Hangi yapay zekâ (YZ)en iyisi?

Pek anlamlı bir soru değil bu. Kıran kırana rekabette biri, bir alanda bir milim öne geçse diğerleri oraya yüklenip bir santim fark atıveriyor. Doğru soru; hangi YZ, hangi maksada daha uygun?

En meşhuru, meydane ilk çıkan yiğit, OpenAI firmasının GPT’si. Daha çok ChatGPT ile tanındı. OpenAI yenidir, ufaktır, tefektir demeyin. Arkasında yüz milyarlarca dolarla Microsoft var. Daha başka teknoloji firmaları da. ChatGPT’ye doğrudan kendi internet sayfasından ulaşıp kullanmaya başlayabilirsiniz. Fakat Microsoft sayesinde, insanların sık kullandıkları aletlere de GPT yerleştirildi. Edge tarayıcısı kullanıyorsanız hemen üst bantta CoPilot tıklanmaya hazır bekliyor. Tıklarsanız, kendine ait bir yan pencere açıyor ve dile benden ne dilersin diyor. Edge, Microsoft’un… Microsoft’un en çok kullanılan diğer ürünü Office, yani Word, Excel, vs. . Bunların hepsinden de CoPilot’a ulaşmak kolay. Windows’tan mıdır, Office’ten midir bilmiyorum, benim sistem tepsimde CoPilot, o mavi-pembe logosuyla tıklamamı bekliyor. Bir zamanlar YZ, bir önceki sohbetinizi hatırlamazdı. Kaldığınız yerden devam edemezdiniz. Şimdi soruyu da sizi de hatırlıyor ve günler sonra bile sohbeti kaldığınız yerden sürdürmek mümkün.

Sonra Google

Bütün yapay zekâlar tercüme yapıyor. Fakat bir tanesi var ki koca bir pdf kitabını alıp çarçabuk Türkçe’ye veya hangi dili istiyorsanız ona, çeviriyor. Adı DeepL. Bu programdan daha önce de bahsetmiştim. Şimdi yayınevlerinin sevgilisi. DeepL’in elinden tutarak da çeviri yaptırabiliyorsunuz: Şu anlamına göre mi öbür anlamına göre mi yapayım diye soruyor size, eğer isterseniz. Yayımcılar hem böyle yakından izlemeyle hem de çeviri bittikten sonra redaksiyonla dillere hâkim bir insanın yapabileceği düzeyde çeviri elde ediyor, yayımlıyor. Kimse fark etmiyor bile.

Sahadaki öbür dev, Google. Tercüme işi, hatırlarsınız Google Çeviri ile başlamıştı. Kısa tercümelerde hâlâ rakipsiz. Google YZ’sinin adı Gemini. (Bu yazıyı hazırlarken Gemini 3’ün çıktığı haberi geldi.) Gemini, tek başına ChatGPT kadar isim yapmadı fakat kendinden çok bahsettirecek iki uygulaması var. GoogleLens ve bu yazıyı yazmamın sebebi NotebookLM.

Google Lens’e, “Google, bu nedir?” diye cep telefonu kameranızın gördüğü bir cismi sorabiliyorsunuz. Size ne olduğunu, fiyatını, nereden alabileceğinizi söylüyor. Bunun bir gözlük içine yerleştirilmiş şekli de çıkacakmış.

NotebookLM

Gelelim NotebookLM’e. NotebookLM, yapay zekâ iyi mi kötü mü, gelsin mi gitsin mi tartışmalarının sonlandıracak bir yenilik. Tartışılmayacak yararıyla öyle. Çünkü 21. asrın gittikçe yükselen bilgi denizinde boğulmadan, öğrenmeyi kolaylaştıran onun kadar etkili bir çözüm bilmiyorum. Bana programı, uygulamalı olarak Prof. Dr. Hasip Saygılı Hoca gösterdi ve öğretti.

