Kültöbe Yazıtı üzerine yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Zigetvar 10-12 bin nüfuslu bir küçük kasaba.

Aylar önce bu küçük kasabada bir otel rezarvasyonu yaptım. Zaten şehirde otel adı altında iki yer görünüyordu. Onların dışında günlük kiralanan evler filan vardı. İki otelden, fotoğrafları gözüme güzel görünenden odamızı ayırttım.

Turbek’i keşfetmenin heyecanı ve garip duygularıyla Zigetvar kasabasına hava kararmaya yüz tutmuşken girdik. Navigasyona otelimizin adresini yazmıştık. Dar bir sokağa getirip bıraktı bizi. İki kapının önüne. Bir garaj kapısı, bir yaya kapısı, ikisi de kapalı. Alıştığımız gibi bir otel girişi değil bu. Duvarda otelin adı yazılı. Adres doğru! Duvarlar yüksek, içeriyi görmek mümkün değil. Kapılara önce kibarca, sonra sertçe vuruyoruz. Kapılar bir bahçeye açılıyor, bahçenin bir tarafında tek katlı bir ev var. Ağaçların tepesi, evin çatısı… Dışarıdan gördüğümüz bu. Evin etrafını fırdolayı dönüyoruz, başka kapı var mı? Yok! Binanın yola bakan tarafında pencereler kolumuzun uzanabildiği yükseklikte. Camları tıklatıyoruz. Gülelim mi ağlayalım mı? Otel camı tıklatıyoruz! Nafile! İn cin top oynamakta! Bir şey sormak için etrafta da hiç kimse yok. Otelin adının yazılı olduğu levhada bir telefon numarası var. Ama bizde telefon yok! Budapeşte Havalimanı’nda alıp cep telefonuna taktırdığımız sim kart sadece internet haberleşmesine açık. E-posta gönderiyorum, geldik, nerdesiniz diye, işe yaramayacağını bile bile. Şaşkın ve üzgün bekliyoruz. Yarım saat geçti, kırk dakika geçti… Şaşkınlık ve üzgünlük kızgınlık olmaya başladı. O sırada karşı apartmanlardan birinden bir adam çıktı, eşim koştu yanına. Mucize gibi bir şey ama adam biraz İngilizce biliyormuş! Derdimizi anladı ve hemen kendi telefonundan duvardaki numarayı çevirdi, durumu anlattı. Telefon henüz kapanmıştı ki karşı köşeden tombulca bir hanım koşa koşa geliyor. Belki telefon etmesek de geliyordu, orası anlaşılmadı. Özür dileye dileye geldi, kapıları açtı. Çok şükür! Hemen odamızı gösterdi, elimizi yüzümüzü yıkadık, kendimize geldik.

O sırada bir hanım daha göründü. Neden otelde değildiniz filan diye hesap sormayı düşünmedik artık. Olan oldu! Hanımlar hem İngilizce bilmiyor, hem otelcilik bilmiyor. Odamıza girdik ama otele kayıt yapılacak haliyle. Normal otellerde bu iş iki dakikada biter. Pasaportunuza, kimliğinize bakarlar, rezervasyonunuzu kontrol ederler, oda anahtarınızı verirler elinize, bitti, gitti. Bizim iki hanım küçük bir odada bilgisayarın başına geçtiler, kaydımızı yapacaklar. Ama yapamıyorlar! İkisi de bilgisayar kullanmaya yabancı, otel işletmeye yabancı. Bir türlü işin içinden çıkamıyor, arada daha iyi bilen birini -herhalde otelin asıl yöneticisi o- arayıp danışıyorlar. Bilgisayar sayfasında sorular var, Macarca. Bizim yardımcı olmamız mümkün değil. O soruları Google marifetiyle İngilizce’ye çevirip bize soruyorlar. Şimdiye kadar hiç bir otelde karşılaşmadığımız sorular. Bir ara Macaristan konsolosluğunda sorguya çekiliyoruz sandım. Yine de işi bilen biri beş dakikada hallederdi. Bir saatten fazla sürdü bu çile.

