Her geçen gün daha fazla finansallaşan dünyada, borçluluk hızla artıyor. “Finansal ağalar” sadece gelişmiş ekonomileri değil, gelişmekte olan ekonomileri de borca boğdular. Değişen tek şey, gelişmiş ekonomilerde borçlar kendi paralarıyla. Oysa gelişmekte olan ekonomilerde, ucuz kaynak bulduğunu düşünenler, dövizle, yabacı parayla borçlanıyorlar.

Türkiye’de de durum farklı değil. Borçlar aldı başını gidiyor.

Borçların, ülkenin ekonomik ve siyasi kaderine nasıl yön verdiğini deneyimlerle biliyorum. Bu bağlamda toplam borçluluk verilerini 2002 yılından bu yana daha düzenli izlerim.

Hazırladığım toplam borçluluk rakamlarını içeren tabloları aşağıda bilginize sunuyorum. Bu tablolarda bankaların dışarıdan ve diğer bankalardan aldıkları borçlar yer almıyor. Bankaların aldığı paralar kredi olarak şirketlere ve hanelere dağıtıldığı, bir bölümüyle de kamuya borç verildiği için finansal sektörü hesaba katmıyorum. (Böylesi bir hesaplamaya itirazı olanlar olabilir. Ama çifte sayımdan kaçınmak ve rakamları konsolide etmek çok zor olduğu için bu kolay yolu seçtim.)

Birinci tabloda, Hazine’nin ve KİT’lerin iç ve dış borçları, belediyelerin bankalara borçları ile hanehalkının ve reel sektörün borçlarının nominal büyüklükleri yer alıyor. 2002 yılında, büyük Krizden hemen sonra, ülkenin toplam borçları 366 milyar liraymış. Bu yılın ilk yarısında bu rakam 3,3 trilyon lirayı geçmiş.

Haziran itibariyle, kamunun borçları 862 milyar lirayı aşmış. Hanehalkının tüketici kredileri artarken, şirketlerin hızla borçlandığı gözden kaçmıyor. Bu gelişmede, Hazine destekli Kredi Garanti Fonu (KGF) kefaletine haiz banka kredilerinin büyük etkisi olduğunu biliyoruz.

Nominal büyüklüklerdeki artışlara bakınca en büyük yıllık sıçramanın 424 milyar lira artışla 2013 yılında olduğunu görüyoruz. 2017’nin ilk yarındaki artış hiç te az değil, 352 milyar liradan fazla. Görünen o ki bu yıl tamamlandığında nominal artış rekoru kırılmış olacak.

Gelelim ikinci tabloya, borçların reel değerlendirilmesine, yani borçların milli gelirle ilişkisine. Teorik olarak; eğer alınan borçlar yararlı, gelir getiren yatırımlara yapılıyor ve milli gelir de borçlar kadar artıyorsa sorun olmaz. Yok borçlar gelirden daha fazla artıyorsa o zaman ekonomi (milli gelir) yeteri kadar büyümezken borçlar artıyor demektir. Böylesi bir durumda borç geri ödemesinde sıkıntı çıkabilir.

Onun için borçlar/milli gelir oranına özel önem verilir. İkinci tabloda yıllar itibariyle bu oranlar yer alıyor. Oran 2002’de %102’den azmış. 2005’te yüzde 87’ler düzeyine düşmüş. Bu yıllarda borçlar azalırken büyüme hızı artmış. 2009 Küresel Kriz yılı olduğu için orandaki artışı makul karşılamak lazım. Ama ardından, önce %114’lü seviyelere çıkan oran şimdi %120 ile tarihi bir rekor kırmış. (Haziran 2017 milli geliri, TÜİK’in açıkladığı Eylül-Aralık 2016 ve Mart 2017 çeyreklerinin milli gelir toplamına, çeşitli kuruluşların Mart-Haziran 2017 büyüme tahminleri ortalaması alınıp yıllıklandırılmıştır. Bir tahmindir)

Oranın altı aylık artışı 5,7 puan olmuş. Yılsonunda yıllık değişimin ne olacağını merak etmemek elde değil. Umarım 2013 yılının 10,8 puanlık artış rekoru kırılmaz.

Son olarak borçların dağılımına bakalım. 2002 yılının tam tersi bir görünüm var. O yıllarda borçların %26’sı hane halkına ve reel sektöre, %74’ü ise kamuya aitti. Kamu, 2001 Krizinin yükünü üstlendiği için ülke borcunun çoğunu taşıyordu. Ardından mali disiplinin önemsenmesiyle kamu borçları azaldı. Ama tüketime, inşaata ve ithalata dayalı büyüme modeli nedeniyle ülke borçluluğu azalmadı. Tam tersine arttı. Değişen tek şey kamunun yerini hanehalkının ve reel sektörün alması oldu. Borçları özel sektör taşımaya başladı. Dolayısıyla artık borçların toplam içindeki dağılımı 2002’nin tam tersini gösteriyor.

Kaynak: Hazine, TCMB, BDDK ve kendi hesaplarım

Kısacası resmin sadece bir yanına bakıp, bazı şeyler güzelleşti demek yerine tümüne bakıp aileler ve şirketler bu borcu nasıl ödeyecek diye düşünmenin zamanı geldi.

Belki de geçti!