Bugün insanın baş problemi bilgiye ulaşmak değil, bilgi tufanı içinde boğulmadan yüzmek. Her hafta en az 7-8 kitap ilgimi çeker. Değerlerini bildiğim dostlarımın, tanıdık ve hocalarımın tavsiyeleri bunlara eklenir. Okuduklarım, okumam gereken başka kaynaklara işaret eder. Zor bir yolculuktur bu. Daha 1960’larda, bilgi patlaması henüz bilimsel dergilerden ibaretken, matematik hocam rahmetli Masatoşi Gündüz İkeda’ya sormuştum, “Nasıl takip ediyorsunuz?” diye. Raftan bir dergi cildi çıkardı, açtı ve sayfaları birkaç saniyede bir çevirip her çevirişte de “Hmmm, hmmm.” diyordu. Burada hem bir özetleme mekanizması hem de her yazan okunmaya değmez mesajı vardı. Sinanoğlu’ndan da özellikle bu ikinci mesajı almıştım. Fakat bilgi tufanının hacmi artıyordu. Değerli ile değersizi ayırt etme de ayrıca marifet gerektiren işlerdi. Ya özetleme? Kime özetleteceksiniz?

Bilginin kapıları sonuna kadar açık

İşte NotebookLM bu meseleyi kökten çözüyor. Dilediğiniz sayıda not defteri açıyorsunuz. Sonra bir yazarın beş-altı eserini veya bir konuda 7-8 eseri bir araya getirip not defterine (Notebook) “kaynak” diye yüklüyorsunuz. Sonra bu kaynakların her biriyle neler yapmıyorsunuz ki! İkeda hocamın “hmm, hmm” metodundan daha verimli…

NotebookLM, isterseniz, bir kaynaktan size bir podcast hazırlıyor. On küsur dakika süren ve bir kadınla bir erkeğin kitap hakkında konuştuğu gayet bilinçli ve bilgili bir konuşma programı. Aynı şeyin videolusunu da yapabilirsiniz. Videoda insanlar değil, konuyla ilgili grafikler var. Sonra kitabın zihin haritası. Bölümler, alt bölümler, alt bölümlerin alt bölümleri… İçeriğin en ufak bileşenlerine kadar ayrıştırılıp özetlenmesi. NotebookLM size, kendinizi kontrol için bir yüzünde soru diğerinde cevap olan bilgi kartları da hazırlıyor. İsterseniz basbayağı sınav da. Peki tercüme? Kaynaklar istediğiniz dilde olabilir. Siz, her not defteri için bir çıkış dili ayarlıyorsunuz. Dolayısıyla, mesela kaynaklarınız İngilizce, çıkış diliniz Türkçe olabilir. Dil sayısı 30’la başlayıp 60, derken 80’e çıktı. Karışık kaynak da olur mu? Henüz denemedim. Tercüme diye bir problem yok. Üniversitede bir araştırmacı, bir doktora öğrencisi ve cümle hocalar için bulunmaz nimet NotebookLM.

Hangi yapay zekâ? yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Mustafa Süleyman, yapay zekâ dünyasının duayenlerinden biri. Suriyeli bir taksi şoförüyle bir İngiliz hemşirenin oğlu. İngiltere’de doğup büyüyor. Oxford’da okurken bir arkadaşıyla birlikte Müslüman gençlere telefonla psikolojik destek hattı kuruyor ve teşebbüs çok başarılı olunca, okuldan ayrılıyor. Tıpkı Microsoft’un Bill Gates’ının, Facebook’un Mark Zuckenberg’inin okulu terk edişi gibi.

Öğrencilere not: Bu kahramanlar başarılı oldukları için okulu bıraktılar; okulu bıraktıkları için başarılı olmadılar. 

Mustafa Süleyman’ın asıl büyük başarısı, Derin Zihin (Deep Mind) adlı yapay zekâ projesinde ve şirketinde. Google, şirketi 2014’te 400 milyon sterline satın alıyor. Süleyman, şirketi yönetmeye devam ediyor. 2022’de Google’dan ayrılıp Inflection AI (Tonlama Yapay Zekâsı) şirketini kuruyor. Bu şirketin Pi (Personal Intelligence – Kişisel Zekâ) ürünü, herkesin kişisel kurmay başkanı olma vaadiyle yola çıkmış. 

Mahşerin dört atlısı

İşte bu Mustafa Süleyman, geçen Eylül ayında Gelen Dalga (The Coming Wave) adlı bir kitap yayımladı. Eser, çıkar çıkmaz New York Times’ın en çok satanlar listesine girdi. Ardından Financial Times, The Economist, Bloomberg, Semafor, CNN, Sunday Times ve The Guardian başa oturdu. Kitabı, New York Times’da listeye girdiği gün, yayıncı arkadaşlarımı arayıp tavsiye ettim. Türkçe tercüme telif hakkını almak için 5 Türk yayınevinin başvurduğunu ve sonucun açık arttırmayla belirleneceğini öğrendim. Kim aldı bilmiyorum. Umarım yakında kitabın Türkçesine kavuşuruz. 

