oranlarıyla ölçülemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. “Building Human Capital Where It Matters: Homes, Schools and Jobs” başlıklı rapor, bireylerin ekonomik potansiyelini belirleyen faktörlerin erken çocukluk beslenmesinden eğitim kalitesine, iş gücü piyasasına erişimden toplumsal cinsiyet eşitliğine kadar geniş bir yelpazeye yayıldığını göstermektedir (World Bank, 2023). Aynı şekilde Dünya Bankası’nın toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin önlenmesine yönelik raporları, kadınların ekonomik hayata eşit katılımının sürdürülebilir büyüme açısından kritik bir unsur olduğunu vurgulamaktadır.

Bu küresel dönüşüm bağlamında Türkiye’nin makroekonomik ve demografik göstergeleri, ülkenin hem önemli fırsatlara hem de ciddi yapısal kırılganlıklara sahip olduğunu göstermektedir. Dünya Bankası Data360 platformunun 2024 yılı verilerine göre Türkiye yaklaşık 86 milyonluk nüfusuyla Avrupa ve Orta Doğu arasında stratejik bir demografik ve ekonomik merkez konumundadır (World Bank, 2024). Türkiye’nin kişi başına düşen GSYH’si yaklaşık 15.892 ABD dolarına ulaşmış ve ekonomik büyüme oranı %3,3 seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu göstergeler Türkiye’nin üst-orta gelir grubunda yer alan dinamik ekonomiler arasında bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte gelir dağılımındaki eşitsizlik önemli bir yapısal sorun olarak varlığını sürdürmektedir. Türkiye’de Gini katsayısının 44,5 seviyesinde olması, ekonomik büyümenin toplumun tüm kesimlerine eşit biçimde yansımadığını göstermektedir.

Türkiye ekonomisinin karşı karşıya olduğu bir diğer önemli yapısal sorun ise iş gücü piyasasında gözlemlenen toplumsal cinsiyet eşitsizliğidir. Kadınların iş gücüne katılım oranının %36 civarında kalması, OECD ortalamalarının oldukça altında bir seviyeye işaret etmektedir (OECD, 2024). Bu durum yalnızca sosyal adalet açısından değil aynı zamanda ekonomik büyüme potansiyeli açısından da önemli bir kayıp anlamına gelmektedir. Uluslararası Para Fonu’nun yaptığı çalışmalar, kadınların iş gücüne katılım oranındaki artışın uzun vadede ekonomik büyümeyi önemli ölçüde hızlandırabileceğini göstermektedir (IMF, 2023).

Türkiye’nin insan sermayesi açısından karşı karşıya olduğu en önemli sorunlardan biri ise eğitim sisteminde ortaya çıkan öğrenme yoksulluğudur. Dünya Bankası verilerine göre ilkokul çağındaki çocukların yaklaşık üçte biri temel okuma becerilerinin altında performans göstermektedir (World Bank, 2024). Bu durum, dijital ekonomi ve yüksek teknoloji sektörlerinde rekabet edebilmek için gerekli olan nitelikli iş gücünün oluşmasını zorlaştırmaktadır. Eğitimde kalite ve fırsat eşitliği alanında gerçekleştirilecek reformlar, Türkiye’nin uzun vadeli kalkınma stratejisinin temel bileşenlerinden biri olarak görülmektedir.

Türkiye’nin sosyoekonomik göstergeleri yalnızca ekonomik ve eğitim politikaları açısından değil aynı zamanda çevresel sürdürülebilirlik açısından da önemli zorluklara işaret etmektedir. Ülkenin yenilenebilir tatlı su kaynaklarının yaklaşık %46’sının kullanılmakta olması, Türkiye’nin ciddi bir su stresi ile karşı karşıya olduğunu göstermektedir (FAO, 2023). Ayrıca ulaşım ve sanayi sektörlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının artışı, Türkiye’nin iklim değişikliğiyle mücadele politikalarını güçlendirmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Buna karşın Türkiye’nin dijital altyapı ve telekomünikasyon alanındaki performansı önemli bir rekabet avantajı sağlamaktadır. İnternet kullanım oranının %87 seviyesine ulaşması ve mobil ağ kapsama alanının neredeyse tüm nüfusu kapsaması, dijital ekonominin gelişimi için güçlü bir altyapı oluşturmuştur (ITU, 2024). Ayrıca Türkiye’nin siber güvenlik kapasitesinin Uluslararası Telekomünikasyon Birliği tarafından yapılan değerlendirmelerde yüksek puan alması, ülkenin dijital dönüşüm sürecinde önemli bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir.