Ekonomist, E. Hazine Müsteşar Yrd. Hakan Özyıldız

Yılın ilk yarısında toplam borçluluk tarihi rekor kırdı yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Kamu borçlanması bu yıl hızlı artıyor. Borç stoku büyüyor. Borç stokunun büyümesi demek ileride daha çok borç geri ödemesi anlamına gelir.

Bu bağlamda kamu borç rakamlarına bakarken stok=anapara tanımını unutmamak lazım. Hazine’nin yayımladığı borç stoku rakamlarına faizler dahil değildir. Çünkü faizler yıllar itibariyle değişir ve hesaplanamaz. Bu nedenle bütçe harcamalarının içinde yıllık faiz ödemeleri vardır.

Anapara, yani stoku azaltmak için yıllık faiz ödemelerinden daha fazla faiz dışı fazla vermek gerekir. Eğer bu başarılabilirse, o yıl hem faizler ödenir hem de borç stoku azalmış olur.

Ancak hem ekonomistler hem de siyasetçiler genellikle bu yolu tercih etmezler. Daha büyük faiz dışı fazla vermek demek ya daha çok gelir toplamak ya da daha az harcama yapmak demektir. Bunlar ekonomiye küçültücü etki yapar. Zaten yeteri kadar hızlı büyüyemeyen ekonomiye bir de borç geri ödemek için bütçeden baskı yapmak, pek taraftar bulan bir görüş değildir.

Bununla beraber, ekonomiyi büyüteceğim diye borçlanmaya aşırı yönelmek te yanlıştır. Çünkü hızla borcunu çoğaltan bir yapı ya zamanı gelince borcu ödemek istememektedir ya da sorunun farkında değildir. Çünkü eğer borçlarını geri ödemek istiyorsa, şimdi az görünen borç, vadesi geldiğinde büyüyecek, geri ödemesi zorlaşacaktır.

Bugün ekonomiye gaz vermek için alınan borçlar eğer gelir getiren yatırımlarda kullanılıyorsa ne ala. Toplanan gelirlerle ileride borç geri ödemesi sorun olmaz. Aksi durumda, büyüyen borç stoku, ileride vergi verenlere ve bütçe transferleriyle yaşayanlara risk yaratacağı için dikkat edilmesi gereken bir gelişmedir.

Uzamanlar borçların sorunlu aşamaya gelmemesi için kullanım/anapara ödeme oranı (borç çevrime rasyosu) izler.

En önemli göstergesi; kullanım, anapara ödemlerinden büyükse kamu borç stoku artıyor demektir. Bu oran aynı zamanda, borçlunun ödemelerinin ne kadarını kendi imkanlarıyla ne kadarını aldığı yeni borçla ödediğini takibe de yarar. Oran yüzden büyükse, borçlunun ödemlerini kendi imkânlarıyla yapamadığı, yeni aldığı borçla bir kısım eski borcunu ödediği anlaşılır.

Aşağıdaki grafikte, 1998-2017 (2017 Ocak-Temmuz arası döneme aittir. Diğerleri yıllıktır) arasındaki döneme ait Hazine iç ve dış borç kullanımı ile iç ve dış borç geri ödemeleri rakamlarından hesaplanan borç çevirme rasyosu yer alıyor.

Görüldüğü gibi, Hazine her zaman ödediği anaparadan daha fazla borçlanıyor. Dolayısıyla kamu borç stoku büyüyor. Fazla borçlanmanın çeşitli nedenleri olabilir. Örneğin bütçe açığı tahmin edilenden büyük olabilir. Kamu Özel İşbirliği gibi ek yükler için beklenmeyen ödemeler gündeme gelebilir. Nakit yönetimi için büyük rezerv tutmak amacıyla fazla borçlanılabilir vb.

Grafikte borç çevirme rasyosunun en büyük olduğu yıllar 1999 ve 2009. İlkinde içerde büyük Marmara depremi dışarıda Rusya Krizi vardı. İkincisinde ise Küresel Kriz yaşandı. Dolayısıyla bütçenin ve borçlanmanın zorlanması beklenen bir şey.

Ancak Ocak-Temmuz 2017 dönemindeki yüzde 179 oranı nasıl açıklanabilir bilmiyorum. Öncelikle belirtmekte yarar var. Bu veriler 7 aylık, ötekiler yıllık. O zaman yılsonunu görerek değerlendirmek daha doğru olabilir. Ancak yine de geçen 7 aylık veri önemli. Çünkü benim bildiğim kadarıyla bir kriz yok. Evet bütçe açığı beklenenden hızlı büyüdü. Sanırım bütçe dışı işlemlerin de borçlanmaya etkisi olabilir.

Biz yine de kesin değerlendirme için yılsonunu bekleyelim. Çünkü Hazine’nin açıkladığı programa göre yılsonuna kadar çok agresif bir borçlanma beklenmiyor. Dolayısıyla zirvede olan rasyonun aşağı inme olasılığı da var.

Sonuç olarak, kamu borçlanmasını yakından izlemekte yarar var. Ekonominin gidişatını daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır.

Ekonomist, E. Hazine Müsteşar Yrd. Hakan Özyıldız

Hazine ödediğinden çok yeni borç alıyor! – Hakan Özyıldız yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.