Başa getireceklerimizi düzene göre, düzenin kuralları içinde ve düzen için seçeriz. Hangi durumlarda ne olacağını bize düzen gösterir. Uyulursa rahat ederiz. Aksayanları değiştirmenin yolları da bellidir. Düzen, düzen içinde değişerek işler.

Seçtiklerimizin kurallara uymamaları düşünülemez. Seçim kazanmayı sorumsuzluk kapısını aralamak için kullanmayı düşünmeleri ise normal bir düzende akla hayale sığacak iş değildir. Balık baştan böyle kokarsa vay halinize! Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig şâheserinden, Koçi Bey Risâlesi’ne, Sarı Mehmet Paşa’nın Nesâyihü’l-Vüzerâ ve’l-Ümerâ’sına kadar siyasetnamelerde döne döne bunlar anlatılır. Binlerce yılın insanlık tecrübesinden süzülen yönetim düşünceleridir. Tarihin sesi burada yaradılışın sesiyle eşleşir.

Adı ne olursa olsun o eşleşmeden uzaklaşma bozar. Bizim düzen fikrine ters gidişimiz de öyledir. Yitiğimizi arayacağız. Pozitif hukuk, pozitif ahlâk gibi kavramlar, -hadi din tabiriyle söyleyelim- “nefsin iğvâsına” kanmamış zihinlerin eseridir ve bize doğru yolu gösterebilir. Kızacak varsa kızsın, adı dinden değilse de kendisi dindendir.

Buraya nasıl geldiğimizi belki çiğnenmiş kayıtlardan sıyrılarak bakarsak göreceğiz.

MEMLEKETİN ORTAKLAŞTIĞI BOZGUN

Bozduğumuz düzenin düzensizliğine sıkıca sarılıyoruz. Bakınca hepimiz düzen ister görünüyoruz fakat düzensizliğe hizmet ediyoruz. Kurallara uyana “enayi” gözüyle bakılan bir ülke haline geldik. Uymaya niyetli görünmemek bir yana kuralları dolanmayı meziyet sayar durumdayız. Büyük büyük örneklere girmeden de anlayabileceğimiz bir konu üzerindeyiz. Çünkü bozulmanın her yere işlediğini gün yirmi dört saat yaşıyoruz.

Evimdeysem, yürüyüşlerde görüyorum: Yol kenarları boş olsa da insanlar kaldırımı kapatarak park ediyorlar. Bir değil, iki değil, yol boyunca böyle. Sosyal bozgunu en iyi gösterecek bir örnek sayılabilir. Bunu anladığımdan beri vatandaşa kızacakken kızamıyorum. Sadece soruyorum, “Niye şuraya değil de benim önümü kapatacak yere arabanı bağladın?” Cevaplar değişken. En çok da “Şurdan bir şey alıp çıkacağım” diyen oluyor. Beş metre ileriye park etse de alacağını alıp çıksa? Hayır, şuuraltı başka türlü işliyor. İllâ yasak yere koyacak. Meselenin bir tarafı daha da can sıkıcı: Hakikaten bir şey alıp çıkacağı da şüpheli. Sizi savuşturmak için bulduğu bahane o. O kadar da kötü düşünmeyeyim derseniz bir saatinizi feda edip bakın, o araba oradadır.

BİLİNÇALTI ÇÖPLÜK

Şuuraltı önemli bir kavram. Düzensizlikle durmadan çer çöp attığımız yer orası. Zamanla kötü kokuların, bütün zararlıların can bulacağı yer orası. Doğruya baktırmayan da bilinçaltındaki bu işgal. Evet, önce orayı boşaltacağız. Yoksa yeni bir şey girmez. Bir takım kavramları bırakarak bakalım. İster anlatılan, uydurulan deyin ister bizim boza boza tanınmaz hale getirdiğimiz deyin… Ne derseniz deyin, şu veya o dinden bakışı da bırakalım. Olana bakalım ve anlamaya çalışalım.