Süleyman’ın geçmişine ve bugününe bakarak Gelen Dalga’nın sadece yapay zekânın dünyaya etkisini incelediğini zannedebilirsiniz. Kitap bunu yapıyor. Fakat bu dalgada sadece yapay zekâ değil, DNA mühendisliği, kuantum bilgisayarlar ve diğer Endüstri 4.0 teknolojileri de var. Hepsinden önemlisi dört süreç anlatılıyor: Teknolojilerin yaygınlaşması,  ucuzlaması,  kabiliyetlerinin artması ve  teknolojilerin sinerjisi, yani birbirini desteklemesi. 

Bilgisayarı ele alalım: Bugün cebimizde taşıdığımız akıllı telefonun bir bilgisayar olarak kabiliyeti, benim 1966 yılında ABD’nin seçkin üniversitelerinden birinde kullandığım bilgisayardan muhtemelen trilyon kat fazla. Fiyatı yüz binde biri mertebesinde. Nihayet, cep telefonlarının yaygınlığı nedir dersiniz? Sonra internetin bu telefona katkısı? 

İntel’in bir zamanlar başkanlığını yapan Gordon Moore’un adıyla anılan bir “kanun” vardır: Elektronik teknolojilerinin yapı taşlarından entegre devrelere yerleştirilebilen transistor sayısı her yıl iki katına çıkar. Bu yüzden ilk bilgisayarlarımızı en geç üç yılda bir yenilemek zorunda kalırdık. Çünkü üç yaşındaki makine artık yeni uygulamaları çalıştıramazdı. Moore, daha sonra kanununu, iki yılda bir iki katına çıkar şeklinde değiştirdi… Bilgisayarlarımızı 5-6 yıl kullanabiliyoruz. Süleyman, Moore kanunu kadar bilinmeyen başka bir kanundan bahsediyor, ekonomistlerin Carlson eğrisinden: İnsan DNA’sının sıralanması, yani yapısının belirlenmesi, 2003 yılında 1 milyar dolarken 2022’de bin doların altına inmiş! Moore kanunundan bin defa daha hızlı.

Evde covid üretmek

Ee, ne olacak yani? Şu olacak yani: Süleyman, kitabın hemen başında bir bomba patlatıyor: “Bugün 25 bin dolarlık bir yatırımla herkes evinde tasarladığı bir virüsü üretebilir!” Bilgisayar virüsünden değil, biyolojik virüsten bahsediyor. 25 000 dolar, doktora öğrencisi düzeyinde bilgi ve kararlılık gerekiyor; o kadar. 

Atom bombasının, hidrojen bombasının yayılması insanlığı tehdit eder; kabul ama bunları yapmak için milyarlarca dolar ve bir de devlet lazım. Her devlet bunu becermesin diye de dünya çapında kontroller, milletlerarası anlaşmalar var. Düşünün, 25 000 dolara evde hidrojen bombası yapılsaydı dünyanın hâli nice olurdu! Peki, bu fiyata ve evde Covid-19’dan beter bir virüs imal edilebiliyorsa dünyanın hâli ne olacak! 

Yarın değil şimdi

Bilgisayar virüsü değil dedim. Kitapta bilgisayar virüsü de var. Kuzey Kore kaynaklı olduğu iddia edilen  – Kuzey Kore bunu reddediyor – WannaCry virüsü anlatılıyor. Bulaştığı bilgisayarlardaki dosyaları şifreleyip şifre anahtarını parayla satan virüsten. Dünyanın bankalarını, ulaşım şirketlerini, elektrik şebekelerini ve aklınıza gelebilecek her şeyi tehdit eden virüsten. Bir bilgisayarcı tesadüfen virüsü kapatan yazılım düğmesini buluyor ve yayılmayı daha başındayken durduruyor. Şimdi, bu konuda eğitilmiş bir yapay zekânın, bilgisayar işletim sistemlerinde ve programlarındaki açık kapıları belirlediğini, bunlara uygun virüsler imal ettiğini düşünün. İmal ettiği virüsleri internet üzerinden izlediğini ve öğrendiklerine göre daha etkili, daha etkili hâle getirdiğini!

Süleyman’ın uyarısı, Acemoğlu’nunkinden daha geniş bir alanı ve daha farklı teknolojileri kapsıyor. İkisi de bilim kurgu değil. Bugün olup biteni anlatıyor. 

Gelen Dalga yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.