Sonra öğreniyoruz ki hanımlar iki kardeş. Katrina ile Suzanna. Burası altı yedi odalı tertemiz, konforlu, şık bir villa. Önceleri çocuk yuvası imiş. Birkaç yıldır da otel. Sahibi doktormuş ama Norveç’te yaşıyormuş. Bu iki sevimli hanım ve telefon ettikleri o adam işletiyormuş burayı. Şu anda bizden başka müşteri yok. Bütün bunları sohbet ederek öğrendiğimizi sanmayın. Kardeşlerden Katrina daha becerikli, cep telefonuna söyleyeceğini Macarca yazıyor, Google İngilizce’ye çeviriyor, biz okuyoruz. Biz kendi telefonumuza Türkçe yazıyor, Macarca’ya çeviriyoruz, ekranı gösteriyoruz. Böylelikle anlaştık. Ama anlaştık! Kadınlar hemcinsleriyle anlaşmanın yolunu illa ki buluyor. Karşılıklı çocuklarımızı, torunlarımızı bile öğrenip torun fotoğraflarını gösterip “Ne şeker şeyler” bile dedik!

Sonra mutfakta kullanmamız için bazı eşyanın yerini gösterip kahvaltıda ne istersiniz deyip evin anahtarlarını teslim edip iyi geceler dileyip bahçe kapısını da kilitlemeyi unutmayın diye uyarıp gittiler. Olur! Otel bize kaldı.

Böyle bir macera ile girdiğimiz otelde sabahleyin Katrina’nın hazırladığı kahvaltıdan sonra bahçeye çıkınca karşımda bir kilisenin beyaz çan kulesini gördüm. Etrafı dolaşalım diyerek kule istikametinde yürüdük. Küçük bir meydan, taşıt trafiğine kapalı, birkaç kahve, dükkân. Göz kamaştırıcı bir temizlik. Küçük bir meydan dedim ama Zigetvar’ın en geniş meydanı olduğunu öğreniyorum. Zirinyi Meydanı imiş burası. Zirinyi, malum, Osmanlı ordusu kuşattığında kalenin kumandanıydı. Beyaz kilise meydana bakıyor. Kapısının kenarında bir levha. Adı neymiş derken… Levhada “Ali Paşa” kelimelerini görmeyeyim mi? Yeni bir heyecan… Macarca levha aynen şöyle. Başlık: Müemlek. Yani: Tarihî eser.

Ali Paşa Camisi 1598 yılında inşa edilmiştir. 1885’te Janos Lakatits tarafından kubbesindeki fresk resimleriyle donatılmıştır.

Mabet gözümde başka bir hüviyet kazanıyor.

Bu Ali Paşa’nın hangi Ali Paşa olduğu üzerinde tarihçiler epey kafa yormuşlar. En kuvvetli ihtimal Müezzinzade Ali Paşa olduğu.

Seyahatin en iyi tarafı bu! Zamanında okunup unutulan, unutulmaya yüz tutan ya da şöyle böyle hafızamızda kalan bilgileri bir daha unutulmamacasına zihnimize yerleştiriyor. Mesleği tarih olanları bir yana koyuyorum elbette. Birleşik Haçlı donanmasına karşı yapılan İnebahtı Deniz Savaşı’nı hepimiz okumadık mı lisede? Okuduk. İnebahtı yenilgisi… Osmanlı donanmasının yakılışı… Ve Sokollu’nun, galipleri temsilen gelen Venedik elçisine o meşhur sözü: “Biz sizden Kıbrıs adasını almakla kolunuzu kestik; siz İnebahtı’da donanmamızı yakmakla sakalımızı traş ettiniz. Kesilen kol yerine gelmez, ama traş edilen sakal daha gür çıkar.”