Olanlar ortada. Bakıyoruz, suratlar bir karış. Karşınızdan gelen bir şey desin de yumruğu patlatayım havasında. Bir şey demeseniz de hazır olanlar var. Baksanız yetiyor. Bu kadar mı? Evet. Otobüste doksan yaşındaki adam her fren yapışta savrularak ayakta tutunmaya çalışıyor. Dibinde mektep çocuğu, abisi ablası veya annesi babası oturuyor. Hiç tınmıyorlar. Soru net: Biz bu hale nasıl geldik ve nasıl düzeleceğiz?

Başlayacağımız yer, anlamadır. Sonra düzeni çağırmakla sıkı yola gireriz. Baştakileri düzene uymaya mecbur edeceğiz. Denetimsizliği reddedeceğiz. Kimse suç işleme özgürlüğüne sahip değil, diyeceğiz. Kurallara uymayarak iyi bir sonuç bekleyemezsiniz, diyeceğiz. Bu sahtelikten toplu bozgun doğacağını bilecek ve söyleyeceğiz.

Sistemsizlik, düzensizlik arşa çıkmaya yakın. İçerde dışarda her fırsatçı için fırsatlar sahtelikten doğuyor. Kötülüklerin anasını arıyorsak budur.

BU TEZADI NASIL AÇIKLARSINIZ?

Bu memleketin kanunlarının büyük çoğunluğu (Kaahir ekseriyeti) emsallerinden geri, eksik veya kötü değildir. Kâğıda bakan, iyi bir düzen için esaslı kurallar konulduğunu görür. O halde memlekette düzenden şikâyetten geçilmemesini nasıl açıklayacağız?

Gayet basit: O kurallar birileri için geçerli değil. “Bize de mi lo lo?” kuralı yerleşti. İnsanınız için örnek artık onlardır. İmtiyazlılara kanun sökmüyorsa onları kıskananların ezilmekten kurtulmak için çabası onlar gibi olabilmek içindir. Olamayanlar da yanaşma yollarını ararlar. Diş bilemekten dişleri dökülürken bir yandan da efendi kapılarında ömür tüketirler. Torpilsiz iş yapılmayacağı kural haline gelir. Ne bilinen bilgi kalır, ne görülen görgü. İpi ele geçirenler toplumun boynuna yular geçirmeye kalkarlar. O yuları atmak için çalışmazsanız başınıza her şey gelir.

“Kurallar uyulmamak içindir” diyerek başa geliniyorsa düşüneceksiniz. Halk bu kuralsızlığa, kayırmaya, düpedüz hak yemeye itiraz edecek. Her gün ekmeğinden parça koparan düzensizliktir, bilecek. Kanun düzeninin olmadığı yerde çete düzeni hâkim olur, bilecek.

Bozduğumuz düzende düzen arıyoruz yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Trafik kurallarını uygulayamama. Depremde üç gün boyunca müdahale edememe. Vergi toplayamama. Bunların hepsi devletin zafiyetidir.

Devletin bu zafiyetleri kanun yokluğundan, mevzuat yetersizliğinden mi kaynaklanıyor? Katiyen. Hatta bizde, başka ülkelere kıyasla yukarıda saydığım ve saymadığım konularda bol mevzuat var. Francis Fukuyama’nın Devlet İnşası kitabında (Profil Kitap, 2015) ilginç bir grafik vardır. Kitabın İngilizce özetini bulabilirsiniz. Grafiği Türkçeleştirip Niçin Geri Kaldık? kitabıma almıştım. (Panama, 2017, s. 95)

