Ekonomik kalkınma iki sütuna dayanır: İşbirliği ve rekabet.

İş birliğine dayanır çünkü günümüzde ne çağdaş endüstri işletmeleri ne de ticaret kurumları, bir kişinin gayretiyle yükselip hayatta kalabilir. Şirketlerin, yani ortaklıkların en güzel tarifi şöyledir: “Bir kişinin gücünün yetmeyeceği bir işi başarmak için birçok kişinin bir araya gelmesi.”

Ortaklık bizde de Batı’da da var ama Batı, tüzel kişilik sahibi ortaklıkla aradaki farkı açtı. Tüzel kişiliklere “Corporation” deniyor ki kelime “vücut- corpus” köküne sahip. Mümtaz Turhan, Kültür Değişmeleri’nde II. Mahmud ve Abdülmecit Hanların, bizdeki esnafın şirket kurması için nasıl önlemler aldıklarını, kamu şirketleri kurduklarını anlatır. Timur Kuran Hoca da Yollar Ayrılırken kitabında, bu reformlara kadar Osmanlı mevzuatının, Batı anlamında şirket kurmada yetersiz kaldığını söyler. Buna karşılık yabancılar, Osmanlı toprağında, kendi kanunlarına göre şirket kurmalarına izin veren kapitülasyonlar sayesinde, avantajlarını Türkiye içinde de sürdürür.

İşbirliği yetmez

Buraya kadar işbirliğine baktım. Verimlilik için, kâr için ve refah için işbirliği gerekiyor. Fakat bu yetmiyor, rekabet de gerekiyor. Şirket kurarak girdiğiniz alanda başkaları da varsa sizin kârınız ve büyümeniz sınırlıdır. Fakat bir ürünü veya bir metodu ilk defa deniyorsanız, bu sınırlar kalkar. Hızla kazanır ve büyürsünüz; eğer yaptığınız, insanların bir ihtiyacını karşılıyorsa. Fakat bu tek başınalık kısa sürer. Büyümenizi ve kârınızı gören başkaları da sizin yaptığınızı yapmaya başlar. O zaman siz, daha eski ve tecrübeli olduğunuzdan ne üretiyorsanız onun daha iyisini üretmeye yönelirsiniz. Rakibiniz ve rakipleriniz de öyle. Sonuçta ürün veya hizmetin daha iyisi, daha iyisi, daha iyisi elde edilir. Bu daha iyisini ihraç imkânı da doğar ve ülke de şirketleri de zenginliğe ve refaha doğru yol alır. Sonuçta herkes kazanır.

Eğer rekabet varsa… Rekabet yoksa yaptığınızın daha iyisini yapmanıza gerek yoktur. Hele yaptığınız iş size büyükleriniz tarafından lütfedilip verilmişse yaptığınızı insanların talep etmesine de gerek yoktur. Gereken tek şey büyüklerinizle aranızı iyi tutmak, varsa onların taleplerini yerine getirmektir. Müşterinin taleplerini değil. Çünkü müşteriniz, sadece o büyük adamdır.

Ve rant?

Taha Akyol Laf Dinletmeye Çalışıyor yazımda, Akyol’un Kemal Derviş’ten bir alıntısını nakletmiştim. Kurtulamadığımız bir bataktan bahsediyordu ekonomistimiz: Rant! Yani bir şey üretmeden, öyle pek çalışmadan kazanmak. Bu ancak tekelliği garantilenmiş, rakibi olmayan, ayrıcalıklı “iş adamları”na nasip olur. Diğerleri terleyerek, çalışarak, didinerek hayatta kalmak zorundadır. Hatta rantçılar kredilere el koyarak, piyasayı bozarak, arz-talep dengesini yok ederek, bedava kazançlarıyla enflasyonu da körükleyerek emeğiyle kazanmaya çalışanları sabote eder.

Büyüklerinden tekel ayrıcalığı alan rantçıların, tek endişesi vardır. Bunlar iktidar değişikliklerine dayanamazlar. Çünkü ne iş bilirler ne de arkalarındaki siyasî torpil çekildiğinde, rekabete güçleri yeter. Yapay havuzun suyu çekildiğinde can veren balıklar gibi iktidarla birlikte onların da sonu gelir. Türkiye’de çok iktidar değişti. Bakın bakalım, bir zamanların “büyük iş adamları”ndan kaçı hâlâ iş dünyasında? En akıllılarının yapacakları, sabit sermayelerini satıp savıp, biriktirdikleri rantı, tercihen yabancı bir ülkede yemektir. O kadar akıllı değillerse, önce küçülür, sonra ortadan kalkarlar. Bu küçülme ve yok olma sıklıkla acılı geçer.

