Mustafa Süleyman, yapay zekâ dünyasının duayenlerinden biri. Suriyeli bir taksi şoförüyle bir İngiliz hemşirenin oğlu. İngiltere’de doğup büyüyor. Oxford’da okurken bir arkadaşıyla birlikte Müslüman gençlere telefonla psikolojik destek hattı kuruyor ve teşebbüs çok başarılı olunca, okuldan ayrılıyor. Tıpkı Microsoft’un Bill Gates’ının, Facebook’un Mark Zuckenberg’inin okulu terk edişi gibi.

Öğrencilere not: Bu kahramanlar başarılı oldukları için okulu bıraktılar; okulu bıraktıkları için başarılı olmadılar. 

Mustafa Süleyman’ın asıl büyük başarısı, Derin Zihin (Deep Mind) adlı yapay zekâ projesinde ve şirketinde. Google, şirketi 2014’te 400 milyon sterline satın alıyor. Süleyman, şirketi yönetmeye devam ediyor. 2022’de Google’dan ayrılıp Inflection AI (Tonlama Yapay Zekâsı) şirketini kuruyor. Bu şirketin Pi (Personal Intelligence – Kişisel Zekâ) ürünü, herkesin kişisel kurmay başkanı olma vaadiyle yola çıkmış. 

Mahşerin dört atlısı

İşte bu Mustafa Süleyman, geçen Eylül ayında Gelen Dalga (The Coming Wave) adlı bir kitap yayımladı. Eser, çıkar çıkmaz New York Times’ın en çok satanlar listesine girdi. Ardından Financial Times, The Economist, Bloomberg, Semafor, CNN, Sunday Times ve The Guardian başa oturdu. Kitabı, New York Times’da listeye girdiği gün, yayıncı arkadaşlarımı arayıp tavsiye ettim. Türkçe tercüme telif hakkını almak için 5 Türk yayınevinin başvurduğunu ve sonucun açık arttırmayla belirleneceğini öğrendim. Kim aldı bilmiyorum. Umarım yakında kitabın Türkçesine kavuşuruz. 

Süleyman’ın geçmişine ve bugününe bakarak Gelen Dalga’nın sadece yapay zekânın dünyaya etkisini incelediğini zannedebilirsiniz. Kitap bunu yapıyor. Fakat bu dalgada sadece yapay zekâ değil, DNA mühendisliği, kuantum bilgisayarlar ve diğer Endüstri 4.0 teknolojileri de var. Hepsinden önemlisi dört süreç anlatılıyor: Teknolojilerin yaygınlaşması,  ucuzlaması,  kabiliyetlerinin artması ve  teknolojilerin sinerjisi, yani birbirini desteklemesi. 

Bilgisayarı ele alalım: Bugün cebimizde taşıdığımız akıllı telefonun bir bilgisayar olarak kabiliyeti, benim 1966 yılında ABD’nin seçkin üniversitelerinden birinde kullandığım bilgisayardan muhtemelen trilyon kat fazla. Fiyatı yüz binde biri mertebesinde. Nihayet, cep telefonlarının yaygınlığı nedir dersiniz? Sonra internetin bu telefona katkısı? 

İntel’in bir zamanlar başkanlığını yapan Gordon Moore’un adıyla anılan bir “kanun” vardır: Elektronik teknolojilerinin yapı taşlarından entegre devrelere yerleştirilebilen transistor sayısı her yıl iki katına çıkar. Bu yüzden ilk bilgisayarlarımızı en geç üç yılda bir yenilemek zorunda kalırdık. Çünkü üç yaşındaki makine artık yeni uygulamaları çalıştıramazdı. Moore, daha sonra kanununu, iki yılda bir iki katına çıkar şeklinde değiştirdi… Bilgisayarlarımızı 5-6 yıl kullanabiliyoruz. Süleyman, Moore kanunu kadar bilinmeyen başka bir kanundan bahsediyor, ekonomistlerin Carlson eğrisinden: İnsan DNA’sının sıralanması, yani yapısının belirlenmesi, 2003 yılında 1 milyar dolarken 2022’de bin doların altına inmiş! Moore kanunundan bin defa daha hızlı.

Evde covid üretmek

Ee, ne olacak yani? Şu olacak yani: Süleyman, kitabın hemen başında bir bomba patlatıyor: “Bugün 25 bin dolarlık bir yatırımla herkes evinde tasarladığı bir virüsü üretebilir!” Bilgisayar virüsünden değil, biyolojik virüsten bahsediyor. 25 000 dolar, doktora öğrencisi düzeyinde bilgi ve kararlılık gerekiyor; o kadar. 