Bu kadar biliriz! İnebahtı’nın bir de Ali Paşa’sı varmış! Müezzinzade Ali Paşa.

Ali Paşa Zigetvar kuşatmasında yeniçeri ağası. Çok yararlıklar göstermiş. Seferde bizzat bulunup şahit olduklarını kaleme alan Sokollu’nun sır katibi Feridun Ahmet Bey, Ali Ağa’nın Zirinyi’nin başını bir sırığa takıp getiren kişi olduğunu yazar. Bu kadar da değil! Feridun Ahmet Bey, Ali Ağa’nın ismini bir çok defa anar ve nihayet der ki: “Kale içinde padişah hazretlerinün nam-ı şeriflerine bir cami-i şerif dahi bina olunmak lazımdur diyü yeniçeri ağası Ali Ağa’ya sipariş olunmuşdı. Ol dahi zikr olunan cami-u şerifin binasına mukayyed olmışdı…..”^[1] Ve caminin yapımında kullanılacak malzemelerden bahsederek devam eder.

Zigetvar’daki Ali Ağa, İnebahtı’da paşa ve bir kara askeri olmasına rağmen Kaptan-ı Derya. İkinci Selim, kendisini pek sevdiğinden kızlarından biriyle evlendirmiş. Yani, Ali Paşa saraya damattır. Sonra da Kaptan-ı Derya yapılır. İnebahtı Deniz Savaşı’nda donanmadaki çok tecrübeli denizcilerin -ki onlardan biri, o zaman Uluç Ali Reis olan sonraki adıyla meşhur Kılıç Ali Reis idi-,  tavsiyelerine kulak asmayıp kendi bildiği planı uyguladı ve sonuç büyük bir yenilgi oldu. Sadece Uluç Ali Reis, yakılan Osmanlı donanmasından emrindeki filoyu kurtarıp İstanbul’a ulaştırabilmiştir.

Müezzinzade Ali Paşa, bu savaşta kendisi de vuruşarak şehit düşmüştür.

Sicill-i Osmanî yazarı Mehmet Süreyya Bey, eserinde “Denizciliği bilmediğinden hayli yetişmiş tersane beyinin de birlikte şehit düşmelerine sebep olmuştur.” diye yazar.

Amerikalı askerî tarihçi Paul. K. Davis’in Antik Çağdan Günümüze 100 Belirleyici Savaş kitabında yazdıkları ise çok daha can yakıcıdır:

“İnebahtı, askerî bir zaferden öte, manevî bir zaferdi. Osmanlı Türkleri on yıllardır Avrupa’yı dehşete düşürmüştü ve Kanunî Sultan Süleyman’ın zaferleri, Hristiyan Avrupa’da ciddi endişelere yol açmıştı. İnebahtı yenilgisi, İkinci Selim yönetimindeki Osmanlı kudretinin hızla gerilemesinin bir örneğiydi ve Hristiyanlar Osmanlıların gerileyişine sevindiler. Osmanlı gücünün esrarı bu savaşla önemli ölçüde zedelenmiş ve Hristiyan Avrupa’nın yüreğine su serpilmişti.”

Caminin yapım tarihi 1598. Müezzinzade Ali Paşa İnebahtı’da 1571’de vefat ettiğine göre? Yine tarihçiler der ki, ya 1598 tarihi yanlıştır ya da eser Ali Paşa’nın ölümünden sonra bıraktığı vakıf gelirleri ile tamamlanmıştır.

Günlerden pazardı. Şimdi Katolik kilisesi olan bu mabette herhalde pazar âyini yapılacaktı ama vakit erken olduğu için mi bilmem kimsecikler yoktu. Kapıyı bir kadın görevli açtı. İçeri girip göz gezdirdim. Freskleri, heykelleri, mumlarıyla herhangi bir Katolik kilisesi. Yalnız giriş holünde bir kenarda, üst üste konmuş iki adet taş hamam kurnası var. Bizden kalan tek şey! Etraftaki bir Türk hamamından kalan iki hatıra. Bir de kiliseye dışarıdan baktığınızda yan cephe pencerelerinin “bizim üslupta” olduğunu görürsünüz.