İş yapmak ve yapamamak

İş yapmak zor iştir. Yeni teşebbüslerin beşte dördü ilk yılda, geri kalan beşte birin beşte dördü de takip eden beş yılda ölüyor. Normal piyasa şartlarında… İş adamının, şirketin kapısında daima kurt bekler. Her gün daha iyisini, daha ucuza, daha çabuk yapmak ve satmak zorundadırlar. İşte bu zor şartlarda şirketler evrilir, güçlenir, verimliliği, rekabeti, satışı, ihracatı öğrenir, keşfeder ve kendisi için olağan kılar.

Yapay büyük iş adamları, bu deneyimlerin hiçbirinden geçmemiştir. Dolayısıyla yukarıda saydığım marifetlerin hiçbirini de öğrenememiş, beceri dağarcığına katamamıştır.

Buraya kadar, insanları ve özel şirketleri anlattım. Gerekli önlemler alınmazsa ve eğer rakipleri de yoksa hayatta kalmaları verimliliklerine bağlı değilse birçok Kamu İktisadi Teşebbüsü de (KİT) aynı yolun yolcusudur.

Burada kilit etmen daha verimli, daha kaliteli, daha ucuz üretim sayesinde daha çok talep yaratma baskısıdır. Bu baskının olduğu ekolojilerde iş ve şirketler gelişir, büyür, kâr eder ve ülke refaha yükselir. Bu baskının yokluğunda, besleme müesseseler oluşur. Bunlar asalaktır, rantla beslenir ve yaşadıkları toplumu sömürür. Ülke, refaha değil yoksulluğa yürür. İstisnası petrol zengini ülkelerdir. Petrol de topluma etkisi açısından rant gibidir.

Rekabetsiz olmuyor yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Taha Akyol, son iki kitabıyla hem gazetecilik hem tarihçilik yapıyor. Gazetecilik yapıyor çünkü kitapları bugünün siyasi hataları, hatta aptallıkları üzerine yazıyor. Tarihçilik yapıyor, çünkü ele aldığı siyasi kurumun, neredeyse bir asırlık gelişmesini ve tarihini de araştırıyor, bugünle karşılaştırıyor, bugünkülere benzer hataları gösteriyor. Kuvvetler Ayrılığı Olmayınca- Otoriter Demokrasi: 1946-1960 böyleydi. Son kitabı da öyle: ‘Laf Dinlemedi’ Merkez Bankası Nereden Nereye?

Tarih bazen tıpkı bugünkü gibi yanlış, bazen “Neydi o günler!” dedirtecek kadar bugünden ileri ve güzel. Bakınız, 53 yıl önce TBMM’de Merkez Bankası Kanunu görüşülüyor: “Tasarı komisyonlarda bazı değişikliklere uğradı, 12 Mayıs 1960 günü Meclis’te görüşülmeye başlandı. Hiç kavga çıkmadı, kimse kimseye hain demedi. Muhalefetin haklı eleştirilerini iktidar kabul etti. İktidar ve muhalefet konuşmacılarının bilgi seviyesi ve medeni üslubu her türlü takdirin üstündedir; hele de bugünkü Meclis’e bakarak!”

Karasinek cama çarpar, çarpar, çarpar…

Böyle, bakıp ah çekeceğimiz günler var. Fakat tekrar eden hatalar da… Bu da asıl bazı siyasi liderlerimizin yakın tarih cahili olduğunu, laf dinlemediğini, laf anlamadığını gösteriyor. Eskinin sonuçları ortadayken tekrar tekrar aynı hatayı yapmak ve aynı çukura düşmek! Hani karasinekler camı görmez ve gidip çarpar… Sonra bir daha, sonra bir daha… Ölünceye kadar çarpar durur. Onun gibi. Bakınız:

“Çiller hükümeti Merkez Bankası başkanı olarak Prof. Bülent Gültekin’i atamıştı. İktidar 1993 sonlarında muslukları iyice açacaktı. 1993 Aralık ayının bütününde Hazine’nin (iktidarın) Merkez Bankası’ndan kullandığı avans 11 trilyon lira iken 1994 Ocak ayının 20. gününde bu rakam 29 trilyon lirayı aşmıştı! Piyasa likiditeye boğuluyordu. Ama iktidar faizi düşürme saplantısı ile hareket ediyor, Merkez Bankası’nın piyasadaki bu aşırı likiditeyi yüksek faizle çekmesini engelliyordu. Deniz Gökçe 1994’te “Faiz genelde sebep değil, sonuçtur” diye yazıyordu; faizi indirmek için faizi yükselten sebepleri kaldırmak gerektiğini belirtiyordu..