Atom bombasının, hidrojen bombasının yayılması insanlığı tehdit eder; kabul ama bunları yapmak için milyarlarca dolar ve bir de devlet lazım. Her devlet bunu becermesin diye de dünya çapında kontroller, milletlerarası anlaşmalar var. Düşünün, 25 000 dolara evde hidrojen bombası yapılsaydı dünyanın hâli nice olurdu! Peki, bu fiyata ve evde Covid-19’dan beter bir virüs imal edilebiliyorsa dünyanın hâli ne olacak! 

Yarın değil şimdi

Bilgisayar virüsü değil dedim. Kitapta bilgisayar virüsü de var. Kuzey Kore kaynaklı olduğu iddia edilen  – Kuzey Kore bunu reddediyor – WannaCry virüsü anlatılıyor. Bulaştığı bilgisayarlardaki dosyaları şifreleyip şifre anahtarını parayla satan virüsten. Dünyanın bankalarını, ulaşım şirketlerini, elektrik şebekelerini ve aklınıza gelebilecek her şeyi tehdit eden virüsten. Bir bilgisayarcı tesadüfen virüsü kapatan yazılım düğmesini buluyor ve yayılmayı daha başındayken durduruyor. Şimdi, bu konuda eğitilmiş bir yapay zekânın, bilgisayar işletim sistemlerinde ve programlarındaki açık kapıları belirlediğini, bunlara uygun virüsler imal ettiğini düşünün. İmal ettiği virüsleri internet üzerinden izlediğini ve öğrendiklerine göre daha etkili, daha etkili hâle getirdiğini!

Süleyman’ın uyarısı, Acemoğlu’nunkinden daha geniş bir alanı ve daha farklı teknolojileri kapsıyor. İkisi de bilim kurgu değil. Bugün olup biteni anlatıyor. 

Gelen Dalga yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Yapay zekâ, birçok testte, insanların çoğundan daha iyi sonuç alıyor. Bazen en iyi yüzde on arasına giriyor bazen de en iyi yüzde bir arasında. Geçen yazım ve oradaki atıflardan bunu rahatlıkla görebilirsiniz.

Malumatın, ezberin bittiği yer demiştim. Hatta bilginin bittiği yer. Bilginin bitip bilgeliğin başladığı yer…  Toz, duman yatıştığında ortaya nasıl bir dünya çıkacak? Hangi işler hâlâ insanların tekelinde kalacak? Bugün yaptıklarımızın çoğu yapay zekâya devredilecek gibi duruyor. 

Sınava hesap makinesi sokmak

Testlerde üstün başarı sağlıyor… Biri şöyle yorumlamış: “Testlerin neyi değerlendirdiği zaten şüpheli. Beceriyi değerlendirmiyor. Bilgiyi bile değerlendirmiyor; hiç olmazsa ustalık seviyesindeki bilgiyi. Galiba asıl değerlendirdiği, test çözme becerisi.” Bu,  çoktan seçmeli ustalığına çevirdiğimiz eğitim sistemimizi anlatan bir tespit gibi. İlk çıktığında, sınavlara hesap makinesiyle girilmesini yasaklamıştık. Pek akıllıca bir yasak değildi. Zaten yasaklar genellikle akıllıca değildir; yasakçının çaresizliğinin itirafı gibidir. Şimdi, bizim her biri S ile biten bir düzine testimizin akıbeti ne olacak? Yapay zekâ hepsinde ilk bine girmeğe başlarsa? Hadi yapay zekâya ulaşılmasını yasakladık diyelim. İnsanlar sormazlar mı: Yapay zekânın sol ayağıyla yaptığı iş için benim yıllarımı vermem ne kadar doğru? Biz de sormaz mıyız acaba, çocuklarımızı birer ikinci sınıf Google, ikinci sınıf ChatGPT gibi mi yetiştirmek istiyoruz? Bu sorular sorulmaya başlandığında, bugün hayatımızı adadığımız birçok şeyin  kaybettiğini göreceğiz. 

Yapay zekâyı tehdit gibi görenler de var. Sorgulanıyor: İşsizliğe yol açmaz mı? Ekonomiyi nasıl etkiler? 

Dikkatinizi çekerim. Açık ve yakın tehlikeden bahsediyoruz. “3000 yılında insanlar nasıl yaşayacak?” cinsinden bilim kurgu sorusu değil bu. 2020’li yıllar sona ermeden her şey olup bitecek. 