Amartya Sen’in klasikleşmiş ifadesiyle kalkınma, yalnızca gelir artışı değil, “insanların gerçek özgürlüklerini genişletme süreci”dir (Sen, Development as Freedom, 1999). Türkiye’nin sahip olduğu yüksek dijital altyapı kapasitesi, genç ve dinamik nüfusu ile Avrupa, Orta Doğu ve Asya arasında konumlanan eşsiz jeostratejik konumu, doğru kurumsal reformlarla birleştiğinde bu dönüşüm için güçlü bir kaldıraç işlevi görebilir. Ancak bu potansiyelin hayata geçirilebilmesi, yalnızca teknik politika araçlarının değil, aynı zamanda uzun vadeli stratejik düşünmenin ve toplumsal sözleşmenin yeniden inşasını gerektirmektedir. Francis Fukuyama’nın da belirttiği üzere güçlü kurumlar ve yüksek sosyal güven düzeyi olmaksızın ekonomik kalkınmanın sürdürülebilirliği ciddi biçimde sınırlı kalmaktadır (Fukuyama, Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity, 1995). Bu nedenle Türkiye’nin önündeki temel entelektüel ve politik soru yalnızca “nasıl daha hızlı büyüneceği” değil, aynı zamanda daha derin bir perspektifle şu şekilde formüle edilmelidir: küresel sistemin giderek keskinleşen güç rekabeti ve teknolojik dönüşüm çağında Türkiye, ekonomik dinamizmini demokratik kurumsallaşma, toplumsal güven ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleriyle nasıl sentezleyerek uzun vadeli bir refah toplumu inşa edebilir? Bu soruya verilecek cevap, Türkiye’nin küresel sistemde ortaya çıkan “kıyamet döngüsü”nün yarattığı kırılganlıklara maruz kalan bir ekonomi mi olacağını, yoksa bu dönüşüm dalgasını stratejik fırsata dönüştüren bir bölgesel güç mü haline geleceğini belirleyecek temel unsur olacaktır

Kaynakça

Acemoglu, D., & Restrepo, P. (2020). Robots and Jobs: Evidence from US Labor Markets. Journal of Political Economy.

Baldwin, R. (2016). The Great Convergence: Information Technology and the New Globalization. Harvard University Press.

Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age. Norton.

European Commission. (2024). EU Energy Security and Strategic Autonomy Report.

FAO. (2023). Water Stress and Agricultural Sustainability Report.

Fukuyama, F. (2022). Liberalism and Its Discontents. Farrar, Straus and Giroux.

IEA. (2024). World Energy Investment Report.

IMF. (2023). Gender and Economic Growth Policy Paper.

ITU. (2024). Global Cybersecurity Index.

OECD. (2024). Employment Outlook.

Prasad, E. (2023). The Future of Money and Global Financial Governance.

Rodrik, D. (2011). The Globalization Paradox. Oxford University Press.

Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.

Thurbon, E. (2023). Industrial Policy and Green Transformation in China.

World Bank. (2023). Building Human Capital Where It Matters.

World Bank . (2024). World Development Indicators & Data360 Turkey Profile.