“Trilyon, biraz sonra katrilyon! O zamanki enflasyonun rakamları böyleydi! İktidar piyasadaki aşırı likidite bolluğunun faizi düşüreceğini, paranın borsaya gideceğini düşünüyor, Merkez Bankası’nın piyasadan para çekmesini sağlayacak Hazine kâğıtlarını Merkez Bankası’na vermiyor ya da çok kısıtlı veriyordu. Hâlbuki likidite bolluğu faizi indirmeyecek, likidite borsaya değil dolara gidecek, enflasyonu ve krizi körükleyecekti.”

“Nitekim 1990 yılında yüzde 40 olan enflasyon 1994’te yüzde 100’ü aştı…”

Yerli ve millî rant

Otuz yıl sonra sinek yine cama çarpıyor. Akyol, bu çarpışı Prof. Celasun’un bir tespitiyle anlatıyor: “Prof. Celasun, ‘2000’li yıllara girerken Türkiye, kronik ve yüksek enflasyon sorununu çözememiş pek az ülkeden biridir’ diye yazmıştı. Bu çok hazin bir tespitti. Elinizdeki kitap yazılırken de Türkiye 2022 yılına ‘yüksek enflasyon sorununu çözememiş pek az ülkeden biri’ olarak girmiş bulunuyor.”

Merkez Bankası’nı emir kumanda altına alma ve yüksek faizin sebeplerini ortadan kaldırmadan faizi düşürme inadı… Sebep bu. Peki, bu sebebin sebebi ne? Bir defa “Niçin?” diye sormak yetmiyordu ya. 21. asrın başındaki krizden çıkmamızın mimarı Kemal Derviş, ikinci sebebi, rant ve siyaset diye açıklıyor. Akyol özetliyor:

“Rant ve siyaset: Devlet borçlarının böylesine dayanılmaz boyutlara çıkmasının sorumlusu iktidar-toplum ilişkileridir. Bir- çok reform denemesine rağmen ekonomide ve toplumsal hayatta rant çekişmesi devam etmiştir. Siyaset kanun koyma, denetleme, dış politika, adalet ve savunma, dar gelirlileri koruma gibi doğal işlevlerin ötesinde rant oluşturma ve dağıtma, özel sektör de politikadan rant kazanma alışkanlığını sürdürmüştür. Derviş önsözde şöyle diyordu: Bankacılık sektöründe olsun, enerji sektöründe olsun, birçok başka sektörde olsun, yaşanan olumsuzlukların kaynağı hep bu rant elde etme çabasına odaklanmış düzendir. Bir türlü yenemediğimiz yüksek enflasyonun da temel kaynağı budur. Çok daha hızlı büyümemizi ve daha yüksek refah düzeyine hızla ulaşmamızı engelleyen de budur.”

… “Bu siyaset-ticaret çarkını yürütmek için bankaların başına “bizden” isimler getiriliyordu.”

Üretime, verimliliğe sıra gelmiyor

İktidarlar bizden’lere rant sağlamaya odaklanınca, sanayileşme, yatırım, verimliliği arttırma gibi konular göz ardı ediliyor. Üretimde gelir artışı olmayınca ne yaparız? Yabancılardan borç alır, bizdenlere veririz.

Akyol, bunu da Daron Acemoğlu’ndan aktarıp anlatıyor:

“Verimlilik ve sanayileşme eksikliği: Dünyaca saygın iktisatçı Daron Acemoğlu, Kasım 2016’da şöyle diyordu:

“Verimlilik artışı sıfır ya da eksi. Bu şekilde Türkiye’nin kendi zenginliğini artırması mümkün değil. Büyüme, tüketime giderek hız verilmesinden geliyor. Yatırımda, verimlilikte artış yok. Ne oluyor, cari açık ortaya çıkıyor. Böyle bir büyüme uzun süre devam edemiyor. Eşitsizlik çok yüksek. Büyüme herkese aynı yararı getirmiyor. Enflasyon da cari açık da düşmüyor…”

“Acemoğlu aynı açıklamasında basına baskıların, kurumlardaki kalite azalmasının da ekonomiyi olumsuz etkileyeceğini söylüyordu.”

Dış güçler değil, iç güçler

İktidar, yüzde yüz yerli kendi hatalarıyla Türkiye’yi bu hâle getirip ülkeyi fakirleştirince yapıp ettiğini nasıl açıklayacak? Kendisinden- hâşâ – hata sâdır olmayacağına göre… Şöyle:

– Dış güçler.