Acemoğlu düzenleme istiyor

Microsoft ,muhtemelen bu yıl çıkmadan, Ofis programlarına GPT’yi ekleyeceğini açıkladı. Yazma, tablolama, sunu programlarında yapılacak bu geliştirmenin adı da belli: Co-pilot- İkinci pilot. İsterseniz otopilot da diyebilirsiniz. Bu ne demek? Şu demek: Sitenize veya gazetenize bir dolgu yazısı mı istiyorsunuz? Word programına talimat vereceksiniz: “Emekli maaşlarının ne olacağı ile ilgili iki sayfa yazıver.” Ve  içi “Peki”, “ise”, “de” dolu şu yazılardan biri dökülüverecek ekrana. Belki yapay zekâ böyle bile yapmaz, daha ustaca yazabilir. “Sonucu sakın başta söyleme, birkaç sayfa sonra, daha iyisi en sonunda söyle ki tıklayıp okusunlar.”  diye de talimat verebilirsiniz. Bir yerde bu muhtemel gelişmeye,  “İçeriğin sonu ama yazının değil” demişlerdi. Demek “içerik” denilen dolgu maddesi yapay zekânın alanına giriyor. Daha derin görüş gerektiren bilgelik insanın işi. Öyle mi? İnşallah öyledir. 

Daron Acemoğlu, birkaç yıl önce yapay zekânın ekonomiye ve özellikle işsizliğe etkilerini incelemişti: Yapay Zekayı Yeniden Tasarlamak- Otomasyon Çağında İş, Demokrasi ve Adalet, Efil Yayınevi 2022. Kitabın ABD’de yayım tarihi Mayıs, 2021. Acemoğlu, firmaların çalışanın verimini arttıracak türden yapay zekâya odaklanmasını tavsiye ediyordu. Otomasyona, robotiğe değil… Hatta yapay zekâ araştırmalarını şirketlerin değil, üniversitelerin yapmasını öngörüyordu. Sert önlemler değil mi? Bu işi nasıl yapacaksınız? Şirketlerin araştırmalarını mı yasaklayacaksınız? Verim arttıran yapay zekâ ile otomasyon getiren yapay zekâ arasındaki çizgi nasıl çizilir? Acemoğlu’nun yazdıklarını “hiç olmazsa geçiş dönemi için bir dizi tedbir” diye düşünebilirsiniz. Ama geçiş dönemlerinin kötü bir huyu vardır; sonunda geçerler.  

Ben bu yazıyı hazırladıktan hemen sonra, ABD’de 1100 iş, bilim ve teknoloji insanı, Acemoğlu’na yakın bir çizgide, bir uyarı yayımladı. Apple’ın kurucularından Steve Wozniac, Elon Musk ve diğerleri. Onlar da düzenleme- regülasyon istiyor ve hemen istiyor. Bu yapılana kadar yapay zekâ araştırmaları dursun, hiç olmazsa bu yaz içinde diyorlar. 

Pueyo: İşsizlik değil refah gelir

Harrari gibi zamane dâhilerinden Tomas Pueyo, daha iyimser. O, geçmişte de işsizliğe yol açacağından endişe duyulan bütün yeniliklerin, refahı arttırırken işsizliğe sebep olmadığını anlatıyor. “Latent demand ~ bekleyen talep” diye bir kavram kullanıyor. Bir ürün, mevcut teknolojiyle belli bir fiyata satılıyor diyelim. O fiyatta belli bir pazarı ve belli bir talep var; o talebi karşılıyor. Arz-talep, her zamanki gibi dengede. Sonra üretim sürecine, yapay zekâ gibi verimi sıçratan ve daha az işçi gerektiren bir yenilik uygulanıyor. Talep değişmezse verimin sıçramasının, bazı insanları işsiz bırakacağı muhakkak. Yani, bir işçi günde on alet üretirken şimdi yirmi alet üretiyorsa aynı üretim miktarı için çalışanların yarısını işten çıkarabilirsiniz; değil mi? 

Fakat öyle olmuyor, diyor Pueyo. Verim artınca maliyet düşüyor. Maliyet düşünce fiyat da düşüyor ve o aleti eskiden bin kişi satın alabiliyorken, şimdi on bin kişi satın alabiliyor. “Bekleyen talep”, fiyat düşünce gerçek talep hâline geliveriyor. Verim iki katına çıktı, işçilerin yarısını işten çıkardınız ama talep on katına çıktı. Şimdi eskisinin beş katı işçi istihdam etmeniz lazım. Sular akmaz tersin tersin demişler de yanlış demişler. Tersine de akarmış sular… Pueyo, refah ve iş talebinin, aleti herkes alana kadar devam edeceğini, artışın, ancak piyasa tamamen doyunca duracağını söylüyor. 

Acemoğlu mu haklı Pueyo mu? Muhtemelen ikisi de… Bazı işler yok olacak. Yenileri doğacak. Yeni işler eskiler kadar veya onlardan fazla mı olacak? Bilmiyorum. Otomobil çıktığında fayton fabrikasında işçi olmak istemezdim muhakkak. Veya hesap makinesi çıktığında sürgülü cetvel fabrikasında. 

Yapay zekâ, işsizlik, ekonomi yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.