Yapısal Kırılganlıklar Ekseninde Türkiye’nin Jeopolitik Konumu yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Küreselleşmenin sonu mu? Jeoekonomik parçalanma çağında Türkiye için yeni yol haritası yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Din üzerinden gösterişçilik yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Karadeniz: Türkiye’nin mavi hazinesi ve geleceğe açılan kapısı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Neoliberalizm ve Sosyal Darwinizm yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Postmodern bağımlılık ve yeni yönetimler yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Manevî sarsıntılar yaşadığımız ülkemizde ne yazık ki sorunlar bununla sınırlı kalmıyor ve milletimiz derin bir ekonomik buhranın pençesinde kıvranıyor. Bilgi Şöleni’nde bu hafta Bartu Soral’la ekonomik krizi ve bu krizden çıkış yollarını konuşacağız. 5 Şubat Çarşamba günü gerçekleşecek programımıza hepiniz davetlisiniz.

Konu: Ekonomik Kriz ve Çözüm

Konuk: Bartu SORAL

Tarih: 05.02.2025

Saat: 19.00

Yer: Millî Düşünce Merkezi (GMK Bulvarı 56/5 Maltepe, Ankara)

Ekonomik Kriz ve Çözüm yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Türkiye’de hayat nasıl? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Haftaya iki güzel haberle başladık. Biri millî takımın İzlanda’da, İzlanda’ya ve buzlu sahaya karşı galibiyetiydi. Bu haber bir başka güzel haberin yanında küçük kaldı. Bir Türk bilim adamının, Daron Acemoğlu’nun, Nobel Ekonomi Ödülü’nü alması. Orhan Pamuk ve Aziz Sancar’dan sonra ödülü alan üçüncü Türk.

Acemoğlu şöhret merdivenlerini tırmanırken Türkiye ile bağını hiç koparmadı. Türkiye’nin çıkarları ve ne yapması gerektiği üzerinde düşündü,  çalıştı ve bize anlattı. Buyurun, Bilkent Üniversitesinde son kitabı Dar Koridor hakkında yaptığı konuşma:

Kapsayıcı ve istihraççı

Acemoğlu’nun dikkatleri üzerinde toplayan ilk kitabı, James A. Robinson’la birlikte yazdığı ve Türkçesi 2022’de yayımlanan Ulusların Düşüşü idi. Ulusların Düşüşü, 2012’de ABD’de, Yılın İş Dünyası Kitabı olmuş. Ben, Niçin (Geri Kaldık)? (2013 Bilge Kültür ve sonra 2017, Panama) kitabımda eseri eleştirmiştim. Düşüş’te dünyadaki bütün toplumlar ikiye tipe ayrılıyor: Kapsayısı (inclusive) ve istihraççı (extractive). Birinciler; gelirin, servetin bütün topluma yayıldığı, devletin halkıyla birlikte kalkındığı toplumlar. İkinciler; üretilen değerin devlet büyükleri tarafından emilip, devşirilip devletteki o birilerinin zenginleştiği, buna karşılık halkın sömürüldüğü toplumlar. “İstihraççı” benim bulduğum kelimeydi. Türkçe teknik terminolojide maden çıkarmak, madenden istenilen kısmı çıkarmak anlamında kullanılan bir kelimedir. Kapsayıcı toplumlar güçlenip yükselirken istihraççılar yerinde sayıyor ve sonuçta düşüyor, yıkılıyordu. 

Acemoğlu ve Robinson, dünyadaki bütün toplumları inceleyip gözlemlerinden sonra bu sonuca varmışlar gibi gelmedi bana. Sanki önce teorilerini kurup sonra o toplumda da ötekinde de bu teorileri nasıl doğrulanıyor diye bakmışlar. Bu sosyal bilimlerde sık yapılan bir hata. Marks ve taraftarlarının, bütün dünyayı, Avrupa özelinde gözlediği mekanizmalara göre açıklamaya kalkışlarındaki hata gibi. 