– Batı da sıkıntıda.

Hayır efendim! Tamamıyla iç güçler ve batıdaki sıkıntı bizimkinin onda biri bile değil. Onlar yıllık %7-8 enflasyonda alarma geçerken biz bir ayda bu sayıları aşıyoruz! Çözüm? Çözüm, böyle şeyler yazanları 1 ilâ 3 yıl hapsetmek!

Acaba siyasete soyunanlara ön şart olarak Taha Akyol okutup sınava mı çeksek?

Taha Akyol laf dinletmeye çalışıyor yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.

Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun-Taha Akyol

Türk fikir sistemi ve Türk milliyetçiliği ile Türkiye’de milliyetçilik, üzerine en çok konuşulan konulardır. Milliyetçiliğin temeli, dayandığı ve beslendiği kaynaklar hem ülkemizde hem de dünyadaki gelişmelerde milliyetçiliğin etkisi nedir sorusu, kitlelerde büyük merak uyandırıyor.

Milliyetçiliğin içeriği ve hedefi, milliyetçiliğin ulus ve toplum hayatındaki etkileri ve önemi üzerine tartışmak yerine, milliyetçiliğin etiket ve siyaset sahasına hapsedilmesi toplumda bir kafa karışıklığına da sebep oluyor.

Dünyada ve Türkiye’de de milliyetçilik akımı yeniden bir yükselişte. Bu yükseliş Türkiye’de milliyetçiliği nasıl etkiliyor? Milliyetçilik ve Türk fikir sistemi nereye evriliyor? Bu soruların cevaplarını bulmak için Cumhuriyet gazetesinden Selda Güneysu ve Leyla Kılıç, Türk fikir ve yazın hayatının önemli iki ismi; Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun ve gazeteci Taha Akyol ile bir söyleşi gerçekleştirerek “Milliyetçilik Nereye-1: Vazgeçilmez ama bıçak sırtı bir kavram: Milliyetçilik” adlı bir yazı dizisi yayımlamaya başladı.

Irkçılığın milliyetçilik sanıldığında sonuçların ne olacağı Almanya ve Nazi kampları üzerinden verilen örnekle başlayan söyleşi, milliyetçilik tanımı ve Türkiye’deki gelişimi üzerinden irdelenmiş. Türk fikir sisteminin gelişimi, fikir hareketinin siyaseti şekillendirmesi ve siyasetinin de partili milliyetçiliğe dönüşümü üzerinden kısa analizler de bu yazıda yer almakta.

Ahmet Bican Ercilasun ise Türk fikir sistemi ve Türk milliyetçiliğini anlatırken çağdaşlaşmaya vurgu yapıyor. Ercilasun’a göre, Ziya Gökalp’tan Yusuf Akçura’ya Türk milliyetçiliği daima çağını yakalama ve çağını şekillendirme hedefiyle yol almıştır. Atatürk de çağdaşlaşmayı ve bilimi Türkiye’nin kuruluş mücâdelesinde referans almış ve Türk milliyetçiliğinin çağdaşlık yönünü ön plana koymuştur.

Ahmet Bican Ercilasun, günümüzde Türk milliyetçiliğini temsil eden siyasî yapıların kendi içinde birçok parçaya bölünmüşlüğüne vurgu yapmış, bu bölünmeyi de somut örnekler üzerinden açıklamıştır. Milliyetçilerin entelektüel birikimlerinin zayıf oluşunun onların en büyük sıkıntısı olduğuna işaret eden Ahmet Bican Ercilasun, “Milliyetçiliğin siyasal tabanı geniş, entelektüel birikimi zayıftır.” tespitinde bulunuyor.

Taha Akyol ise MHP’de başladığı siyaset ve fikir hareketine, yaşadığı olaylardan sonra gazeteci olarak devam eden bir isimdir. Ahmet Bican Ercilasun’un aksine milliyetçiliğin fikri derinliğinden çok, son 50-60 yıldaki siyaset üzerinden konuyu ele alarak günümüz siyasetine dair çarpıcı tespitleri yapar. MHP’de bulunduğu süreci anlatırken “Parti içinde keskin Atatürkçü de Atatürk düşmanı da görmedim. Partide her zaman Türklük ve İslâmiyet vurgulandı ama asla siyasi ümmetçilik olmadı.” diyor.

Yazının tamamını okumak için buraya tıklayınız

Cumhuriyet, Ercilasun ve Akyol’a milliyetçiliği sordu yazısı ilk önce Milli Düşünce Merkezi üzerinde ortaya çıktı.