Kanun yapmak kolay, uygulamak zor

Fukuyama, çizdiği grafikte devlet işlevlerinin (fonksiyonlarının) kapsamını bir eksene, devlet kurumlarının gücünü diğer eksene koymuş. “Devlet işlevlerinin kapsamı”, devletin hangi konulara müdahil olduğunun ölçüsü. Bir bakıma mevzuat miktarı da bu eksene ait bir çokluk. “Devlet kurumlarının gücü”, devletin bu mevzuatı çalıştırıp çalıştıramadığını gösteriyor. Kanunların uygulanıp uygulanamadığını. Yazar, birkaç devleti örnek veriyor, aralarında Türkiye de var. ABD, az mevzuata sahip, fakat kanun varsa uygulanıyor da. Devlet İnşası’nın yayımlandığı tarihte Rusya’nın nereye gittiği henüz belli değildi. Sovyet Rusyası devletin hem her şeye müdahil olduğu hem de kanunlarını uygulayabildiği bir noktadan, Sierra Leone’nın yanına kaymış. Fukuyama’ya göre Rusya’da hem mevzuat yetersiz hem de uygulama zayıf. Türkiye ve Brezilya, Fukuyama’nın çok kanun, zayıf uygulama diye sınıflandırdığı ülkelerden. 

Trafik mevzuatımız mı zayıf? Hayır. Gayet yeterli ve ayrıntılı. Uygulanıyor mu? Siz söyleyin. Vergi mevzuatımız nasıl? Gayet güzel? Beyan ediliyor ve tahsil edilebiliyor mu? Bu becerilseydi, vergi gelirimizin %76’sı dolaylı vergilerden oluşur muydu? Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanıp uygulanmaması da “devlet kurumlarının gücü”ne girer. Yanlışlıkla “devletin gücüne gider” yazacaktım; o da doğru olurdu. 

Bir önceki yazımda bahsettiğim Tele1 açık oturumunda, galiba Dr. Haldun Solmaztürk’ün belirttiği husus da grafiğin hangi köşesinde yer aldığımızın ölçüsüdür: Uygulama, kanun öyle yazdığı için mi yapılıyor, emir verildiği için mi? Geçenlerde yetkisiz çakar takan arabalar, bir emirle, belirlendi ve engellendi. 1000’e yakın çakar, çakmaz hâle getirilmiş. Peki, emir verilene kadar mevzuat yok muydu? Bu arabalar garajlarından çıkmıyor veya mahçubiyetlerinden çakarlarını çalıştırmıyor muydu? Trafik polisi bunlar geçerken başka tarafa mı bakıyordu? 

Emir varsa yapılır. Emir yoksa kanun ne derse desin, bir şey yapılmaz. Anayasa Mahkemesi kararının uygulanıp uygulanmaması da emre tabidir. Kanun ne derse desin! 

Emir çoğaldıkça kanun zayıflar

Fukuyama’nın yakasını bırakmadan bir noktayı daha yazayım: Tarihin Sonu ve Son İnsan, bizim sol aydınları çok kızdırmıştı. Fukuyama’yı liberal kapitalist düşüncenin zirvesi ilan ettiler. Hâlbuki Fukuyama tam da bu “devlet kurumlarının gücü” konusunda Sierra Leone, Uganda gibi vergi toplamada büyük zafiyet gösteren ülkelere işaret eder ve ABD liberalleri ile dalga geçer: “İşte tam sizin istediğiniz gibi. Vergi yok denecek kadar az!” diye… 

Trafikten çıkıp depreme uğrayıp Anayasa Mahkemesi’ne kadar uzun bir gezinti yaptık. Tespitlerimiz üzerinden bir genelleme daha yapabiliriz: Kurallara göre işleyen toplumlarda, ülkenin sahibi vatandaşlardır. Trafikten vergiye, kuralları ihlal ederseniz, yetkililerden önce arkadaşlarınız sizi uyarır. Çünkü mevzuat, topluma, tek tek vatandaşlara aittir. Polis de tahsildar da icra da toplumun kanunlarına, yani topluma hizmete memurdur. Kuralların ancak emirle yerine getirildiği toplumlarda ihlaller, kendilerine zarar vermedikçe vatandaşı ilgilendirmez. Hatta insanlar, bırakın ihlale müdahaleyi, ihlale yardımcı bile olur. Çünkü kurallar toplumun değil, emir verenin kurallarıdır. Kurallı toplumda yatay ilişkiler, emirli toplumda düşey ilişkiler önemlidir. Kurallı toplumda insanlar birbirine bakar. Emirli toplumda bütün dikkat yukarıya ve sadece yukarıyadır. 

Kurallı toplum, emirli toplum yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.