Evliya Çelebi iki minaresinden birine çıkıp şehri buradan seyrettiğini söyler. Şimdi kilisenin de iki kulesi var.

Çevresi neoklasik taş binalarla çevrili, sadece yaya trafiğine açık Zirinyi Meydanı’nda Miklos Zirinyi adına bir aslan heykeli var. Elimdeki bilgiler aslanın ayakları altında Osmanlı bayrağı olduğunu yazıyor ama kaide yüksek olduğundan ben bu ayrıntıyı göremedim.

Tenha ve çok temiz sokaklarda dolanırken, az ötede iki bina arasına sıkışmış sarı badanalı bir kilise daha çıktı karşımıza. Kapısındaki levhada iki kelime hemen dikkatimi çekti: Török mecset. Török Türk demek, malum. “Mecset” kelimesiyle Budapeşte’de tanışmış ve şaşırmıştık: Mescit. Levhada şunlar yazıyor:

Bu kilisenin temeli 1713 yılında bir Türk camisinin yerine atılmıştır. Manastır 1740 yılında, üçlü ana sunak ise 1768 yılında inşa edilmiştir.

Bir Türk camisinin yerine…. Camiyi kiliseye döndürdükten sonra böyle bir not koymayabilirlerdi ama koymuşlar. Hatırayı tamamen yok etme gereği duyulmamış. Macaristan’da bunu hep gördüm. Bu hangi paşanın camisi idi acaba? Bu konuda bilgi bulamadım. Bina diğer binalar arasında bitişik nizamda sıkışmış görünüyor ama “manastır” kelimesi geçtiğine göre içeriye doğru genişliyor olabilir. Kapı kapalıydı. Belki kilitli değildi, bilmiyorum. Ama yoklamadığıma pişman oldum.

Benim Zigetvar’a yine gelmem gerek! TİKA ve Peç Üniversitesi’nin yürüttüğü çalışma sonlanır da bulunan Osmanlı kalıntıları ziyarete açılırsa… O kapıyı da yoklarım, hem Suzanna ile Katrina kardeşleri de bir kere daha görürüm. Otelciliği biraz daha öğrenmişler mi, bakarım!

^[1] Feridun Ahmet Bey, Nüzhet-i Esrar’ül Ahyar Der Ahbar-ı Sefer-i Sigetvar

Zigetvar’da İlk Gün yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Kazakistan’ın Türkistan bölgesinde bulunan Kültöbe Yazıtı, erken Oğuzların yazı kullandığına dair önemli yeni kanıtlar sundu. Doç Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ve öğrencisi Alparslan Kavaklı tarafından tespit edilen yazıt, Türk Yazısı’yla yazılmış tek satırlık bir metin ve altında yer alan dikkat çekici bir damgadan oluşuyor. Orañğay Köyü’ndeki Kültöbe Oğuz yerleşiminde bulunan ve bilim dünyasına ilk kez tanıtılan bu buluntu, 9–10. yüzyıllara tarihlendiriliyor.

Araştırmacılar, yazıtın Oğuzların İslamlaşma ve Arap harflerini benimseme sürecinden önce de yazılı bir kültüre sahip olduklarını gösterdiğini vurguluyor. Yazıtın olası okumaları ve altındaki damganın boy sembolü ya da akarsu işareti olabileceği yönündeki değerlendirmeler, erken Oğuz tarihi ve Türk yazı geleneğine dair yeni tartışmaların önünü açıyor.

Makaleye buradanburadan ulaşabilirsiniz.

Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç’un açıklamasıDoç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç’un açıklaması

Erken Oğuzlara ait yeni bir yazıt keşfedildi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.