Ulusların Düşüşü’nde, Osmanlı için söylenenler 11 yıl önce bana ters gelmişti ve biraz sertçe tenkit etmiştim. Kitapta söylenenler şöyle: 

Endüstri Devrimi ve onun açığa çıkardığı teknolojiler Mısır’a yayılmadı çünkü bu ülke Osmanlı İmparatorluğu’nun kontrolü altındaydı ve Osmanlılar Mısır’a, Mübarek Ailesi’nin daha sonra yapacağı muameleyi yapıyordu… Ülke İngiliz kolonializminin emrine girdi ki onlar da Mısır’ın refahını ancak Osmanlılar kadar umursuyordu… Mısırlılar Osmanlı ve İngiliz İmparatorluklarından kurtulup 1952’de de kraliyeti devirdiler fakat (bu devrimciler de)… ortalama Mısırlının refahı ile ancak İngiliz ve Osmanlı kadar ilgiliydi. Toplumun yapısı değişmedi ve ülke fakir kaldı.

Mısır’ı sömürdük mü gerçekten?

Benim itirazım da şöyleydi:

Osmanlı Mısır’a soyulacak kaz gözüyle bakmış ve alabilecekleri verginin azamisini alıp halkı yoksulluğa mahkûm etmiştir. Öyle mi? Buyurun genç bir tarihçinin yakın zamanda yayınlanan çalışmasından bir pasaj (Muhammet Yıldırım, Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi, 2001- o da Uzunçarşılı’dan almış): 

“Hadım Süleyman Paşa’nın Beylerbeyliği ile Mısır’da yeni bir huzur ve refah devri başlamıştı. Mısır vakanüvisleri hep bir ağızdan kabul ediyorlar ki, o memleketi gayet iyi ve adil bir şekilde idare etti. O zamana kadar, Mısır’dan, başkent İstanbul’a hiçbir vergi gönderilmemişti. Hadım Süleyman Paşa bunu gönderen ilk Beylerbeyi oldu. Süleyman Paşa Beylerbeyi tayin edilirken Emir Canım Havzavi adlı bir şahıs “defterdar” olarak Mısır’a gönderilmişti. Yola çıkmadan önce Kanuni Sultan Süleyman, Havzavî’ye devlet personelinin maaşlarını dağıtıp, öbür masrafları da karşıladıktan sonra, geri kalan parayı defterlere kaydedip, başkente göndermesini ve hiçbir suretle Şeriata aykırı davranışlarda bulunmamasını ısrarla tenbih etti. Mısır’a varınca, o merkez hazinesine iki taksit olmak üzere 9 [2 x 9 = 18] yük altın gönderdi. Bu sırada Süleyman Paşa 1534 (H.914) de görevinden alınmış ve yerine Hüsrev Paşa getirilmişti. Onun cesur, korkusuz ve şuursuz olduğu ve bu yüzden “Deli Hüsrev” adıyla meşhur olduğu söyleniyor. Bu şahsi özellikleri, hiç olmazsa Mısır’da barış ortamının kurulmasına sebep oldu. Bu dönemde halk evlerinin kapılarını açık bırakıp dışarıya gidebiliyordu ve eşyalarına kimse göz koymuyordu… Havzavî 12 Yük fazla olan vergi hakkında şüphelendi ve mesele aydınlatılıncaya kadar bunun hazineye yatırılmasını durdurdu. Fikrine göre bu para zorla toplanmıştı. İfade vermeye çağrılınca, Mısır Beylerbeyi Hüsrev Paşa, bu rakamın baskı yapılarak toplanmış olmadığını, aksine daha evvelki sene Hazine–i Hümâyûna’a hiç varidat gönderilmediği, gönderilmemesi yüzünden o seneye ait tahsil edilemeyen para olduğunu bildirdi. Sultan bu ifadeden tatmin olmadı ve Şeyhülislama müracaat edip, mezkur … varidat hakkında kalbine şüphe uyanması yüzünden bu parayı bir sadaka olarak harcayabilmesi hakkında dinin hükmünü sordu.”

Ne dersiniz? Devletluların halkı sömürdüğü bir topluma benziyor mu? 

Fakat bu tenkidim, Ulusların Düşüşü’nü bütün bütün silin anlamına gelmez. Birçok ülkede tezin geçerliliği görülüyor. Fakat Osmanlı için doğru olmayabilirmiş. 

Üçüncü Nobel’imiz kutlu olsun. 

Üçüncü Nobel’imiz: Daron Acemoğlu yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.